Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 1153 253760 252241 2026-08-28T21:42:12Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253760 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիրք | անուանում = Angela's Ashes | պատկեր = | պատկերի չափ = | alt = | նկարագրութիւն = | հեղինակ = [[Ֆրանք Մքոթ]] | ձայնագրութիւն = | սկզբնական վերնագիր = | թարգմանիչ = | պատկերազարդող = | կողքի պատկերազարդող = | երկիր = [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]] | լեզու = [[Անգլերէն]] | շարք = | հերթական թիւ = | նիւթ = | ոճ = | հրատարակուած = | հրատարակող = Scribner | հրատարակող2 = | հրատարակչական թուական = [[5 Սեպտեմբեր]] [[1996]] | հրատարակուած հայերէնով = | գիրքի տեսակ = Կենսագրութիւն | էջեր = 398 | մրցանակներ = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | նախորդ գիրք = | յաջորդ գիրք = | նշումներ = | կայքէջ = }} '''Angela's Ashes''', [[1996]] թուականի [[յուշագրութիւն]] մըն է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկա]]ցի հեղինակ [[Ֆրանք ՄքՔորթ]]ին կողմէ: Այս գիրքը կը խօսի Ֆրանքին մանկութեան մասին, ուր ան կը ներկայացնէ իր վաղ կեանքը [[Պրուքլին]]ի, [[Նիւ Եորք]]ի եւ [[Լիմերիկ|Լիմերիք]]ի քաղաքներուն մէջ։ Կենսագրութիւնը կը կեդրոնանայ ՄքՔորթ ընտանիքին դժուարութիւններուն վրայ, օրինակ՝ աղքատութիւն, իրենց հօր օղեմոլութեան հարցը եւ այլն: [[1997]] թուականին ''Angela's Ashes''-ը շահած է ''Pulitzer'' մրցանակը<ref>{{cite web|url=http://www.pulitzer.org/citation/1997-Biography-or-Autobiography|title=The 1997 Pulitzer Prize Winners: Biography or Autobiography|work=The Pulitzer Prizes|accessdate=December 6, 2014|archive-date=December 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224094110/http://www.pulitzer.org/citation/1997-Biography-or-Autobiography|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bookcritics.org/awards/past_awards/#1997|title=National Book Critics Circle: Awards|work=National Book Critics Circle|accessdate=December 6, 2014|archive-date=April 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427180857/http://bookcritics.org/awards/past_awards/#1997|dead-url=yes}}</ref>: ''Angela's Ashes'' գիրքին շարունակութիւններն են՝ ''Tis'', որ հրատարակուած է [[1999]] թուականին, անոր յաջորդելով՝ ''Teacher Man'', որ հրատարակուած է [[2005]] թուականին: == Կերպարներ == '''ՄքՔորթ ընտանիք''' * Ֆրանսիս ՄքՔորթ: ''Angela's Ashes'' գիրքին հեղինակը եւ գլխաւոր կերպարը: Ֆրանքը հաւատացեալ, կրօնասէր, վճռական եւ ճարպիկ [[իռլանտա]]ցի եւ [[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] փոքրիկ մըն է, որ չարչարանքներով կը փորձէ գտնել յաջողութիւն եւ ուրախութիւն դժուար պայմաններու մէջ: * Մալաշի ՄքՔորթ: Ֆրանքին հայրը, որ կը քանդէ ընտանիքն իր օղամոլութեան հարցին պատճառով: * Անճելա ՄքՔորթ: Ֆրանքին մայրը, որ միշտ քաջալերած է իր զաւակներուն: * Մալաշի: Ֆրանքին գեղեցիկ փոքրիկ եղբայրը: * Օլիվըր: Ֆրանքին եղբայրը՝ Իկինին զոյգը, որ կը մահանայ իր փոքր տարիքին: * Իկին: Ֆրանքին եղբայրը, որ կը մահանայ 6 ամիս ետք Օլիվըրին մահէն: * Մարկարեթ: Ֆրանքին միակ քոյրը, որ կը մահանայ իր փոքր տարիքին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ուն մէջ: * Մայքըլ: Ֆրանքին եղբայրը: * Ալֆոնսըս: Ֆրանքին ամէնէն փոքր եղբայրը: * Ակկի: Ֆրանքին մօրաքոյրը որ օգտակար կը դառնայ ընտանիքին: * Փա Քիթինկ: Ակկի մօրաքոյրին ամուսինը: * Փա Շիհան: Անճելային եղբայրը: * Մեծմայրը: Անճելային մայրը որ միշտ օգտակար կը դառնայ ընտանիքին: '''Ուրիշներ''' * Փատտի Քլոհեսսի: Ֆրանքին աղքատ դասընկերներէն մէկը: * Պրանտըն Քուիկլի: Ֆրանքին դասընկերներէն մէկը: * Ֆինթան Սլաթերի: Ֆրանքին դասընկերներէն մէկը: * Փաթրիսիա Մատիկան: Հիւանդ մը հիւանդանոցին մէջ որ ետքը կը մահանայ: * Սիմըս: Հիւանդանոցին բարապանը որ կ'օգնէ Ֆրանքին եւ Փաթրիսիային: * Պարոն Թիմոնէյ: Ծերունի մը որ Ֆրանք կ'այցելէ ու անոր համար բարձրաձայն գիրքեր կը կարդայ: * Տոթթի Օնէյլ: Ֆրանքին ուսուցիչներէն մէկը: * Պարոն Օտի: Ֆրանքին տնօրէնը եւ ուսուցիչներէն մէկը<ref>{{cite book|last=McCourt|first=Frank|title=Angela's Ashes|url=https://archive.org/details/angelasashesmemo0000fran|year=1996|publisher=Scribner|location=1230 Avenue of the Americas New York, NY 10020|isbn=0-684-87435-0}}</ref>: == Ժապաւէն == [[1999]] թուականին<ref>http://www.imdb.com/title/tt0145653/</ref> լոյս տեսաւ ''Angela's Ashes'' գիրքին ֆիլմի տարբերակը: Գլխագոր կերպարներուն դերերը կատարեցին՝ [[Ճո Պրին]]ը, [[Սիէրա Օուէնս]]ը, [[Մայքըլ Լեկկ]]ը եւ [[Էմիլի Ուաթսըն]]ը: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00frhxt Frank McCourt discusses ''Angela's Ashes'' on the BBC ''World Book Club''] *[https://web.archive.org/web/20090226194527/http://www.limerick.com:80/angelasashes/controversy4.html Cullen, Kevin. “Memoir Lashed, and Loved: ''Angela’s Ashes'' Author Finds Foes, Friends in Limerick”, ''Limerick Globe'' October 29, 1997] *[http://www.democracynow.org/2009/7/21/frank_mccourt_1930_2009_late_authors Late Author’s Younger Brother Remembers Childhood Poverty Depicted in ''Angela’s Ashes''] - video report by ''Democracy Now!'' *''Limerick Leader's Angela's Ashes'' tour: [https://www.youtube.com/watch?v=fmPPbeHnu_8 Part 1] [https://www.youtube.com/limerickleadervideo#p/f/3/S-76oRQ491s Part 2] [https://www.youtube.com/limerickleadervideo#p/f/0/uRdCyeSyJ6U Part 3] *[http://www.booknotes.org/Watch/87803-1/Frank+McCourt.aspx ''Booknotes'' interview with McCourt on ''Angela's Ashes'', August 31, 1997] [[Ստորոգութիւն:1996 գիրքեր]] [[Ստորոգութիւն:Վէպեր]] raegthg9ac0v8u011zcay96vnj8no84 0 1196 253859 234763 2026-08-28T23:02:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253859 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիրք | անուանում = Harry Potter and the Deathly Hallows | պատկեր = | պատկերի չափ = | alt = | նկարագրութիւն = Harry Potter Universe | հեղինակ = [[Ճոան Ռոուլինկ]] | ձայնագրութիւն = | սկզբնական վերնագիր = | թարգմանիչ = | պատկերազարդող = | կողքի պատկերազարդող = | երկիր = [[Անգլիա]] | լեզու = [[Անգլերէն]] | շարք = | հերթական թիւ = | նիւթ = | ոճ = | հրատարակուած = | հրատարակող = Bloomsbury publishing | հրատարակող2 = | հրատարակչական թուական = [[21 Յուլիս]], [[2007]] | հրատարակուած հայերէնով = | գիրքի տեսակ = Գիտական, երեւակայութիւն եւ [[Արկածային գրականություն|արկածային գրականութիւն]] | էջեր = | մրցանակներ = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | նախորդ գիրք = [[Harry Potter and The Half Blood Prince]] | յաջորդ գիրք = | նշումներ = | կայքէջ = }} '''Harry Potter and the Deathly Hallows''', [[Ճոան Ռոուլինկ]]ի Հէրի Փոթըրի վիպաշարի եօթերորդ եւ վերջին գիրքն է: Այդ եղաւ ամենաշատ եւ արագ վաճառուած գիրքը եւ այս շարունակուեցաւ մինչեւ [[2012]] թուական<ref>{{cite web|title=JK Rowling: Casual Vacancy tops fiction charts|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/9584404/JK-Rowling-Casual-Vacancy-tops-fiction-charts.html|publisher=The Telegraph|accessdate=հոկտեմբերի 4, 2012}}</ref>: Ծախուեցաւ 15 միլիոն օրինակ միայն առաջին 24 ժամուայ ընթացքին, որմէ 11 միլիոնը միայն վաճառուեցաւ [[ԱՄՆ|Ամերիկեան Միացեալ Նահանգներուն]] եւ [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագաւորութեան]] մէջ։ Իսկ Harry Potter and the Half Blood Prince-ը նաեւ մրցանիշը կոտրած է 9 միլիոն օրինակով առաջին օրուայ ընթացքին: Harry Potter and the Deathly Hallows-ը թարգմանուած է աւելի քան 120 լեզուներու: Վէպի գլխաւոր նիւթն է [[մահ]]ը եւ քննադատները զայն կը բաղդատեն քրիստոնէական այլաբանութեան հետ: [[2008]] թուականին գիրքը յաղթած է Colorado Blue Spruce Book մրցականակը եւ Ամերիկեան գրադարանային միութեան կողմէ անուանուած է «լաւագոյն գիրք երիտասարդ չափահասներու համար»: == Վեպի լույս տեսնելը == [[Ճոան Ռոուլինկ]] այս գիրք գրելու աշխատանքը աւարտած է [[11 Յունուար]], [[2007]] թուականին The Balmoral հիւրանոցին մէջ՝ [[Էդինբուրգ|Էտինպըրկ]], [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ<ref name="c">{{Cite web |url=http://potterrus.hpn.ru/komets.php?id=864 |title=PotterRus: Дж. Роулинг против электронной версии романов о ГП |accessdate=2016-08-19 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927125631/http://potterrus.hpn.ru/komets.php?id=864 |dead-url=yes }}</ref>: Յայտարարուած էր, որ գիրքը պիտի հրատարակուի [[21 Յուլիս]], [[2007]] թուականին, ժամ 00:01-ին։ Բայց գիրքի վաճառքէն 5 օր առաջ համացանցէն յայտնուեցան նկարներ եւ օրինակներ որոնք եօթերորդ գիրքի<ref>[http://mobbit.info/item/3027 Mobbit.info: Новый Гарри Поттер уже в сети (фотографии страниц)]</ref> ամերիկեան խմբագրութեան էջերնէին բայց կեղծուած չէին։ Քիչ ժամանակ մը ետք, այս գիրքը թարգմանուեցաւ տարբեր լեզուներու: Աւելի ուշ ժամանակ մը ետք հստակացաւ որ արտաքին յղումին յանձաւորն էր DeepDiscount.com խանութն էր, որ խախտելով գիրքի վաճառքի կանոնները, ուղարկեց գրեթէ 1200 օրինակ յաճախորդներուն, մինչեւ սահմանուած օրինաւոր գիրքի վաճառքի ժամանակը<ref name="scanz">{{Cite web |url=http://www.orden-feniksa.org.ru/news/2007-07-19-690 |title=Орден Феникса: Виновник найден |accessdate=2016-08-19 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928165418/http://www.orden-feniksa.org.ru/news/2007-07-19-690 |dead-url=yes }}</ref>: Վաճառքի օրը Միացեալ Նահանգներուն մէջ վաճառուեցաւ 8.3 միլիոն օրինակ (աւելի քան 96 գիրք մէկ վայրկեանի ընթացքին), Միացեալ Թագաւորութեան մէջ՝ 2.65 միլիոն օրինակ<ref name="test">[http://www.foxnews.com/story/0,2933,290346,00.html 'Harry Potter and the Deathly Hallows' Breaks Records | Fox News<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: [[Պատկեր:Potter queue.jpg|մինի|Գիրքի վաճառքի հերթը [[Քալիֆորնիա]]յի գրախանութներէն մէկուն մէջ:]] == Գիրքի անուանումը == Գիրքին անունը հեղինակը՝ Ճոն, յայտնած է [[21 Դեկտեմբեր]], [[2006]] թուականին իր պաշտօնական կայքէջին վրայ։ Նոյն օրը անուանումը հրապարակուած է Bloomsbury հրատարկչութեան կայքին վրայ։ Քանի որ «hallows» բառը անգլերէնով մի քանի իմաստ ունի, թարգմանիչները ունեցածեն վէճեր, թէ ինչպէս է պէտք այն ճիշդ թարգմանել։ Գիրքի լոյս տեսնելէն օրեր առաջ Ճոն հրապարակած է գիրքի անուանումին իմաստը, որն էր՝ «Harry Potter and the Relics of Death», ճիշդ թարգմանութեան համար այն լեզուներէն, որոնք կարող չեն արտայայտել «Deathly Hallows» բառակապակցութեան իմաստը։ == Նյութը == === Նախապատմութիւնը === Նախորդ վեց վէպերուն մէջ Հէրի Փոթըրը պայքարած է դժուարութիւններու դէմ՝ ըլլալով յայնտի հրաշագործ։ Երբ Հէրին փոքր էր, Lord Voldemort-ը՝ հզօր չար կախարդը, սպանած է Հէրիի ծնողները, բայց ետքը ապարդիւն փորձած է սպանել Հէրիին ու տկարանալով հեռացած է։ Հէրին անմիջապէս դարձած է նշանաւոր, եւ խնամքի յանձնուած է իր (ոչ կախարդական) բարեկամներուն՝ մօրաքոյր Փեթունիային եւ անոր ամուսին՝ Վերնոնին։ [[Հէրի Փոթըրը եւ Փիլիսոփայի Քարը (ֆիլմ)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]]-ը, որ առաջին վէպն է, Հէրին 11 տարեկանին կը մտնէ հրաշագործութեան աշխարհ եւ կ'ընդունուի Hogwarts կախարդութեան դպրոցը: Հէրին կ'ընկերանայ [[Ռոն Ուիզլի]]ի եւ [[Հըրմայոնի Կրէյնճր]]ի հետ։ Ան կը կռուի Lord Voldemort-ի հետ մի քանի անգամ դպրոցին մէջ, քանի որ չար կախարդը կը ցանկար վերականգնել իր ֆիզիքական կերպարը։ Harry Potter and the Goblet of Fire վէպին մէջ Հէրին կը մասնակցի վտանգաւոր մրցումի մը։ Harry Potter and the Order of Phoenix վէպին մէջ ան եւ իր ընկերները նորէն կը հանդիպին Voldemort-ին, այս անգամ արդէն իր Մութ վհուկներու եւ կախարդներու խումբի՝ Death Eater-ներուն հետ, եւ անոնց կը յաղթեն։ Harry Potter and the Half Blood Prince վէպին մէջ Հէրին կը բացայայտէ Voldemort-ի horcrux-ներուն մասին։ Անոնք առարկաներ են, որոնց մէջ տեղադրուած է մարդու հոգին, եւ այն ժամանակ, երբ մարդուն մարմինը կը մահանայ, հոգիէն մաս մը կ'ապրի այդ առարկաներուն մէջ, եւ անձը կարող է յարութիւն առնել<ref>Rowling ([[2005]]), ''et al''. p. 503.</ref>: Voldemort-ը ոչնչացած մարմինով կախարդը կ'ապրի կէս կեանքով՝ առանց մարմնական կառուցուածքի<ref>Rowling (2000), ''et al''. p. 566.</ref>: Երկու Horcrux-ները արդէն ոչնչացուած էին, մէկը՝ Հէրիի կողմէն Գաղտնի սենեակին մէջ, միւսը՝ Dumbledore-ի կողմէն։ Horcrux-ները բացայայտելու եւ ոչնչացնելու առաքելութիւնէն վերադառնալէն յետոյ Dumbledore-ը կը սպանուի Snape-ի կողմէն։ Գիրքի վերջաւորութեան Հէրին կը որոշէ դպրոցը լքել եւ գտնել ու ոչնչացնել չորս horcrux-ները որ վերջնականապէս կրնայ սպանել չար կախարդ Voldemort-ին։ === Համառօտ նկարագրութիւն === Հետեւելով Dumbledore-ի մահուան՝ Voldemort-ը կը շարունակէ ձեռք բերել աջակցութիւն եւ մեծցնել իր հզօրութիւնը։ Պէտք է Հէրին ամբողջացնէր իր 17 տարեկանը, երբ մօրաքրոջ խնամակալութիւնէն դուրս գար։ Նախքան այդ տեղի ունենար, Փիւնիկի միաբանութեան անդամները Հէրիին կը տեղափոխեն ապահով տեղ մը՝ օգտագործելով թոյնը, որ պէտք է անոր պաշտպանէր Death Eater-ներու յարձակումէն։ Անոնք իսկապէս անմիջապէս կը յարձակին, եւ անդամէն մէկը կը սպանուի, իսկ Ճորճ Ուիզլիին ականջը կը վիրաւորուի, բայց միւսները ապահով կը հասնին: Hogwarts երթալու փոխարէն՝ Ռոնն ու Հըրմայոնին կը որոշեն ընկերակցիլ Հէրիին Dumbledore-ի սկսած առաքելութիւնը աւարտելու համար՝ որսալու եւ ոչնչացնելու Voldemort-ի Horcrux-ները, որոնցմէ մնացած էր միայն չորս հատ։ Անոնք քիչ գիտելիքներ ունէին Horcrux-ներու մասին, բացի որ մէկը կը գտնուէր Hogwarts-ի համահիմնադիր՝ Սալազր Սլիզերինի մօտ, մէկը հաւանաբար գաւաթ մըն էր, որ տէրը Հելկա Հաֆըլփաֆն էր, երրորդը կարող էր ըլլալ Ռոենա Ռաւենքլոյի հետ, իսկ չորրորդը կարող էր ըլլալ Նակինին՝ Voldemort-ի օձը: Նախքան իրենց երկար ճանապարհը անոնք կ'երթան Ռոնի եղբայրի՝ Պիլլի հարսանիքին Ֆլիւրի հետ։ Բայց Death Eater-ները կը յարձակին հարսանիքի ժամանակ, իսկ Հէրին, Ռոնն ու Հըրմայոնին հազիւ կը փրկեն իրենց կեանքը։ Անոնք կը մնան Սիրիուս Պլաքի ընտանիքի տան մէջ՝ [[Լոնտոն]]: Ետքը անոնք կը ներխուժեն Կախարդութեան նախարարութիւն եւ կը գողնան վզնոցը որ Horcrux մըն էր, բայց չ'ունէին միջոց մը որ այդ ոչնչացնէին, իսկ այդ վզնոցը ունի վատ ազդեցութիւն եւ լարուածութեան պատճառով, Ռոնը կը լքէ Հէրիին եւ Հըրմայոնիին։ Հէրին եւ Հըրմայոնին կը շարունակեն առաքելութիւնը: Անոնք կը գիտնան աւելի Dumbledore-ի անցեալի մասին։ Հէրին եւ Հըրմայոնին կ'երթան Հէրիի ծննդավայրը եւ անոր ծնողներուն մահուան վայրը։ Այնտեղ անոնք կը հանդիպին ծեր կախարդուհի Պաթիլտա Պեկշոթին, կը հետեւին անոր, բայց այդ Voldemort-ի ծուղակնէր: Իսկ ատի Պաթիտային մահացած մարմինն էր, որուն տակ քօղարկուած էր Voldemort-ի օձը։ Օձը կը փորձէ Հէրիին փռնել մինչեւ Voldemort-ի գալը, բայց Հէրիին եւ Հըրմայոնին կը յաջողին եւ կը հեռանան, իսկ երբ կը պայքարէին օձին հետ Հէրիի կախարդական փայտիկը կը կոտրուի։ Գիշերը մը Հէրին կը տեսնէ Patronus, որ անոր կը տանի սառած լիճի մօտ, որուն յատակին կը գտնուի Gryffindor-ի թուրը: Հէրին կը նետուի լիճին մէջ, բայց իր վզնոցի Horcrux-ը կը սկսի խեղդել իրեն։ Յանկարծակի կը յայտնուի Ռոնը, ու կը փրկէ Հէրիին եւ թուրը լիճէն դուրս կը հանէ։ Ռոնը կը ոչնչացնէ վզնոցը թուրով, Horcrux-ի կախարդանքը կը փորձէ ճնշել Ռոնի կամքը պատրանքներով։ Այս ամէնէն յետոյ Ռոնը կը պատմէ, որ գացած էր Պիլլի եւ Ֆլիւրի տունը, բայց յետոյ խղճի խայթ կը զգայ իր հեռանալուն համար, եւ շուտով կը բացայայտէ որ Dumbledore-ի տուած գործիքը ցոյց կ'ուտայ իրեն Հէրիի եւ Հըրմայոնիին գտնուած վայրը։ Հըրմայոնին Dumbledore-ի տուած հեքիաթներու գիրքին մէջ, կը նկատէ պատկեր մը եւ կ'որոշէ այս մէկին մասին խօսիլ Լաւկուտի հետ։ Իրենց առաքելութեան ժամանակ, Voldemort-ը կը փնտռէ ամենազօրաւոր կախարդական փայտիկը։ Այդ նպատակով ան կը գտնուի Կրեկորովիչի՝ կախարդական փայտիկներու տունին մէջ, եւ կը հասկնայ, որ փայտիկը կը պատկանի Dumbledore-ին։ === Մահուան Պարգեւները (Deathly Hallows) === [[Պատկեր:Deathly Hallows Sign.svg|thumb|Մահուան պարգեւներու խորհրդանիշը]] [[Պատկեր:HIMG 2618 (Sword of Gryffindor).jpg|մինի|Gryffindor-ի թուրը]] Զենեֆիլիւս Լաւկուտը Հէրիին, Ռոնին եւ Հըրմայոնիին տեղեկութիւն կ'ուտայ մահուան պարգեւներու մասին։ Յետոյ Հըրմայոնին կը պատմէ հեքիաթ մը երեք եղբայրներու մասին, որոնք կը հանդիպին մահուան եւ ասոր որպէս պարգեւ կը ստանան երեք հզօր առարկաներ՝ անպարտելի կախարդական փայտիկ, քար, որ կը վերակենդանացն է մահացածները եւ կատարեալ անտեսանելի թիկնոց։ Ըստ նկարագրութեան, այդ թիկնոցը կը պատկանէր Հէրիին։ Նշանը գիրքին մէջ կը խորհրդանշէ մահուան պարգեւները. եռանկիւնը՝ թիկնոցը, անոր մէջ ներգծած շրջանը՝ քարը, իսկ ուղղահայեաց գիծը՝ կախարդական փայտիկը։ Աշխարհի շուրջ բոլոր գրեթէ բոլոր կախարդները չէին հաւատար երեք եղբայրներու հեքիաթին մասին։ Զենեֆիլիւս կը որոշէ որ Հէրիին մատնէ որովհետեւ Death Eater-ները ձերբակալած են իր աղջկան՝ Լունային, բայց Ռոնը, Հէրին եւ Հըրմայոնին յաջողեցան ազատիլ Death Eater-ներու ձեռքէն։ Օր մը խումբ մը Voldemort-ի հետեւողներէն կը գտնեն Հէրիին, Հըրմայոնիին եւ Ռոնին ու անոնց կը տանին դէպի Մալֆոյներու առանձնատունը: Պելաթրիքս Լէսթրէյճը Իմանալով այդ թուրին մասին որ կը գտնուի Հէրիին եւ իր ընկերներուն մօտ, ան սարսափի մէջ կը գտնուի եւ Հըրմայոնիին անէծքներով կը չարչար է որպէսզի գիտնայ, թէ որտեղէն անոնք գտած են թուրը։ Պելաթրիքսը վստահ է որ թուրը անոնք գողցած են իր գանձարանէն «Կրինկոթ» պանքէն։ Այս ընթացքին Հէրին եւ Ռոնը կը գտնուին նկուղին մէջ, եւ հոն կը գտնեն Օլիւանտըրի եւ Լունա Լաւկուտին։ Երբ Հէրիին կը հանեն դուրս հարցաքննութեան համար, ան կը խաբէ իրենց եւ կ'ըսէ թէ թուրը կեղծ է։ Յանկարծակի կը յայտնուի Տոպին ու Լունային եւ Օլիւանըրի կը տեղափոխէ Պիլլի եւ Ֆլիւրի տունը։ Աղմուկը լսելով Փիթըր Փէթիկրիւն կ'ուգայ եւ Հէրին անոր կը յիշեցնէ թէ ինչպէս ան փրկեց իր կեանքը, եւ Փիթըր իր արծաթ ձեռքով կը սկսի խեղդել ինքզինք իր ցուցաբերած թուլութեան համար ու կը մահանայ: Հէրին, Ռոնը եւ Տոպին կ'օգնեն Հըրմայոնիին, իսկ անոնց փախչելու ժամանակ Պելաթրիքս կը նետէ դանակ մը ու Տոպին կը մահանայ: Հէրին կը փախցնէ Տրաքոյի կախարդական փայտիկը։ Բիլլի եւ Ֆլեուրի տանը Հարրին Օլիւանդերին հարցեր է տալիս Տանտրուենու փայտիկի մասին։ Պարզւում է, որ Գրին դէ Վալդը գողացել է այն Գրեգորիւիչից, իսկ Դամբլդորը յաղթել է Գրին դէ Վալդին։ Այսինքն Տանտրուենու փայտիկը Դամբլդորի փայտիկն է, եւ այն թաղուած է նրա հետ միասին։ Հարրին մտնում է Վոլան դէ Մորտի գիտակցութեան մէջ, եւ տենում է, թէ ինչպէս է նա ներխուժում Դամբլդորի գէրեզման եւ գողանում փայտիկը։ Հարրին որոշում է ոչ թէ հաւաքել Մահուան պարգեւները, այլ կենտրոնանալ հորկրուքսները գտնելու եւ վերացնելու վրայ, ինչպէս ասել էր Դամբլդորը։ Քանի որ Պելաթրիքսը սարսափած էր, որ օտարները ներխուժածեն իր գանձարանը, Հէրին կը մտածէ, որ horcrux-ներէն մէկը կարող է այնտեղ ըլլալ։ Անոնք Goblin-ի օգնութեամբ ծրագիր մը կը մշակեն պանքը կողոպուտելու համար։ Ասոր համար Goblin-ը կը պահանջէ Gryffindor-ի թուրը։ Անոնք կը ներխուժեն Պելաթրիքսի սենեակը եւ կը գողնան բաժակ մը։ Goblin-ը կը փախչի թուրով, իսկ Հէրին, Ռոնը եւ Հըրմայոնին կ'ազատին թիկնապահներէն թռչելով վիշապին վրայ։ Voldemort կը հասկնայ որ իր horcrux-ները վտանգի տակ են եւ կ'որոշէ ստուգել անոնք։ Հէրին ալ նոյն ժամանակ կը գիտնայ, որ horcrux-ներէն մէկը կը գտնուի Hogwarts-ի մէջ: === Պայքար Hogwarts-ի համար === Երեք ընկերները կը յայտնուին Hogwarts, Dumbledore-ի եղբոր օգնութեամբ։ Ապըլֆորթ, Հէրին շատ բաներ կը պատմէ Dumbledore-ի անցեալին մասին, ու ան կը գիտնայ իրենց հիւանդ քրոջ մասին։ Հէրին նաեւ կը գիտնայ որ դպրոցին մէջ պայքար կ'ընթանայ աշակերտներուն եւ Death Eater-ներուն միջեւ, Աշակերտներուն մեծ մասը որ կը մասնակցին այս պայքարին Dumbledore-ի Բանակի անդամները, եւ անոնք կը պահպանուին Պահանջներու սենեակին մէջ։ Հէրին պէտք է գտնէ առարկայ մը որ պէտք է ըլլայ Horcrux։ Աշակերտները կ'առաջարկեն անոր օգնել։ Հէրին իր ուսոցչուհիէն կը խնդր որ մի քանի ժամ պահէն Voldemort-ին, որպէսզի ինքը գտնէ Horcrux-ը։ Death Eater-ները կը մտնեն Hogwarts Voldemort-ի գլխաւորութեամբ։ Անոնք կը պահանջեն Հէրիին եւ կը խոստանան որ ուրիշ մէկուն վնաս չհասցնեն։ Ուսուցիչները կը կազմակերպեն աշակերտներու տեղափոխումը ապահով տեղ մը։ Չափահասները կրնային մնալ, եթէ կ'ուզէին կռուիլ։ Կը մասնակցին նաեւ Փիւնիկի միաբանութեան անդամները, եւ կռիւը կը սկսի։ Death Eater-ներու կողմէն կը կռուէին նաեւ սարդերը եւ հսկաները։ Դպրոցը կը պաշտպանեն ուսանողները, ուսուցիչները, Փիւնիկի միաբանութիւնը, դպրոցի կախարդուած արձանները, մի քանի այլ կախարդներ եւ հսկաներ։ Այդ ընթացքին Հէրին կը գիտնայ որ յաջորդ Horcrux-ը կը գտնուի Մոխրագոյն Տիկնոջ քով, որ Voldemort-ը պատանի եղած ժամանակը այն գողցած է իրմէ եւ օգտագործած է որպէս horcrux։ Հէրին կը յիշէ, որ այդ թագը տեսած է Պահանջներու սենեակին մէջ։ Ռոնը եւ Հըրմայոնին կ'երթան Գաղտնի սենեակ, կը գտնեն Պասիլիք օձի ժանիքը եւ այդ միջոցով կը ոչնչացնեն բաժակը որ horcrux-էր։ Անոնք կը վազեն դէպի Պահանջներու սենեակ, ուր կը տեսնեն Մալֆոյին, Քրապին եւ Կոյլին։ Քրապը կ'օգտագործէ Դժոխային Կրակի կախարդանքը եւ ինքնալ վնասուելով կը մահանայ, բայց Հէրին եւ Ռոնը կը փրկեն Մալֆոյին եւ Կոյլին։ Կախարդական կրակը կը ոչնչացնէ թագը եւ ահա կ'անհետանայ ուրիշ horcrux Մը։ Հետոյ Հէրին, Ռոնը եւ Հըրմայոնին կ'երթան խրճիթ, որտեղ կը լսեն, թէ ինչպէս Voldemort-ը կը հրամայէ իր օձին՝ սպանել Սնէյփին, քանի որ ան կը կարծէ թէ Սնէյփն է այդ ամենազօրաւոր փայտիկի իրական տէրը (Սնէյփը սպանած էր Dumbledore-ին ուրեմն կախարդական փայտիկը կը պատկանի Սնէյփին)։ Սնեյփը մահանալէն առաջ Հէրիին կ'ուտայ իր յիշողութիւններէն մաս մը։ Հէրին կը տեսնէ Սնեյփի յիշողութիւնները եւ կը գիտնայ թէ Սնէյփը մինչեւ վերջ հաւատարիմ եղած է Dumbledore-ին, քանի որ մանուկ հասակին սիրած է Հէրիի մօրը՝ Լիլի Էվանզին։ Voldemort-ը սպանած է Լիլիին, եւ Սնէյփը անցած է Dumbledore-ի կողմը։ Dumbledore խնդրած է Սնէյփէն որ սպաննէ անոր որովհետեւ ան արդէն կը մահանար եւ հիւանդ էր ու որպէսզի փրկուի տանջանքներէն: Հէրին նաեւ կը գիտնայ, որ եօթերորդ horcrux-ը ինքն է եւ մինչեւ Հէրին չմահանայ, Voldemort-ը կարելի չէ մահանայ: Հէրին պատրաստ էր զոհել իր կեաքնը եւ կը խնդրէր Նեւիլէն Voldemort-ի օձը սպաննէ, Նակինին։ Հետոյ Հէրին կ'երթայ արգիլուած անտառ, որտեղ կը գտնուի Voldemort-ը: Voldemort տեսնելով Հէրիին կը գործածէ մահացու կախարդանքը որ Հէրիին սպաննէ։ Բայց ան մահանալու տեղ կը յայտնուի տարօրինակ վայրի մը մէջ, որ զինք կը յիշեցնէր այն կայարանին որ քեզ կը հասցնէ Hogwarts։ Յանկարծ կը յայտնուի Dumbledore-ը ու կը բացատրէ որ Հէրին չէ մահացած քանի որ Voldemort-ի հոգիին մէկ մասը ոչնչացած է անոր կողմէն այդ մահացու կախարդանքով։ Հէրին նորէն ուշքի կ'ուգայ անտառին մէջ, բայց մահացած կը ձեւանայ։ Voldemort-ը կը հրամայէ Նարսիսա Մալֆոյին ստուգել թէ ողջ է արդեօք Հէրին։ Ան կը զգայ որ Հէրին ողջ է, բայց կը խաբէ Voldemort-ին, ըսելով որ ան մահացած է։ Voldemort-ը եւ Death Eater-ները կ'երթան Hogwarts, Հակրիտը շալկած Հէրիին։ Նեւիլը կը յարձակի Voldemort-ի օձին՝ Նակինիին վրայ, եւ կը գլխատէ զայն։ Պայքարը կը շարունակուի։ Հիմա բոլոր Horcrux-ները վերացուած են։ Հէրին կը բացայայտէ որ չէ մահացած եւ աստիճանաբար Death Eater-ների կը սկսին պարտուիլ պայքարին։ Մոլլի Ուիզլին, Ռոնին մայրը կը սպաննէ Պելաթրիքսին։ Հէրին կը բացատրէ որ ամենազօրաւոր փայտիկի իրական տէրը Սնէյփը չէ, այլ Մալֆոյը, քանի որ ան է որ զինաթափած է Dumbledore-ին։ Եւ քանի որ Հէրին ալ յետոյ զինաթափած է Մալֆոյին, ուրեմն փայտիկի տէրը ինքն է։ Voldemort-ը կը փորձէ Հէրիին սպաննել ամենազօրաւոր փայտիկով, բայց փայտիկը կը հրաժարի սպաննել իր տիրոջը եւ Voldemort կը մահանայ: Հէրին կ'որոշէ այդ փայտիկը ձգել Dumbledore-ի գերեզմանին մէջ, եւ չփնտրել վերակենդանացնող քարը։ Ան կը հրաժարի Մահուան պարգեւներէն եւ անոնցմէ կը ձգէ միայն իր թիկնոցը։ === Վերջաբան === Տասնինը տարի ետք ծնողները երեխաներուն կը հասցնեն Hogwarts: Ճինին եւ Հէրին ունին երեք զաւակներ՝ Ճեյմզ Սիրիուս Փոթըր, Ալպըւս Սեւերուս Փոթըր եւ Լիլի լունա Փոթըր։ Ռոնը եւ Հըրմայոնին ունին երկու զաւակներ՝ Ռոզա եւ Հիուկօ։ Երկու ընտանիքները կը հանդիպին կայարանին մէջ։ Լիլին դեռ փոքր է եւ չ'երթար Hogwarts: Ալպըսը առաջին անգամն է կ'երթայ, իսկ Ճեյմզ արդէն հոն կ'ուսանի։ Ալպըսը կը վախնայ որ ան անցնի Slytherin տնակի շարքերուն, բայց Հէրին կը պատմէ անոր իր ճանչցած ամենախիզախ մարդուն մասին՝ Սնէյփը, որ մաս կազմած է Slytherin-ի։ Կայարանին մէջ անոնք կը նկատեն Տրաքօ Մալֆոյին, իր կնոջ եւ տղուն՝ Սքորփիոսի հետ։ Տրաքոն կը նկատէ Հէրիին, կը բարեւէ եւ կ'երթայ։ == Ի՞նչ պատահեցաւ ողջ մնացածներուն հետ == * Անեծքը, որ դրուած էր Մութ արուեստներու դասախօսի պաշտօնի վրայ, լուծուեցաւ։ * Հէրի Փոթըրը գլխաւորեց մթութեան դէմ պայքարողներուն Կախարդութեան նախարարութեան մէջ։ * Նեւիլ Լոնկպաթըմը դարձաւ բուսագիտութեան ուսուցիչ Hogwarts-ի մէջ<ref name="nevill">В соответствии с переводом книги издательства Росмэн Невилл стал преподавателем зельеварения. Однако, это ошибка перевода (http://chel.kp.ru/daily/24007.5/83861/)</ref>: * Տոլորես Ամպրիճը փակուեցաւ Ազքապանի մէջ։ * Hogwarts-ի տնօրէն նշանակուեցաւ Մքկոնակալը։ == ֆիլմ == Գիրքին համապատասխան երկու մասէ բաղկացած ֆիլմը բեմադրուած է Տէյվիտ եթսի կողմէ, գրողն է՝ Սթիւ Քլովսը, արտադրիչներն են՝ Տէյվիտ Հեյմանը, Տէյվիտ Bարոնը եւ Ճոան Ռոուլինկը: Առաջին մասը լոյս է տեսած է[[19 Նոյեմբեր]], [[2010]] թուականին, իսկ երկրորդը՝ [[15 Յուլիս]], [[2011]] թուականին<ref>{{cite web |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=53203 |publisher=ComingSoon.net |title=Official: Two Parts for Deathly Hallows Movie |accessdate=մարտի 2, 2009 |date=փետրվարի 25, 2009 |archive-date=2009-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226203921/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=53203 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442 |publisher=ComingSoon.net |title=Release Date Set for Harry Potter 7: Part I |accessdate=մայիսի 25, 2008 |date=ապրիլի 25, 2008 |archive-date=2008-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518110305/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=44442 |dead-url=yes }}</ref>: Նկարահանումները սկսած են [[2009]] թուականի [[Փետրուար]]ին, եւ աւարտված են [[2010]] թվականի [[Յունիս]]ին<ref>{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20393867,00.html|title=Daniel Radcliffe Calls Wrapping Up ''Harry Potter'' Devastating|date=հունիսի 14, 2010|accessdate=հունվարի 22, 2011|work=[[People (magazine)|People]] |last=Schwartz|first=Alison}}</ref>: Առաջին մասը աւարտած է գիրքի 24-րդ գլուխով։ «Harry Potter and the Deathly Hallows Part 1» ֆիլմի միջազգային ցուցադրման առաջին շաբաթավերջի համար նկարահանողները ստացած են 330 միլիոն ամերիկեան տոլար, որուն $125 միլիոնը միայն Հիւսիսային Ամերիկայէն է եւ $205 միլիոնը մնացած երկիրներէն<ref>[http://www.elmundo.es/elmundo/2010/11/21/cultura/1290376800.html La 'última' de Harry Potter recauda 241 millones en su primer fin de semana]{{ref-es}}</ref>: == Ձայնային գիրքեր == Harry Potter and the Deathly Hallows ձայնային գիրքը լոյս է տեսած է [[21 Յուլիս]], [[2007]] թուականին, միաժամանակ Միացեալ Թագավորութեան եւ Միացեալ Նահանգներուն մէջ<ref name="UKaudio">{{cite web|title=Harry Potter and the Deathly Hallows (Book 7) (Children's Edition) (Harry Potter Audio Book) (Audiobook) (Audio CD)|publisher=Amazon.co.uk|isbn=0747591091 }}</ref><ref name="USaudio">{{cite web|title=Harry Potter and the Deathly Hallows (Audiobook, Unabridged) (Audio CD)|publisher=Amazon.com|isbn=0739360388}}</ref>: ՄԹ-ի տարբերակոը կը տեւէ 24 ժամ Սթիւըն Ֆրայի ձայնով<ref>{{cite web|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.asp?sec=8&sec2=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070629123826/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.asp?sec=8&sec2=1|title=Harry Potter and the Deathly Hallows published by Bloomsbury and HNP as an unabridged audiobook to be published simultaneously with the book for the first time on July 21st 2007|archivedate=2007-06-29|publisher=Bloomsbury|accessdate=փետրվարի 17, 2011|dead-url=yes}}</ref>: Ամերիկեան տարբերակը կը տեւէ 21 ժամ Ճիմ Տէյլի ձայնով<ref>{{cite web|url=http://www.simplyaudiobooks.com/audio-books/Harry+Potter+and+the+Deathly+Hallows/44959/|title=Harry Potter and the Deathly Hallows|publisher=Simply Audiobooks|accessdate=փետրվարի 17, 2011|archive-date=2011-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716072337/http://www.simplyaudiobooks.com/audio-books/Harry+Potter+and+the+Deathly+Hallows/44959/|dead-url=yes}}</ref>: Երկուքը ունին 146 տարբեր եւ տարբերակելի բնոյթի ձայներ<ref>{{cite book|editor=Glenday, Craig|title=Guinness World Records 2009|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_0|year=2008|publisher=Guinness World Records|isbn=1-904994-37-7}}</ref>: Իր աշխատանքին համար Ճիմ շահած է [[Կրեմմի]] մրցանակաբաշխութիւն, որպէս լաւագոյն խօսքի ալպոմ երեխաներու համար («Best Spoken Word Album for Children»)<ref>{{cite web|first1=Andrew|last1=Gans|first2=Andrew|last2=Ku|url=http://www.playbill.com/news/article/114950-Spring-Awakening-Wins-2008-Best-Musical-Show-Album-Grammy-Krieger-and-Dale-Also-Win |title=Spring Awakening Wins 2008 Best Musical Show Album Grammy; Krieger and Dale Also Win|work=[[Playbill]] |date=փետրվարի 10, 2008|accessdate=փետրվարի 17, 2011}}</ref>: == Արտաքին յղումներ == * [http://www.jkrowling.com/textonly/en/news.cfm Նորություններ հեղինակի պաշտոնական կայքից] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724183226/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news.cfm |date=2007-07-24 }} * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_6321000/6321979.stm Ռոուլինգը պատմել է, թե երբ լույս կտեսնի վերջին «Փոթերը»] * [http://jkrowling.nm.ru/news.htmlՆորությունների Ռուսերէն թարգմանություն]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Հարրի Փոթեր}} {{Արտաքին յղումներ}} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} bjbmvoe73lhffvn0qdeoijagzr5qsh2 0 1397 253765 246884 2026-08-28T21:47:46Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253765 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Թանգարան}} '''Մեքսիքոյի ազգային պալատ''' ({{lang-es|Palacio Nacional}}), Կը գտնուի Մեքսիքօ քաղաքին գլխաւոր հրապարակին՝ Սահմանադրութեան հրապարակին վրայ՝ «Էլ Զոքալօ» (''El Zócalo'')։ Անիկա Մեքսիքոյի Ազթեք կայսրութենէն ( Aztec Empire) ի վեր, եղած է Մեքսիքոյի իշխող դասին պալատը եւ պահպանած է ԺԶ. դարէն [[Մոգթեզումա Բ.]]-ին (Moctezuma II.) պատկանող շէնքին շինանիւթերը։ 2018-էն ի վեր, անիկա կը ծառայէ նաեւ իբրեւ Մեքսիքոյի նախագահին պաշտօնական նստավայրը: == Համալիրը ներկայիս == Ազգային պալատը պետական շէնք է<ref name="historic">{{cite book |title=Mexico City Historic Center |last=Galindo |first=Carmen |authorlink= |author2=Magdelena Galindo |year=2002 |publisher=Ediciones Nueva Guia |location=Mexico City |isbn=968-5437-29-7 |pages= |url=https://archive.org/details/mexicocityhistor0000unse}}</ref>, տարածութիւնը՝ Էլ Զոքալոյի արեւելեան բաժինէն 200 մեթր է²<ref name="lonely">{{cite book |title= Lonely Planet Mexico City |url= https://archive.org/details/mexicocity0000nobl |last=Noble |first=John |year=2000 |publisher=Lonely Planet Publications |location=Oakland, California |isbn=1-86450-087-5 }}</ref><ref name="planetware">{{cite web |url= http://www.planetware.com/mexico-city/national-palace-mex-df-np.htm |title= Mexico City - National Palace |accessdate= 2008-09-22 |archive-date= 2008-09-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080914183818/http://www.planetware.com/mexico-city/national-palace-mex-df-np.htm |dead-url= yes }}</ref>: Այս շէնքին մէջ կը գտնուին նաեւ Մեքսիքոյի դաշնային գանձարանը եւ ազգային արխիւը<ref name="lonely"/>: == Նկարագրութիւն == Շէնքին ճակատային հատուածը հիւսիսէն եւ հարաւէն եզրապատուած է երկու աշտարակներով, ունի երեք հիմնական դռներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը շէնքին տարբեր մասերը կը տանի<ref name="historic"/>: Հարաւային դուռը դէպի Patio of Honor եւ նախագահական գրասենեակներ կը տանի (հանրութեան մուտքը արգիլուած է)<ref name="lonely"/>, հիւսիսային դուռը ծանօթ է իբրեւ Մարիանոյի դուռ, անուանուած է ի պատիւ մեքսիքացի ռազմական եւ քաղաքական գործիչ Մարիանօ Արիսթայի (Mariano Arista), որ այս մէկը կառուցած է 1850-ին։ Այս դրան կից կը գտնուի հին դատական բանտը՝ դատական եւ խոշտանգումներու սենեակներով։ Ներկայիս սենեակներէն մէկուն մէջ կը գործէ տնտեսութեան նախարարը։ Հոս կը գտնուի գանձապետարանը, զոր նախագծած են ճարտարապետ Մանուէլ Օրթիզ Մոնասթերիօն (Manuel Ortiz Monasterio) եւ Վիսենթէ Մենտիոլան (Vicente Mendiola)։ Երկաթէ եւ պրոնզէ դրան հեղինակը Օկիւսթօ Փեթրիչիոլին է (Augusto Petriccioli)<ref name="historic"/>: [[Պատկեր:Palacio nacional, cuidad de mexico.jpg|thumb|left|Ազգային պալատը գիշերով]] Դէպի Էլ Զոքալօ հրապարակ նայող կեդրոնական դրան վերը կը գտնուի '''հիմնական պատշգամը''', ուրկէ 15 Սեպտեմպերին մինչեւ ժամը 23.00 Մեքսիքոյի նախագահը «Տոլորէսի կանչը» արարողակարգը կը կատարէ՝ ի յիշատակ [[Մեքսիքայի Անկախութեան Պատերազմ|Մեքսիքոյի անկախութեան պատերազմին]]: Արարողակարգին մաս կը կազմէ պատշգամին վերը կախուած զանգերու ղօղանջը։ Ասիկա այն զանգն է, զոր հնչեցուցած է հայր Միկել Իտալկօն (Miguel Hidalgo)՝ [[Սպանիա|Սպանիոյ]] դէմ ապստամբութեան կոչով։ Սկիզբը այդ զանգը [[Կուանաճուաթօ (նահանգ)|Կուանաճուաթոյի]] (Guanajuato) Տոլորէս Իտալկօ եկեղեցւոյ մէջ տեղադրուած է, որմէ ետք պալատ տեղափոխուած է։ Զանգին գտնուած վայրը՝ Մեքսիքոյի զինանշանը պատկերուած է, որուն իւրաքանչիւր կողմին վրայ Ազթեքական արծիւ ասպետն է իր սպանական կրկնորդին հետ։ Այս մէկը Մանուէլ Սենտուրիօն (Manuel Centurion) հեղինակած է, որ մեքսիքական եւ սպանական մշակոյթներու համադրութիւնը կը խորհրդանշէ<ref name="historic"/>: [[Պատկեր:Palacio Nacional Ciudad de México City.jpg|thumb|Պատշգամը, ուրկէ Մեքսիքոյի նախագահը անկախութեան օրը հանդէս կու գայ ամէնամեայ Grito de Dolores կոչով, եւ Կուանաճուաթոյի (Guanajuato) Տոլորէս Իտալկօ եկեղեցւոյ զանգը]] Կեդրոնական դուռը դէպի '''հիմնական ներքին բակ''' կը տանի՝ շրջապատուած [[պարոք]] (Baroque) ոճի կամարներով։ Հոս ձեւափոխուած է ճաղաշարքը, պահպանուած են [[Տիէկօ Ռիւերա]]յի (Diego Rivera) ստեղծած որմնանկարները, որոնք հիմնական սանդուխը եւ երկրորդ յարկի պատերը կը զարդարեն։ Սանդուխին մօտ պատկերուած է 1521-1930-ական թուականներու Մեքսիքոյի պատմութենէն որմնանկարներ<ref name="historic"/>, որոնք 450 մ² տարածք կը գրաւեն<ref name="planetware"/>: Որմնանկարները ստեղծուած են 1929 եւ 1935-ականներուն, որոնց ամբողջութիւնը «Մեքսիքացի ժողովուրդին դիւցազներգութիւնը» կը կոչուի<ref name="historic"/>: Աշխատանքներէն իւրաքանչիւրը առանձին գործ է։ Աջ կողմի պատին որմնանկարները նախասպանական Մեքսիքօն կ'արտացոլեն, եւ կը կեդրոնանան ուղղափառ Քուէթզալքոաթլ (Quetzalcóatl) աստուծոյ վրայ, որ որմնանկարին մէջ իբրեւ աստղ պատկերուած է, աստուած եւ մարդկային էակ։ Սողուններէն ստեղծուելով՝ ան տիեզերքին մէջ կը նաւարկէ իբրեւ գիշերով արեւին ուղեկցող աստղ։ Մարդկային կերպար ստանալով՝ ան հանդէս կու գայ իբրեւ Ազթեքներու թագաւոր, յետոյ՝ երբ ան իր արիւնը կը թափէ յանուն ժողովուրդին, երկինք կը վերադառնայ՝ իր երկրային շրջապտոյտը աւարտած ըլլալով։ Երկինքի մէջ՝ Քուէթզալքոաթլ առաւօտեան աստղի տեսք կը ստանայ եւ կը կոչուի Tlahuizcalpantecuhtli։ Անոր կատարած շրջապտոյտը կը խորհրդանշէ կեանքի շարունակական պտոյտը։ Ռիւերայի ստեղծած մեքսիքական ինքնութիւնը կ'օգնէ շարունակելու 1910-ի Մեքսիքոյի յեղափոխութեան ատեն սկսած բարեփոխումները<ref name="mexconnect">{{cite web |url= http://www.mexconnect.com/mex_/travel/jcummings/diegomural3.html |title= Diego Rivera Mural Monumental Stairway in Mexico's National Palace Mexico City, D.F. |accessdate= 2008-09-22 }}</ref>: Միջին եւ ամէնէն մեծ վահանակին մէջ նուաճումը պատկերուած է իր այլանդակութեամբ, օրինակ՝ բռնաբարութիւնները, խոշտանգումները, ինչպէս նաեւ բնիկ ժողովուրդին իրաւունքները պաշտպանող քահանաները: Անկախութեան համար պայքարը կը գրաւէ այս վահանակին կամարին վերի մասը: [[Պատկեր:History of Mexico mural by Diego Rivera (Mexico City).jpg|մինի|ձախից|Ձախ կողմի վահանակը]] Ասոր տակ ներկայացուած են ամերիկեան եւ ֆրանսական արշաւանքները, ինչպէս նաեւ բարեփոխումներու ժամանակաշրջանը եւ յեղափոխութիւնը: Ձախ կողմի վահանակը նուիրուած է Ի. դարու սկիզբին եւ կէսերուն: Որմնանկարին այս հատուածին մէջ տեղ տրուած է նաեւ՝ [[Ֆրիտա Քալօ|Ֆրիտա Քալոյ]]<nowiki/>ի՝ [[Տիէկօ Ռիվերա|Տիեկոյ]]<nowiki/>ի կնոջ: Այս որմնանկարը արտացոլումն է Տիեկոյի անձնական տեսակէտերուն՝ Մեքսիքոյի պատմութեան եւ յատկապէս՝ երկիրի բնիկներուն մասին<ref name="historic" /><ref name="planetware" />: Տիեկօ միջին յարկին մէջ նկարած է նաեւ 11 վահանակներ, որոնք նախասպանական դարաշրջանը կը ներկայացնեն: Վերնայարկը ժամանակին տեղակալներու թատրոնն էր, որ հետագային՝ 1829-էն մինչեւ 22 Օգոստոս, 1872 կը վերածուի խորհրդարանի, երբ սենեակը պատահաբար կ'աւերուի հրդեհի պատճառով: Այս խորհրդարանին մէջ գրուած է 1857-ի Բարեփոխումներու Սահմանադրութիւնը, ինչպէս նաեւ ցուցադրուած են այս եւ 1917-ի Սահմանադրութիւնը <ref name="planetware"/>: Պալատը ունի տասնչորս բակ, բայց անոնցմէ մէկ քանին միայն, ինչպէս՝ Մեծ բակը բաց են հանրութեան համար: Ազգային պալատին մէջ տեղակայուած են նաեւ հիմնական պետական ​​արխիւները՝ բազմաթիւ պատմական փաստաթուղթերով եւ Միկել Լերտօ Տը Թեխատա գրադարանը (Biblioteca Miguel Lerdo de Tejada), որ երկիրին ամէնէն մեծ եւ ամէնէն կարեւոր գրադարաններէն մէկն է<ref name="planetware"/>: Շէնքին հիւսիսային յաւելուածին մէջ կը գտնուին Գանձապետարանին սենեակը եւ Պենիթօ Խուարէզ (Benito Juárez) թանգարանը: Երկուքին մէջտեղ կը գտնուի կայսրուհիին աստիճանը, զոր կառուցած են Խուան եւ Ռամոն Աժէա եղբայրները (Juan and Ramón Agea): Գանձապետական ​​սենեակը ա՛լ չ'օգտագործուիր: Համալիրին թանգարան տանող մասը, որ նախապէս տնտեսութեան նախարարութիւնն էր, կը գտնուի Պենիթօ Խուարէզի արձանը: Տնտեսութեան նախարարութեան ներքնայարկը կը գտնուի Պենիթօ Խուարէզի սենեակը, ուր այս նախագահը կ'ապրէր իր գահակալութեան վերջին տարիներուն, ուր ալ մահացած է 18 Յուլիս 1872-ին: Ննջասենեակը, հիւրասենեակը եւ աշխատասենեակը, ինչպէս նաեւ նախագահին կարգ մը գոյքերը ամբողջութեամբ պահպանուած են<ref name="historic"/>: == Շէնքին ներկայացուցած արժէքը == Նախկին նախագահ Էռնեսթօ Զետիլյոյի (Ernesto Zedillo) կայքէջին մէջ Քարլոս Ֆուենթես (Carlos Fuentes) ազգային պալատը անուանած է «ճամբորդող եւ անշարժ շինութիւն»<ref name="zedillo">{{cite web|url=http://zedillo.presidencia.gob.mx/welcome/pages/culture/note_pal.html|title=The National Palace: A Traveling, Unmovable structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928154622/http://zedillo.presidencia.gob.mx/welcome/PAGES/culture/note_pal.html|archive-date=2008-09-28|dead-url=yes|accessdate=2008-09-22}}</ref>։ «Ճամբորդող» բառը օգտագործած է, որովհետեւ շէնքին ճարտարապետական ոճը սպանական է եւ կը խորհրդանշէ սպանական քաղաքակրթութեան փոխպատուաստումը՝ Նոր Աշխարհ։ «Անշարժ» է այն առումով, որ Ազթեքներու ժամանակաշրջանէն եղած է երկրային քաղաքական իշխանութեան նստավայր, նախ իբրեւ Ազթեք Թլաթոանի (Aztec tlatoani) պալատ, այնուհետեւ՝ սպանական փոխարքաներու, ապա Մեքսիքոյի պետութեան ղեկավարներու<ref name="zedillo" />։ Շէնքը ինքնին մեքսիքացի ժողովուրդը կը ներկայացնէ իբրեւ սպանացիներու եւ ազթեքներու խառնուրդ։ Հին պալատը աւերուած է, որպէսզի նորը կառուցուի, բայց երկուքն ալ կառուցուած են նոյն քարէն։ Ըստ Զետիլիոյի (Zedillo)՝ այս քարերը ոչ ազթեքական են, ոչ ալ սպանական։ Այս նոյն քարերը գոյութիւն ունեցած են Մեքսիքոյի պատմական բոլոր մեծ իրադարձութիւններուն ատեն եւ տեսած են, թէ ինչպէս իրենց վրայ կը ծածանին օտարերկրեայ դրօշներ<ref name="zedillo2">{{cite web|url=http://zedillo.presidencia.gob.mx/welcome/pages/culture/note_pal.html|title=The National Palace: A Traveling, Unmovable structure|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928154622/http://zedillo.presidencia.gob.mx/welcome/PAGES/culture/note_pal.html|archive-date=2008-09-28|dead-url=yes|accessdate=2008-09-22}}</ref>։ Մեքսիքոյի Անկախութեան օրուան նախօրեակին, Ազգային պալատը հիմնական իրադարձութեան կեդրոնը գտնուած է։ Հոս գտնուող հայր Իտալկոյի հնչեցուցած զանգով նախագահը պատշգամէն կը հնչեցնէ Grito de Dolores-ը։ Ան կը յիշեցնէ նաեւ, որ Անկախութեան օրուան նման նախօրեակներէն մէկուն ընթացքին, 1964-ին հրամանատար [[Շարլ տը Կոլ]] պալատէն ժողովուրդին հետ խօսած է սպաներէն։ Նախագահը կը նշէ, որ ասիկա կը հաստատէ, թէ պալատը նաեւ երկրին բարեկամները ողջունելու վայր մըն է<ref name="zedillo2" />։ == Հնագիտական աշխատանքներ == Մեքսիքոյի մեթրոյին 2-րդ գիծին շինարարութեան աշխատանքներուն ընթացքին, պատմական կեդրոնին մեծ թիւով շէնքերուն խորտակման ընթացքին, պալատին հիմնական կառոյցը վնասուած է, որուն իբրեւ հետեւանք՝ հարկ եղած է շէնքին հիմքին ապահովման աշխատանքներ տանիլ, յատկապէս՝ երրորդ յարկին, կեդրոնական նախասրահին եւ Պատուոյ սրահին մէջ։ Կատարուող աշխատանքներուն ընթացքին յայտնաբերուած են փոխարքայական պալատին հին սիւներուն հիմքերը, որոնցմէ երկուքը վերականգնած են հոն, ուր անոնք գտնուած են։ Յայտնաբերուած են նաեւ հին [[Մայրի (ծառ)|մայրի]]<nowiki/>ի գերաններ, որոնք օգտագործուած են առաջին յարկին հիմքը ձեւաւորելու համար<ref name="historic2">{{cite book|url=https://archive.org/details/mexicocityhistor0000unse|title=Mexico City Historic Center|last=Galindo|first=Carmen|author2=Magdelena Galindo|publisher=Ediciones Nueva Guia|year=2002|isbn=968-5437-29-7|location=Mexico City|pages=|authorlink=}}</ref>։ Պալատին ներսը եւ անոր կից վերջին պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած են Մոնթեսումայի «Նոր տուներու»ն մասերը։ Հիւսիսային հատուածին մէջ, պալատին կից ներկայիս մշակոյթի թանգարանին տարածքին վերանորոգման ատեն յայտնաբերուած են պատի հատուածներ եւ պազալթէ յատակ։ Կ'ենթադրուի, որ պատը եւ յատակը պատկանած են Քազա Տենեկրիտային (Casa Denegrida), կամ Սեւ տան, ուր սպանացի նուաճողները կը նկարագրուէին իբրեւ սեւ ներկուած առանց պատուհաններու տուներ։ Հոս Մոնթեսուման կը խորհրդածէր պայծառատեսներու եւ շամաններու պատմածներուն շուրջ<ref name="historic" /><ref name="guardian">{{cite news|first=Haroon|last=Siddique|title=Archaeologists uncover Aztec palace in Mexico City|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/jun/10/mexico.archaeology|publisher=The Guardian|date=2008-06-10|accessdate=2008-09-22}}</ref>։ [[Պատկեր:Fuente_del_palacio_Nacional_in_Mexcio_2005.jpg|մինի|Ազգային պալատին շատրուանը]] == Պատկերասրահ == <gallery class="center" perrow="6"> Պատկեր:Diego Rivera Mural Palacio Nacional Mexico.jpg|[[Տիէկօ Ռիւերա]]յի գծագրած որմնանկարներէն Պատկեր:National palace (Mexico City)-1.JPG|Տիէկօ Ռիւերայի գծագրած որմնանկարներէն Պատկեր:National palace (Mexico City)-2.JPG|Տիէկօ Ռիւերայի գծագրած որմնանկարներէն Պատկեր:National palace (Mexico City)-3.JPG|Տիէկօ Ռիւերայի գծագրած որմնանկարներէն Պատկեր:MargaritaMazaParadaDeJuárez.JPG|Մարկարիթա Մասա տէ Խուարէսի դիմանկարը՝ Խուարէս թանգարանին մէջ Պատկեր:EstudioDeBenitoJuárez.JPG|Խուարէսի աշխատասենեակը՝ Խուարէս թանգարանին մէջ Պատկեր:ComedorDeBenitoJuárez.JPG|Խուարէսի ճաշասենեակը՝ Խուարէս թանգարանին մէջ Պատկեր:Emperor Agustin I of Mexico.jpg|Օկուսթին տէ Իթուրպիթի դիմանկարը՝ պալատին մէջ Պատկեր:Palacio Nacional Mexico interior..jpg|Ազգային պալատին ներքին յարդարանքները Պատկեր:EPN. Grito de Independencia 2.jpg|Կրիթօ տէ Տոլորես, 2013 Պատկեր:Salon de la tesoreria en Palacio Nacional.JPG|Ազգային պալատին գանձապետարանին հին սրահը Պատկեր:Palacio Nacional - México.jpg|Ազգային պալատին առաջնամասը Պատկեր:NationalPalace aSecondYartPerspective-Mexico City-Mexico.jpg|Ազգային պալատին պարտէզը Պատկեր:Royal Chapel, Mexico City.jpg|Պալատական եկեղեցին Պատկեր:Campana original usada por Miguel Hidalgo la madrugada del 16 de septiembre.jpg|16 Սեպտեմբեր 1810-ի լուսադէմին, Միկել Իտալկոյի կողմէ օգտագործուած առաջին զանգակը: Նախագահ Պորֆիրիօ Տիազի հրամանով 1896-ին անիկա կը տեղափոխուի:1926-1930-ականներուն միջեւ կը վերակառուցուին խորշը եւ քանդակները: </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.mexicomaxico.org/zocalo/zocalo.htm Մեքսիքոյի Սոկալոն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113034838/http://www.mexicomaxico.org/zocalo/zocalo.htm |date=2017-11-13 }} * [http://www.mexicocityvibes.com/national-palace-in-mexico-city.html Մեքսիքոյի ազգային պալատ] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի տեսարժան վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի թանգարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Մեքսիքա քաղաքի շէնքեր եւ կառոյցներ]] j4uxjwa08pqtwv2oprupfjuracd1ebh 0 1431 253892 233823 2026-08-28T23:24:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253892 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Քաղաք | երկրամասի տեսակ = Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու վարչական բաժանում{{!}}Էմիրաթ | երկրամաս = Աժմանի Էմիրութիւն{{!}}Աժման | ղեկավարի պաշտօն = Շէյխ | ղեկավար = Ռաշիտ իպն Հումայտ ան-Նուայմի }} '''Աճման''', 'Աժման' ({{lang-ar|عجمان‎‎}}), քաղաք [[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ]]ու մէջ, [[Աջմանի Էմիրություն|Աճմանի Էմիրութեան]] վարչական կեդրոնը։ Բնակչութիւնը {{ԲՆԿ}}։ Բնակչութեամբ 5-րդ քաղաքը ՄԱԷ-ու մէջ։<ref>{{Cite book|title=Rashid: Portrait of a Ruler|url=https://archive.org/details/rashidportraitof0000wils|last=Wilson|first=Graeme|publisher=Media Prima|year=2010|isbn=9789948152880|location=UK|pages=[https://archive.org/details/rashidportraitof0000wils/page/21 21]}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nXCeCQAAQBAJ&pg=PA382|title=Administrative Subdivisions of Countries|author=Gwillim Law|publisher=McFarland|year=2011|isbn=9780786460977|edition=ebook|page=382|orig-year=1999|lang=en}}</ref> Հին ժամանակներուն յայտնի էր որպէս ձկնորսական կեդրոն, ինչպէս նաեւ [[մարգարիտ]]ի հանքավայր։ Սակայն, մինչեւ վերջին ժամանակները կը համարուէր փոքր քաղաք։ Միայն վերջերս քաղաքը սկսաւ արագորէն զարգանալ՝ շնորհիվ իրեն դրաձի մեծագոյն քաղաքները՝ [[Տուպայ]] եւ [[Շարժա]]։ Քաղաքը կը գտնուի [[Պարսից ծոց]]ի ափին, Շարջայէն մի քանի [[քիլոմեթր]] հեռաւորութեան վրայ, Շարժա եւ [[Տուպայ]] քաղաքներուն հետ 2 միլիոն բնակչութիւն կազմելով։<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Le0Ryxzh7cQC&pg=PA513|title=Honour is in Contentment|author=William Lancaster|author2=Fidelity Lancaster|publisher=Walter de Gruyter|year=2011|isbn=9783110223392|page=513}}</ref> Քաղաքին մէջ կայ նաւահանգիստ։ Աժմանը միակ էմիրութիւնն է, որուն մէջ չի յայտնաբերուիր [[նաւթ]]։ Սակայն Աժմանը աւելի յայտնի է իր նաւաշինական գործունէութեամբ, որտեղ մինչեւ օրս հնագոյն ձեւերով կը կառուցեն հին արաբական առագաստանաւեր եւ ժամանակակից նաւեր։ Քաղաքը յայտնի է նաեւ իր Ազգային պատմական թանգարանով։ Կարելի նաեւ տեսնել քառակուսի աշտարակը, Ալ-Նուամի մզկիթը եւ [[ուղտ]]երու մրցավազքի յարթակը։<ref>[[General Maritime Treaty of 1820|General Maritime Treaty, 1820]]</ref> == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Ajman Aerial 2009.jpg Պատկեր:Barjeel or air tower at ajman museum by ahmed fouad.jpg Պատկեր:Ajman corniche mosque. - panoramio.jpg Պատկեր:Ajman beach-9.jpg </gallery> == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.restin-oae.info/city/adzhman.html Աջման] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927032923/http://www.restin-oae.info/city/adzhman.html |date=2007-09-27 }}&nbsp;-&nbsp;[[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ|ՄԱԷ-ի]] հանգստավայրերը == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}}{{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու քաղաքներ]] clphycjt7mm7m0tbazb0le8booesmi3 0 1433 253953 249200 2026-08-29T00:04:08Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253953 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|մահուան վայրը=անյայտ}} '''Մուսա աս-Սատր''' ({{lang-ar|السيد موسى الصدر}}, {{ԱԾ}}) իրանցի-լիբանանցի շիա [[իսլամութիւն|իսլամ]] փիլիսոփայ եւ շիա իսլամ կրօնական ղեկավար է<ref name="Chehabi">{{cite book|title=Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years |first1=Hussein |last1=Chehabi | first2=Rula Jurdi |last2=Abisaab| ISBN=978-1860645617|publisher=I.B.Tauris|url=https://books.google.am/books/about/Distant_Relations.html?id=elHww0W0ZO4C|year=2006}}</ref>: Ծնած է Իրանի Քոմ քաղաքին մէջ ու մասնակցած՝ բազմաթիւ կրօնագիտական դասընթացքներու եւ սեմինարներու Իրանի մէջ։ Ան կը մեկնի Նաժաֆ, ուր կրօնագիտութիւն կ'ուսանի, սակայն 1958-ի իրաքեան յեղափոխութենէն ետք կը վերադառնայ Իրան: Ան կը պատկանի [[Լիբանան]]ի Ժապալ Ամելի Մուսաուի գերդաստանին պատկանող Սատր ընտանիքին: Մուսաուի գերդաստանը Մուհամմէտ մարգարէի դուստր Ֆաթիմայի եւ եօթներորդ շիա իմամ Մուսա Ալ-Քատիմի ժառանգորդն է: Այս պատճառով ալ Մուսա աս-Սատրի կը տրուի ''սայյիտ'' տիտղոսը: 1958-ի Իրաքէն վերադարձէն քանի մը տարի ետք, Սատր կու գայ [[Սուր (քաղաք, արեւմտահայերէն)|Սուր, Լիբանան]] Պրուժերտի եւ Հաքիմ այաթոլլաներու լրտես: Ֆուատ Աժամի զայն կը կոչէ մեծ արդի շիա քաղաքական մտածող եւ հրահանգող<ref name="Nasr1">{{cite book|last=Nasr|first=Seyyed H.|title=Expectation of the Millennium: Shiʻism in History|year=1989|publisher=State University of New York Press, Albany|location=Albany, NY|page=425|url=https://books.google.com.lb/books?id=btmNZgztDrAC&pg=PA425&lpg=PA425&dq#v=onepage&q&f=false}}, chapter 26</ref>: Ան Լիբանանի շիա իսլամութիւնը «համայնքի կը վերածէ»<ref name="abaw" />: Լիբանանի մէջ ան կը հիմնէ եւ կը վերականգնէ բազմաթիւ կազմակերպութիւններ, ինչպէս՝ դպրոցներ, բարեսիրական կազմակերպութիւններ եւ [[Ամալ շարժում]]ը: Ընդառաջելով [[Մուամմար Ալ-Քատտաֆի]]ի հրաւէրին, 25 Օգոստոս 1978-ին, Սատր եւ երկու ընկերակիցներ կը մեկնին Լիպիա՝ տեսակցութիւն ունենալու կառավարական անձնաւորութիւններու հետ: Անոնք վերջին անգամ կը յայտնուին 31 Օգոստոսին, որմէ ետք անոնցմէ որեւէ լուր չկայ: բազմաթիւ տարակարծութիւններ կը շրջանառուին Սատրի աներեւութացումին գծով, սակայն ոչ մէկը փաստուած է: == Նախնական կեանք եւ ուսում == === Նախնական կեանք === Մուսա աս-Սատր ծնած է 4 Յունիս 1928-ին, Շեհարմարտան թաղամաս, [[Քոմ]], [[Իրան]]<ref name="abaw">{{cite journal|last=Samii|first=Abbas William|title=The Shah's Lebanon policy: the role of SAVAK|journal=Middle Eastern Studies|year=1997|volume=33|issue=1|pages=66–91|url=https://dx.doi.org/10.1080/00263209708701142|accessdate=21 August 2013|doi=10.1080/00263209708701142}}</ref><ref name=":0">ʻAlī Rāhnamā. [https://books.google.nl/books?id=Bmz9y2osH1YC&pg=PA195 ''Pioneers of Islamic Revival''] Palgrave Macmillan, 1994 {{ISBN|978-1856492546}} p 195</ref>: Կը յաճախէ Քոմի Հայաթ նախակրթարան դպրոցը, որմէ ետք 1941-ին կը սկսի ճեմարան յաճախել: Ուսուցիչները զինք կը նկատէին դիւրին սորվող եւ մանկութենէն ինքնազարգացում ունեցող անձ մը: Ժամանակ մը ետք, կը սկսի սորվեցնել տարրական դասեր: Այս մէկը կը զուգադիպի «իրանեան քաղաքականութեան ազատագրութեան»<ref name="Chehabi"/>: Որպէսզի ազդեցիկ դառնայ իր երկրին կեանքին մէջ, ան կը նկատէ, որ պէտք է քաջատեղեակ ըլլալ արդի գիտութեան եւ ժամանակակից աշխարհին, ուստի ան կրօնական դասերուն կողքին կը ստանայ աշխարհիկ կրթութիւն: Ան կը տեղափոխուի [[Թեհրան]], ուր կ'աւարտէ իսլամական դատավարութիւնը (Ֆիքհ), Թեհրանի համալսարանին մէջ քաղաքական գիտութիւններ կ'ուսանի եւ անգլերէն ու ֆրանսերէն կը սորվի<ref name="Chehabi"/>: Ապա կը վերադառնայ Քոմ, Ալլամա Մուհամմէտ Հիւսէյն Թապաթապայի հետ կրօնագիտութիւն եւ [[Իսլամական Փիլիսոփայութիւն|իսլամական փիլիսոփայութիւն]] սորվելու համար<ref name=abaw/>: == Իրաքի մէջ == Իր հօր մահէն ետք, 1953-ին կը մեկնի [[Նաժաֆ]]՝ Մուհսին Ալ-Հաքիմ եւ Ապուլ Քասիմ Խուի այաթոլլաներուն հետ կրօնագիտութիւն սորվելու համար<ref name=abaw/>: Հոն, ան Այաթոլլահ Հաքիմի, շէյխ Մորթեզա Ալ-Եասինի, Այաթոլլահ Ապուլ Քասեմ Խուիի, շէյխ Հոսէյն Հիլլիի եւ շէյխ Սատրա Պատքուպահիի նման ուսուցիչներ ունեցած է, որոնք Այաթոլլահ Պրուժերտիի մահէն ետք կը դառնան ''մարժա''ներ: Մուսա աս-Սատր Նաժաֆի մէջ ''մուժթահիտ'' կը դառնայ: 1955-ին ան կ'այցելէ [[Լիբանան]], ուր հանդիպում մը կ'ունենայ Ապտ Ալ-Հոսէյն Շարաֆըտտինի հետ: Ան նախապէս տեսած էր Շարաֆըտտինը 1936-ին, երբ իր ընտանիքը զինք հիւրընկալած է [[Իրան]]ի մէջ։ Նոյն տարին, ան կը վերադառնայ Նաժաֆ եւ 1956-ի աշնան կ'ամուսնանայ Այաթոլլահ Ազիզոլլահ Խալիլիի դուստրին հետ<ref name="Chehabi"/>: == Վերադարձ դէպի Իրան == Իրաքի 1958-ի յեղափոխութենէն եւ վարչակարգի փոփոխութենէն ետք, Սատր կը վերադառնայ Իրան: Հոն, ան կ'ընդունի Այաթոլլահ Շարոաթմատարիի կողմէ ղրկուած Ալի Տաւանիի առաջարկը ու կը դառնայ Ալաթոլլահ Պրուժերտիի կողմէ հովանաւորուած Քոմի Հաուզային մէջ լոյս տեսնող «Տարշայի ազ մաքթապ-է իսլամ»-ի («Մաքթապ-է իսլամ») խմբագիրը: Ան կը սկսի ներդրել երրորդ բաժինին, որ կը կեդրոնանար իսլամական տնտեսութեան վրայ։ Յետագային, այս բաժինին մէջ գրած իր յօդուածները առանձին գիրքի մը մէջ կը հրատարակուին: Սատր կը դառնայ պարբերաթերթին ընդհանուր խմբագիրը: Դեկտեմբեր 1959-ին, բազմաթիւ հիմնադիրներու հետ ան կը լքէ պարբերաթերթի աշխատանքը<ref name="Chehabi"/>: == Մեկնում դէպի Լիբանան == [[Պատկեր:Musa Al-Sadr and AbdulNaser.jpg|thumb|Մուսա աս-Սատր Ճամալ Ապըտ Ալ-Նասըրի հետ 1960-ականներուն]] աս-Սատր իբրեւ Այաթոլլահ Պրուժերտիի ներկայացուցիչ [[Իտալիա]] մեկնելու առաջարկը մերժուելով, կը մեկնի [[Նաժաֆ]]: Այդտեղ, աս-Սատր Այաթոլլահ Մուհսին Ալ-Հաքիմի ստիպումով կ'ընդունի [[Սուր (քաղաք)|Սուր]]ի մէջ շիա ղեկավար դառնալու հրաւէրը՝<ref name="Chehabi"/> յաջորդելով Ապտիւլ Հուսէյն Շարիֆ Ալ-Տինի, որ մահացած էր 1957-ին: Ան կը հասնի Սուր 1959-ին<ref name=abaw/>՝ իբրեւ Այաթոլլահ Պրուժերտիի եւ Այաթոլլահ Հաքիմի լրտես<ref name="Nasr1"/>: Ընդառաջելով շարք մը կրօնաւորներու խնդրանքին, ան քանի մը անգամ կ'այցելէ [[Իրան]], ուր կը դասախօսէ շարք մը կրօնական նիւթերու շուրջ, ինչպէս՝ «[[Իսլամութիւն]]ը կեանքի կրօն մըն է» եւ «Աշխարհը պատրաստ է իսլամութեան ձայնը լսելու»: Վերջինս կը խօսէր Լիբանանի մէջ իր փորձառութեան մասին՝ կարեւոր նկատելով իսլամներու բարելաւման գործընթացը<ref name="Chehabi"/>: 1967-ին, իմամ աս-Սատր կ'այցելէ Արեւմտեան Ափրիկէ՝ նպատակ ունենալով հանդիպիլ այդ շրջանի լիբանանցի համայնքին հետ, հետազօտելու անոնց աշխատանքները եւ կապելու զանոնք իրենց հայրենիքին: Ան հանդիպում կ'ունենայ [[Փղոսկրեայ Ափունք]]ի նախագահ [[Ֆելիքս Հուֆուէ-Պուայնի]]ի եւ [[Սենեկալ]]ի նախագահ [[Լէոփոտ Սետար Սենղոր]]ի հետ ու յատկանշական հոգատարութիւն կը ցուցաբերէ Սենեկալի որբերուն: Սենղոր կը գնահատէ իմամին աշխատանքը՝ նշելով, որ ան շատ մեծ հետաքրքրութեամբ կը հետեւի անոր աշխատանքներուն, որոնք շատ մեծ ազդեցութիւն ունին քաղաքացիներուն միջեւ սիրոյ եւ հաւատքի զգացումներու տարածման գործին մէջ<ref>{{Cite web |url=http://www.imamsadr.net/Home/contents1.php?id=2 |title=Archive copy |accessdate=2018-09-02 |archive-date=2023-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108071335/https://www.imamsadr.net/Home/contents1.php?id=2 |dead-url=yes }}</ref>: Սատր, որ հանրածանօթ կը դառնայ ''իմամ Մուսա'' անունով, պաշտպանը կը դառնայ [[Լիբանան]]ի շիա իսլամ բնակչութեան, որ այդ ժամանակ տնտեսապէս եւ քաղաքականապէս շատ յետամնաց էր<ref name=NB>{{cite book|pages=[https://archive.org/details/warriorsofgodins0000blan/page/16 16],32 |author=Nicholas Blanford |title=Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel |url=https://archive.org/details/warriorsofgodins0000blan |publisher=Random House |year=2011 |ISBN=9781400068364}}</ref>: Ըստ Վալի Նասըրի, Սատր տքնաջան աշխատանք կը տանի իր համայնքը զարգացնելու, անոր ձայնը լսելի դարձնելու եւ զայն պատերազմներէ եւ ներքին խռովութիւններէ պաշտպանելու ուղղութեամբ<ref name="Val">{{cite book|last1=Nasr|first1=Vali|title=The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393066401|url=https://books.google.am/books?id=a-QH_CxIFTEC|accessdate=26 May 2016|language=en}}</ref>: Սատր կը վայելէ լիբանանցիներու համակրանքը՝ առանց համանքային խտրականութեամբ բոլորին գործնական օգնութիւն ցուցաբերելով<ref name=abaw/>: Ան պարկեշտ կ'երեւի<ref name="Rihani">{{cite book|last1=Rihani|first1=May A.|title=Cultures Without Borders|publisher=Author House|isbn=9781496936462|url=https://books.google.am/books?id=E3SsBAAAQBAJ&pg=PA120 |accessdate=26 May 2016|language=en}}</ref> եւ կ'ուզէ, որ մարունի համայնքը ետ քաշէ իր ուժերուն մէկ մասը՝ նպատակ ունեալով այս երկու համայնքներուն միջեւ խաղաղ կապեր հաստատել<ref>{{cite web|url=http://islamtimes.org/en/doc/article/389866/|title=Islam Times – Imam Musa Al Sadr – his life and disappearance|work=Islam Times|accessdate=2018-09-10|archive-date=2016-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605125454/http://islamtimes.org/en/doc/article/389866/|dead-url=yes}}</ref>: 1969-ին իմամ Մուսա աս-Սատր կը նշանակուի Լիբանանի մէջ Շիա Իսլամութեան Բարձրագոյն Ժողովի պետը ({{lang-ar|المجلس الإسلامي الشيعي الأعلى}}), ինչ որ կը նպաստէ կառավարութեան մէջ շիա համայնքի ձայնը ազդեցիք դառնալուն: Յաջորդ չորս տարիներուն, Սատր յարաբերութեան մէջ կը մտնէ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] Ալաուիներուն հետ, նպատակ ունենալով իրենց քաղաքական ուժերը միացնելու 12-ական շիաներուն հետ: Ըստ ապատեղեկատուութիւններու, Ալաուի կրօնքը իբրեւ շիա իսլամութեան ճիւղաւորում ի յայտ կու գայ Յուլիս 1973-ին, երբ ինք ու ալաուի կրօնական պետերը միասին ալաուի ''միւֆթի'' մը կը նշանակեն 12-ական համայնքին մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.martinkramer.org/sandbox/reader/archives/syria-alawis-and-shiism/|title=Syria's Alawis and Shiism – Martin Kramer on the Middle East|publisher=}}</ref><ref name=talhamy9>{{cite journal|last=Talhamy|first=Yvette|title=The Syrian Muslim Brothers and the Syrian-Iranian Relationship|journal=The Middle East Journal|date=Autumn 2009|volume=63|issue=4|pages=561–580|doi=10.1353/mej.0.0088|url=http://muse.jhu.edu/journals/mej/summary/v063/63.4.talhamy.html|accessdate=29 July 2013}}</ref>: [[File:Imam Musa Sadr on a hunger strike in Safa Beirut Mosque ().jpg|thumb|left|Պէյրութի Սաֆա մզկիթին մէջ Մուսա աս-Սատրի կողմէ կազմակերպուած 3 օրուան հացադուլ]] Ան կը վերականգնէ ''Ժամիաթ Ալ-Պիրր ուալ-Իհսան'' բարեսիրական կազմակերպութիւնը, որ հիմնուած էր Սալիհ Մոհամմէտ Շարաֆըտտինի կողմէ եւ Սուրի մէջ գտնուող Ընկերային Կազմակերպութիւն որբանոցին համար դրամահաւաք կը կազմակերպէ: 1963-ին, Սատր կը հիմնէ կարի դպրոց եւ մանկամսուր մը, որ կը կոչուի «Աղջիկներու տուն» (Պէյթ ըլ-ֆաթաթ): Նոյն տարին, ան կը հիմնէ իսլամական գիտութիւններու հիմնարկը: 1964-ին, Սատր կը հիմնէ Պուրժ Ալ-Շամալիի արհեստից հիմնարկը, որուն շինութիւնը կը ֆինանսաւորուի շիա բարերարներու, դրամատնային վարկերու եւ [[Լիբանան]]ի կրթութեան նախարարութեան կողմէ<ref name=abaw/>: 1974-ին, Հուսէյն Ալ-Հուսէյնիի հետ կը հիմնէ «Զրկուածներու շարժում»-ը՝ ամրապնդելու համար շիաներու տնտեսական եւ ընկերային իրավիճակը: Անոնք Հարաւային Լիբանանի տարածքին կը հիմնեն բազմաթիւ վարժարաններ ու դարմանատուներ, որոնցմէ շատեր մինչեւ այսօր կը գործեն<ref name="Rihani"/>: Պէյրութի մէջ մզկիթի մը մէջ ծոմապահութեամբ, Սատր կը փորձէ [[Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմ]]ի մղող վայրագութիւնները կանխարգիլել: Լիբանանի բոլոր համայնքները այցելութիւն կու տան Սատրի: Միասնութեան նիստ կազմելու միտքը կու գայ այս հանդիպումին ընթացքին եւ Սատր կը յաջողի կարճ ժամանակի համար խաղաղութիւն հաստատել<ref name=abaw/>: Պատերազմի ժամանակ, ան կը հակի Լիբանանի Ազգային Շարժման<ref>{{cite web|last1=Staff writers|title=The Imam Musa Sadr|url=http://almashriq.hiof.no/lebanon/300/320/324/324.2/musa-sadr/|website=almashriq.hiof.no|publisher=Al Mashriq|accessdate=27 June 2016}}</ref> եւ Զրկուածներու շարժման ու Մուսթաֆա Շարանի հետ համագործակցելով կը հիմնէ ''Աֆուաժ ալ-Մուքաուամաթ ալ-Լուպնանիա'' ({{lang-ar|أفواج المقاومة اللبنانية}}) խումբը, որ աւելի կը ճանչցուի [[Ամալ Շարժում]] անունով<ref name="John"/>)<ref name=abaw/>: Այս կազմակերպութիւնը կը համախմբէ երիտասարդներն ու Հուսէյնի եւ Մուսաուի ընտանիքներու զարգացած սերունդը<ref>{{cite book|last1=Roy|first1=Olivier|title=The Failure of Political Islam|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674291416|url=https://books.google.am/books?id=YEGw8S3ovaoC |accessdate=26 June 2016|language=en}}</ref>: Շիաները կը դառնան միակ մեծ համայնքը առանց զինեալ խմբաւորումի զինուորական գետնի վրայ։ Ամալ կը ստեղծուի Սատրի կողմէ շիա իսլամներու իրաւունքներն ու շահերը պաշտպանելու համար<ref name="John">{{cite book|last1=Esposito|first1=John L.|title=The Islamic Threat: Myth or Reality?|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199826650|url=https://books.google.am/books?id=IzepS15bgicC&pg=PT178&ved=0ahUKEwjw79rv_KvNAhWhCJoKHZA6ATsQ6AEIKjAC#v=onepage&q=Musa%20Sadr|accessdate=27 June 2016|language=en}}</ref>: 1976-ին՝ երբ Սուրիա կը յարձակի Լիբանանի վրայ, Սատր կը կասեցնէ Սուրիոյ տուած իր օժանդակութիւնը<ref name="Religion and Politics">{{cite book|last1=Aronoff|first1=Myron Joel|title=Religion and Politics|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781412832915|url=https://books.google.am/books?id=r7ernyfaysIC&pg=PA123&lpg=PA123&ots=-Gffj3LC_H&sig=EW58gTf78r3g7YoxPHOHc_uPxAk&ved=0ahUKEwjihsequY7NAhWExRQKHVrhC_cQ6AEIUjAI#v=onepage&q=Sadr%201976%20Syrian%20invasion%20on%20the%20side%20of%20the%20Lebanese%20Front|language=en}}</ref>: Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ան աշխուժօրէն կը համագործակցի Մուսթաֆա Շամրանի, Սատեծ Ղոթպզատեհի եւ այլ իրանցի իսլամական շարժման պարագլուխներու հետ<ref name=ostovar>{{cite web|last=Ostovar|first=Afshon P.|title=Guardians of the Islamic Revolution Ideology, Politics, and the Development of Military Power in Iran (1979–2009)|url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/64683/afshon_1.pdf;jsessionid=DF7BFA33BF18FF73E9117CB0504F14E1?sequence=1|publisher=University of Michigan|accessdate=26 July 2013|format=PhD Thesis|date=2009}}</ref><ref name=tony10>{{cite news|last=Badran|first=Tony|title=Moussa Sadr and the Islamic Revolution in Iran… and Lebanon|url=https://now.mmedia.me/lb/en/commentaryanalysis/moussa_sadr_and_the_islamic_revolution_in_iran_and_lebanon|accessdate=28 July 2013|newspaper=Now Lebanon|date=8 September 2010|archive-date=10 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910030736/https://now.mmedia.me/lb/en/commentaryanalysis/moussa_sadr_and_the_islamic_revolution_in_iran_and_lebanon|dead-url=yes}}</ref>: Սատր եւ Շամրան շատ կարեւոր դեր կը խաղան [[Իրան]]ի Իսլամական Յեղափոխութեան մէջ։ Անոնք ձեռնամուխ կ'ըլլան Իրանէն դուրս շահին դէմ կատարուող ցոյցերուն: Ըստ Ամալի ներկայացուցիչ Ալի Խարիսի, Մուսա Սատր ու Շամրան իրանեան յեղափոխութեան նեցուկն էին եւ ոչ ոք չէր կրնար այս յեղափոխութեան մասին առանց իրենց մասին անդրադառնալու, խօսիլ<ref name="Roshan">{{cite book|last1=Shaery-Eisenlohr|first1=Roschanack|title=Shi'ite Lebanon: Transnational Religion and the Making of National Identities|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231144278|url=https://books.google.am/books?id=vrpRagljvA4C&pg=PT139&lpg=PT139&sig=sJua0SbdG1d3RjtNpssh97x7-t4&ved=0ahUKEwj9_ZTek9TNAhWGtBQKHa71CtoQ6AEIHDAA#v=onepage&q=sadr%20and%20chamran|accessdate=2 July 2016|language=en}}</ref>: Աւելին, Սատր միջոց մըն էր [[Սուրիա|Սուրիոյ]] օրուան նախագահ [[Հաֆէզ Ալ-Ասատ|Հաֆէզ Ալ-Ասատի]] եւ Իրանի շահին՝ [[Մուհամետ Ռեզա Փահլաւի|Մուհամմէտ Ռեզա Փահլաւի]]ի հակառակորդներուն միջեւ<ref name=tablet>{{cite web|last=Badran|first=Tony|title=Syriana|url=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/36751/syriana|work=Tablet|accessdate=4 August 2013|date=22 June 2010}}</ref><ref name=asharq8/>: == Անձնական կեանք == Սատր շատ մօտիկ ազգականական կապեր կ'ունենայ Իրանի, Լիբանանի եւ Իրաքի քաղաքական գործիչներուն հետ: Իրանցի Սատեք Թապաթապէյը Սատրի զարմիկն է<ref name="Chehabi"/><ref>{{cite web|last1=Ataie|first1=Mohammad|title=Revolutionary Iran's 1979 Endeavor in Lebanon|url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/revolutionary-irans-1979-endeavor-lebanon?print|publisher=Middle East Policy Council|accessdate=2 June 2016|date=2013|quote=Another pro-Amal figure in the provisional government was Musa Sadr's nephew, Sadeq Tabatabai (...)}}</ref><ref>{{cite news|title=Funeral ceremony held for late Sadeq Tabatabaei|url=http://www.ettelaat.com/index2.asp?code=endisplay&fname=/ettelaat/etbupload/data/2015/02/02-26/5.htm&title=Funeral%20ceremony%20held%20for%20late%20Sadeq%20Tabatabaei|accessdate=2 June 2016|publisher=Ettela'at|date=1 July 2016|quote=Sadeq Tabatabaei was born on December 12, 1943 in the city of Qom. He was son of Ayatollah Mohammad Baqer Tabatabaei and nephew of Imam Musa Sadr.|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821014832/http://www.ettelaat.com/index2.asp?code=endisplay&fname=%2Fettelaat%2Fetbupload%2Fdata%2F2015%2F02%2F02-26%2F5.htm&title=Funeral%20ceremony%20held%20for%20late%20Sadeq%20Tabatabaei|archivedate=21 August 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Marjai|first1=Farid|title=Musa Sadr in Libya?|url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1276.html|accessdate=2 June 2016|agency=Payvand|date=2011|quote=Sadeq Tabatabai of the Provisional Government in Iran was a nephew of Imam Sadr|archive-date=18 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818182358/http://www.payvand.com/news/11/feb/1276.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Imam Grandson, Iranian President Condole Tabatabai's Passing Away|url=http://en.imam-khomeini.ir/en/n11192/News/Imam_Grandson_Iranian_President_Condole_Tabatabai%E2%80%99s_Passing_Away|website=en.imam-khomeini.ir|accessdate=2 June 2016|date=2015|quote=Late Seyed Sadegh Tabatabai, who recently passed away, has been brother in law of late Hajjat al-Islam Seyyed Ahmad Khomeini, son of the founder of the Islamic Republic and nephew of Imam Musa Sadr.|archive-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610234910/http://en.imam-khomeini.ir/en/n11192/News/Imam_Grandson_Iranian_President_Condole_Tabatabai%E2%80%99s_Passing_Away|dead-url=yes}}</ref>: Մուհամմէտ Խաթամին իր զարմիկին ամուսինն է<ref name="Edinburgh University Press">{{cite book|last1=Savant|first1=Sarah Bowen|title=Genealogy and Knowledge in Muslim Societies: Understanding the Past|date=2014|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh|isbn=978-0748644971|page=147|url=https://books.google.nl/books?id=VG-lBgAAQBAJ&pg=PA147&ved=0ahUKEwje-KbO4YnNAhXBBsAKHYkJDXQQ6AEIHDAA#v=onepage&q=khatami%20niece}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mallat|first1=Chibli|title=Philosophy of Nonviolence: Revolution, Constitutionalism, and Justice Beyond the Middle East|date=2015|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0199394203|page=272|url=https://books.google.nl/books?id=xQ67BQAAQBAJ&pg=PA272&lpg=PA272&sig=eTccY3kdJBYToeF6R2Rs-MN2SRE&ved=0ahUKEwjP_bu_4InNAhXqDsAKHafkCpoQ6AEIMjAD#v=onepage&q=khatami%20niece%20musa%20al-sadr|quote=Sadr was born in 1928 and grew up in Iran. He was a widely respected personality both in Iran and in Iraq, in addition to Lebanon, with strong family relations with various prominent leaders in both countries, including former Iranian president Mohammad Khatami (who married his niece).}}</ref>: Իսկ Այաթոլլահ Խումէյնիի որդին՝ Ահմատ Խումէյնին ամուսնացած է իր զարմիկներէն մէկուն հետ<ref name="Chehabi"/><ref name=asharq8>{{cite news|title=Musa al Sadr: The Untold Story|url=http://www.aawsat.net/2008/05/article55258754|accessdate=5 August 2013|newspaper=Asharq Alawsat|date=31 May 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019131923/http://www.aawsat.net/2008/05/article55258754|archivedate=19 October 2013}}</ref><ref name="Edinburgh University Press"/>: Սատրի որդին ամուսնացած է Խումէյնիի թոռան հետ<ref name="asharq8"/>: Սատրի քոյրը՝ Ռապապը, բարեսիրական գործերով կը զբաղի, Իտալիոյ մէջ սորված է գեղանկարչութիւն ու ստացած է տոքթորական վկայական<ref>{{Cite web |url=http://www.weeportal-lb.org/news/journey-rabab-sadr-president-imam-el-sadr-institutions |title=The journey of Rabab Sadr, president of Imam el Sadr Institutions |accessdate=2018-09-29 |archive-date=2018-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119230215/https://www.weeportal-lb.org/news/journey-rabab-sadr-president-imam-el-sadr-institutions |dead-url=yes }}</ref><ref>[[Habib Malik|Habib C. Malik]], "The Arab World: The Reception of Kierkegaard in the Arab World" in [[Jon Stewart (philosopher)|Jon Steward]] (ed.), ''Kierkegaard's International Reception: The Near East, Asia, Australia and the Americas'', Tome III, Ashgate (2009), p. 89</ref>: == Անհետացում == [[Մուամմար Ալ-Քատտաֆի]]ի հրաւէրով, 25 Օգոստոս 1978-ին, Սատր եւ իրեն ընկերակցող շէյխ Մուհամմէտ Եաաքուպն ու լրագրող Ապպաս Պատրըտտինը կը մեկնին [[Լիպիա]], հանդիպում ունենալու համար քաղաքական անձնաւորութիւններու հետ<ref name=yal3sep>{{cite news |title=Lebanon FM to interview Muammar Gaddafi's top spy about Sadr's fate |url=http://www.yalibnan.com/2012/09/03/lebanon-fm-to-interview-gaddafis-top-spy-about-sadrs-fate/ |accessdate=4 March 2013 |newspaper=Ya Libnan |date=3 September 2012}}</ref><ref name=dak3sep>{{cite news|last=Dakroub|first=Hussein|title=Mansour, Lebanese judge to question Sanousi on Sadr's fate|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Sep-03/186516-mansour-lebanese-judge-to-question-sanousi-on-sadrs-fate.ashx#axzz2Mav3lbcF|accessdate=4 March 2013|newspaper=The Daily Star|date=3 September 2012|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117200047/http://dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Sep-03/186516-mansour-lebanese-judge-to-question-sanousi-on-sadrs-fate.ashx#axzz2Mav3lbcF|dead-url=yes}}</ref>: Անոնք վերջին անգամ տեսնուած են 31 Օգոստոսին<ref name=yal3sep/>: Մինչեւ այսօր անոնք կը մնան անյայտ կորած<ref name=NB /><ref name=yal3sep/>: [[Իսլամութիւն|Շիա իսլամները]] կը հաւատան, որ Քատտաֆին է այս երեքին սպանութեան հրաման տուողը<ref name="The Atlantic"/>, բայց այլ տարակարծութիւններ ալ գոյութիւն ունին: Լիպիա մշտապէս կը մերժէ ստանձնել այս գործողութեան պատասխանատուութիւնը՝ ըսելով, որ Սատր եւ իր ընկերակիցները մեկնած են [[Իտալիա]]<ref name="Norton, Augustus R 2007">Norton, Augustus R. Hezbollah A Short Story. Princeton: Princeton UP, 2007. Print.</ref>: Սակայն Սատրի համակիրները կը պնդեն, որ Սատրի ճամբորդական պայուսակները գտնուոած են Թրիփոլիի պանդոկներէն մէկուն մէջ եւ իր [[Հռոմ]] մեկնելուն մասին ոչ մէկ փաստ գոյութիւն ունի<ref name="Norton, Augustus R 2007" />: Օդանաւային ընկերութիւններն ալ չեն կրնար հաստատել Սատրի Լիպիայէն Իտալիա մեկնած ըլլալը<ref name="Norton, Augustus R 2007" />: աս-Սատրի որդին յայտնած է, որ իր հօր բանտին մէջ ըլլալը գաղտնի կը պահուի, առանց որեւէ փաստացի տուեալներ ունենալու<ref>Staff (31 August 2010) [http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&categ_id=2&article_id=118823 "Imam Sadr and companions still alive in captivity of Libya, son tells news agency"] ''The Daily Star'' (Lebanon).</ref>: Սատրի անհետացումը Լիբանանի եւ Լիպիոյ մէջ կը շարունակէ մնալ շատ մեծ պայքարի դրդապատճառ<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3531276.stm|title=BBC NEWS – Middle East – Court in Lebanon summons Gaddafi|publisher=}}</ref>: Ըստ [[Լոնտոն]]ի մէջ գտնուող [[Սէուտական Արաբիա|սէուտական]] ''Շարք Ալ-Աուսաթ'' օրաթերթի 27 Օգոստոս 2006-ի թիւին, Լիբանանի խորհրդարանի նախագահ [[Նապիհ Պըրրի]] յայտարարած է, որ լիպիական վարչակարգը՝ յատկապէս Լիպիոյ ղեկավարը պատասխանատու է Սատրի անյայտացման<ref>{{Cite web |url=http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4&issue=10134&article=379828 |title=بري يحمل النظام الليبي ورئيسه مسؤولية «الجريمة المنظمة» في اختطاف موسى الصدر ورفيقيه, أخبار<!-- Bot generated title --> |accessdate=2018-09-30 |archive-date=2007-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070302190416/http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4&issue=10134&article=379828 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4&issue=10135&article=380047 |title=المجلس الشيعي في لبنان يدعو ليبيا إلى «كشف لغز» اختفاء موسى الصدر, أخبار<!-- Bot generated title --> |accessdate=2018-09-30 |archive-date=2007-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312080345/http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4&issue=10135&article=380047 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=372294 Libya is responsible for Musa Sadr’s disappearance: paper<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306221024/http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=372294 |date=6 March 2009 }}</ref>: Ըստ [[իրան]]ցի հրամանատար Մանսուր Քատարի, [[Սուրիա|Սուրիոյ]] ապահովութեան պետ Ռիֆաաթ Ալ-Ասատ յայտնած է, որ Սուրիոյ մէջ Իրանի դեսպանը խօսած է Սատրը սպաննելու Քատտաֆիի ծրագիրին մասին<ref name="Val"/>: 27 Օգոստոս 2008-ին, Լիբանանի կառավարութիւնը Սատրի անյայտացման համար կ'ամբաստանէ Քատտաֆին<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7584557.stm "Gaddafi charged for cleric kidnap"]. [[BBC News]], 27 August 2008.</ref>: Քատտաֆիի վարչակարգի փլուզումէն ետք, Լիբանան ու Իրան կը դիմեն Լիպիոյ զինեալներուն, հետախուզելու համար Մուսա աս-Սատրի ճակատագիրը<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/libya-missing-cleric|title=Lebanon and Iran urge Libyan rebels to probe 33-year-old mystery|author=Saeed Kamali Dehghan|work=the Guardian}}</ref>: Ըստ քաղաքական վերլուծաբան Ռուլա Թալժի, Քատտաֆիի որդիներէն Սայֆ Ալ-Իսլամ Քատտաֆին յայտնած է, որ Սատրն ու իր պատուիրակութեան անդամները՝ Մոհամմէտ Եաաքուպն ու Ապպաս Պատրըտտինը չեն հեռացած Լիպիայէն<ref>{{Cite web |url=http://www.presstv.ir/detail/166547.html |title=Imam Moussa al-Sadr never left Libya |accessdate=2018-10-01 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728091101/http://www.presstv.ir/detail/166547.html |dead-url=yes }}</ref>: Ըստ [[Գահիրէ]]ի մէջ գտնուող Լիպիոյ Ազգային Փոփոխութեան Ժողովին, Շիա իսլամութեան մասին խօսելէ ետք, Քատտաֆի կը հրամայէ Սատրը սպաննել: Սատր զայն կ'ամբաստանէ, իբրեւ անտեղեակ իսլամական կրթութեան եւ [[Իսլամութիւն|իսլամական]] կրօնքի Սիւննի եւ Շիա համայնքներու ճիւղաւորումներուն ու Քատտաֆի զայրանալով կը հրամայէ Սատրի եւ իր պատուիրակութեան անդամներուն սպանութիւնը<ref>[http://shiapost.com/?p=4725 Gaddafi has martyred Imam Mousa Sadr]{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Այլ աղբիւրներու համաձայն, Քատտաֆի [[Պաղեստին]]ի ղեկավարի առաջարկով կը սպաննէ Սատրն ու իր ընկերակիցները. այն ժամանակ շիաներն ու պաղեստինցիները [[Լիբանան|Հարաւային Լիբանան]]ի մէջ հակամարտութիւններու մէջ էին<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703421204576327043387056276|title=Fouad Ajami: Gadhafi and the Vanished Imam – WSJ|author=Fouad Ajami|date=17 May 2011|work=WSJ}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053630,00.html|title=Is the Missing Shi'ite Cleric Imam Musa Sadr Alive in Libya? – TIME|date=25 February 2011|work=TIME.com|accessdate=1 October 2018|archive-date=9 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110409025949/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053630,00.html|dead-url=yes}}</ref>: Ըստ Լիպիոյ գաղտնի սպասարկութեան նախկին անդամի մը, Սատր մինչեւ մահ կը քարկոծուի, երբ կրօնագիտական նիւթ մը կը խօսի Քատաֆֆիներու տան մէջ<ref name="Worth">{{cite news|last=Worth|first=Robert F.|title=Qaddafi's Never-Neverland|work=The New York Times|page=26|date=25 September 2011|url=https://www.nytimes.com/2011/09/25/magazine/the-surreal-ruins-of-qaddafis-never-never-land.html}}</ref>: «Ալ-Այն» պատկերասփիւռի կայանին հետ հարցազրոյցի ժամանակ, Քատաֆիի վարչակարգի ամէնէն ազդեցիկ դէպքերէն եւ Սատրի ու Քատտաֆիի հանդիպումի ականատես Ահմատ Ռամատան կը յայտնէ, որ հանդիպումը տեւած է երկուքուկէս ժամ եւ աւարտին Քատտաֆի կը հրամայէ զայն տանիլ: Ռամատան կու տայ երեք քաղաքական գործիչներու անուններ, որոնք հաւանաբար պատասխանատու են Սատրի մահուան<ref>{{cite news|last=Mousa|first=Jenan|title=احمد رمضان يكشف اسماء الاشخاص الذين قاموا بتصفية موسى الصدر|url=http://akhbar.alaan.tv/video/world-news/Gaddafi-Ahmed-Ramadan-reveals-names-people-liquidate-Musa-al-Sadr/|work=Akhbar Al Aan|accessdate=15 November 2011|archive-date=12 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112145742/http://akhbar.alaan.tv/video/world-news/Gaddafi-Ahmed-Ramadan-reveals-names-people-liquidate-Musa-al-Sadr/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=Lebanon Shiite leader was 'liquidated' in Libya|url=http://en.news.maktoob.com/20090001220564/Lebanon_Shiite_leader_was_liquidated_in_Libya/Article.htm|accessdate=15 November 2011|newspaper=Yahoo Maktoob|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114031156/http://en.news.maktoob.com/20090001220564/Lebanon_Shiite_leader_was_liquidated_in_Libya/Article.htm|archivedate=14 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Lebanon Shiite leader was 'liquidated' in Libya|url=http://www.france24.com/en/20111109-lebanon-shiite-leader-was-liquidated-libya|accessdate=15 November 2011|work=France24|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111112062205/http://www.france24.com/en/20111109-lebanon-shiite-leader-was-liquidated-libya|archivedate=12 November 2011}}</ref>: == Մուսա աս-Սատրի ճակատագիրը<ref>{{Citation|title=موسى الصدر|url=https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89_%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1&oldid=72420854|date=2025-11-10|accessdate=2025-11-16|language=ar}}</ref> == Մինչ օրս որեւէ հաստատում չկայ այն մասին, թէ արդեօ՞ք Մուսա աս-Սատրը դեռ կենդանի է: Անոր ընտանիքը կը պնդէ, որ ան կենդանի է, ինչ որ բազմիցս կրկնած է անոր քոյրը՝ Ռապապ աս-Սատրը: BBC-ի 2025 թուականի հաղորդագրութեան համաձայն՝ Մուսա աս-Սատրը վերջին անգամ տեսնուած է Թրիփոլիի մզկիթին մէջ, ուր գնդապետ Մուամմար Քազաֆին ելոյթ ունեցած է: Մուսա աս-Սատրի եւ Քազաֆիի միջեւ զրոյց տեղի ունեցած է Քազաֆիի կողմէ Ղուրանի հատուածի մը սխալ արտասանութեան վերաբերեալ: Ականատեսները յայտնած են, որ Մուսա աս-Սատրը այնուհետեւ հեռացած է մէկ շարասիւնով, իսկ Քազաֆին՝ մէկ այլով: Սա վերջին անգամն էր, երբ Մուսա աս-Սատրին տեսածլ են: Հաղորդագրութեան մեջ նաեւ կը նշուի, որ հիւանդանոցին մէջ յայտնաբերուած է 1978 թուականէն սառեցուած մարմին, որ ենթադրաբար կը պատկանէր Մուսա աս-Սատրին: == Ժառանգութիւն == [[Պատկեր:Banner-MusaAlSadr-40yearsDisappearanceCommemoration-Tyre-NabihBerri-Amal RomanDeckert06092018.jpg|thumb|Սուրի մէջ աֆիշ մը, որ կը նշէ Սատրի անյայտացման 40-րդ ամեակը]] Մինչեւ այսօր Իմամ Մուսա աս-Սատր շիա համայնքին կողմէ կը նկատուի իբր քաղաքական եւ հոգեւոր պետ մը: Իր անունը աւելի կը բարձրանայ իր անհետացումէն ետք եւ այսօր իր ժառանգութիւնը կը մեծարուի Ամալ եւ [[Հըզպ Ալլահ]] կուսակցութիւններու համակիրներուն կողմէ<ref>{{cite news|title=As Gaddafi Teeters, Will the Mystery of Lebanon's Missing Imam Be Solved?|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053630,00.html|publisher=TIME Online|date=22 February 2011|access-date=1 October 2018|archive-date=4 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304085647/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053630,00.html|dead-url=yes}}</ref>: Շատերու համար ան նահատակ ու «անհետացած իմամ» մըն է: Իր յիշատակը վառ պահելու համար, Լիբանանի կարգ մը շրջաններուն մէջ Սատրի պարսկական խօսելաոճը կը կապկեն<ref name="Val" />: Սատրի հիմնած կուսակցութիւնը՝ Ամալ շարժումը, կը շարունակէ շիա իսլամական կարեւոր կուսակցութիւն մը մնալ Լիբանանի մէջ եւ Սատր կը նկատուի անոր հիմնադիրը: == Գործեր == Աս-Սատր երկար նախաբան մը գրած է Հենրի Քորպինի «Իսլամական փիլիսոփայութեան պատմութեան»<ref>{{cite web|url=http://iqna.ir/en/news/2093699/%E2%80%9Cshia-muslims-in-lebanon%E2%80%9D-1st-work-published-in-iran-on-imam-musa-sadr-|title="Shia Muslims in Lebanon", 1st Work Published in Iran on Imam Musa Sadr|publisher=|accessdate=2018-10-01|archive-date=2018-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022172626/http://iqna.ir/en/news/2093699/%E2%80%9Cshia-muslims-in-lebanon%E2%80%9D-1st-work-published-in-iran-on-imam-musa-sadr-|dead-url=yes}}</ref> գիրքին: Աս-Սատրի «Իսլամութիւն, մարդկութիւն եւ մարդկային արժէքներ» թերթիկը հրատարակուած է Ահլ Ալ-Պէյթ Համաշխարհային Նիստին կողմէ<ref>https://www.al-islam.org/printpdf/book/export/html/21634</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ալ Սատր, Մուսա}} [[Ստորոգութիւն:Լիբանանցի քաղաքագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Իսլամ կրօնագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Շիա իսլամներ]] [[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփաներ]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Անյայտ կորածներ]] bae4xozmerymrbup1elvcath8t54m5h 0 1434 253915 242625 2026-08-28T23:39:59Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253915 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|250px|մինի|աջից]] '''«Ալ Քայիտա»''' ({{lang-ar|القاعدة}}, , IPA: {{IPA|/ælˈqɑːʕɪdɐ/}}, «հիմք», «յենակէտ», «ֆունդամենտ», «սկզբունք»), ամէնածայրայեղական-արմատական ահաբեկչական կազմակերպութիւններէն մէկը<ref name="cisatc">{{Cite web|url=http://www.cisatc.org/134/160/208|title=Российская Федерация — Антитеррористический Центр СНГ|website=www.cisatc.org|accessdate=2017-10-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923203722/http://www.cisatc.org/134/160/208|dead-url=yes}}</ref>, կը պատկանի [[իսլամ|իսլամութեան]] ուահապական ուղղութեան: Ստեղծուած է [[1988]]-ին{{sfn|Хохлов|2005}}<ref name="bbc">[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2013/08/130806_al_qaeda_world_vj.shtml Как «Аль-Каида» распространилась по миру] // [[BBC]], 07.08.2013</ref>: Խորհրդային զօրքերու Աֆղանիստան ներխուժումէն ետք «Ալ Քայիտան» երկար պայքար սկսաւ [[ԱՄՆ]]-ի դէմ՝ երկրին, զորս այդ ժամանակ կը կոչէին «Արեւմտեան աշխարհ», եւ իսլամական երկիրներու մէջ գտնուող անոր դաշնակիցներուն դէմ: Կազմակերպութեան նպատակը կը հանդիսանայ իսլամական երկիրներու մէջ աշխարհիկ վարչակարգի տապալումը եւ «Իսլամական մեծ խալիֆայութեան» ստեղծումը: [[1998]]-ին [[Քենիա]]յի եւ [[Թանզանիա]]յի մայրաքաղաքներուն մէջ ԱՄՆ դեսպանատան պայթիւններէն ետք, «Ալ Քայիտան» սկսաւ նկատուիլ աշխարհի թիւ 1 ահաբեկչական կազմակերպութիւնը: «Ալ Քայիտայի» կողմէ իրականացուած են շարք մը ահաբեկչական գործողութիւններ, ինչպէս՝ ԱՄՆ-ի [[11 Սեպտեմբերի Ահաբեկչական Յարձակումներ]]ը: Դէպքերու շղթան կը սկսի [[11 Սեպտեմբեր]] [[2001]]-էն եւ կապուած է «Ալ Քայիտայի» գործունէութեան եւ ատոր ճնշման հետ։ Ասիկա աւելի յայտնի է «ահաբեկչութեան դէմ պատերազմ» անունով: Կը համագործակցէր [[Լաշքարէ Թայպա]]յի<ref name="bbc"/>, Կովկասեան Ամիրայութեան եւ այլ ահաբեկչական կազմակերպութիւններու հետ<ref>{{Cite news|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/264497/|title="Исламское государство" приняло присягу боевиков Северного Кавказа|newspaper=Кавказский Узел|access-date=2017-10-24}}</ref>: == Պատմութիւն == Արեւմտեան հետազօտողները «Ալ Քայիտայի» պատմութիւնը կը բաժնեն հինգ շրջանի՝ ծագումը ([[1980]]-ականներու վերջաւորութիւն), «Վայրի» շրջան (1990-1996), ծաղկում (1996-2001), ցանցի տեսքով գոյութեան ժամանակաշրջան (2001-2005) եւ մասնատում (2005-էն ետք): === Պատերազմ Աֆղանիստանի Մէջ (1979-1989) === «Ալ Քայիտայի» ծագումը կը կապուի [[Աֆղանական Պատերազմ|Աֆղանական պատերազմին]] հետ, իսկ աւելի՝ ԱՄՆ-ի արձագանգին հետ, երբ խորհրդային զօրքերը մտան Կեդրոնական Ասիոյ այս պետութիւնը: ԱՄՆ-ն խորհրդային զօրամասերու կուտակումը Փաքիստանի սահմանին վրայ կը նկատէր խորհրդային նախայարձակումը աղաղակող դէպք: Պատասխանը եղաւ [["Ցիքլոն" գործողութիւն]]ը, որուն ընթացքին Փաքիստանի [[Միջազգային Հետախուզութիւն|Միջազգային հետախուզութեան]] օգնութեամբ, ԱՄՆ-ն [[Աֆղանական Զինեալներ|Աֆղանական զինեալներուն]] ֆինանսական օգնութիւն կը փոխանցէր<ref name=HOW-THE-CIA-CREATED-OSAMA-BIN-LADEN>{{cite news|title=How the CIA created Osama bin Laden|url=http://www.greenleft.org.au/2001/465/25199|date=2001-09-19|publisher=|accessdate=2007-01-09|archiveurl=https://archive.ph/20120803184811/http://www.greenleft.org.au/node/24198|archivedate=2012-08-03|deadlink=404|dead-url=yes}} {{en icon}}</ref><ref name=1986-1992-CIA-AND-BRITISH-RECRUIT-AND-TRAIN-MILITANTS-WORLDWIDE-TO-HELP-FIGHT-AFGHAN-WAR>{{cite web|title= 1986-1992: CIA and British Recruit and Train Militants Worldwide to Help Fight Afghan War|url= http://www.cooperativeresearch.org/context.jsp?item=a86operationcyclone|publisher= Cooperative Research History Commons|accessdate= 2007-01-09|archiveurl= https://web.archive.org/web/20061001232643/http://www.cooperativeresearch.org/context.jsp?item=a86operationcyclone|archivedate= 2006-10-01|dead-url= yes}}</ref>: Աֆղանիստանի մէջ ընդդէմ խորհրդային զօրքերու կը յայտարարուի [[ժիհատ]]: Պատերազմին կը միանան մեծ թիւով արաբ վարձկաններ: Օգնութիւն կ'ուղարկուի իսլամական միջազգային կազմակերպութիւններէն: Ատոնց մէջ յատուկ տեղ կը գրաւէ Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը<ref name=MAKTAB-AL-KHIDAMAT-GLOBALSECURITY>{{cite web|title=Maktab al-Khidamat|url=http://www.globalsecurity.org/security/profiles/maktab_al-khidamat.htm|publisher=[[GlobalSecurity.org]]|date=2006-01-11|accessdate=2007-02-11|archive-date=2007-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070214205625/http://www.globalsecurity.org/security/profiles/maktab_al-khidamat.htm|dead-url=yes}} {{en icon}}</ref>, որ հիմնադրուած է 1984-ին Փեշեուար քաղաքին մէջ ([[Փաքիստան]])՝ Ուսամա պըն Լատընի եւ Ապտուլլա Ազզամի կողմէ: «Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը» Փեշեուարի մէջ ստեղծած է հիւրատուներ եւ զինեալներու պատրաստման ճամբարներ: Ուսամա պըն Լատըն այս կազմակերպութեան կ'օգնէր իր անձնական միջոցներով: 1987-ին Ազզամ եւ պըն Լատըն սկսան ճամբարներ ստեղծել Աֆղանիստանի մէջ: Միաժամանակ «Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը» եւ արաբ վարձկանները պատերազմի ընթացքին ոչ մէկ դեր լրջօրէն խաղացին: Պէտք է ըսել, որ ընդդէմ խորհրդային զօրքերու դուրս եկաւ 250 հազար աֆղան, իսկ արաբ վարձկանները մարտի դաշտին վրայ միաժամանակ երբեք 2000 զինեալէն աւելի չէ եղած: Այնուհանդերձ Ազզամի եւ պըն Լատընի կազմակերպութենէն 1982-1992 թուականներուն աշխարհի 42 երկիրներէ պատերազմին մասնակցած է 35 հազար զինուոր: Սովետական զօրքերը 1989-ին դուրս եկան Աֆղանիստանէն, որմէ ետք 3 տարի եւս պաշտօնավարեց Նատճիպուլլիի կառավարութիւնը, որմէ յետոյ զինեալները գրաւեցին [[Քապուլ]]<nowiki/>ը: Ազզամի սպանութենէն ետք՝ 1989-ին «Մաքթապ-ալ-Քիտմաթը» տապալեցաւ եւ անոր մեծ մասը միացաւ «Ալ Քայիտային»: === «Ալ-Քայիտայի» Ծագումը === Ինչպէս կը գրէ [[Լորենս Ռայթ]]<nowiki/>ը, «Ալ-Քայիտան» ստեղծուած է [[11 Օգոստոս]] [[1988]]-ին, երբ տեղի ունեցաւ [[եգիպտական իսլամական ժիհատ]]ի քանի մը բարձրաստիճան ղեկավարներու հանդիպումը: Անոնք էին՝ [[Ապտուլլա Ազզամ]]ը եւ [[Ուսամա պըն Լատըն]]ը. այս ժամանակ որոշուեցաւ միաւորել պըն Լատընի գումարները [[եգիպտական իսլամական ժիհատ]]ի փորձին հետ եւ խորհրդային զօրքերու Աֆղանիստանէն հեռանալէն ետք, ժիհատ յայտարարել ամբողջ աշխարհին: Հանդիպումը տեղի ունեցած է [[Փեշեուար]]ի մէջ<ref name="Wright">{{Cite book| last = Wright| first = Lawrence| authorlink = Lawrence Wright| title = The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11| url = https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig| publisher = Knopf| year = 2006| location = New York| isbn = 037541486X| ref = harv}}{{en icon}}</ref>: Նաեւ «Ալ-Քայիտայի» ստեղծման մասնակցած է [[Լաշքարէ Թայպա]]յի ղեկավարը: [[ԿՀՎ]]-ն քննադատութեան ենթարկած է Աֆղանիստանի մէջ իսլամ զինեալներու ֆինանսաւորումը: Ըստ անոնց՝ այդ գումարներուն շնորհիւ ստեղծուած է «Ալ-Քայիտան»:<ref>{{cite web|author=|title=Frankenstein the CIA created|url=http://www.guardian.co.uk/yemen/Story/0,2763,209260,00.html|date=January 17, 1999|publisher=[[Guardian]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080118201508/http://www.guardian.co.uk/yemen/Story/0,2763,209260,00.html|archivedate=2008-01-18|accessdate=2017-10-28|dead-url=yes}}</ref> Գրող եւ լրագրող, իսլամական ահաբեկչութեան փորձագէտ<ref>[http://www.open.edu/openlearnworks/mod/oucontent/view.php?id=32876&printable=1 Politics, media and war: 9/11 and its aftermaths] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410061327/http://www.open.edu/openlearnworks/mod/oucontent/view.php?id=32876&printable=1|date=2016-04-10}} [[Открытый университет (Великобритания)|The Open University]]</ref> [[Ճէյսըն Պըրկ]] այս քննադատութեան ի պատասխան գրած է, որ ֆինանսաւորումը ուղարկուած է [[Կուլպետտին Հեկմատեար]]ին, իսկ Ալ-Քայիտայի յետագայ ղեկավարը եւ ստեղծողն է [[Ուսամա պըն Լատըն]]ը, իսկ այդ ժամանակ ան ոչ մէկ վտանգ կը ներկայացնէր, անոր խմբաւորումը հազիւ կը գերազանցէր քանի մը տասնեակը եւ մեծապէս կախեալ էր այլ իսլամական կազմակերպութիւններէն, օրինակ՝ [[Եգիպտական իսլամական ժիհատ]]ը: Իր «Аль-Каида՝ Ծայրահեղ իսլամութեան ճշգրիտ պատմութիւնը» գիրքին մէջ Պըրկը կ'ապացուցէ, որ՝ {{քաղվածք|Առաջին յիշատակումը, որուն մէջ կար «Ալ-Քայիտա» անուանումը, յայտնուեցաւ ԿՀՎ-ի հաշուետուութիւններուն մէջ, որ կազմուած է 1996-ին: Կը յիշատակուի, որ մօտաւորապէս 1985-ին պըն Լատընը... կը հովանաւորէ Իսլամական Փրկութեան Ճակատ, կամ «Ալ-Քայիտա»-ն, օգնելու համար Աֆղանիստանի մէջ կռուող մուժահիտներուն: Յայտնի չէ թէ արդեօ՞ք հեղինակը նկատի ունէր «Ալ-Քայիտա» խմբաւորումը, թէ «Ալ-Քայիտա» կոչուող խումբը... Անխօս կազմակերպութեան մասին ոչ մէկ յիշատակութիւն կայ Փետտեպարտամենտի եւ Փաքիստանի մէջ ատոր ներկայացուցիչի գրութիւններուն մէջ:|}} === Պատերազմը Պարսից Ծոցի Մէջ Եւ «Ալ-Քայիտա» Ընդդէմ ԱՄՆ-ի === Սովետական բանակի Աֆղանիստանէն հեռանալէն ետք, Ուսամա պըն Լատըն կը վերադառնայ [[Սէուտական Արաբիա]] (1989), իսկ 1990-ի Օգոստոսին միացեալ Իրաքի զօրքերը [[Իրաք-քուէյթեան պատերազմ|կը գրաւեն Քուէյթը]], սէուտական քարիւղային դաշտի համար ստեղծելով լուրջ վտանգ: Ուսամա պըն Լատըն թագաւոր [[Ֆահտ պըն Ապտուլ Ազիզ|Ֆահտին]] կ'առաջարկէ իր օգնութիւնը՝ Աֆղանիստանէն ուղարկելով մուժահետներու իրաքեան բանակի հաւանական յարձակումը կանխելու համար: Բայց միապետը անոր առաջարկէն կը հրաժարի, ատոր փոխարէն օգտուելով ԱՄՆ-ի օգնութենէն: Ամերիկեան եւ անոր դաշնակից զօրքերը կը տեղակայուին Պարսից ծոցի մէջ: Սակայն պըն Լատըն յամառօրէն կը պնդէ, որ օտարերկրեայ զօրքերը կը պղծեն «երկու մզկիթներու տարածքը» ([[Մեքքա]] եւ [[Մատինա (Եաթրեպ)|Մատինա]]): Անոր հրապարակային ելոյթներէն ետք իշխանութիւնները պըն Լատընին կը վտարեն Սէուտական Արաբիայէն (1991), եւ ան իր համակիրներուն հետ կը տեղափոխուի [[Սուտան]]: === Սուտանի Մէջ (1992-1996) === Պըն Լատըն եւ իր համակիրները [[Սուտան]] կը ժամանեն իսլամացման գաղափարակից [[Հասան Թուրապի]]ի հրաւէրով: Սուտանի մէջ յեղաշրջման հետեւանքով, [[Օմար ալ-Պաշիր]]ի գլխաւորութեամբ ծայրայեղ իսլամները հասած էին իշխանութեան: Համագործակցելով Սուտանի կառավարութեան հետ եւ առեւտուրով պըն Լատըն կրցաւ զինեալներու պատրաստութեան ճամբար ստեղծել: 1992-ին Սէուտական Արաբիան կողմ կ'արտայայտուի [[Օսլոյի համաձայնագիր|Օսլոյի համաձայնագրին]], որ կը ներկայացնէր խաղաղութեան համաձայանգիր [[Իսրայէլ|Իսրայէլի]] եւ պաղեցստինցիներուն միջեւ: Իսկ 1994-ին պըն Լատըն կը զրկուի սէուտական հպատակութենէն: Անոր անմիջապէս հետեւեցաւ անոր հարազատներուն տարեկան նպաստէն զրկումը (7 միլիոն տոլար տարեկան) եւ հաշիւներու սառեցումը: Հարազատները հրապարակայնօրէն հրաժարեցան Ուսամա պըն Լատընէն: Այս ընթացքին նաեւ կը սնանկանայ [[Եգիպտական իսլամական ժիհատ|«Եգիպտական իսլամական ժիհատը»]]: 1993-ին Եգիպտոսի վարչապետ Աթեֆա Սըտքիի վրայ կատարուած անյաջող մահափորձը կը յանգեցնէ դպրոցականի մահուան, որմէ ետք եգիպտական հասարակութիւնը դէմ կ'ելլէ իսլամականներուն: Եգիպտական ոստիկանութիւնը կը ձերբակալէ ազ-Զաուահիրի խմբաւորման 280 անդամ եւ անոնցմէ վեցը կը դատապարտէ մահապատիժի: 1995-ի Յունիսին նախագահ Մուպարաքի վրայ կատարուած աւելի անյաջող մահափորձը կը մղէ, որ «Եգիպտական իսլամական ժիհատը» վտարուի Եգիպտոսէն: 1996-ի Մայիսին Սուտանի իշխանութիւնները կ'որոշեն վտարել Ուսամա պըն Լատընը իրենց երկրէն: Այս բոլորէն ետք ան կ'ուղղուի Աֆղանիստան: === 1996-2001 === 1996-էն 2001 թուականներուն «Ալ-Քայիտայի» ղեկավարութիւնը գլխաւոր կեդրոն տեղակայեց Աֆղանիստանի մէջ: «Կազմակերպութեան գործունէութեան հետ կապուած է նաեւ թմրանիւթերու վաճառքը, որ կ'արտադրուի Աֆղանիստանի մէջ», կը նշուի Մեծ Բրիտանիոյ վարչապետ [[Թոնի Պլեր]]ի թղթածրարի «Պըն Լատընի մեղաւորութեան ապացոյց»-ին մէջ: Այս ընթացքին աշխուժօրէն կ'աշխատէին զինեալներու պատրաստման ճամբարները, որոնցմէ մեծագոյնը եղած է [[Ալ-Ֆարուք (զինեալներու ճամբար)|Ալ-Ֆարուքը]]: === 2001-էն Ետք === [[Համաս]] խմբաւորման կողմը [[Կազա|Կազայի գօտիի]] գրաւումէն ետք 2006-ին «Ալ-Քայիտան» խրամաբջիջներ ստեղծած է այս տարածքներուն մէջ: Այս երկու խմբաւորումներու միջեւ միաձայնութիւնը մղեց լայնածաւալ բախումներու: [[15 Օգոստոս]] [[2009]]-ին [[Ռաֆահ]] քաղաքին մէջ բախումներու պատճառով մահացաւ գոնէ 24 մարդ եւ վիրաւորուեցաւ աւելի քան 120 մարդ: Լիպիական իշխանութիւններու հաստատումով, «Ալ-Քայիտա» մասնակից եղած է [[Լիպիոյ քաղաքացիական պատերազմ|Լիպիոյ քաղաքացիական պատերազմին]]: [[2011]]-ի Յունիսին «Ալ-Քայիտան» դիմեց ամբողջ աշխարհի իսլամներուն, որպէսզի միանան «ծայրայեղական [[ժիհատ]]ին»: Ըստ [[ԱԴԾ]]-ի տնօրէն [[Ալեքսանտր Պորտնիկով]]ի (2012-ի Հոկտեմբեր)՝ «Ալ-Քայիտայի գաղափարական քարոզները թոյլ կու տան անոնց նոր համակիրներ ձեռք բերելու, իսկ ժամանակակից տեղեկատուական միջոցները այս գործընթացը կը դարձեն աւելի լայնածաւալ»: Հետաքրքական եզրակացութիւն, որուն յանգած է գիտնական Մարք Սէյճմանը, Ալ-Քայիտայի ահաբեկիչներու ընկերային եւ հոգեբանական վիճակը կը համապատասխանէ մոլեռանդ մարդոց միջին վիճակագրական օրինակին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * The Uses of al-Qaida // London Review of Books. 13 September 2012. - P. 26-27.{{sfn|Burke|2004|p=5}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Ահաբեկչական կազմակերպութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:1988 հիմնադրուած կազմակերպութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Կազմակերպուած յանցագործութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Փանիսլամական]] [[Ստորոգութիւն:1988 հիմնադրումներ Աֆղանիստանի մէջ]] [[Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով]] d3grx2zwx10a2wlojq6ve65c9rfaroc 0 1538 253884 211573 2026-08-28T23:19:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253884 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Ear.jpg|մինի|Մարդու ականջը.]] '''Ականջը''', լսողութեան եւ հաւասարակշռութեան օրկանն է որուն միջոցով կ'ընկալուին ձայնային ազդանշանները եւ այնպիսի գրգիռներ, որոնք կ'առաջանան մարմնի դիրքի փոփոխութեան ժամանակ''',''' [[Կաթնասուններ]]ու ականջներու կառուցուածքը գրեթէ միանման է։ Չնայած [[սողուններ]]ը, [[երկկէնցաղներ|երկկենցաղներ]]ը եւ [[թռչուններ]]ը նոյնպէս օժտուած են գերազանց լսողութեամբ, սակայն անոնց լսողութեան օրկաններու կառուցուածքը տարբեր է։ Որոշ [[միջատներ]]ու լսողութեան օրկանները տեղադրուած են մարմնի կամ [[վերջոյթներ]]ու վրայ։ == Լսողութեան Նշանակութիւնը == Լսողութիւնը կարեւոր դեր ունի մարդու կեանքին մէջ։ Լսողութիւնը եւ խօսքը կը կազմեն մարդոց փոխյարաբերութիւններու հիմքը, առանց անոնց անկարելի կ'ըլլայ հաղորդակցիլը աշխատանքային գործունէութեան ընթացքին եւ հասարակական կեանքին մէջ։ Լսողութեամբ մարդը կ'ընկալէ տարբեր ձայներ, որոնք կ'ազդարարեն շրջապատող միջավայրի կատարուող իրադարձութիւնները. անտառի խշշոցը, ծովի ձայնը, թռչուններու դայլայլը, եւ աշխարհի մասին մեր ընկալումը կը դառնայ աւելի պարզ եւ հարուստ։ == Մասերը == Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ՝ արտաքին, միջին եւ ներքին: === Արտաքին ականջը === Արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ-ականջախեցէ (pinna) եւ արտաքին անցուղի-ցնցուղէ (external canal), որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum).<ref name=GRAYS2005>{{cite book|last=Drake|first=Richard L.|title=Gray's anatomy for students|url=https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse|year=2005|publisher=Elsevier/Churchill Livingstone|location=Philadelphia|isbn=978-0-8089-2306-0|pages=[https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse/page/855 855]–856|author2=Vogl, Wayne |author3=Tibbitts, Adam W.M. Mitchell |author4=illustrations by Richard |author5= Richardson, Paul }}</ref>: === Միջին ականջը === Միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ (middle ear cavity) եւ լսափողէ-Եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube), որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին (nasopharynx) մէջ։ Անիկա կ'օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը, իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ-պատուհաններ, որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը: Այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան (oval window) եւ կլոր պատուհան (round window): Ականջախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ, որոնք կը կոչուին մուրճ (maleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes): Երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով: Մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ, իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ<ref name=GRAYS2005 /><ref>{{cite book|last1=Mitchell|first1=Richard L. Drake, Wayne Vogl, Adam W. M.|title=Gray's anatomy for students|date=2005|publisher=Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-8089-2306-0|page=858}}</ref>: === Ներքին ականջը === Ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ (labyrinth): Ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան Քորթեան օրկանը (organ of Corti), որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ 30,000 լարերով, որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան բջիջները: Այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին լսողութեան ջղային թելիկները, որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը: Բարձր ձայները կ'ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ, իսկ մեղմ ձայները կ'ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ: Կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ, որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին: Ասոնք հաւասարակշռութեան ջիղի սկզբնական բջիջներ են<ref name=GRAYS2005 /><ref>{{cite book|last1=Mitchell|first1=Richard L. Drake, Wayne Vogl, Adam W. M.|title=Gray's anatomy for students|date=2005|publisher=Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-8089-2306-0|pages=864–867}}</ref>: == Յաւելեալ == Ականջի արտաքին եւ միջին բաժինները ձայն հաղորդող մասերն են, իսկ ներքին բաժինը՝ ձայն ընկալող մասն է: Արտաքին աշխարհէն թմբկաթաղանթին հասնող ձայնալիքները, այլ խօսքով՝ ձայնային ուժը կը փոխուի մեքենական ուժի. թմբկաթաղանթը կը շարժի, իր հետ շարժելով երեք ոսկրիկներու շղթան: Ասպանդակը կը խրուի ձուաձեւ պատուհանին մէջ եւ կը փոխանցէ հնչիւնը ներքին ականջ, ուր շարժումի կ'ենթարկուին լսողութեան ջիղի յենարան եւ մազային բջիջները: Հոս է, որ մեքենական ոյժը կը փոխուի ելեկտրական ոյժի եւ ձայնալիքները իբրեւ ելեկտրական ոյժ կ'ուղղուին դէպի ուղեղ, ուր լսողութիւնը կը մեկնաբանուի առողջ ուղեղաբջիջներու կողմէ: Բնական լսողութիւն ունենալու համար պէտք է ունենանք ականջի բնական ձեւով գործող արտաքին, միջին եւ ներքին բաժիններ, առանց որեւէ ձայնի փոխանցման եւ ընկալաման արգելքներու, ինչպէս նաեւ բնական ուղեղային կառուցուածք եւ գործելակերպ: == Տե'ս Նաեւ == * [[Ականջապնդագարութիւն]] * [[Ականջահոսք]] * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] * [[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[20 Փետրուար]] [[2015]]: == Արտաքին յղումներ == * Մ.Վ.Խանբաբեան, Ա.Մ.Խանբաբեան «Լսողութեան, խօսքի, տեսողութեան օրգանների անատոմիայ, ֆիզիոլոգիայ եւ պաթոլոգիայ» Երեւան 2008 թ. {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] a8q4znptgkxnzkmrj36zif9ynyikvl5 0 1540 253888 253545 2026-08-28T23:21:25Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253888 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն | անուանում = Ականջահոսք | պատկեր = Otitis media entdifferenziert2.jpg | ՀՄԴ9 = {{ICD9|017.40}}, {{ICD9|055.2}}, {{ICD9|381.0}}, {{ICD9|381.1}}, {{ICD9|381.2}}, {{ICD9|381.3}}, {{ICD9|381.4}}, {{ICD9|382}} | ՀՄԴ10 = {{ICD10|H|65||h|65}}-{{ICD10|H|67||h|65}} | MedlinePlus = 000638 | eMedicine = 351 | MeSHID = D010033 | Disease Ontology = 29620 |}} '''Ականջահոսք''', ականջէն դուրս հոսող հեղուկը կը կոչուի ականջահոսք: Ականջահոսքը հիւանդութիւն մը չէ, այլ՝ ախտանշան մը, որ կը յայտնուի ականջի զանազան [[հիւանդութիւն]]ներով<ref name=Qu2014>{{cite journal|last1=Qureishi|first1=A|last2=Lee|first2=Y|last3=Belfield|first3=K|last4=Birchall|first4=JP|last5=Daniel|first5=M|title=Update on otitis media - prevention and treatment.|journal=Infection and drug resistance|date=10 January 2014|volume=7|pages=15–24|pmid=24453496|doi=10.2147/IDR.S39637}}</ref><ref name=Min2014>{{cite journal|last1=Minovi|first1=A|last2=Dazert|first2=S|title=Diseases of the middle ear in childhood.|journal=GMS current topics in otorhinolaryngology, head and neck surgery|date=2014|volume=13|pages=Doc11|pmid=25587371|doi=10.3205/cto000114}}</ref>: Ներքին ականջի հիւանդութիւնները կը հարուածեն լսողական օրկանը՝ խխունջը եւ հաւասարակշռութեան օրկանը՝ կիսաբոլոր խողովակներն ու անդաստակի երկու պզտիկ տոպրակները։ Երկու օրկանները կրնան վնասուիլ միասնաբար կամ անջատաբար. անոնց վնասումով կը յառաջանան լսողական ընկալական կորուստ, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ [[Պատկեր:Ear.jpg|մինի|Մարդու ականջը.]] == Ականջի Ընդհանուր Կազմախօսութիւն == Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ՝ արտաքին ականջ, միջին ականջ եւ ներքին ականջ: === Արտաքին ականջ === Արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ-ականջախեցէ (pinna) եւ արտաքին անցուղի-ցնցուղէ (external canal), որ կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum).<ref name=GRAYS2005>{{cite book|last=Drake|first=Richard L.|title=Gray's anatomy for students|url=https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse|year=2005|publisher=Elsevier/Churchill Livingstone|location=Philadelphia|isbn=978-0-8089-2306-0|pages=[https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse/page/855 855]–856|author2=Vogl, Wayne |author3=Tibbitts, Adam W.M. Mitchell |author4=illustrations by Richard |author5= Richardson, Paul }}</ref>: === Միջին ականջ === Միջին ականջը կազմուած է օդով լեցուն ականջախոռոչէ (middle ear cavity) եւ լսափողէ-Եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube), որ առաձգական խողովակ մըն է եւ կը բացուի քթաըմբանին (nasopharynx) մէջ։ Անիկա կ՛օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկի արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Ականջախոռոչի արտաքին պատն է թմբկաթաղանթը, իսկ անոր ներքին պատին վրայ կան երկու պզտիկ բացիկներ-պատուհաններ, որոնք կը կազմեն ներքին ականջին սկզբնաւորութիւնը: Այս պատուհանները կը կոչուին ձուաձեւ պատուհան (oval window) եւ կլոր պատուհան (round window): [[Ականջ]]ախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք [[Ոսկի|ոսկրիկներ]], որոնք կը կոչուին մուրճ (maleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes): Երեք ոսկրիկները իրարու միացած են շարժական յօդերով: Մուրճը առաջին ոսկրիկն է եւ նստած է թմբկաթաղանթին վրայ, իսկ ասպանդակը երրորդ ոսկրիկն է եւ նստած է ձուաձեւ պատուհանին վրայ<ref name=GRAYS2005 /><ref>{{cite book|last1=Mitchell|first1=Richard L. Drake, Wayne Vogl, Adam W. M.|title=Gray's anatomy for students|date=2005|publisher=Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-8089-2306-0|page=858}}</ref>: === Ներքին ականջ === Ներքին ականջը բարդ կառուցուածք մըն է եւ անոր համար կը կոչուի բաւիղ (labyrinth): Ներքին ականջը կազմուած է անդաստակէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Անոր մէջ կը գտնուի լսողութեան Քորթեան օրկանը (organ of Corti), որ ծածկուած է տարբեր երկարութեամբ եւ հաստութեամբ շուրջ 30,000 լարերով, որոնց վրայ կը գտնուին ձայնազգաց թելանման մազային եւ յենարան [[բջիջ]]ները: Այս բջիջներուն միացումով կը կազմուին [[Լսողութիւն|լսողութեան]] ջղային թելիկները, որոնց միացումով կը կազմուի լսողութեան ջիղը: Բարձր ձայները կ՛ընկալուին խխունջի յատակի լայն բաժինին կողմէ, իսկ մեղմ ձայները կ՛ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինին կողմէ: Կիսաբոլոր խողովակներուն մէջ զետեղուած են թելանման բջիջներ, որոնք մարմինի շարժումի ուղղութիւնը եւ արագութիւնը փոխուելու միջոցին կը գրգռուին: Ասոնք [[Հաւասարակշռութիւն|հաւասարակշռութեան]] ջիղի սկզբնական բջիջներ են<ref name=GRAYS2005 /><ref>{{cite book|last1=Mitchell|first1=Richard L. Drake, Wayne Vogl, Adam W. M.|title=Gray's anatomy for students|date=2005|publisher=Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-8089-2306-0|pages=864–867}}</ref>: == Ներքին ականջի տեսնուած հիւանդագին երեւոյթները == Ա.- '''Լսողական ընկալական կորոստ եւ ականջաբզզիւն''', որոնք կը յառաջանան լսողական ջիղի՝ քորթեան օրկանի մազմզուկներուն ախտահարումով։ Այս հիւանդագին երեւոյթը կը յայտնուի հետեւեալ պատճառներով. * Խխունջի ժահրային կամ մանրէական բորբոքումներ, որոնք կրնան ըլլալ շիճուկային եւ կամ թարախային։ Այս բորբոքումները կը յառաջացնեն միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ եւ ականջաբզզիւն. * Խխունջի զարկերակային խցումներ, որոնք կը յառաջացնեն միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ։ * Խխունջի ժառանգական-ծինային լսողական մազմզուկներու անբնական եւ թերի կառուցուածքային զարգացում, որ կը դրօշմուի յղութեան առաջին ամիսներէն իսկ եւ կը յայտնուի որպէս երկկողմանի ընդոծին եւ կամ յետծննդեան լսողական ընկալական կորուստ։ Այս երեւոյթը ընդհանրապէս կը տեսնուի մարմնի զանազան օրկաններու եւ հիւսուածքներու տարբեր արատներով եւ կամ ախտանշաններով։ Լսողական կորուստին հետ միատեղ կրնայ պատահիլ նաեւ գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ * Յղութեան առաջին երեք ամիսներու շրջանին որոշ դեղերու գործածութիւն, ուր կը տեսնուի երկկողմանի լսողական կորուստ ։ Այս դեղերէն կարելի է յիշել՝ kanamycin, garamycin, quinine: * Յղութեան շրջանին որոշ ժահրային հիւանդութիւններ, որոնք կը յառաջացնեն երկկողմանի լսողական կորուստ։ Այս հիւանդութիւններուն կարեւորագոյնն է՝ գերմանական [[Հարսանիթ|հարսանիթը]]։ * Խխունջի մեքենական հարուած-վնաս, որ կը յառաջացնէ միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ: Որոշ դեղերու գործածութիւն, ուր կը տեսնուի լսողական ընկալական ժամանակաւոր կամ մնայուն կորուստ։ Լսողական կորուստը կը վերադառնայ բնական վիճակի կարգ մը դեղերու դադրեցումով, իսկ ուրիշներու պարագային լսողական կորուստը կը դառնայ մնայուն։ * Աղմուկի ներգործութիւն. Աղմուկը անմիջականօրէն կամ աստիճանաբար կը վնասէ լսողութեան մազմզուկներուն եւ կը յառաջացնէ զանազան աստիճանի լսողական կորուստ։ Զօրաւոր պայթումներ, աղմկարար գործարաններ եւ արդի անախորժ երաժշտական հաւաքավայրերու բարձր ձայները ուղղակիօրէն կը վնասեն լսողական մազմզուկներուն եւ կը յառաջացնեն անոնց մէջ կենսաբանական խանգարումներ ու փոփոխութիւններ, որոնք կը յառաջացնեն մնայուն եւ միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական կորուստ ու ականջաբզզիւն:    Բ. '''Լսողական ընկալական կորուստ''' որ կը յառաջանայ լսողական ջիղի ախտահարումով։ Այս հիւանդագին կացութիւնը կը յայտնուի հետեւեալ պատճառներով՝ * Լսողական ջիղի ժահրային եւ մանրէական բորբոքումներ. լսողական կորուստը կրնայ ըլլալ միակողմանի եւ կամ երկկողմանի. * Տարեցութիւն. լսողական կորուստը ընդհանրապէս երկկողմանի է. * Շաքարախտ, պնդերակութիւն եւ արեան քոլեսթերոլի բարձրացում. լսողական կորուստը միշտ երկկողմանի է. Մեքենական հարուած-վնասներ. լսողական կորուստը կրնայ ըլլալ երկկողմանի կամ միակողմանի. Գ.- '''Գլխապտոյտ,''' որ կը յառաջանայ կիսաբոլոր խողովակներու եւ անդաստակի հիւանդագին երեւոյթներով՝ * ա. Ժահրային եւ մանրէական բորբոքումներ. * Զարկերակային ամբողջական կամ մասնակի խցումներ. * Մեքենական հարուած-վնաս. * Գլխու դիրքաւորման գլխապտոյտ. Այս պարագային գլխու որոշ մէկ շարժումով կամ դիրքաւորումով ներքին ականջի անդաստակին երկու պզտիկ տոպրակներուն կրակիրային մասնիկները անակնկալօրէն կը տեղափոխուին եւ կը հաստատուին կիսաբոլոր խողավակներուն մէջ. այս տեղափոխութիւնը կը յառաջացնէ անակնկալ գլխապտոյտ, որ դարմանելի է որոշ դեղերու գործածութեամբ եւ գլխու մարզանքներով։ Դ.- '''Մէնիէրեան հիւանդութիւն''' որ կը յայտնուի գլխապտոյտով, լսողական ընկալական կորուստով եւ ականջաբզզիւնով։ Այս հիւանդութեան պարագային ականջաջուրը չի ներմուծուիր արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը կուտակուի ներքին ականջին մէջ. այս կացութիւնը կը յառաջացնէ ներքին ականջի ընդլայնում եւ ուռեցք, որ կը ճնշէ լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկաններուն վրայ եւ կը յառաջացնէ անակնկալ եւ կրկնուող գլխապտոյտ, ինչպէս նաեւ միակողմանի լսողական կորուստ եւ ականջաբզզիւն։ Այս երեք ախտանշանները կրնան պատահիլ միասնաբար կամ առանցնաբար, ընդհատումներով կամ շարունակական ձեւով։ Լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը ժամանակի ընթացքին կը դառնան մնայուն երեւոյթներ, իսկ գլխապտոյտը կը պատահի միայն ու միայն հիւանդութեան իւրաքանչիւր անակնկալ յայտնաբերումով։ Լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը հիմնական դարման չունին. իսկ գլխապտոյտը կը հակակշռուի որոշ դեղերով։ Յաճախակի եւ ուժգին գլխապտոյտը կ՛անհետանայ վիրաբուժական գործողութեամբ մը, ուր հաւասարակշռութեան օրկանը ամբողջութեամբ կը բնաջնջուի։ Ներքին ականջի բորբոքումներով յառաջացած լսողական կորուստը, գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը ընդհանրապէս կ՛անհետանան ամբողջական դարմանումէ ետք. իսկ մնացեալ պարագաներուն լսողական կորուստը, գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը անդարմանելի են եւ չեն անհետանար, այլ կը դառնան մնայուն երեւոյթներ։ == Յայտնում<ref name=Coker2010>{{cite journal|last1=Coker|first1=TR|last2=Chan|first2=LS|last3=Newberry|first3=SJ|last4=Limbos|first4=MA|last5=Suttorp|first5=MJ|last6=Shekelle|first6=PG|last7=Takata|first7=GS|title=Diagnosis, microbial epidemiology, and antibiotic treatment of acute otitis media in children: a systematic review.|url=https://archive.org/details/sim_jama_2010-11-17_304_19/page/2161|journal=JAMA|date=17 November 2010|volume=304|issue=19|pages=2161–9|pmid=21081729|doi=10.1001/jama.2010.1651}}</ref> == Ականջահոսքը կը յայտնուի ախտաբանական տարբեր ձեւերով. * Շիճուկային (serous) * Շիճուկա-արիւնային (serosanguineous) * Թարախային (purelent) * Ջրանման մաքուր [[հեղուկ]]-ուղեղաջուր (cerebral fluid): == Ախտանշաններ == Ականջահոսքին կրնան ուղեկցիլ հետեւեալ ախտանշաններէն մէկը կամ մէկէն աւելին. * Ականջացաւ * Ջերմ եւ դող * [[Ականջ]]ի [[քերուըտուք]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Ականջաբզզիւն]] * Լսողութեան մասնակի կորուստ * Դէմքի անդամալուծութիւն * Քթահոսք եւ քիթի խցում<ref name=Peads2013>{{cite journal|last1=Lieberthal|first1=AS|last2=Carroll|first2=AE|last3=Chonmaitree|first3=T|last4=Ganiats|first4=TG|last5=Hoberman|first5=A|last6=Jackson|first6=MA|last7=Joffe|first7=MD|last8=Miller|first8=DT|last9=Rosenfeld|first9=RM|last10=Sevilla|first10=XD|last11=Schwartz|first11=RH|last12=Thomas|first12=PA|last13=Tunkel|first13=DE|title=The diagnosis and management of acute otitis media.|journal=Pediatrics|date=March 2013|volume=131|issue=3|pages=e964-99|pmid=23439909|doi=10.1542/peds.2012-3488}}</ref>: == Յաւելեալ == Ականջահոսքը կը յառաջանայ ականջի զանազան հիւանդութիւններով եւ գանկի հարուածային կոտրուածքով: Ականջի զանազան հիւանդութիւններ. === Արտաքին ականջ՝ ականջակոնքի եւ ականջացնցուղի հիւանդութիւններ === * Ականջակոնքի վերի բաժինին մէջ ընդոծին (congenital) խլուակի (fistula) բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. * Մորթի ժահրային բշտիկաւոր բորբոքումներ. ականջահոսքը շիճուկային կամ թարախային է. այս բորբոքումներէն են՝ սողնախտը (herpes simplex) եւ սողնախտագօտին (herpes zoster), երկուքն ալ կը յատկանշուին ջրաբշտիկներով. * Մորթի մանրէական բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. * Ականջակոնքի մանրէական աճառապատատապ (perichondritis). ականջահոսքը թարախային է: * Արիւնային ուռեցքի (hematoma) վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը արիւնաթարախային է. * Ականջացնցուղի սնկային, մանրէական եւ սնկային բորբոքումներ. ակաջահոսքը թարախային կամ շիճուկային է. * Ականջացնցուղի վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. ականջացնցուղի վիրաւորումը տեղի կ՛ունենայ. # Օտար մարմինի մը գոյութեամբ. # Ականջացնցուղը շարունակ ուժգին մաքրելով. # Արտաքին ֆիզիքական հարուածով. # Լողալով եւ սուզուելով<ref name=CDC2013A>{{cite web|title=Otitis Media: Physician Information Sheet (Pediatrics)|url=http://www.cdc.gov/getsmart/community/materials-references/print-materials/hcp/child-otitismedia.html|website=cdc.gov|accessdate=14 February 2015|date=November 4, 2013}}</ref><ref>{{cite journal|last1=van Zon|first1=A|last2=van der Heijden|first2=GJ|last3=van Dongen|first3=TM|last4=Burton|first4=MJ|last5=Schilder|first5=AG|title=Antibiotics for otitis media with effusion in children.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=12 September 2012|volume=9|pages=CD009163|pmid=22972136|doi=10.1002/14651858.CD009163.pub2}}</ref>: === Թմբկաթաղանթի հիւանդութիւններ === * Թմբկաթաղանթի մանրէական բորբոքում, որ կը յառաջանայ ականջացնցուղի կամ միջին ականջի բորբոքումներու հետեւանքով. ականջահոսքը թարախային է: * Թմբկաթաղանթի այտուցային բորբոքում (myringitis bullosa), որ ժահրային բորբոքում մըն է. ականջահոսքը շիճուկային է: === Միջին ականջ === * Ականջախոռոչի ժահրային կամ մանրէական բորբոքումներ, որոնք կ՛ըլլան սուր կամ յարատեւ. անոնք ընդհանրապէս կը յառաջանան հետեւեալ ախտապատճառներով. # Լսափողի մասնակի կամ ամբողջական խցում. # Քթաըմբանի բորբոքումներ. # Քթաըմբանի գեղձուռուցք (adenoids). # Քթաըմբանի խլիրդ եւ անօթային ուռեր (vascular tumors). # Քիթի խցում եւ վատառողջ վիճակ, որ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով՝ քթաբորբ (rhinitis), քիթի խորշապատի-միջնեպատի ծուռութիւն (septal deviation), ցցօններ (polyps) եւ խլիրդ. # Ժահրային մանկական ընդհանուր հիւանդութիւններ, օրինակ՝ [[հարսանիթ]] (measles), ունկնագեղձի բորբոքում-գայլացաւ (mumps, parotitis). # Մթնոլորտային օդի ճնշումի անակնկալ փոփոխութիւն. # Նշիկներու (tonsils) բորբոքում. Վերոնշեալ ախտապատճառներով միջին ականջի բորբոքումային ականջահոսքը կ՛ըլլայ թարախային կամ շիճուկային, սուր կամ յարատեւ: Միջին ականջի սուր բորբոքումի զարգացումով միջին ականջը կը կուտակուի շիճուկային կամ թարախային հեղուկով, թմբկաթաղանթը կը բորբոքի եւ կը ցցուի դէպի դուրս ներխոռոչային ճնշումի բարձրացումով: Այս հանգրուանին թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ ականջահոսք: Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ միջին ականջի յարատեւ բորբոքում, որուն ախտանշաններն են՝ թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ (perforation) եւ յարատեւ թարախահոսք: === Քունքոսկր === Քունքոսկրի սուր եւ յարատեւ բորբոքումները կը զարգանան միջին ականջի սուր եւ յարատեւ բորբոքումներու հետեւանքով: Քունքոսկրի բորբոքումով տեղի կ՛ունենայ սուր կամ յարատեւ ականջահոսք նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: === Ներքին ականջ === Ներքին ականջի բորբոքումը կը զարգանայ, երբ միջին ականջի բորբոքումը տարածուի ներքին ականջ: Ականջահոսք տեղի կ՛ունենայ նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: === Գանկային պատճառներ === Գանկի հարուած-վնասով կը յառաջանայ գանկային եւ ներքին ականջի ոսկրային կոտրուածք, որուն հետեւանքով տեղի կ՛ունենայ ուղեղաջուրի կուտակումը ներքին եւ միջին ականջներուն մէջ։ Ուղեղաջուրի կուտակումով կը բարձրանայ ականջախոռոչային ճնշումը, որ պատճառ կը դառնայ թմբկաթաղանթի ծակելուն եւ ուղեղաջուրի ականջահոսքին: == Ականջահոսքի Տարբեր Հետեւանքներ == <gallery> Otitis media schollig.jpg Otitis media bullös.jpg Otitis media grippe.jpg Otitis chron mesotymp 7.jpg Otitis chron mesotymp 4.jpg Otitis chron mesotymp 3.jpg Otitis chron mesotymp 1.jpg </gallery> == Ախտաճանաչում == Ականջահոսքին ախտաճանաչումը բացայայտ է: Սակայն պէտք է կատարուի անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումը: Հետեւաբար պէտք է կատարուի ախտաճանաչումի հետեւեալ գործընթացքը. * [[Լսողութիւն|Լսել]] հիւանդին պատմականը, որ խիստ կարեւոր է, օրինակ՝ # Ականջացաւ՝ որ կ'անյետանայ ականջահոսքէ ետք, կը մատնանշէ միջին ականջի բորբոքում. # Ականջահոսք՝ որ կը պատահի լողալէ ետք, կը մատնանշէ ականջացնցուղի բորբոքում. # Ականջահոսք՝ որ կը պատահի օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին եւ լեռ մագլցելու եւ լեռէն իջնելու ընթացքին, կը մատնանշէ միջին ականջի անակնկալ եւ սուր բորբոքում. # Ջրանման մաքուր ականջահոսք՝ որ կը պատահի գլխու ուժգին հարուածէ ետք, կը մատնանշէ գանկային կոտրուածքի հետ ուղեղաջուրի կամ արիւնանախառն ուղեղաջուրի հոսք. # Երկարատեւ, անցաւ եւ թարախային ականջահոսք՝ կը մատնանշէ միջին ականջի եւ կամ քունքոսկրի յարատեւ բորբոքում (mastoiditis), # Յարատեւ ականջահոսք, ուռեցք ականջին ետեւը, ականջացաւ եւ դէմքի անդամալուծութիւն՝ կը մատնանշեն միջին ականջի եւ քունքոսկրի միատեղ յարատեւ բորբոքում: * Քննել՝ # Հիւանդին ականջը ականջադիտակով (otoscope)՝ տեսնելու համար ականջացնցուղի եւ թմբկաթաղանթի անբնական երեւոյթները. # Հիւանդին քիթը, կոկորդը եւ բերանը: * Կատարել՝ # Ականջահոսքի ախտաբանական քննութիւն. # Գլխու եւ ականջի տեսակաւոր նկարահանումներ, օրինակ՝ պարզ Ք-ճառագայթային (x-ray), մագնիսարձագանգային (MRI) եւ համակարգչային շերտագրական (CT scan) նկարահանումներ: Ականջահոսքի դարմանումը կը հիմնաւորուի անոր հիմնական ախտապատճառին դարմանումովը: Այսինքն՝ հիմնական ախտապատճառին ախտաճանաչումը նախ կը կատարուի եւ ապա անոր դարմանումը կը կիրարկուի, որպէսզի վերջ դրուի ականջահոսքին: '''Ականջահոսք''', Ականջէն դուրս հոսող հեղուկը կը կոչուի ականջահոսք: Ականջահոսքը հիւանդութիւն մը չէ, այլ` ախտանշան մը, որ կը յայտնուի [[ականջ]]ի զանազան հիւանդութիւններու պատճառով: == Արտաքին, միջին եւ ներքին ականջ == Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ` արտաքին ականջ, միջին ականջ եւ ներքին ականջ: === Արտաքին ականջը === Կազմուած է ականջակոնքէ (pinna) եւ անցուղիէ (canal): Ականջակոնքի ստորին բաժինը կը կոչուի ականջի բլթակ (ear lobe), որ կակուղ եւ փափուկ է: Անցուղին ունի 25-28 մմ. երկարութիւն. անոր արտաքին երկու երրորդ մասը կռճիկային (car-tilagenous) հիւսուածքէ կազմուած է, իսկ ներքին մէկ երրորդ մասը ոսկրային է: Անցուղին ծածկուած է մորթով, որ հարուստ է ճարպ արտադրող գեղձերով: Արտադրուած ճարպը կը կոչուի գէջ (wax): Արտաքին ականջը կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ մը թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum). ==== Միջին ականջը ==== Կազմուած է թմբկախոռոչէ (ear cavity) եւ լսափողէ`- եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube): Անիկա կը բացուի քթաըմբանին մէջ։ Ականջախոռոչը լեցուն է օդով: Անիկա հաղորդակցութեան մէջ է քունքոսկրի (mastoid bone) օդակիր պզտիկ խոռոչներուն (air cells) հետ բարակ անցքով մը եւ քթաըմբանին հետ` լսափողով: Թմբկ-ախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ` մուրճ (malleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes), որոնք ձայնի ալիքները կը փոխանցեն թմբկաթաղանթէն դէպի ներքին ականջ: Ականջախոռոչը ծածկուած է խլնաթաղանթով մը, որ կը շարունակուի լսափողին մէջ։ Լսափողը կ՛օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկին արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Թմբկախոռոչի պատերուն մէջէն կ'անցնի դէմքի ջիղը (facial nerve): Անիկա դէմքի մկաններուն շարժիչ ջիղն է, որ դուրս ելլելէ ետք միջին ականջէն, կ՛ուղղուի դէպի դէմքի մկանները: === Ականջախոռոչի ժահրային կամ մանրէական === Այդ բորբոքումները կ՛ըլլան սուր կամ յարատեւ. անոնք ընդհանրապէս կը յառաջանան հետեւեալ ախտապատճառներով. 1. Լսափողի մասնակի կամ ամբողջական խցում. 2. Քթաըմբանի բորբոքումներ. 3. Քթաըմբանի գեղձուռուցք (adenoids). 4. Քթաըմբանի խլիրդ եւ անօթային ուռեր (vascular tumors). 5. Քիթի խցում եւ վատառողջ վիճակ, որ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով` քթաբորբ (rhinitis), քիթի խորշապատի-միջնեպատի ծուռութիւն (septal deviation), ցցօններ (polyps) եւ խլիրդ. 6. Ժահրային մանկական ընդհանուր հիւանդութիւններ, օրինակ` [[հարսանիթ]] (measles), ունկնագեղձի բորբոքում-գայլացաւ (mumps, parotitis). 7. Մթնոլորտային օդի ճնշումի անակնկալ փոփոխութիւն. 8. Նշիկներու (tonsils) բորբոքում. Վերոնշեալ ախտապատճառներով միջին ականջի բորբոքումային ականջահոսքը կ՛ըլլայ թարախային կամ շիճուկային, սուր կամ յարատեւ: Միջին ականջի սուր բորբոքումի զարգացումով միջին ականջը կը կուտակուի շիճուկային կամ թարախային հեղուկով, թմբկաթաղանթը կը բորբոքի եւ կը ցցուի դէպի դուրս ներխոռոչային ճնշումի բարձրացումով: Այս հանգրուանին թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ ականջահոսք: Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ միջին ականջի յարատեւ բորբոքում, որուն ախտանշաններն են` թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ (perforation) եւ յարատեւ թարախահ ==== Միջին ականջի ոսկրիկներ ==== Ներքին ականջը կազմուած է անդաստանէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Բարձր ձայները կ՛ընկալուին խխունջին յատակի լայն բաժինէն, իսկ մեղմ ձայները կ՛ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինէն: Կիսաբոլոր խողովակները ուղեղին կը հայթայթեն որոշ տեղեկութիւններ` մարմինի դիրքին, կացութեան եւ շարժումներուն մասին. հետեւաբար ուղեղը կ՛որոշէ համադրել մարմինի յարմարագոյն ձեւը եւ հաւասարակշռութիւնը: == Ինչպէ՞ս կը յայտնուի ականջահոսքը== Ականջահոսքը կը յայտնուի ախտաբանական տարբեր ձեւերով Ա. Շիճուկային (serous) Բ. Շիճուկա-արիւնային (serosanguineous) Գ. Թարախային (purelent) Դ. Ջրանման մաքուր հեղուկ-ուղեղաջուր (cerebral fluid) ==== Ականջահոսքին կրնան ուղեկցիլ հետեւեալ ախտանշաններէն մէկը կամ մէկէն աւելին. ==== Ա. Ականջացաւ Բ. Ջերմ եւ դող Գ. Ականջի քերուըտուք Դ. Գլխապտոյտ Ե. Ականջաբզզիւն Զ. Լսողութեան մասնակի կորուստ Է. Դէմքի անդամալուծութիւն Ը. Քթահոսք եւ քիթի խցում: Ականջահոսքը կը յառաջանայ ականջի զանազան հիւանդութիւններով եւ գանկի հարուածային կոտրուածքով: == Ականջի զանազան հիւանդութիւններ == === Ա. Արտաքին ականջ` ականջակոնքի Եւ ականջացնցուղի հիւանդութիւններ === ա. Ականջակոնքի վերի բաժինին մէջ ընդոծին (congenital) խլուակի (fistula) բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է. բ. [[Մորթի ժահր]]ային բշտիկաւոր բորբոքումներ. ականջահոսքը շիճուկային կամ թարախային է. այս բորբոքումներէն են` [[սողնախտ]]ը (herpes simplex) եւ [[սողնախտագօտի]]ն (herpes zoster), երկուքն ալ կը յատկանշուին ջրաբշտիկներով. գ. Մորթի մանրէական բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է: դ. Ականջակոնքի մանրէական աճառապատատապ (perichondritis). ականջահոսքը թարախային է: ե. Արիւնային ուռեցքի (hematoma) վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը արիւնաթարախային է: զ. Ականջացնցուղի սնկային, մանրէական եւ սնկային բորբոքումներ. ակաջահոսքը թարախային կամ շիճուկային է: է. Ականջացնցուղի վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է: === Ե՞րբ տեղի կ'ունենայ ականջացնցուղի վիրաւորումը === 1. Օտար մարմինի մը գոյութեամբ. 2. Ականջացնցուղը շարունակ ուժգին մաքրելով. 3. Արտաքին ֆիզիքական հարուածով. 4. Լողալով եւ սուզուելով. == Թմբկաթաղանթի Հիւանդութիւններ == ա. Թմբկաթաղանթի մանրէական բորբոքում, որ կը յառաջանայ ականջացնցուղի կամ միջին ականջի բորբոքումներու պատճառով. ականջահոսքը թարախային է: բ. Թմբկաթաղանթի այտուցային բորբոքում (myringitis bullosa), որ ժահրային բորբոքում մըն է. ականջահոսքը շիճուկային է: === Քունքոսկր === Քունքոսկրի սուր եւ յարատեւ բորբոքումները կը զարգանան միջին ականջի սուր եւ յարատեւ բորբոքումներու պատճառով: Քունքոսկրի բորբոքումով տեղի կ՛ունենայ սուր կամ յարատեւ ականջահոսք նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: == Ներքին Ականջ == Ներքին ականջի բորբոքումը կը զարգանայ, երբ միջին ականջի բորբոքումը տարածուի ներքին ականջ: Ականջահոսք տեղի կ՛ունենայ նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն: === Գանկային Պատճառներ === Գանկի հարուած-վնասով կը յառաջանայ գանկային եւ ներքին ականջի ոսկրային կոտրուածք, որուն պատճառով տեղի կ՛ունենայ ուղեղաջուրի կուտակումը ներքին եւ միջին ականջներուն մէջ։ Ուղեղաջուրի կուտակումով կը բարձրանայ ականջախոռոչային ճնշումը, որ պատճառ կը դառնայ թմբկաթաղանթի ծակելուն եւ ուղեղաջուրի ականջահոսքին: Ականջահոսքին ախտաճանաչումը բացայայտ է: Սակայն պէտք է կատարուի անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումը: Հետեւաբար պէտք է կատարուի ախտաճանաչումի հետեւեալ գործընթացը. ա. Լսել հիւանդին պատմականը, որ խիստ կարեւոր է, օրինակ` 1. Ականջացաւ, որ կ'անհետանայ ականջահոսքէ ետք, կը մատնանշէ միջին ականջի բորբոքում. 2. Ականջահոսք, որ կը պատահի լողալէ ետք, կը մատնանշէ ականջացնցուղի բորբոքում. 3. Ականջահոսք, որ կը պատահի օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին եւ լեռ մագլցելու եւ լեռնէն իջնելու ընթացքին, կը մատնանշէ միջին ականջի անակնկալ եւ սուր բորբոքում. 4. Ջրանման մաքուր ականջահոսք, որ կը պատահի գլխու ուժգին հարուածէ ետք, կը մատնանշէ գանկային կոտրուածքի հետ ուղեղաջուրի կամ արիւնախառն ուղեղաջուրի հոսք. 5. Երկարատեւ, անցաւ եւ թարախային ականջահոսք` կը մատնանշէ միջին ականջի եւ կամ քունքոսկրի յարատեւ բորբոքում (mastoiditis). 6. Յարատեւ ականջահոսք, ուռեցք ականջին ետեւը, ականջացաւ եւ դէմքի անդամալուծութիւն` կը մատնանշեն միջին ականջի եւ քունքոսկրի միատեղ յարատեւ բորբոքում: բ. Քննել` 1. Հիւանդին ականջը [[ականջադիտակ]]ով (otoscope)` տեսնելու համար ականջացնցուղի եւ թմբկաթաղանթի անբնական երեւոյթները. 2. Հիւանդին քիթը, կոկորդը եւ բերանը: ===== գ. Կատարել` ===== 1. Ականջահոսքի ախտաբանական քննութիւն. 2. Գլխու եւ ականջի տեսակաւոր նկարահանումներ, օրինակ` պարզ Ք-ճառագայթային (x-ray), մագնիսարձագանգային (MRI) եւ համակարգչային շերտագրական (CT scan) նկարահանումներ: Ականջահոսքի դարմանումը կը հիմնաւորուի անոր հիմնական ախտապատճառին դարմանումովը: Այսինքն հիմնական ախտապատճառին ախտաճանաչումը նախ կը կատարուի եւ ապա անոր դարմանումը կը կիրարկուի, որպէսզի վերջ դրուի ականջահոսքին: == Միջին ականջը եւ կամ թմբկախոռոչը կը տեսնուի հետեւեալ հիւանդագին երեւոյթներով == ===== Ա. Միջին ականջի բորբոքումներ. ===== ===== Միջին ականջի եւ կամ թմբկախոռոչի բորբոքումը կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի, բայց եւ այնպէս ան շատ աւելի տեսնուած է երեխաներու մօտ։ Անոր ախտապատճառը լսափողի, քիթի եւ քթաըմբանի վատառողջ վիճակն է, ինչպէս նաեւ մանկական ժահրային զանազան հիւանդութիւնները։ Քիթի, քթաըմբանի եւ լսափողի մանրէական բորբոքումները տարածուելով միջին ականջ՝ կը յառաջացնեն թմփկախոռոչի բորբոքում։ Մանկական ժահրային հիւանդութիւններուն մեծամասնութիւնը կը հարուածեն մանուկներուն միջին ականջը եւ կը յառաջացնեն միջին ականջի ժահրային բորբոքում։ ===== Որեւէ մէկ հիւանդագին կացութիւն եւ կամ երեւոյթ, որ կը տեսնուի քիթի եւ քթաըմբանի մէջ, կ՛ունենայ իր վատ անդրադարձը լսափողին վրայ. ան կը խցուի եւ եւ միջին ականջի օդաճնշաչափը կը բարձրանայ ու կարճ ժամանակաշրջանէ մը ետք, կը յառաջանայ միջին ականջի բորբոքում։ Քիթի եւ քթաըմբանի խցումը տեղի կ՛ունենայ գերզգայնութեամբ, զանազան տեսակի բորբոքումներով, խլիրդով, պարզ ուռերով, գեղձուռոյցքով (adenoids) եւ խորշապատի (nasal septum) ծուռութեամբ։ Յաճախ նշիկներու եւ գեղձուռոյցներու բորբոքումը կը հարուածէ լսափողն ու միջին ականջը, եւ տեղի կ՛ունենայ լսափողաբորբ եւ միջին ականջի բորբոքում։ Լսափողի երկարատեւ բորբոքումը պատճառ կը դառնայ անոր խցումին։ Մանուկներու մօտ լսափողին բորբոքումը յաճախակի է, որովհետեւ անոնց լսափողը փոխանակ շեղակի ըլլալու, կը գտնուի հորիզոնական դիրքի վրայ, եւ այս իսկ պատճառով, մանուկին քթաըմբանէն սննդանիւթերու կտորիկներ դիւրաւ կը մտնեն լսափող եւ կը յառաջացնեն լսափողաբորբ, ինչպէս նաեւ միջին ականջի բորբոքում։ Սրուակով սնանուող մանուկներ աւելի հակամէտ են միջին ականջի բորբոքումներու։ === Միջին ականջի բորբոքումները կրնան ըլլալ՝ === ա. Թարախային եւ կամ ոչ թարախային. բ. Սուր եւ կամ մնայուն-երկարատեւ. գ. Մանրէական, սնկային եւ ժահրային. Միջին ականջի պարզ բորբոքումը կրնայ զարգանալ եւ վերածուիլ հեղուկային բորբոքումի, որ կրնայ ըլլալ թարախային եւ կամ ոչ թարախային։ Հեղուկային բորբոքումի զարգացումով թմբկախոռոչը կը կուտակուի շիճուկային եւ կամ թարախային հեղուկով եւ օդի պղպջակներով. ականջաթաղանթը կը կորսնցնէ իր բնական երեւոյթը. ան կը կարմրի եւ կը ցցուի դէպի դուրս. հիւանդը կը տառապի ցաւէ, լսողական կորուստէ, ականաջաբզզիւնէ, գլխապտոյտէ, ջերմութենէ, դողէ, փսխուքէ եւ ծամելու դժուարութենէ։ Յաճախ միջին ականջին մէջ կուտակուած հեղուկին ճնշումով թմփկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ շիճուկային, արիւնաշիճուկային եւ կամ թարախային ականջածորանք-հոսք։ Սուր բորբոքումի պարագային, դարմանումը կ՛ըլլայ դեղերով՝ թմբկաթաղանթի ծակումով (myringotomy), միջին ականջի շիճուկային եւ կամ թարախային հեղուկի վերացումով եւ ստեղծուած թմփկաթաղանթի ծակին մէջ արուեստական պզտիկ խողովակի մը զետեղումով։ Ստեղծուած թմբկաթաղանթի ծակը ընդհանրապէս կը սպիանայ եւ որոշ ժամանակ մը ետք ինքնաբերաբար կը գոցուի։ Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ մնայուն-երկարատեւ ականջաբորբ, որուն ախտանշաններն են՝ թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ, յարատեւ թարախահոսք, միջին ականջի ոսկրիկներու անշարժացում եւ կամ փտտում ու լսողական մնայուն կորուստ, նաեւ ականջաբզզիւն եւ գլխապտոյտ։ Մնայուն ականջաբորբի դարմանումը կը կարօտի երկարաշունչ եւ հետեւողական միջոցառումի՝ հակամանրէական դեղերու եւ վիրաբուժական գործողութեան։ Թմբկաթաղանթի մնայուն ծակը կը վերակազմուի վիրաբուժական գործողութեամբ՝ կատարելով մաշկային պատուաստում (myringoplasty)։ Մնայուն ականջաբորբը կրնայ տարածուիլ ներքին ականջ եւ հարուածել լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկանները, որոնք կը յառաջացնեն խլութիւն, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ Քիչ պարագաներու, բորբոքումը կը տարածուի պտկաձեւ ելուստ (mastoid) եւ կը յառաջանայ պտկաձեւ ելուստի բորբոքում ու փտտում, որ կը դարմանուի միայն վիրաբուժական գործողութեամբ։ Շատ քիչ պարագաներու նաեւ բորբոքումը կը տարածուի ականջի սահմաններէն դուրս եւ կը հասնի ուղեղ, ուր կրնայ տեղի ունենալ խելապատատապ (meningitis) եւ ուղեղատապ։ Երկարատեւ ականջաբորբի հետեւանքով, միջին ականջի երեք ոսկրիկները կը փտտին, կ՛անջատուին իրարմէ եւ կամ կ՛անշարժանան. այս բոլորին իբրեւ հետեւանք, հիւանդը կ՛ունենայ զանազան աստիճանի եւ զօրութեամբ լսողական փոխանցման կորուստ։ Միջին ականջի բորբոքումը կրնայ յառաջանալ նաեւ մեր շրջապատի օդաճնշումի անակնկալ փոփոխութեամբ, որ կը պատահի սուզուելու, ընկղմելու, լեռ մագլցելու եւ օդանաւով ճամբորդելու ընթացքին։ Բոլոր պարագաներուն ալ, լսափողը կը խցուի եւ կը յառաջանայ միջին ականջի անակնկալ սուր բորբոքում։ Միջին ականջի սուր բորբոքումը եւ երկարատեւ ականջաբորբը վերջնականապէս կը վերանան միայն ու միայն հիմնականօրէն դարմանելով լսափողի, քիթի եւ քթաըմբանի հիւանդագին երեւոյթները ու գերզգայնութիւնը։ ===== Բ. Միջին ականջի երեք ոսկրիկներու հարուածային վնասով տեղի ունեցած ձայնային ալիքներու հաղորդակցութեան խանգարում եւ լսողական կորուստ։ ===== Այս կացութիւնը կարելի է դարմանել վիրաբուժական գործողութեամբ մը։ ===== Գ. Միջին ականջի ոսկրիկներու ոսկրապնդացում (otosclerosis). ===== Միջին ականջի երեք ոսկրիկները կրնան վնասուիլ ոսկրապնդացումով, սակայն առաւելաբար երրորդ ոսկրիկն է, որ կ՛անշարժանայ ձուաձեւ պատուհանին վրայ, ապա տեղի չունենար ձայնային ալիքներու փոխանցումը դէպի ներքին ականջ ու կը յառաջանայ լսողական փոխանցման կորուստ։ Ոսկրապնդացումը կը հարուածէ ժողովուրդին 1%ին մէկ կամ երկու ականջները։ Ան առաւելաբար կը տեսնուի միջին տարիքի մարդոց քով եւ հաւասարապէս երկու սեռերուն մէջ։ Լսողական կորուստը կը վերականգնի վիրաբուժական գործողութեամբ մը, ուր անշարժացած ոսկրիկը կը փոխարինուի կերպնկալ արուեստական ոսկրիկով մը։ ===== Դ. Ոսկրիկներու ընդոծին անբնական արատներ, որոնցմէ կարելի է յիշել ոսկրիկներէն մէկ կամ մէկէ աւելի ոսկրիկի չգոյութիւնը, ինչպէս նաեւ ոսկրիկներու անբնական եւ այլանդակ զարգացումը։ Այս բոլորին իբրեւ հետեւանք, կը յառաջանայ լսողական փոխանցման կորուստ։ Վիրաբուժական գործողութեամբ մը կարելի կ՛ըլլայ վերակազմել ոսկրիկներու բնական շարուածքը։ ===== ===== Ե. Լաւորակ ուռեր, պոլոպներ, որոնք կը զարգանան միջին ականջի բորբոքումներով եւ գերզգայնութեամբ։ Այս ուռերը արգելք կը հանդիսանան ոսկրիկներու ազատ շարժումներուն եւ ձայնային ալիքներու դէպի ներքին ականջ փոխանցման, որոնք պատճառ կը դառնան լսողական փոխանցման կորուստի։ ===== ===== Զ. Չարաղէտ ուռեր-քաղցկեղ, որոնք կը գործեն լաւորակ ուռերու նման։ ===== Վերոնշեալ բոլոր ուռերու վիրահատումով կարելի կ՛ըլլայ վերահաստատել լսողութիւնը եւ չէզոքացնել ականջաբզզիւնը։ ===== Է. Զարկերակային պզտիկ ուռեր, որոնք կը տեսնուին թմբկաթաղանթին ետին՝ իբրեւ փափախուն ուռեր. անոնք կը յառաջացնեն ականջաբզզիւն եւ քիչ պարագաներու՝ լսողական կորուստ։ Այս զարկերակային ուռերուն վիրահատումով կ՛անհետանայ ականջաբզզիւնը եւ լսողութիւնը կը վերադառնայ բնականին։ ===== ===== Ը. Մթնոլորտի ճնշումի փոփոխութիւններուն հետեւանքով ստեղծուած խխունջի վնաս-հարուած, որ կը պատահի սուզուելու եւ կամ լեռ մագլցելու, ինչպէս նաեւ օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին։ Ծովեզերեայ օդի ճնշումը կը կրկնապատկուի, երբ ծովու մակերեսէն 10 մեթր վար իջնենք, իսկ երբ ծովու մակերեսէն 600 մեթր վեր բարձրանանք, օդի ճնշումը կը նուազի կէսով։ Այս փոփոխութիւններուն հետեւանքով կը յառաջանայ միջին ականջի սուր բորբոքում, ականջացաւ, լսողական փոխանցման եւ ընկալական կորուստ, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։ ===== == Օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին տեղի կ՛ունենան երկու տարբեր կացութիւններ՝ == ա. '''Ելքի ընթացքին'''՝ միջին ականջի ճնշումը կամաց-կամաց կը բարձրանայ, թմբկաթաղանթը կը ցցուի դէպի դուրս եւ միջին ականջի օդը եւստաքեան խողովակէն կ՛ուղղուի դէպի քթաըմբան։ բ. '''Էջքի ընթացքին'''՝ միջին ականջի ճնշումը կամաց-կամաց կը նուազի, թմբկաթաղանթը կը քաշուի դէպի ներս եւ օդը դժուարութեամբ կ՛անցնի եւստաքեան խողովակէն։ Երկու պարագաներուն ալ ենթական կրնայ ունենալ ականջացաւ, միջին ականջի սուր բորբոքում, թմբկաթաղանթի պատռուածք եւ շիճուկային եւ կամ արիւնաշիճուկային ականջահոսք։ Այս բոլորը աւելի զգալիօրէն կը տեսնուին էջքի ընթացքին։ Օդանաւային ճամբորդութեան առնչութեամբ յանձնարարելի է ճամբորդութեան ընթացքին շարունակ կլլելու փորձ ընել եւ կամ ձիւթ ծամել. իսկ հարբուխ եւ զանազան պատճառներով քիթի խցում ունեցողներ՝ օդանաւով պէտք չէ ճամբորդեն։ == Աղբիւր == Հայրենիք շաբաթաթերթ, Տօքթ. Կարպիս Հարպոյեան, 6 Ապրիլ 2018 == Տե'ս նաեւ == * [[Ականջ]] * [[Ականջապնդագարութիւն]] * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] * [[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[20 Փետրուար]] [[2015]]: == Արտաքին յղումներ == * Մ.Վ.Խանբաբեան, Ա.Մ.Խանբաբեան «Լսողութեան, խօսքի, տեսողութեան օրգանների անատոմիայ, ֆիզիոլոգիայ եւ պաթոլոգիայ» Երեւան [[2008]] թ, «Հիւանդի ականջների խնամքը»: {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] 4q924azmfwu3d7m5jt9j2mwdrx5hp1m 0 1560 253902 252249 2026-08-28T23:30:47Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253902 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|thumb|[[Չվերթ 175 United Airlines]]-ի բախումը [[Նիւ Եորք]]ի [[Համաշխարհային Առեւտուրի Կեդրոն]]ի շէնքին։ Օդանաւին մէջ գտնուող 65 ճամբորդները արկածին հետեւանքով կը զոհուին։ Հարիւրաւոր մարդիկ կը մահանան աշտարակի պայթումին պատճառով։ Աւելի քան 637 մարդ կը մահանայ ակնթարթօրէն<ref name="NIST">{{cite web|url=http://wtc.nist.gov/NISTNCSTAR1-5.pdf|title=NIST NCSTAR 1–5: Reconstruction of the Fires in the World Trade Center Towers|publisher=National Institute of Standards and Technology|month=October|year=2005|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427132904/http://wtc.nist.gov/NISTNCSTAR1-5.pdf|archivedate=2011-04-27|accessdate=2018-10-01|dead-url=yes}}</ref>։]] '''Ահաբեկչութիւն''', ահաբեկչութեան համակարգուած օգտագործման վրայ հիմնուած [[քաղաքականութիւն]]<ref>Oxford English Dictionary Second Edition 1989. Second general definition of terrorism: «A policy intended to strike with terror those against whom it is adopted; the employment of methods of intimidation; the fact of terrorizing or condition of being terrorized.»</ref><ref>Согласно словарю Даля: «устращивание, устрашение смертными казнями, убийствами и всеми ужасами неистовства». Следует отметить, что во времена Даля под терроризмом прежде всего понималась политика государственного террора, по опыту Французской революции.</ref><ref name="etymonline">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrorism |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date=1979-10-20 |accessdate=2009-08-10}}</ref>։ Այն լայնօրէն կը կիրառուի իբրեւ դիտաւորեալ անհանդուրժող բռնութեան օգտագործման կամ վախի ստեղծման միջոց՝ քաղաքական, կրօնական կամ գաղափարական նպատակներու հասնելու համար<ref>{{cite journal |last1=Fortna |first1=Virginia Page |title=Do Terrorists Win? Rebels' Use of Terrorism and Civil War Outcomes |journal=International Organization |date=20 May 2015 |volume=69 |issue=3 |pages=519–556 |doi=10.1017/S0020818315000089 |url=https://dx.doi.org/10.1017/S0020818315000089 |access-date=28 September 2016}}</ref>։ Հակառակ «ահաբեկչութիւն» եզրին [[իրաւական ուժ]]ին, ներկայիս ահաբեկչութիւնը ամբողջութեամբ նկարագրող որեւէ սահմանում դեռ գոյութիւն չունի<ref name=USCode>{{cite book|first=Edward P. |last=Halibozek |first2=Andy |last2=Jones |first3=Gerald L. |last3=Kovacich |year=2008 |title=The corporate security professional's handbook on terrorism |edition=illustrated |publisher=Elsevier (Butterworth-Heinemann)| access-date=17 December 2016 |isbn=0-7506-8257-4 |pages=4–5|url=https://books.google.am/books?id=qpwcHUNXw-kC&pg=PA4}}</ref><ref name=Walzer>{{cite news |author= Robert Mackey |title= Can Soldiers Be Victims of Terrorism? |quote= Terrorism is the deliberate killing of innocent people, at random, in order to spread fear through a whole population and force the hand of its political leaders. |work= The New York Times |date= 20 November 2009 |url= http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/11/20/define-terrorism/ |access-date=11 January 2010}}</ref>։ Միջազգային սահմանումի հասնելու խոչընդոտներէն մէկը ահաբեկչութեան սահմանումն է այնպիսի ձեւով, որ ան չներառէ ազատամարտիկներուն զինեալ գործողութիւնները<ref>Marsavelski, A. (2013) [http://ssrn.com/abstract=2329401 ''The Crime of Terrorism and the Right of Revolution in International Law''] Connecticut Journal of International law, Vol. 28, С. 246</ref>։ «Ահաբեկչութիւն» ({{lang-la|terror}}, վախ, սարսափ) բառին հոմանիշներն են «բռնութիւնը», «սարսափեցումը», «ահաբեկութիւնը»<ref>[http://enc-dic.com/synonym/Terror-85629.html Террор — статья в словаре русских синонимов]</ref>։ Տարբեր երկիրներու օրէնսդրութիւններուն մէջ «ահաբեկչութիւն»-ը կ'ընդունուի իբրեւ յանցանք<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=gL-qKGaXsEsC&pg=PA10|title=Terrorism: A Philosophical Enquiry|last=Schwenkenbecher|first=Anne|date=13 August 2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-36398-4|page=10}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|url=http://mackenzieinstitute.com/illusion-war-terrorism-criminal-act-act-war/|title=The Illusion of War: Is Terrorism a Criminal Act or an Act of War? – Mackenzie Institute|date=31 July 2014|work=Mackenzie Institute|access-date=2017-04-29|archive-date=2017-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514213948/http://mackenzieinstitute.com/illusion-war-terrorism-criminal-act-act-war/|dead-url=yes}}</ref>։ Համաընդհանուր համաձայնութիւն դեռ գոյութիւն չունի այն մասին, թէ արդեօք «ահաբեկչութիւն»-ը որոշ առումներով պէտք է դիտարկել իբրեւ պատերազմական յանցանք<ref name=":02"/><ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/daphne-eviatar/is-terrorism-a-war-crime_b_3436117.html|title=Is 'Terrorism' a War Crime Triable by Military Commission? Who Knows?|last=Eviatar|first=Daphne|date=13 June 2013|website=Huffington Post|access-date=2017-04-29}}</ref>։ 1960-ականներուն կը ստեղծուի ահաբեկչութիւնը բնութագրող նոր ու յստակ եզր մը՝ [[միջազգային ահաբեկչութիւն]]<ref name="planet">[http://www.planet-of-people.org/htmls/rus/global_problems/terrorism_istoria_mezhdunarodnogo.htm История международного терроризма. О книге Беньямина Нетаньяху]{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013}}</ref>՝ երկիրներու ղեկավարներու եւ դիւանագիտական ներկայացուցիչներու առեւանգումն ու սպանութիւնը, դեսպանատուներու, միջազգային կազմակերպութիւններու շէնքերուն, տարբեր երկիրներու օդակայաններուն, կայարաններուն պայթեցումը, եւ այլն։ [[Մերիլենտի Համալսարան]]<nowiki/>ին կողմէ հրապարակուած Համաշխարհային ահաբեկչութեան տուեալներուն համաձայն, 2000-էն 2014 թուականները արձանագրուած է ոչ պետական ահաբեկչութեան աւելի քան 61,000 դէպք, որուն պատճառով արձանագրուած է առնուազն 140,000 մահ<ref>{{cite web |title=Global Terrorism Index 2015 |url=http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf |publisher=Institute for Economics and Peace |page=33}}</ref>։ == Եզրաբանութիւն == [[Պատկեր:JacobinVignette03.jpg|thumb| 130px| Եակոպիններու խումբի կարգախօսը․ "Եակոպիններու հասարակութիւն, ազատութեան եւ հաւասարութեան ընկերներ"։]] [[Պատկեր:Charles Monnet - The Journée of 13 Vendémiaire.jpg|thumb| 270px|Կայսր [[Նափոլէոն Պոնափարտ]]<nowiki/>ը կը կասեցնէ 5 Հոկտեմոեր 1795-ի [[Փարիզ]]<nowiki/>ի արքայական ապստամբութիւնը։|left]] Լատիներէն terrere բայը կը նշանակէ վախցնել<ref name=tws11janrdw>{{cite news |author=Kim Campbell |title=When is 'terrorist' a subjective term? |quote=New York Times columnist William Safire wrote that the word "terrorist" has its roots in the Latin terrere, which means '''"'''to frighten'''"'''. |work=Christian Science Monitor |date=27 September 2001 |url=http://www.csmonitor.com/2001/0927/p16s2-wogi.html |access-date=11 January 2010 }}</ref>։ Անգլերէն "terror" բառը, ինչպէս ֆրանսական ''terreur''-ը, կը բխի լատիներէն այդ բառէն եւ կը նշանակէ վախ, ահազանգ, տառապանք (սարսափելի), խուճապ։ [[Օքսֆորտի Անգլերէն Բառարան]]<nowiki/>ը կը նշէ, որ «ահաբեկիչ» բառը առաջին անգամ յայտնուած է 1794-ին՝ [[Ֆրանսական Յեղափոխութիւն|Ֆրանսական յեղափոխութեան]] ժամանակ։ Այնուհետեւ, «ահաբեկիչ» բառին առաջին նշանակութիւն ունեցող կիրառումը կը կատարուի [[Եակոպիններ]]<nowiki/>ու կողմնակից կամ աջակից<ref name="terrorisme">{{cite news |last=Shariatmadari |newspaper=[[the Guardian]] |first=David |date=27 January 2015 |title=Is it time to stop using the word 'terrorist'? |url=https://www.theguardian.com/global/commentisfree/2015/jan/27/is-it-time-to-stop-using-the-word-terrorist|access-date=23 March 2017}}</ref> իմաստով։ Օքսֆորտի բառարանին մէջ նշուած սահմանումը ցոյց կու տայ, որ «ահաբեկիչ» եզրը իր առաջին օգտագործման մէջ ունեցած է վիրաւորական բնոյթ՝ նկարագրելու համար հասցէատիրոջ քաղաքական կամ պատմական գաղափարները եւ ոչ թէ անոր անձնական գործողութիւնները<ref name="terrorisme" />։ 1795-ի Դեկտեմբերին, [[Էտմունտ Պուրկ]] կ'օգատգործէ «ահաբեկիչներ» եզրը, նկարագրելու Ֆրանսական նոր՝ [[Տիրեքտորիա]] կոչուող կառավարութեան նկարագրութեան նպատակով։ == Պատմութիւն == Ահաբեկչութեան արմատներն ու գործածութիւնը կը հասնին մինչեւ Ք.Ե. առաջին դար<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Modis-vow-to-avenge-Uri-wont-remain-just-words-Manohar-Parrikar/articleshow/54456254.cms|title=PM Modi's vow to avenge Uri won't remain just words: Manohar Parrikar – Times of India|work=indiatimes.com}}</ref>։ «Ահաբեկչութիւն» եզրը՝ հիմնականը լայնօրէն կ'օգտագործուի [[Ֆրանսաական Յեղափոխութիւն|Ֆրանսական յեղափոխութեան]] ժամանակ։ Եակոպիններու առաջնորդ Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիէր ըսած է. «Ահաբեկչութիւնը ոչ ինչ է, քան արդարութիւն, դրդում, դաժանութիւն, անզիջողութիւն»։ 1858-ին իտալացի հայրենասէր Ֆելիչէ Օրսինին [[Նափոլէոն Գ.]]-ը սպաննելու փորձ կատարելու համար անոր վրայ կը նետէ երեք ռումբ<ref name="Crenshaw38">Crenshaw, Martha, ''Terrorism in Context'', p. 38.</ref>։ Այս գործողութեան ժամանակ կը մահանայ ութ եւ կը վիրաւորուի 142 հոգի<ref name="Crenshaw38" />: Այս միջադէպը անկիւնադարձային կը նկատուի ահաբեկչական խումբերուն զարգացման պատմութեան մէջ։ Առաջին ահաբեկչական թեքնիք մեթոտները կ'օգատագործէ Իրլանտայի Հանրապետական Եղբայրութիւնը<ref>{{cite web|url=http://www.ucd.ie/adulted/coursesbycode/hn258/ |title=Terrorism: From the Fenians to Al Qaeda |access-date=2012-12-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203100430/http://www.ucd.ie/adulted/coursesbycode/hn258/ |archivedate=3 December 2012 }}</ref>, որ կը հիմնադրուի 1858-ին իբրեւ իրլանտական ազգայնական յեղափոխական խումբ<ref>Irish Freedom, by Richard English Publisher: Pan Books (2 November 2007), {{ISBN|0-330-42759-8}} p179</ref>, եւ որ յարձակումներ կը գործէ Անգլիոյ տարածքին<ref>Irish Freedom, by Richard English Publisher: Pan Books (2 November 2007), {{ISBN|0-330-42759-8}} p. 180</ref>։ Խումբը 1881-ին կը սկսի ֆրենեան շատ բուռն քարոզարշաւ, եւ որ կը նկատուի ժամանակակից առաջին ահաբեկչական արշաւներէն մէկը<ref>{{cite book|last=Whelehan|first=Niall|title=The Dynamiters: Irish Nationalism and Political Violence in the Wider World 1867–1900|year=2012|location=Cambridge}}</ref>։ Քաղաքական սպանութիւններու վրայ հիմնուած աւելի վաղ ահաբեկչութեան ձեւերու փոխարէն այս քարոզարշաւը իր քաղաքական նպատակներուն հասնելու համար կ՛օգտագործէր ժամանակակից պայթուցիկ՝ [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] շոգեկառքի ճամբորդներուն մէջ վախ տարածելու նպատակով<ref>{{cite web|url=http://www.theirishstory.com/2012/02/13/one-skilled-scientist-is-worth-an-army-the-fenian-dynamite-campaign-1881-85/#.UkniH3-tbXQ|title=The Fenian Dynamite campaign 1881–85|access-date=2012-12-17}}</ref>։ 1878-ին [[Ռուսաստան]]<nowiki/>ի մէջ կը հիմնուի «Նարոտնայա Վոլիա» յեղափոխական ահբեկչական խումբը, որ կ'ոգեշնչուէր Սերգէյ Նեչայեւի եւ ահաբեկիչ Քարլօ Փիսասանի «արարքի քարոզարշաւէն»<ref name="timesofindia.indiatimes.com" /><ref name="cdi.org">[http://www.cdi.org/friendlyversion/printversion.cfm?documentID=1502 History of Terrorism article by Mark Burgess] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120511140810/http://www.cdi.org/friendlyversion/printversion.cfm?documentID=1502 |date=11 May 2012 }}</ref><ref name="Hoffman, Bruce 1998. p. 5">Hoffman 1998, p. 5</ref>։ Ահաբեկչութիւն ուսումնասիրողները կ'առանձնացնեն համաշխարհային ահաբեկչութեան չորս գլխաւոր ալիք․ ահաբեկչական, հակագաղութային, Նոր ձախ եւ կրօնական։ Առաջին երեքը ունեցած են 40 տարի տեւողութիւն ու յետոյ մարած են, իսկ չորրորդը ներկայիս կը գտնուի իր երրորդ տասնամեակին մէջ»<ref>{{Cite web|url=http://politics.oxfordre.com/view/10.1093/acrefore/9780190228637.001.0001/acrefore-9780190228637-e-299|title=Terrorism as a Global Wave Phenomenon: Overview|website=Politics.oxfordre.com|accessdate=1 December 2017}}</ref>։ == Ահաբեկչութեան ձեւեր == Ահաբեկչութիւնները ըստ բնոյթի կը բաժնուին հետեւեալ տեսակներուն․ # '''Անկազմակերպ կամ անհատական''' (մէկ անձի կողմէ ահաբեկչութիւն) - այս պարագային ահաբեկչական գործողութիւնը կ'իրականացուի մէկ կամ երկու հոգիի կողմէ, որոնց ետին ոչ մէկ կազմակերպութիւն կանգնած է (Տմիթրի Քարակոզով, Վերա Զազուլիչ, Ռաւեշոլ, Թիմոթի Մքրեւ եւ այլն)։ # '''Կազմակերպուած, խմբային''' - ահաբեկչական գործունէութիւնը կը նախատեսուի եւ կ'իրականացուի կազմակերպութիւններու կողմէ (Ժողովրդական կամք, [[Էսէռներ|ընկերվարական յեղափոխականներ]], [[Ալ-Քայիտա]], [[ՏԱՀԵՇ]] եւ այլն): Կազմակերպուած ահաբեկչութիւնը աւելի տարածուած է ժամանակակից աշխարհին մէջ։ Ըստ նպատակի, ահաբեկչութիւնները կը բաժնուին հետեւեալ տեսակներուն․ # Ազգայնական - կը հետապնդէ անջատողական կամ ազգային ազատագրական նպատակներ։ # Կրօնական - կրնայ կապուած ըլլալ տարբեր կրօններու (հինտուներու եւ իսլամներու, իսլամներու եւ հրեաներու) եւ մէկ կրօնի (բողոքական-կաթողիկէներ, սիւնի-շիաներ) դաւանողներու միջեւ, եւ նպատակ կ'ունենայ խարխլել աշխարհիկ իշխանութիւնն ու ստեղծել կրօնական իշխանութիւն։ # Գաղափարապէս նշանակուած, ընկերվարական - կ'ուղղուի երկրին տնտեսական կամ քաղաքական համակարգին արմատական կամ մասնակի փոփոխութեան: Երբեմն ահաբեկչութեան այս տեսակը կը կոչուի յեղափոխութիւն: Գաղափարականօրէն ահաբեկչութեան տրուած օրինակ է անարխիստական, ընկերվարական-յեղափոխական, ֆաշիստական, եւրոպական «ձախ», բնապահպանական ահաբեկչութիւն բնորոշումները։ Ահաբեկչութեան այս բաժանումը պայմանական է եւ նմանութիւններ կարելի է գտնել բոլոր ձեւերուն մէջ: == Պատկերազարդ տեղեկութիւններ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Terrorist incidents map of the world 1970-2015.svg|1970–2015-ի ահաբեկչական միջադէպեր։ Ընդհանուր՝ 157,520 միջադէպ '''{{color|Orange|Նարնջագոյն}}''': 1970–1999, '''{{color|Red|Կարմիր}}''': 2000–2015 Պատկեր:The number of terrorist attacks 2000-2014 (Top 10 Countries).png|Ահաբեկչութեան մէջ ամենաբարձր դիրք գրաւող տասը երկիրները (2000–2014) Պատկեր:Terrorist incidents worldwide.svg|Ամբողջ աշխարհին վրայ տարածուած ոչ պետական ահաբեկչական միջադէպեր (1970-2015) </gallery> == Զբօսաշրջութեան հետ կապուած == [[Պատկեր:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|մինի|աջից|Լուքսորի հոգեհանգիստի տաճար, զանգուածային սպանութեան վայրը։]] Ահաբեկչութեան եւ զբօսաշրջութեան միջեւ կապը լայնօրէն կ'ուսումնասիրուի [[Եգիպտոս]]<nowiki/>ի մէջ [[Լուքսորի Ահաբեկչութիւն|Լուքսորի ահաչեկչութեն]]<nowiki/>էն ետք<ref>{{cite journal | last1 = Sönmez | first1 = S. F. | last2 = Apostolopoulos | first2 = Y. | last3 = Tarlow | first3 = P. | year = 1999 | title = Tourism in crisis: Managing the effects of terrorism | journal = Journal of Travel Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 13–18 | doi=10.1177/004728759903800104| url = http://libres.uncg.edu/ir/uncg/f/Y_Apostolopoulos_Tourism_1999.pdf }}</ref><ref>Tarlow, P. E. (2006). "Tourism and Terrorism". In Wilks J, Pendergast D & Leggat P. (Eds) Tourism in turbulent times: Towards safe experiences for visitors (Advances in Tourism Research), Elsevier, Oxford, pp. 80–82.</ref>։ 1970-ականներուն ահաբեկիչներուն թիրախ դարձան քաղաքական գործիչներն ու ոստիկանութեան պետերը, մինչ այսօր միջազգային զբօսաշրջիկներն ու այցելուները կ'ընտրուին իբրեւ յարձակումներու հիմնական թիրախներ: 11 Սեպտեմբեր 2001-ին [[Համաշխարհային Առեւտուրի Կեդրոն]]<nowiki/>ի եւ [[Փենթակոն]]<nowiki/>ի վրայ տեղի ունեցած յարձակումները ահաբեկչութեան նոր դարաշրջանի սկիզբ<ref>{{cite journal | last1 = Bianchi | first1 = R | year = 2006 | title = Tourism and the globalisation of fear: Analysing the politics of risk and (in) security in global travel | journal = Tourism and Hospitality Research | volume = 7 | issue = 1| pages = 64–74 | doi=10.1057/palgrave.thr.6050028}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Clayton | first1 = A. Mustellier | last2 = Korstanje | first2 = M.E | year = 2014 | title = Understanding Perceptions and attitudes to Risk in the Tourism Industry | journal = International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage | volume = 2 | issue = 1| pages = 48–57 }}</ref>։ Այս իրադարձութենէն սկսեալ, Արեւմուտքի հպարտութիւնը հանդիսացող հանգիստի գօտիները կ'ընկալուէին իբրեւ վտանգաւոր եւ սարսափելի վայրեր<ref>Floyd, M. et al. (2003). "The Effects of Risk Perception on Intention to Travel in the Aftermath of September 11, 2001". In ''Safety and Security in Tourism: relationships, Management and Marketing'', (Eds) Hall, M. Timothy, D. y Duval, T.. New York: Haworth Hospitality Press</ref><ref>{{cite journal | last1 = Brun | first1 = W. | last2 = Wolff | first2 = K. | last3 = Larsen | first3 = S. | year = 2011 | title = Tourist worries after terrorist attacks: Report from a field experiment | journal = Scandinavian Journal of Hospitality and Tourism | volume = 11 | issue = 3| pages = 387–94 | doi=10.1080/15022250.2011.593365}}</ref>։ Մաքսիմիլիանօ Է. Կորստանսէ կը պնդէ, որ ահաբեկչութիւնը կը ներկայացնէ ատելութեան երկխօսութիւն խումբ մը ապստամբներու եւ պետութեան միջեւ, որ չի կրնար կանխատեսել յաջորդ հարուածը: Զբօսաշրջութիւնն ու ահաբեկչութիւնը պատմականօրէն փոխկապակցուած են։ Լիուք Հօուի կը բացատրէ, որ ահաբեկիչներու գործողութիւնները չեն ուղղուիր ամբողջ քաղաքակրթութիւններու վերացման, ինչպէս ԶԼՄ-ները կը պատկերացնեն, այլ անոնք կը տարածեն ծայրահեղ վախի զգացում, որպէսզի իրենց պահանջքները ընդունուին: Ահաբեկիչները սովորաբար հոգեբանօրէն անտարբեր են ուրիշներու տառապանքներուն հանդէպ։ Շատ հաւանական է, որ ահաբեկչութեան հիմնական խնդիրներէն մէկը իր թիրախ լսարանին ուշադրութիւնը գրաւելու անհրաժեշտութիւնը ըլլայ: == Մարտավարութիւն == [[Պատկեր:WallStexplosion1920.jpg|thumb|[[Ուոլ Սթրիթ (ադրեւմտահայերէն)|Ուոլ Սթրիթ]]<nowiki/>ի ռմբակոծումը 16 Դեկտեմբեր 1920-ի կէսօրին, կը մահանայ 38 հոգի եւ կը վիրաւորուին հարիւրաւորներ: Յանցաւորները չեն բռնուիր<ref>{{cite book|last=Gage|first=Beverly|title=The Day Wall Street Exploded: A Story of America in its First Age of Terror|location=New York|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|ISBN=978-0-19-975928-6|page=1|url=https://books.google.am/books?id=_cvK3VNcp28C&lpg=PP1&pg=PA1}}</ref>։ ]] Ահաբեկչական յարձակումները յաճախ նպատակաուղղուած կ'ըլլան առաւելագոյնի հասցնել վախն ու հրապարակայնութիւնը, սովորաբար օգտագործելով պայթուցիկ նիւթեր կամ թոյն<ref>Suicide bombings are the most effective terrorist act in this regard. See the following works: * {{cite news | last = Hoffman | first = Bruce | authorlink = Bruce Hoffman | title = The Logic of Suicide Terrorism | work = Atlantic Monthly | volume = 291 | issue = 5 | pages = 40–47 | date = June 2003 | url = https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/06/the-logic-of-suicide-terrorism/302739/}} * {{cite journal | last = Pape | first = Robert A. | authorlink = Robert Pape | title = The Strategic Logic of Suicide Terrorism | journal = American Political Science Review | volume = 97 | issue = 3 | pages = 343–61 | url = http://www.danieldrezner.com/research/guest/Pape1.pdf | format = reprint | doi=10.1017/s000305540300073x}} * {{cite book | last = Ricolfi | first = Luca | year = 2005 | contribution = Palestinians 1981–2003 | editor-last = Gambetta | editor-first = Diego | title = Making Sense of Suicide Missions | url = https://archive.org/details/makingsenseofsui0000unse | edition = 1st | publication-place = Oxford, UK | publisher = [[Oxford University Press]] | pages = [https://archive.org/details/makingsenseofsui0000unse/page/76 76]–130 | isbn = 978-0-19-927699-8}} Cited in {{cite book | last = Richardson | first = Louise | authorlink = Louise Richardson | title = What Terrorists Want: Understanding the Terrorist Threat | url = https://archive.org/details/whatterroristswa0000rich_y4e6 | publisher = Hodder Headline | year = 2006 | location = London, UK | page = [https://archive.org/details/whatterroristswa0000rich_y4e6/page/33 33] | isbn = 0-7195-6306-2}}</ref>։ Ահաբեկչական խումբերը սովորաբար աւելի շուտ կը ծրագրեն յարձակումը եւ կը պատրաստեն մասնակիցներ, որոնց միջեւ կապը կը պահպանուի ժամանակակից հեռահաղորդակցութեան միջոցով եւ կամ հին ձեւերով, ինչպիսիք են, օրինակ, սուրհանդակները։ Ահաբեկչութիւնը պատերազմի տեսակ մըն է եւ աւելի կը տարածուի այն պարագային, երբ ուղղակիօրէն պայմանական պատերազմը կը կորսնցնէ իր արդիւնաւէտութիւնը<ref name=tws11jan1q21q>{{cite news |title= Hackers warn high street chains |quote= That's the beauty of asymmetric warfare. You don't need a lot of money, or an army of people. |publisher= BBC News |date= 25 April 2008 |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/7366995.stm |access-date= 2010-01-11 }}</ref>։ Հակամարտութեան տեսակները լայնօրէն կը տարբերին։ Պատմական օրինակներն են․ * Տարածաշրջանէն դուրս գալը՝ նոր ինքնիշխան պետութիւն ձեւաւորելու կամ այլ պետութեան մաս դառնալու համար * Տարբեր բնիկ խումբերու տարածքներու կամ արտադրութիւններու վրայ իշխելը * Բնակչութեան տնտեսական կորուստը * Կրօնական ծայրայեղութիւն * եւ այլն == Ֆինանսաւորում == Պետական հովանաւորները ֆինանսաւորման հիմնական ձեւերը եղած են։ Պաղեստինի Ազատագրման Կազմակերպութիւնը, Պաղեստինի Ազատագրման Տեմոկրատական Ճակատը եւ ահաբեկչական կազմակերպութիւններ նկատուող միւս խումբերը, ֆինանսաւորուած են [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ<ref name="ncua">[http://www.ncua.gov/letters/2002/02-CU-14.pdf Detection of Terrorist Financing], U.S. National Credit Union Administration (NCUA), 2002.</ref><ref name="tws11jan4r67">{{cite news |author= Jeremy Lott |title= Tripped Up |quote= and before the Soviet Union fell, terrorist organizations were funding themselves through subsidies from Communist governments |publisher= Reason Magazine |date= 6 October 2004 |url= http://reason.com/archives/2004/10/06/tripped-up |access-date= 2010-01-11 }}</ref>: "[[Stern Gang]]"-ը ֆինանսաւորում կը ստանայ [[Պէյրութ]]<nowiki/>ի մէջ գտնուող իտալական ֆաշիստական սպաներէ` Բրիտանիոյ պաղեստինեան իշխանութիւնը խաթարելու համար<ref>{{Cite journal | title = Aims and activities of the Stern Group in Palestine | journal = Research and Analysis Branch | volume = 2717 | issue = R & N | publisher = National Archives | location = Washington | date = 1 December 1944 }}</ref>։ Փաքիստանը ստեղծած եւ կազմաւորած է ահաբեկչական խումբեր` իր դրացի երկիրներուն եւ յատկապէս Հնդկաստանի հանդէպ իր մարտավարական նպատակներուն հասնելու համար<ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/5779916/Pakistani-president-Asif-Zardari-admits-creating-terrorist-groups.html | work=[[The Daily Telegraph]] | title=Pakistani president Asif Zardari admits creating terrorist groups | access-date= | first=Dean | last=Nelson | date=8 July 2009}}</ref>։ Ֆինանսաւորման այլ հիմնական աղբիւրներ կը ներառեն փախստականներու առեւանգումը, մաքսանենգութիւնը (ինչպէս, վայրի բնութեան անօրինական մաքսանենգութիւնը)<ref>[http://site.d66.nl/gerbrandy/document/eu_action_plan_against_wildlife/f=/vj7iilz6wlmw.pdf Gerben Jan Gerbrandy claiming that terrorist networks hunt wildlife for funding themselves] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222022640/http://site.d66.nl/gerbrandy/document/eu_action_plan_against_wildlife/f%3D/vj7iilz6wlmw.pdf |date=22 February 2014 }}</ref>, խարդախութիւնն ու կողոպուտը<ref name="ncua" />։ Ֆինանսական Գործողութիւններու Գծով Յանձնաժողովը միջկառավարական մարմին է, որուն իշխանութիւնը 2001-ի Հոկտեմբերէն կը ներառէ ահաբեկչութեան ֆինանսաւորման դէմ պայքար<ref>{{cite web |url=http://www.fatf-gafi.org/pages/0,3417,en_32250379_32236947_1_1_1_1_1,00.html |title=Terrorist Financing |publisher=The Financial Action Task Force |access-date=7 January 2011 |archive-date=30 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630182256/http://www.fatf-gafi.org/pages/0,3417,en_32250379_32236947_1_1_1_1_1,00.html |dead-url=yes }}</ref>։ == Երկիրներ == Ստորեւ կը ներկայացուին 2015-ին տասը ամենաշատ ահաբեկչութեան ենթարկուած երկիրները<ref>По данным газеты «Коммерсант», № 169/П [3008] от 13.09.2004 г.</ref>․ {| class="wikitable sortable" |+ !<br>Վարկանիշ||Երկիր||Ցուցանիշ |- |align="center"|1||align="center"|[[Իրաք]]||align="center"|10<ref name="ա">[http://gtmarket.ru/news/2015/11/18/7263 ИНСТИТУТ ЭКОНОМИКИ И МИРА: РЕЙТИНГ СТРАН МИРА ПО УРОВНЮ ТЕРРОРИЗМА 2015 ГОДА]</ref> |- |align="center"|2||align="center"|[[Աֆղանիստան]]||align="center"|9.233<ref name="ա" /> |- |align="center"|3||align="center"|[[Նիճերիա]]||align="center"|9.213<ref name="ա" /> |- |align="center"|4||align="center"|[[Փաքիստան]]||align="center"|9.065<ref name="ա" /> |- |align="center"|5||align="center"|[[Սուրիա]]||align="center"|8.108<ref name="ա" /> |- |align="center"|6||align="center"|[[Հնդկաստան]]||align="center"|7.747<ref name="ա" /> |- |align="center"|7||align="center"|[[Եմէն]]||align="center"|7.642<ref name="ա" /> |- |align="center"|8||align="center"|[[Սոմալիա]]||align="center"|7.6<ref name="ա" /> |- |align="center"|9||align="center"|[[Լիպիա]]||align="center"|7.29<ref name="ա" /> |- |align="center"|10||align="center"|[[Թայլանտ]]||align="center"|7.279<ref name="ա" /> |} == Հայաստան == Ահաբեկչութեան տեսակ էր [[27 Հոտկեմբեր]] [[1999]]-ին [[Հայաստան|Հայաստանի Հանրապետութեան]] Ազգային ժողովին վրայ կատարուած յարձակումը, որուն հետեւանքով զոհուեցան Ազգային ժողովի նախագահ [[Կարէն Դեմիրճեան]]<nowiki/>ը, վարչապետ [[Վազգէն Սարգսեան]]<nowiki/>ը եւ վեց այլ պետական գործիչներ ու Ազգային ժողովի պատգամաւորներ։ Ահաբեկչական գործողութիւններու պատճառած վնասները կանխելու եւ միջազգային ահաբեկչութեան դէմ պայքարելու նպատակով ընդունուած են բազմակողմանի համաձայնագրեր եւ օրէնսդրական փաստաթուղթեր, մշակուած են անվտանգութեան զանազան միջոցառումներ։ Ահաբեկչութիւններու թիրախ օդակայաններու մէջ պայթեցնող մեքանիզմներ եւ զէնք յայտնաբերելու նպատակով խստացած է ճամբորդներու ստուգումը. կ'օգտագործուին ռենտկենեան սարքեր, մետաղափնտրիչներ եւ պայթուցիկ նիւթեր յայտնաբերող վարժուած շուներ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Արտաքին յղումներ == * Միաւորուած ազգերու կազմակերպութիւն․ [https://web.archive.org/web/20141030073538/https://treaties.un.org/Pages/DB.aspx?path=DB%2Fstudies%2Fpage2_en.xml Conventions on Terrorism] * [[United Nations Office on Drugs and Crime]]: {{cite web |url=http://www.unodc.org/unodc/terrorism_conventions.html |title= Conventions against terrorism |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070805001945/http://www.unodc.org/unodc/terrorism_conventions.html |archivedate=5 August 2007}} * [http://www.unodc.org/unodc/en/terrorism/index.html UNODC – United Nations Office on Drugs and Crime – Terrorism Prevention] * [https://archive.is/20100308032649/http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/terrorism Ահաբեկչութիւն եւ միջազգային մարդասիրական իրաւունք], Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտէ [[Ստորոգութիւն:Ահաբեկչութիւն]] ob1dofr27b5tuq1puuc46vk8m9k1iv9 0 1627 253872 233023 2026-08-28T23:11:49Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253872 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|մինի|Ամառ]] '''Ամառ''', տարուան չորս եղանակներէն մին։ Գարնան՝ յաջորդող, իսկ աշնան՝ նախորդող եղանակը։ Եղանակներէն ամէնէն տաքը։<ref>{{cite web|url=http://www.jsonline.com/sports/outdoors/48297387.html|title=First day of summer worth celebrating|publisher=JSOnline|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713123543/http://www.jsonline.com/sports/outdoors/48297387.html|archive-date=13 July 2011|access-date=2011-09-27|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fox11online.com/dpp/weather/gdw_wluk_green_bay_fathers_day_first_day_summer_200906190659_rev1|title=Father's Day is first day of summer|date=2009-06-19|website=Fox11online.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917013640/http://www.fox11online.com/dpp/weather/gdw_wluk_green_bay_fathers_day_first_day_summer_200906190659_rev1|archive-date=17 September 2011|access-date=2011-09-27|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://scienceworld.wolfram.com/astronomy/SummerSolstice.html|title=Summer Solstice|work=Eric Weisstein's World of Astronomy|publisher=Scienceworld.wolfram.com|access-date=2011-09-27}}</ref> Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին ամառը կը սկսի [[Յունիս 21]]–ին եւ կը վերջանայ [[Սեպտեմբեր 21]]–ին ([[Յունիս]], [[Յուլիս]], [[Օգոստոս]])։ Իսկ հարաւային կիսագունդի տարածքին՝ կը սկսի Դեկտեմբեր 22–ին եւ կը վերջանայ Մարտի 21–ին ([[Դեկտեմբեր]], [[Յունուար]], [[Փետրուար]])։<ref>{{cite book|title=Physical Geography|url=https://archive.org/details/physicalgeograph0000unse_z5l3|last1=Gabler|first1=Robert E.|last2=Petersen|first2=James F.|last3=Trapasso|first3=L. Michael|last4=Sack|first4=Dorothy|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=0495555061 <!-- |ISBN=9780495555063 -->|location=Belmont, California|page=[https://archive.org/details/physicalgeograph0000unse_z5l3/page/107 107]}}</ref> Ամրան ամիսներուն կը կատարուի արտերը հերկելու գործընթացը, հացահատիկի բերքահաւաքը եւ պտուղներուն հասունացումը։ Հին հայկական նշանաւոր տօներէն մէկը՝ [[Նաւասարդ]]ը կը տօնէին [[Օգոստոսի 11]]-ին, որ կը նկատուէր նաեւ [[Նոր Տարի|Նոր տարուան]] սկիզբը։<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/weather/resources/askjack/2003-12-21-answers-seasons_x.htm|title=Answers: When do the seasons begin|last=Williams|first=Jack|date=2005-02-22|publisher=Usatoday.Com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202256/http://www.usatoday.com/weather/resources/askjack/2003-12-21-answers-seasons_x.htm|archive-date=27 January 2012|access-date=2011-09-27|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/|title=Bureau of Meteorology|date=2011-03-11|publisher=Bom.gov.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912140134/http://www.bom.gov.au/|archive-date=12 September 2017|access-date=2011-09-27|url-status=live}}</ref> == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Atlantic Ocean shoreline in Myrtle Beach, South Carolina.jpg Պատկեր:Fig Tree Bay.jpg Պատկեր:Corfu Gouvia Beach R02.jpg Պատկեր:Praia de Silgar. Sanxenxo. Galiza SX-7.jpg Պատկեր:VistaPlayaLaPerla.jpg Պատկեր:Steinhuder Meer, Skulptur Tanz der Winde (1).jpg Պատկեր:Summer Fruits (7774255636).jpg Պատկեր:Bleuets & Coquelicots 0002.jpg Պատկեր:Tournesols Tourtoirac.JPG Պատկեր:Champs DSC01354.JPG Պատկեր:Champ de lavande.JPG Պատկեր:Rapsfeld 2007.jpg Պատկեր:Champ de lavande,France.jpg Պատկեր:Champ de lavande à Valensole (2).jpg Պատկեր:Champ de lavandes et borie.JPG </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Տարուան եղանակներ]] i3a9w9bra34zt6x5wvjav8kaw5f1no5 0 1644 253961 237134 2026-08-29T00:07:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253961 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | բնօրինակ անունուն = أميون | երկրամասի տեսակ = պրովինցիա | երկրամաս = Հիւսիսային Լիբանան (պրովինցիա) | առաջին հիշատակում = մ.թ.ա. XIV դար | բնակչութիւն = 10.000 | մարդահամարի թւական = 2010 | ժամային գոտի = +2 | DST = 1 | հեռախոսային կոդ = +961(6) }} '''Ամյուն''' ([[Արաբերէն|արաբ]].՝ أميون, ''Amyūn,'' [[Յունարէն|յուն]].՝ Αμιούν), քաղաք [[Լիբանան]]ի հիւսիս-արեւմտեան մասին մէջ, [[Քուրա, Լիբանան|Քուրա]] (χώρα, յունարէնով կը նշանակէ «երկիր») շրջանին մէջ։ Կը գտնուի Պէյրութէն մօտ 78 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Կը կոչուէր «Ումայյա» մ.թ.ա. երկրորդ հազարամեակին եւ բնակեցուած էր յոյն ուղղափառներո։ Հոն կը գտնուին փիւնիկեան եւ հռոմէական յուշարձաններ, եւ անոր կարեւորագոյն յուշարձաններէն են Սուրբ Գէորգ եկեղեցին, որ կառուցուած է հռոմէական տաճարի աւերակներուն վրայ եւ Սուրբ Ֆոկա վանքի շէնքը, որ կառուցուած է խաչակիրներու ժամանակաշրջանին։ Քաղաքին մէջ մեծամասնութիւն են յոյն ուղղափառները։ Քաղաքը հիմնուած է փիւնիկեցիներու օրով։<ref>{{cite web|url=http://www.localiban.org/IMG/pdf/iiMonthly-Municip-Mar10-E92.pdf|title=Municipal and ikhtiyariah elections in Northern Lebanon|date=March 2010|publisher=The Monthly|pages=22–23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603040803/http://www.localiban.org/IMG/pdf/iiMonthly-Municip-Mar10-E92.pdf|archive-date=2016-06-03|url-status=dead|access-date=29 October 2016}}</ref> 1953 թուականին, Ամյունի բնակչութիւնն էր 2,673<ref>{{Cite web|url=https://scholarworks.aub.edu.lb/bitstream/handle/10938/3411/t-122.pdf|title=Household Income And Expenditure In al-Kura, Lebanon.|date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324182139/https://scholarworks.aub.edu.lb/bitstream/handle/10938/3411/t-122.pdf|archive-date=2023-03-24|access-date=2023-03-24|url-status=bot: unknown}}</ref>, իսկ այսօր ունի գրեթէ 10,658 բնակչութիւն։ Ամյունը հանրածանօթ է իր [[Ձիթենի|ձիթենիներով]] եւ բարձրորակ [[Ձիթաիւղ|ձիթաիւղով]]։<ref>{{Cite book|title=The Olive Route|url=https://archive.org/details/oliverouteperson0000drin|last=Drinkwater|first=Carol|publisher=Weidenfeld & Nicolson|year=2006|isbn=978-0-297-84789-2}}</ref> == Անուանումը == Ամիուն բառը արամեական ծագում ունի եւ կ'ենթադրուի, որ անիկա անուանուաղ է «Am Yuan», որ կը նշանակէ «յունական բնակավայր»: Թերեւս անուանման մէկ այլ արմատ կայ, որ կը նշանակէ «ամրացուած քաղաք», քանի որ անիկա ամրացուած է հռոմէական տաճարներով: Ամիուն քաղաքը կը գտնուի հին բլուրի գագաթին, որ կը թուագրուի մ.թ.ա. երկրորդ հազարամեակէն առաջ եւ այդ ժամանակաշրջանին քաղաքը կը կոչուէր «Ումմայա»: Ամիյա բառին կը հանդիպինք Tell el-Amarna տառերուն մէջ, որոնք մ.թ.ա. տասնչորրորդ դարուն տեղական կառավարիչներն ուղարկած են իրենց տէրերուն՝ Եգիպտոսի փարաւոններուն։ Լիբանանի քաղաքներու եւ գիւղերու անուններու ստուգաբանական ուսումնասիրութեան ժամանակ, պատմաբան Անիս Ֆրեյհան հաստատեց, որ Ումիան ինքնին առաջացած է սեմական Էմուն բառէն, որ կը նշանակէ «ուժեղ ամրացուած» կամ «անառիկ ամրոց»<ref>{{Cite web|url=https://www.taghribnews.com/ar/gallery/91853/2/%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%86%D8%A7%D8%A6%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%81%D9%8A-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86|title="أميون" مدينة الكنائس والتاريخ في لبنان - صور كبيرة {{!}} وكالة أنباء التقريب (TNA)|date=2023-10-20|website=web.archive.org|accessdate=2025-01-15|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020121711/https://www.taghribnews.com/ar/gallery/91853/2/%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%86%D8%A7%D8%A6%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%81%D9%8A-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86|dead-url=}}</ref>։ == Նշանաւոր հնութիւններ == * Սուրբ Գէորգ տաճար. կառուցուած է նախկին հռոմէական տաճարի գագաթին ամէնաբարձր բնակեցուած տարածքին մէջ, ինչպէս կ'ըսուի շրջաբերականին մէջ, որ գրուած է Լիբանանի հանրակրթական դպրոցներու պատմութեան ուսուցիչ Շուքրալա Ալ-Նապութի կողմէ: * Սուրբ Յովհաննես Աւետարանիչ եկեղեցի. կը բարձրանայ ժայռոտ լանջի վրայ, ժայռի հարավւ-արեւելեան ճակատի շարք մը կամարներու վերեւը: Կը պարունակէ խաչակիրներու եկեղեցիի եռապատիկ (մ.թ. 1099-1100 թթ.) եւ անոր տակ՝ ժայռի մէջ փորագրուած 28 համայնապատկերային դամբարաններ, որոնք փորագրուած են ճակատին եւ որոնց ածխածնային թուագրումը ցոյց կու տայ (15,000-24,000 տարի): Ամյուն քաղաքը յայտնի է որպէս Ամյունի ճակատամարտի վայր՝ մ.թ. 694 թուականին բիւզանդական զօրքերու միջեւ՝ Մավրիկի եւ Մավրիկիանի գլխաւորութեամբ եւ մոնոթելիտական ​​աղանդի որոշ հետեւորդներու միջեւ<ref>https://web.archive.org/web/20231020121750/http://www.saidatv.tv/news.php?go=fullnews&newsid=16466</ref>: == Տե՛ս նաեւ == * [[Լիբանան]] * [[Պէյրութ]] * [[Պիպլոս]] * [[Պալամանտ Համալսարան]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}}{{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմէական գաղութներ]] 5debg0v8g89ph3sacuqnmjp7r5ayrzl 0 1654 253822 233241 2026-08-28T22:31:25Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253822 wikitext text/x-wiki {{Արևելահայերէն|Ամունդսենի ծով}} {{Տեղեկաքարտ Ծով |Անուանում = Ամունտսընի Ծով |Բնագիր անուանում = Amundsen Sea |Պատկեր = AmundsenSea.jpg |պատկերի չափ = 280px |Նկարագրում = |կոորդինատներ <!--*կոորդինատներ--> |lat_d = |lat_NS = |long_d = |long_EW = |region = |Երկիր = |Տեղագրութիւն = |Շրջան = |Ջրատարածութիւն = |Դիրք = |Բարձրութիւն ծովի մակ. = |Երկայնք = |Լայնք = |Մակերես = 98 000 |Ծաւալ = |Ջրափնեայ գիծի երկարութիւն = |Մակնթացութեան միջին մեծութիւնը = |Ամենամեծ խորութիւն = 585 |Միջին խորութիւն = 286 |Աղիութիւն = |Պարզութիւն = |Ջրահաւաքի մակերեսը = |Թափուող գետեր = |երկիր2 = |երկրամաս = |Ծանօթագրութիւն = |պատկեր2 = |նկարագրութիւն2 = |քարտեզի չափ = |ալտերնատիվ քարտեզ = |ալտերնատիվ քարտեզ2 = |քարտեզի նկարագրութիւն = |քարտեզի նկարագրութիւն2 = |Վիքիպահեստ = Amundsen Sea }} '''Ամունտսընի ծով''' ({{Լեզու en|Amundsen Sea}}), ծով մըն է՝ [[Հարաւային Ովկիանոս|Հարաւային Ովկիանոսին]] մէջ, [[Անթարքթիտա|Անթարքթիքա]] մայրցամաքի ափերուն մօտ: == Տեղը == Տարածուած է Մերի Պերտի երկրի կղզիին կից. սահմանափակուած է արեւելքէն Թերսթընի կղզիով, իսկ արեւմուտքէն՝ Տարթի հրուանդանով: Վերջինէն արեւմուտք կը ձգուի Անթարքթիքայի խաղաղական ովկիանոսային ափը: Ծայրամասային ծով մըն է: Տարածքը 98.000 քառակուսի քմ է, միջին խորութիւնը 286 մեթր, իսկ առաւելագոյնը՝ 585 մեթր:<ref name="Flannery">{{cite book|title=The Weather Makers: How man is changing the climate and what it means for life on Earth|url=https://archive.org/details/weathermakershow0000flan|last=Flannery|first=Tim F.|publisher=HarperCollins|year=2006|isbn=0-00-200751-7|pages=[https://archive.org/details/weathermakershow0000flan/page/356 356]}}</ref>: [[Պատկեր:Blowing snow on Thwaites (8093672603).jpg|thumb|300 px|Թուեթս սառցադաշտի սահմանը]] == Ընդհանուր ակնարկ == Ծովն իր անունն ստացած է [[նորվեկիա]]ցի բեւեռախոյզ [[Ռոալտ Ամունտսըն]]ի պատուին<ref name="gnisAmundsenSea">{{cite web | title = Amundsen Sea | work = [[Geographic Names Information System]] | publisher = [[United States Geological Survey]] | url = {{gnis3|type=antarid|378}} | accessdate = 23 October 2011 }} </ref>: == Պատմութիւն == Ամունտսընի ծովը շատ խիստ եղանակային պայմաններով, դժուարամատչելի եւ քիչ այցելուող ծովերէն է: Ոչ մէկ նաւ չէ յաջողած մօտենալ անոր ծովափին, քանի որ ան շրջափակուած է խաղաղական ովկիանոսային սառոյցէ լեռնազանգուածով: Ճիշդ այս տեղը, [[1774 թուական|1774 թուականին]], անյաջողութեամբ աւարտած է [[Ճէյմզ Քուք]]ի արշաւախումբը, երբ կը ցանկար հետազօտել Անթարքթիքան: Թերսթոն թերակղզիին համեմատաբար մօտ հասած է ամերիկեան «Կլեթչըր» եւ «Պերթըն Այլընտ» սառցահատուածները ([[1960 թուական]]ին), ինչպէս նաեւ «Ն. Փալմերը» ([[1993 թուական]]ին): Ափերն ամբողջովին սառոյցներէն են: == Բնութենական Պայմաններ == Ամբողջ տարուայ ընթացքին ծովուն վրայ կը փչէ մայրցամաքային սառն օդը: Ամունտսընի ծովը ամբողջ տարին պատուած է [[սառոյց]]ով: Ձմռան՝ ծովուն վրայ օդի ջերմաստիճանը վրայ շատ ցած է: Ամէնապաղ ամիսներն են՝ [[Յունիս]]ը, [[Յուլիս]]ը եւ [[Օգոստոս]]ը: Միջին ամսական ջերմաստիճանը Յուլիսին կը կազմէ -18-էն -28: Այստեղ օդի ջերմաստիճանը կախուած է քամիի ուղղութենէն եւ արագութենէն: Փոթորիկներու ժամանակ հարաւային հատուածներու ջերմաստիճանը կը նուազի մինչեւ -30էն -35 աստիճանը, իսկ հիւսիսային հատուածին՝ -40էն -50: Հիւսիսային քամիները քիչ մը կը ջերմացնեն օդը, քանի որ կը փչեն բարեխառն գօտիէն: Ամառնային տաքացումները կարճատեւ են եւ քիչ: Համեմատաբար ջերմ ամիսներն են՝ [[Դեկտեմբեր]]ը, Յունուարը եւ Փետրուարը: Ամունտսընի ծովուն [[ջուր]]երուն մէջ տարածուած են [[ձուկեր]]ը, որոնք որպէս կեր կը ծառայեն փենկվիններու եւ ալպաթրոսներու համար: Սառոյցներուն վրայ կ'երեւան ծովաշուներ եւ ծովառիւծներ: Այս ծովուն ամէնատարածուած կետը փոքր զոլաւորն է: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{ՎՊԵ|Amundsen Sea}} {{Ծովերու Ցանկ}} qn5fqpfinsa5iakp6gx0of3453qhae1 0 1658 253875 234409 2026-08-28T23:13:26Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253875 wikitext text/x-wiki {{coord|52.366667|4.891944|display=title}} [[Պատկեր:Bloemenmarkt 2008 (3).jpg|thumb|300px|Ամսթերտամի ծաղիկի լողացող շուկան։]] '''Ամսթերտամի ծաղիկի շուկայ''' (հոլ.՝ ''Bloemenmarkt''), աշխարհի միակ լողացող շուկան<ref name="amsterdam">{{cite book| title = Time Out Amsterdam Edition 9| url = https://archive.org/details/timeoutamsterdam0000unse_u6s1| publisher = Random House| year = 2005| pages = p170| isbn = 1-904978-36-3}}</ref> եւ [[Ամսթերտամ]]ի տեսարժան վայրերէն մէկը<ref>{{Cite web |url=http://euroflat.spb.ru/ny-europe/amster/sight.html |title=Главные достопримечательности Амстердама |accessdate=2018-10-02 |archive-date=2010-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103114419/http://euroflat.spb.ru/ny-europe/amster/sight.html |dead-url=yes }}</ref>։ Այստեղ ծաղիկներ սկսած են վաճառուիլ 17-րդ դարուն, երբ առեւտրականները իրենց նաւակներով կ'անցնէին քաղաքին փողոցին երկայնքով լողալով եւ կը վաճառէին ծաղիկներ։ Մինչեւ 1862 շուկան կը գտնուէր Սինթ Լիւսիենուալի մէջ (հոլ.՝ Sint-Luciënwal)` քաղաքին նախկին փոսային հատուածին մէջ։ Երբ փոսը ծածկելու ծրագիրը սկսաւ իրականացուիլ (1889), շուկան տեղափոխուեցաւ իր ներկայի վայրը։ 1862-էն սկսեալ շուկան կը գտնուի Ամսթերտամի Սինկել ջրանցքին մէջ՝ ոչ հեռու Տամ հրապարակէն<ref>{{Cite web |url=http://www.amsterdam-guide.ru/articles/progulkapogorodu/progulkamuzejjnyjjkvartal.html |title=Прогулка: Музейный квартал / Прогулки по городу / публикации о Амстердаме |accessdate=2018-10-02 |archive-date=2018-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829232007/http://www.amsterdam-guide.ru/articles/progulkapogorodu/progulkamuzejjnyjjkvartal.html |dead-url=yes }}</ref>։ Ծաղիկի խանութները տեղադրուած են ծփացող տաղաւարներու վրայ՝ ծովու ափին<ref name="ekspert">[http://bankir.ru/news/newsline/announcement/1505039 Журнал «Эксперт» представляет уникальный спецвыпуск о самой актуальной теме — мировом экономическом кризисе ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Մինչեւ 1960-ականները շուկային մէջ վաճառուած գրեթէ բոլոր ծաղիկները թաղարներով էին, իսկ այսօր գլխաւորաբար կը ծախուին քաղուած ծաղիկներ։ Ներկայիս շուկան կը ծառայէ նաեւ իբրեւ զբօսաշրջային տեսարժան վայր։ Այնտեղ կարելի է տեսնել տեղական եւ օտար ծաղիկներ ու բոյսեր, ինչպէս նաեւ՝ գնել յուշանուէրներ։ Շուկային մէջ առատօրէն ցուցադրուած են վարդակակաչները։ Սոխուկները կը վաճառուին փաթեթաւորուած եւ կշիռքով, իսկ տասը հատին գինը միջինը 3-5 եուրօ է<ref name="ekspert"/>։ == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Amsterdam- Floating Tulip Shop.jpg Պատկեր:Bloemenmarkt 2008.jpg Պատկեր:Bloemenmarkt 2006 (1).jpg Պատկեր:SingelBloemenmarkt.jpg Պատկեր:Bloemenmarkt 2008 (4).jpg Պատկեր:Bloemenmarkt Roses.jpg Պատկեր:Bloemenmarkt 2008 (2).jpg </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ամսթերտամ]] 0fogm0r6a528q6ktnegdyublvuumqam 0 1669 253826 234265 2026-08-28T22:34:58Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253826 wikitext text/x-wiki {{coord|31.583333|36.333333|display=title}} {{Տեղեկաքարտ Յուշարձան |հայերէն անուանում = Այն Ղազալ (Եղնիկի ակ) |բնօրինակ անուանում = |Պատկեր = Jordan location map.svg |նկարագիր = |դիրք = |latd = 31.583333| latm = | lats = | latNS = |longd = 36.333333| longm = | longs = | longEW = |coordinates_display = |coordinates_footnotes = |Կը Գտնուի = |Կառուցուած է = |Շինութեան ձեւ = |Կառուցած է = |Շինարար = |Ներկայ վիճակ = }} [[Պատկեր:20100923 amman40.JPG|300px|մինի|Երկգլխանի արձան Այն Ղազալէն]] [[Պատկեր:Statue Aïn Ghazal Louvre AO 14012018 1.jpg|300px|մինի|Քանդակ՝ Այն Ղազալէն /Լուվր/]] [[Պատկեր:Ain Ghazal Statue Jordan Archaeological Museum Amman Jordan0821.jpg|300px|մինի|Քանդակ՝ Այն Ղազալէն /Ամմանի հնագիտական թանգարան/]] '''Այն Ղազալ''' ( [[Արաբերէն|արաբ]]՝. عين غزال , 'Ayn Ghazāl , "Եղնիկի ակ") - [[Յորդանան]]ի մայրաքաղաք [[Ամման]]ի քաղաքացիական օդանաւակայանէն երկու քիլոմեթր դէպի հիւսիս-արեւմուտք գտնուող հնավայր: Կը զբաղեցնէ մօտաւորապէս 15 հեքթար տարածք, բնակեցուած եղած է Ն.Ք. 8440 - Ն.Ք. 6500 թուականներուն<ref>[https://www.academia.edu/17087546/Recalibrating_Ain_Ghazal Recalibrating 'Ain Ghazal | Gary Rollefson - Academia.edu<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: Նախաքարեդարեան-քարեդարեան ժամանակներու այս բնակավայրը կը նկատուի [[Միջին Արեւելք]]ի մէջ յայտնաբերուած նախապատմական ամէնէն ընդարձակ բնակավայրը<ref>[http://doa.gov.jo/en/inside.php?src=sublinks&SlID=5027&MlID=5024 The Neolithic Period 10.200-5000 BC (Jordan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024095741/http://doa.gov.jo/en/inside.php?src=sublinks&SlID=5027&MlID=5024 |date=2017-10-24 }} doa.gov.jo - Jordan Department Of Antiquities</ref>: == Պեղումներու պատմութիւն == Հնավայրը յայտնաբերուած է 1974-ին, ճանապարհային աշխատանքներու ժամանակ<ref name=gard/>: Հնագիտական պեղումերը իրականացուած են 1982 - 1985 , 1988 - 1989, 1993 - 1996 թուականներուն, ինչպէս նաեւ՝ 1998-ին, Քերրի Օ. Ռոլեֆսոնի ղեկավարութեամբ: == Բնակավայր == Սկզբնական շրջանին՝ Ն.Ք. մօտաւորապէս 7000-ին, բնակավայրը զբաղեցուցած է 10-15 հեքթար տարածք, ունեցած է շուրջ 3 հազար բնակիչ՝ չորս-հինգ անգամ աւելի, քան աշխարհի հնագոյն քաղաք համարուող Երիքովը այդ նոյն ժամանակաշրջանին: Սակայն Ն.Ք. 6500-ին բնակչութիւնը մօտաւորապէս վեց անգամ նուազած է (հաւանաբար՝ շրջակայ միջավայրին մէջ տեղի ունեցած կլիմայական փոփոխութիւններուն հետեւանքով): Սկզբնապէս եղած է նախաքարեդարեան-քարեդարեան գիւղական բնակավայր, որ գտնուած է դէպի դաշտավայր նայող գոգաւորութեան մէջ։ Տուները կառուցուած եղած են հում կաւէ, զուգահեռանիստերու կամ խողովակներու ձեւ ունեցող աղիւսներով: Բաղկացած եղած են մէկ համեմատաբար մեծ, քառակուսաձեւ սենեակէ եւ մէկ փոքր նախասենեակէ: Պատերը դուրսէն ծեփուած են կաւով, ներսէն՝ ալեպաստրով (ծեփուածքը երեք-չորս տարին անգամ մը թարմացուած է): Բնակիչները զբաղուած են [[գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութեամբ]] , մշակած են հացահատիկային բոյսեր՝ գարի եւ ցորենի հնագոյն տեսակներ, ընդեղէններ՝ ոլոռ, ոսպ, լուբիա, նուշ, գիւղէն դուրս տարածուող դաշտերուն մէջ արածած են այծեր: Սնունդի պաշարը համալրած են որսորդութեամբ. որսացեր են եղնիկ, վայրի խոզ, նապաստակ եւ այլն: == Մշակոյթ == Այն Ղազալի բնակիչները իրենց հանգուցեալներէն ոմանց թաղած են տուներու յատակը (յաճախ՝ գանկը առանձին, աւելի խոր փոսի մէջ, որ հնագէտներու կողմէ կը մեկնաբանուի որպէս նախնիներու նկատմամբ պաշտամունքի արտայայտութիւն)<ref name="Goren01">{{cite journal | last1 = Goren | first1 = Yuval | display-authors = etal | year = 2001 | title = The Technology of Skull Modelling in the Pre-Pottery Neolithic B (PPNB): Regional Variability, the Relation of Technology and Iconography and their Archaeological Implications | doi = 10.1006/jasc.1999.0573 | journal = Journal of Archaeological Science | volume = | issue = | page = }}</ref>, միւսներուն՝ գիւղի շրջակայ հողերուն մէջ։ Մարդկային մարմիններու մնացորդներ յայտնաբերուած են նաեւ թափոններու զետեղման նպատակով փորուած յատուկ փոսերու մէջ։ Այդ կը վկայէ, որ այստեղ գոյութիւն ունեցած են յուղարկաւորութեան ծիսակարգեր, սակայն դեռ անորոշ կը մնայ, թէ ճիշդ որու համար կիրառուած են այդ ծէսերը, ինչ չափանիշներով ընտրուած են հանգուցեալները: Տարբերակուած եւ ծիսակարգային որոշ կառուցուածքներու շրջակայքին յայտնաբերուած են արարողակարգով թաղուածներու մարմիններու մնացորդներ, որոնց կողքին գտնուած են ալեպաստրէ մարդանման քանդակներ<ref name="Rollefson92">{{cite journal | last1 = Rollefson | first1 = G. | display-authors = etal | year = 1992 | title = Early Neolithic exploitation patterns in the Levant: cultural impact on the environment | url = | journal = Population and Environment | volume = | issue = | page = }}</ref><ref name="Rollefson98">{{cite journal | last1 = Rollefson | first1 = G. O. | display-authors = etal | year = 1998 | title = Invoking the Spirit Prehistoric religion at Ain Ghazal | url = | journal = Archaeology Odyssey | volume = | issue = | page = }}</ref>: Ընդ որում՝ այդ քանդակներուն մէջ մարդիկ արտացոլուած են բնականին կէս չափերով: Քանդակներու վրայ պատկերուած են մազերը, զգեստները, որոշ պարագաներուն պատկերներ կան նաեւ մարմիններու վրայ։ Աչքերը ոստրէատիպ կենդանիներու խեցիներէն են, բիբերը՝ ձիւթէ (կուպր)<ref name=gard>{{cite book | first=Fred S. | last=Kleiner | coauthors=Mamiya, Christin J. | year=2006 | title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1 | url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse | edition=Twelfth | publisher=Wadsworth Publishing | location=[[Belmont, California]] | isbn=0-495-00479-0 | pages=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse/page/11 11]–2 }}</ref>: Ընդհանուր առմամբ յայտնաբերուած է 32 ծեփածոյ կերպար. 15-ը՝ լիաչափ, նոյնքան ալ՝ կիսանդրիաձեւ եւ երկու գլուխներու բեկորներ: Կիսանդրիաձեւ կերպարներէն երեքին վրայ եղած է կրկնակի գլուխ<ref name=gard/>, բայց անոր իմաստն ու նշանակութիւնը կը մնայ անհասկանալի: == Գրականութիւն == *Campagna di scavo del [[1982]]: **Gary O. Rollefson, A. Leonard jr., "Escavations at PPNB 'Ain Ghazal", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 26, 1982, pp.&nbsp;411–413. **"The 1982 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 27, 1983, pp.&nbsp;1–15. **Gary O. Rollefson, E. Banning, B. Byrd, Zeidan Kafafi, Ilse Köhler Rollefson, D. Petocz, S. Rolston, L. Villiers, "Excavations at the PPNB Village of 'Ain Ghazal (Jordan) 1982", in ''Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft'', 116, 1984, pp.&nbsp;139–183. *Campagna di scavo del [[1983]]: **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The 1983 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report". in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan 28, 1984, pp.13-30. **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, M. Donaldson, W. Gillespie, Zeidan Kafafi, Ilse Köhler Rollefson, E. McAdam, S. Rolston, "Excavations at the PPNB 'Ain Ghazal (Jordan) 1983, , in ''Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft'', 117, 1985, pp.69-116. **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal, Jordan. Preliminary Report on the 1983 Season", in ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'', supplement 23, 1985, pp.35-52. *Campagne di scavo del 1982-1983: **Alan H. Simmons, Gary O. Rollefson, "Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan). Interim Report on the First Two Seasons. 1982-1983", in ''Journal of Field Archaeology'', 11, 1984, pp. 387-395 ([http://www.bu.edu/jfa/Abstracts/S/SimmonsA_11_4.html abstract on-line] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221204319/http://www.bu.edu/jfa/Abstracts/S/SimmonsA_11_4.html |date=2008-02-21 }}, {{ref-en}}). **Alan H. Simmons, Gary O. Rollefson, "PPNB ‘Ain Ghazal: Excavations in 1982 and1983", in ''Liber Annus'', 34, 1984, pp.428-430. *Campagna di scavo del [[1984]]: **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The 1984 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 29, 1985, pp.11-30. **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal, Jordan. Preliminary Report on the 1984 Season", in ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'', supplement 24, 1986, pp.145-164. *Campagna di scavo del [[1985]]: **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The 1985 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'' 30, 1986, pp.41-56 e 431-432. **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal, Jordan. Preliminary Report on the 1985 Season", in ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'' supplement 25, 1987, pp.93-106. *Campagne di scavo del 1983-1985: **Gary O. Rollefson, "'Ain Ghazal 1983-1985", in ''Archiv für Orientforschung'', 33, 1986, pp.149-152. *Campagna di scavo del [[1988]]: **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The 1988 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 33, 1989, pp.9-26. **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The Neolithic Village of ‘Ain Ghazal, Jordan: Preliminary Report on the 1988 Season", in ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'' supplement 27, 1990, pp.95-116. *Campagna di scavo del [[1989]]: **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The 1989 Season at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 34, 1990, pp.11-25. **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "The Neolithic Village of ‘Ain Ghazal, Jordan: Preliminary Report on the 1989 Season", in ''Annual of the American Schools of Oriental Research'', 51, 1993, pp.107-126. *Campagne di scavo del 1988-1989: **Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "Excavations at Neolithic ‘Ain Ghazal, 1988-1989 Seasons", in ''Syria'', 70, 1993, pp.225-230. *Campagna di scavo del [[1993]]: **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1993 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 38, 1994. *Campagna di scavo del [[1994]]: **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1994 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 39, 1995, pp.13-29. *Campagne di scavo del 1993-1994: **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal 1993-1994", in ''Biblical Archaeologist'', 57,4, 1994, pp.239-241. **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal 1993-1994", in M. Piccirillo (a cura di), "Ricerca storico-archeologica in Giordania", in ''Liber Annus'', 44, 1994, pp.621-623. **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "Land Use at ‘Ain Ghazal: Evidence from the 1993-1994 Excavation Season", in ''Studies in the History and Archaeology of Jordan 6'', Amman 1996, pp.235-240. *Campagna di scavo del [[1995]]: **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1995 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 40, 1996, pp.11-28. **Gary O. Rollefson, "'Ain Ghazal Excavations 1995", in ''Neo-Lithics'' 2, 1995, pp.7-8. *Campagna di scavo del [[1996]]: **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1996 Excavations at ‘Ain Ghazal: Preliminary Report", in ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'', 41, 1997, pp.27-48. **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal Excavations 1996", in ''Biblical Archaeologist'', 54,4, 1996, p.238. **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal Excavations (1996). Unearth Neolithic ‘Temples'", in ''Occident & Orient'' 1(2), 1996, pp.4-5. *Campagna di scavo del [[1998]]: **Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "The 1998 Excavation Season at ‘Ain Ghazal Neolithic Village", in ''Occident & Orient'' 3(2), 1998, p.15. *Gary O. Rollefson, "The Neolithic Village of 'Ain Ghazal", in ''Archiv für Orientforschung'', 29, 1983, pp.243-244. *Gary O. Rollefson, "Ritual and Ceremony at Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan)", in ''Paleorient'', 9 (2), 1983, pp.29-38. *Gary O. Rollefson, "Early Neolithic Statuary from 'Ain Ghazal (Jordan)", in ''Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft'', 116, 1984, pp.185-192. *E. B. Banning, Brian F. Byrd, "The Architecture of PPNB 'Ain Ghazal, Jordan", in ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'', 255, estate 1984, pp.15-20. *K. W. Tubb, "Preliminary Report on the 'Ain Ghazal Statues", in ''Mitteilungen der Deutschen Orient Gesellshaft'', 117, 1985, pp.117-134. *Gary O. Rollefson, "Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan). Ritual and Ceremony II", in ''Paleorient'', 12,1, 1986, pp.45-52. *Gary O. Rollefson, "Local and Regional Relations in the Levantine PPN Period. 'Ain Ghazal Jordan as a Regional Center", in A. Hadidi (a cura di), ''Studies in the History and Archaeology of Jordan 3'', Amman 1987, pp.29-32. *Alan H. Simmons, Ilse Köhler Rollefson, Gary O. Rollefson, R. Mandel, Zeidan Kafafi, "'Ain Ghazal. A Major Neolithic Settlement in Central Jordan", in ''Science'', 240, 1988, pp.35-39. *Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, "The Neolithic Settlement at 'Ain Ghazal", in A. Garrard, H. Gebel (a cura di), ''The Prehistory of Jordan'' (''British Archaeological Reports'' 396), 1988, pp.393-421. *Gary O. Rollefson, "The Aceramic Neolithic of the Southern Levant: The View from ‘Ain Ghazal", in ''Paleorient'', 15,1, 1989, pp.135-140. *Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "Burial Practices at Neolithic ‘Ain Ghazal", in ''Bulletin de la Société d'Anthropologie de Sud-Ouest'', 24.2, 1989, pp.115-122. *Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons (et al.), "A Plastered Human Skull from Neolithic ‘Ain Ghazal, Jordan'', in ''Journal of Field Archaeology'', 17,1, 1990, pp.107-110. *Gary O. Rollefson, "The Uses of Plaster at Neolithic 'Ain Ghazal, Jordan", in ''Archaeomaterials'', 41, 1990, pp.33-54. *Gary O. Rollefson, Ilse Köhler Rollefson, "The Impact of Neolithic Subsistence Strategies on the Environment. The Case of ‘Ain Ghazal, Jordan, in S. Bottema (et al., a cura di), ''Man's Role in the Shaping of the Eastern Mediterranean Landscape'', Rotterdam 1990, pp.3-14. *Gary O. Rollefson, Alan H. Simmons, Zeidan Kafafi, "Neolithic Cultures at 'Ain Ghazal, Jordan", in ''Journal of Field Archaeology'', 19,4, inverno 1992, pp.443-470 [http://repository.ksu.edu.sa/jspui/bitstream/123456789/4703/1/Neolithic%20Cultures%20at%20'Ain%20Ghazal,%20Jordan.pdf testo on-line]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |date=marzo 2018 |bot=InternetArchiveBot }} in *Gary O. Rollefson, "'Ain Ghazal", in P. Bikai (a cura di), ''ACOR: The First 25 Years'', American Center of Oriental Research, Amman 1993, pp.&nbsp;38–39. *K. Tubb, Carol A. Grissom, "'Ain Ghazal. A Comparative Study of the 1983 and 1985 Statuary Caches", in K. 'Amr, D. Zayadine, M. Zaghloul (a cura di), ''Studies in the History and Archaeology of Jordan'', Jordan Press Foundation, Amman 1995, pp.&nbsp;437–447. *Gary O. Rollefson, "The Neolithic Devolution: Ecological Impact and Cultural Compensation at ‘Ain Ghazal, Jordan", in J. Seger (a cura di), ''Retrieving the Past: Essays on Archaeological Research and Methodology in Honor of Gus W. Van Beek', Eisenbrauns, Winona Lake 1996, pp.&nbsp;219–230. *Gary O. Rollefson, "Neolithic ‘Ain Ghazal in Its Landscape", in ''Studies in the History and Archaeology of Jordan 6'', Amman 1996, pp.&nbsp;241–244. *Gary O. Rollefson, Zeidan Kafafi, "Le village néolithique d'Ain Ghazal", in E. Delpont (a cura di), ''Jordanie: Sur les Pas des Archéologues'', Institut du Monde Arabe, Paris 1997, pp.&nbsp;34–39. *Gary O. Rollefson, "Changes in Architecture and Social Organization at 'Ain Ghazal", in H. Gebel, Zeidan Kafafi, Gary O. Rollefson (a cura di), ''The Prehistory of Jordan II'', Berlin 1997, pp.&nbsp;287–307. *Gary O. Rollefson, P. Griffin, Carol Grissom, "Three Late Eighth Millennium Plastered Faces from ‘Ain Ghazal, Jordan", in ''Paléorient'', 24,1, 1998, pp.&nbsp;59–70. *Gary O. Rollefson, "Ritual and Social Structure at Neolithic 'Ain Ghazal", in Ian Kuijt (a cura di) ''Life in Neolithic Farming Communities. Social Organization, Identity and Differentiation'', New York 2000, pp.&nbsp;165–190. *Gary O. Rollefson, "The Statuary from ‘Ain Ghazal, Jordan", in A. Weyer (a cura di), ''Saving Cultural Heritage. Projects Around the Mediterranean'' (''Hornemann Institute Series'' 3), Glöss Verlag, Hamburg 2000, pp.&nbsp;101–110. Hamburg (anche edizione in tedesco come "Die Figuren aus ‘Ain Ghazal, Jordanien", ed edizione francese, come "Les Statues de ‘Ain Ghazal, Jordanie"). *Carol A. Grissom, "Neolithic Statues from 'Ain Ghazal: Construction and Form", in ''American Journal of Archaeology'', 104,1, gennaio 2000, pp.&nbsp;25–46 ([https://web.archive.org/web/20080928044326/http://www.ajaonline.org/archive/104.1/Grissom_Carol_A_.html abstract] e testo scaricabile in == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *Denise Schmadt-Besserat (a cura di), [https://web.archive.org/web/20070221174052/http://menic.utexas.edu/ghazal/ ''Symbols at 'Ain Ghazal''] ('''</nowiki>Ain Ghazal Excavation Reports'' I), pagine web sul sito del Center for Middle Eastern Studies della "[[Università del Texas a Austin]]". *[https://web.archive.org/web/20081016160255/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/frontpage/tubb-ghazal.htm Restauro delle sculture in gesso] sul sito dell'Istituto di archeologia dell'University College of London (UCL) *[https://web.archive.org/web/20080828011542/http://www.asia.si.edu/jordan/html/intro.htm Informazioni e fotografie sulle sculture in gesso e sugli scavi] (scheda dell'esposizione ''Preserving Ancient Statues from Jordan'' sul sito della Arthur M. Sackler Gallery della [[Smithsonian Institution]], 1996-1997) *[https://web.archive.org/web/20080831042314/http://www.imarabe.org/temp/expo/jordanie-us/jordanie11.html The neolithic village of Ain Ghazal] sul sito dell'Institute du Monde Arabe di Parigi * [https://web.archive.org/web/20080828011542/http://www.asia.si.edu/jordan/html/intro.htm 'Ain Ghazal statues] at [[Smithsonian Institution]] * [https://web.archive.org/web/20070221174052/http://menic.utexas.edu/ghazal/ 'Ain Ghazal Excavation Reports (menic.utexas.edu)] * [http://www.imarabe.org/temp/expo/jordanie-us/jordanie11.html Institut du Monde Arabe] ({{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080908155642/http://www.imarabe.org/temp/expo/jordanie-us/jordanie11.html |date=September 8, 2008 }}) * [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/research/profiles/ktubb/tubb.htm The ‘Ain Ghazal Statue Project] ({{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080511050331/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/research/profiles/ktubb/tubb.htm |date=May 11, 2008 }}) * [http://proteus.brown.edu/architecturebodyperformance/326 The Joukowsky Institute of Archaeology] c6mrmfz455hqr1mk2vidhjti32hxpyi 0 1670 253886 237135 2026-08-28T23:20:34Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253886 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Ain Ghazal Statue Jordan Archaeological Museum Amman Jordan0821.jpg|մինի]] '''Այն Ղազալի արձաններ''' ('Ain Ghazal Statues), [[Յորդանան]]ի Այն Ղազալի հնագիտական վայրին մէջ յայտաբերուած շարք մը կոթողային կրաքարէ ծեփածոյ եւ եղեգեայ արձաններ, որոնք կը թուագրուին Նախախեցեգործական Նոր Քարի Բ․ ժամանակահաշրջանին։ Յայտնաբերուած են 1983 եւ 1985 թուականներուն երկու ստորգետնեայ թաքստոցներու մէջ, ընդհանուր թիւով 15 կիսանդրիներ եւ 15 արձաններ, որոնք ստեղծուած են մօտ 200 տարիներու ընթացքին<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=dKDfRMNpsmYC&pg=PA161|title=Neolithic|last=McCarter|first=Susan|date=12 November 2012|publisher=Routledge|isbn=9781134220397|pages=161–163}}</ref>։ Ք․ա․ 7-րդ հազարամեակի կիսուն եւ 8-րդ հազարամեակի կիսուն թուագրուող<ref name="date">{{cite book|first1=Fred S.|last1=Kleiner|last2=Mamiya|first2=Christin J.|year=2006|title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1|url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse|edition=Twelfth|publisher=Wadsworth Publishing|location=[[Belmont, California]]|isbn=0-495-00479-0|pages=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse/page/25 25]}} "ca. 6250&nbsp;6250 BCE".</ref> արձանները մարդկային ձեւի ամենավաղ լայնամասշտաբ ներկայացումներէն են եւ կը նկատուին խեցեգործական Նոր Քարի Բ․ ժամանակաշրջանի նախապատմական արուեստի ամենակարեւոր նմուշներէն մէկը<ref name="aingazal">{{cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|title=Lime Plaster statues|work=British Museum|publisher=Trustees of the British Museum|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018143147/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|archivedate=18 October 2015}}</ref>։ Անոնք կը կազմեն Ամմանի մէջ գտնուող Յորդանանի թանգարանի հաւաքածուներուն մէկ մասը։ Մէկ արձանը կը գտնուի [[Փարիզ]]ի [[Լուվր|Լուվրի]] թանգարանին մէջ։ Երկու գուլխով քանդակներէն մէկը կը ցուցադրուի [[Ապու Տապի]]ի Լուվրի մէջ։ == Նկարագրութիւն == [[Պատկեր:20100923 amman41.JPG|մինի|աջից|Արձանները Ամմանի միջնաբերդին մէջ]] [[Պատկեր:Statue Aïn Ghazal Louvre AO 14012018 1.jpg|մինի|Այն Ղազալի արձանը, որ կը ցուցադրուի Փարիզի Լուվրի թանգարանին մէջ]] [[Պատկեր:Ain Ghazal Statue Jordan Archaeological Museum Amman Jordan0821.jpg|մինի|Այն Ղազալի արձանը Յորդանանի մէջ, Ամմանի հնագիտական թանգարան]] Քանդակները երկու տեսակի են` ամբողջական արձաններ եւ կիսանդրիներ։ Որոշ կիսանդրիներ երկգլխանի են։ Մեծ ջանքերու գնով կաղապարուած են լայն բացուած եւ կուպրէ գծանշուած ծիածանաթաղանթներով աչքեր ունեցող գլուխները։ Արձանները կը պատկերեն տղամարդիկ, կիներ եւ երեխաներ։ Կիները կը տարբերին կուրծքեր յիշեցնող եւ աւելի մեծ փորերու միջոցով։ Արձաններէն ոչ մէկը սեռական գործարաններ ունի,իսկ անոնց մէկ մասին դէմքերը ներկայացուած են բոլոր մանրամասնութիւններով։ Յուշարձանները ստեղծուած են ժայռափոր կրաքարի ծեփուածքով` եղեգի վրայ կաղապարելու ձեւոով եւ օգտագործելով այնպիսի բոյսեր, որոնք աճած են Զարքա գետին ափին։ Եղեգը քայքայուած է հազարամեակի ընթացքին` թողելով կրախեցեղէն ներքին ամբողջութիւնը։ Կրեղէն գաջը ստանալու համար կրաքարը տաքցուած է 600-էն մինչեւ 900 աստիճան ջերմաստիճանի մէջ։ Ստացուած կրաքարի ջրածնաթթուիտը ապա խառնուած է ջուրի հետ, որպէսզի թանձր զանգուած ստացուի, որմէ ետք միայն այն օգտագործուած է։ Գաջը ջրակայուն նիւթի վերածուած է չորնալէն ետք, երբ այն քարացած է։ Գլուխները, իրանները ու ոտքերը ձեւաւորուած են եղեգի առանձին փունջերէ, որոնք հաւաքուած են եւ ծածկուած են գաջով։ Աչքերու ծիածանաթաղանթները ուրուագծուած են կուպրի միջոցով, իսկ գլուխները ծածկուած են կեղծամ յիշեցնող ծածկով։ Անոնք համեմատաբար բարձրահասակ են, բայց ոչ մարդու իրական չափերով. արձաններէն ամենաբարձրին բարձրութիւնը մօտ 1 մեթր է։ Անոնց մակերեւույթները անհամաչափ հարթ են, մօտ 10 սմ հաստութեամբ։ Անոնք ստեղծուած են կանգնած ըլլալու համար, հաւանաբար ամրացուած են փակ սենեակներու յատակին, եւ նախատեսուած եղած են միայն դիմացէն դիտելու համար<ref name="rrjio">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=PV5UO1ELsSUC&pg=PA91|title=Uncorking the Past: The Quest for Wine, Beer, and Other Alcoholic Beverages|last=McGovern|first=Patrick E|date=30 October 2010|publisher=University of California Press|isbn=9780520944688|page=91}}</ref>։ Արձանի պատրաստման եղանակը, այնուամենայնիւ, թոյլ չէր տար անոնց երկար ծառայել։ Եւ քանի որ անոնք թաղուած են ստեղծուած սկզբնական վիճակով, հնարաւոր է, որ անոնք երբեք չեն ցուցադրուած երկար ժամանակով, այլ ստեղծուած են թաղման նպատակով<ref name="McCarter163">Susan McCarter, ''Neolithic'', Routledge, 2012, p. 163.</ref>։ == Բացայայտում եւ պահպանում == Այն Ղազալ յայտնաբերուած է 1974-ին կառուցապատողներու կողմէ, որոնք կը կառուցէին Ամման քաղաքը Ալ Զարկայի կապող սրընթաց մայրուղի։ Պեղումները սկսած են 1982-ին։ Տեղանքը բնակեցուած է մ. թ. ա. 7250-5000 թուականին<ref name="BarkerGoucher2015">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=Ri07CQAAQBAJ&pg=PT426|title=The Cambridge World History: Volume 2, A World with Agriculture, 12,000 BCE–500 CE|author1=Graeme Barker|author2=Candice Goucher|date=16 April 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-29778-0|pages=426–}}</ref>։ Այս դարաշրջանի սկիզբը` 7-րդ հազարամեակի առաջին կիսուն, բնակավայրի տարածքը եղած է 10-15 հա եւ բնակչութիւնը կազմած է 3000 հոգի։ Արձանները յայտնաբերուած են 1983-ին։ Մեքենաներով փորուած ճանապարհին խաչմերուկը ուսումնասիրելով, հնագէտները յայտնաբերած են 2,5 մեթր (8 ոտնաչափ) մակերեսով խոշոր փոս, ուր կային գաջէ արձաններ։ 1984-1985 թուականներուն պեղումներ իրականացուած են Կերի Օ. Ռոլլեֆսոնի գլխաւորութեամբ։ Պեղումներու երկրորդ փուլը, որ տեղի ունեցած է 1993–1996 թուականներուն, կը ղեկավարէին Ռոլեֆսոն եւ Զեյտան Քաֆաֆի<ref>preliminary excavation reports: Rollefson, G., and Kafafi, Z. ''Annual of the Department of Antiquities of Jordan'' 38 (1994), 11&#x2013;32; 40 (1996), 11&#x2013;28; 41 (1997), 27&#x2013;48.</ref>։ Յայտնաբերուած երկու թաքստոցներու մէջ գտնուած են 15 արձաններ եւ 15 կիսանդրիներ, որոնք պատրաստուած են գրեթէ 200 տարիներու ընթացքին։ Քանի որ անոնք խնամքով թաղուած էին լքուած տուներու յատակի փորուածքներու մէջ, անոնք բաւականաչափ լաւ պահպանուած են<ref>{{citation|title=The statues of 'Ain Ghazal: discovery, recovery and reconstruction|url=http://www.ai-journal.com/article/download/ai.0514/165/|author=Kathryn W. Tubb|publisher=Archaeology International|accessdate=2018-10-29|archivedate=2015-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403005601/http://www.ai-journal.com/article/download/ai.0514/165/|deadurl=yes}}</ref>։ Իերիխոնի եւ Նահալ Հեմարի մէջ նմանատիպ արձաններու միայն որոշ մասնիկներ յայտնաբերուած են<ref name="McCarter161">Susan McCarter, ''Neolithic'', Routledge, 2012, p. 161. Cache 1: Sq 2083 Loc. 20: 13 full figures, 12 one-headed busts Cache 2: Sq 3282 Loc 049: 2 figures, 3 two-headed busts and 2 unidentified pieces. </ref>։ Փորուածքին շուրջը, ուր գտած են արձանները, ուշադրութեամբ փորուած է, եւ գտածոները տեղադրուած են փայտէ տուփերու մէջ, ուր լեցուած էր պոլիուրեթանային փրփուրով` առաքման ընթացքին վնասուելէ պաշտպանելու համար<ref name="wjoc">{{cite web|url=http://www.asia.si.edu/jordan/html/textonly.htm|title=Neolithic Statues from Jordan|archive-url=https://web.archive.org/web/20010220131933/http://www.asia.si.edu/jordan/html/textonly.htm|archive-date=20 February 2001|dead-url=yes}}</ref>։ Արձանները պատրաստուած են գաջէ, որ շատ աւելի փխրուն դարձած էր յատկապէս այդքան ժամանակ հողին տակ թաղուած ըլլալու պատճառով։ Յայտնաբերուած արձաններուն առաջին գտածոները ուղարկուած են Մեծ Բրիտանիոյ Թագաւորական Հնագիտական Հիմնարկ, իսկ երկրորդ խումբը, ուր գտնուած էր քանի մը տարի ետք, ուղարկուած է [[Նիւ Եորք]]ի Սմիթսոնեան Հաստատութիւն` վերականգնողական աշխատանքներու համար։ Արձանները վերադարձուած են [[Յորդանան]] անոնց պահպանման աշխատանքերու աւարտէն ետք եւ զանոնք կարելի է տեսնել Յորդանանի թանգարանին մէջ<ref>{{cite web|url=http://books.openedition.org/ifpo/4883|title=Ayn Ghazal. A 10,000 year-old Jordanian village|last=Kafafi|first=Zeidan|work=Atlas of Jordan}}</ref>։ Գտածոներուն մէկ մասը 2013-ին ժամանակաւորապէս եղած է Բրիտանական թանգարանին մէջ։ 2012-էն ի վեր Մեծ Բրիտանիոյ մէջ վերականգնման գործընթացի մէջ է նմուշներէն մէկը<ref>{{cite web|url=https://www.addustour.com/16361/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D9%84+%D8%B9%D9%8A%D9%86+%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84+%D8%AA%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1+%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9+%C2%AB%D8%B4%D9%82%D9%8A%D9%82+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%C2%BB+%D9%85%D9%86+%D9%84%D9%86%D8%AF%D9%86+%D9%85%D9%86%D8%B0+%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%A9+%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%AF.html_1|title=تماثيل عين غزال تنتظر عودة "شقيق مهاجر" من لندن منذ ثلاثة عقود|date=11 January 2012|work=Ad Dustour|accessdate=29 October 2018|archive-date=7 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807031605/https://www.addustour.com/16361/%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D9%84+%D8%B9%D9%8A%D9%86+%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84+%D8%AA%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1+%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%A9+%C2%AB%D8%B4%D9%82%D9%8A%D9%82+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%C2%BB+%D9%85%D9%86+%D9%84%D9%86%D8%AF%D9%86+%D9%85%D9%86%D8%B0+%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%A9+%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%AF.html_1|dead-url=yes}}</ref>։ == Մեկնաբանութիւններ == Արձանները կը ներկայացնեն համայնքին մէջ բնակուողներու նախնիները: Կարելի է այդ փաստարկը հիմնաւորել` հենուելով այս արձաններու տէրերու նկատմամբ վերաբերմունքին վրայ, երբ զանոնք թաղած են իրենց նմանութեամբ ծեփած գանգերու հետ: Յուշարձաններու յուղարկաւորութեան ձեւը նոյնպէս նման է այն եղանակին, թէ ինչպէս Այն Ղազալի բնակիչները թաղած են իրենց մահացածներուն: Այս արձանները նոյնքան շատ հարցեր կ'առաջացնեն, որքան պատասխաններ, եւ այդ պատճառով ալ հարուստ նիւթ կը հանդիսանան յետագայ ուսումնասիրութեան համար<ref name="KFeldman">{{cite web|url=https://www.brown.edu/Departments/Joukowsky_Institute/courses/architecturebodyperformance/326.html|title=Ain-Ghazal (Jordan) Pre-pottery Neolithic B Period pit of lime plaster human figures|last1=Feldman|first1=Keffie|date=|website=|publisher=Joukowsky Institute, Brown University|quote=}}</ref>: == Գրականութիւն == * Akkermans, Peter M.M.G. and Glenn M. Schwartz (2003), ''The archaeology of Syria: from complex hunter-gatherers to early urban societies (ca. 16,000-300 BC)'', Cambridge World Archaeology, Cambridge University Press, pp.&nbsp;83ff. * Grissom, C.A. (2000), "Neolithic statues from 'Ain Ghazal: construction and form", ''American Journal of Archaeology'' 104, 25-45. * Rollefson, G.O. (1983), "Ritual and ceremony at Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan)". ''Paleorient'' 9, 29-38. * Rollefson, G.O. (1984), "Early Neolithic statuary from 'Ain Ghazal (Jordan)", ''Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft'' 116, 185-192. * Rollefson, G.O. (1986), "Neolithic 'Ain Ghazal (Jordan)- Ritual and ceremony II", ''Paleorient'' 12, 45-51. == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Հնագիտական վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Յորդանանի հնագիտական վայրեր]] 48kwsk4qi2kb6zkiutk58u9v3mabakl 0 1731 253980 253569 2026-08-29T00:21:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253980 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Անթոնին Լեոփոլտ Տվորժաք''' ({{ԱԾ}}), նշանաւոր չեխ (պոհեմիացի) երգահան, չեխական դասական երաժշտութեան եւ ազգային համանուագի հիմնադիրներէն մէկը{{Sfn | Clapham | 1980 | p = 765}}: == Կենսագրութիւն == Անթոնին Տվորժաք ծնած է [[Փրակ]]<nowiki/>ի Նելահոզեւես գիւղը։ Մկրտուած է իբրեւ կաթոլիկ, իր գիւղի Ս. Անտրիու եկեղեցւոյ մէջ։{{Sfn | Clapham | 1979b|p=12}} Մայրը՝ Աննա (1820- 1882)<ref name="Clap66p295">Clapham 1966, p. 295; also gives further partial ascending and descending family trees</ref> պանդոկապետուհի մըն էր, որ մասնագիտացած էր նաեւ երաժշտութեան մէջ՝ յատկապէս կը սիրէր Զիտէր եւ Պուչըր նուագել (քանոնի հին տեսակներէն): Վերջինս Լոպքոուիզի իշխանին մատակարարին՝ Եոզետենեքի, դուստրն էր: {{Sfn|Hughes|1967|p=24}} Աննա եւ Ֆրանցիսեք Տվորժաք կ'ամուսնանան 17 Նոյեմբեր 1840 -ին{{Sfn | Clapham | 1979a | p = 3}}: Անթոնին Տվորժաք ընտանիքին 14 զաւակներուն անդրանիկն էր, որոնցմէ ութն մահացած են մանուկ տարիքին<ref>[[#{{harvid|Burghauser|1960}}|Burghauser 1966]], pp. 49–50.</ref>:[[Պատկեր:Dvorak 1868.jpg|մինի|Տվորժաք 1868 -ին]] 1854-1857 Տվորժաք կ'աշակերտէ Ա. Լիհմանի (''Anton Liehmann''), որ իր գերմաներէնի ուսուցիչը ըլլալուն կողքին, իրեն կը սորվեցնէ (երաժշտութեան տեսութիւն, ալթ, դաշնակ եւ երգեհոն), ինչպէս նաեւ կը ծանօթացնէ ժամանակակից երաժիշտներուն եւ հեղինակներուն: Լիհման Զլոնիս ''(Zlonice)'' եկեղեցւոյ երգեհոն նուագողն էր. ան յաճախ կը քաջալերէր Անթոնինը, որ ինք նուագէր եկեղեցական արարողութեանց ընթացքին: [[Պատկեր:Kostel sv. Vojtěcha v Praze na Novém Městě.jpg|մինի|ձախից|Անթոնին Ս. Ատալպերթ եկեղեցւոյ մէջ երգեհոն կը նուագէր՝ 1874-1877 թուականներուն]] [[Պատկեր:Nelahozeves, Dvořákův dům - celek.jpg|մինի|Անթոնին Տվորժաքի ծննդավայրը, Նելահոզեւես:]] Գերմաներէնը բարելաւելու համար, ան 1856-ին մէկ տարուան համար կը մեկնի Քասքա Քամենիսէ (Česká Kamenice) եւ հոն կը շարունակէ երաժշտական դասերը Ֆրանց Հանքի (Franz Hanke) քով{{Sfn | Burghauser | 1960 | p = 468}}: 16 տարեկանին Լիհմանի եւ Զտենեքի յորդորներով Ֆրանթիզէք իր որդւոյն կ'արտօնէ երաժիշտ դառնալ մէկ պայմանով, որ Տվորժաք դառնար երգեհոնահար {{Sfn|Honolka|2004|pp=14–16}}: Փրակ վերադառնալէն ետք, Սեպտեմբեր 1857-ին Տվորժաք կ'ընդունուի քաղաքին երգեհոնի դպրոցը. երգել կը սորվի Ժոզեֆ Զվոնարի հետ, տեսութիւն՝ Ֆրանտիզէք Պլազեքի հետ եւ երգեհոն՝ Ժոզեֆ Ֆոսթերի հետ: Վերջինս ոչ միայն Փրակի երաժշտանոցին դասախօսն էր, այլեւ՝ հեղինակ երգեհոնային ստեղծագործութիւններու<ref>{{Britannica|214019|Josef Bohuslav Förster}}.</ref><ref>{{Citation | contribution-url = http://czechmusic.net/klasika/foerster_e.htm | contribution = Foerster | title = Kasika | publisher = Czech music}}.</ref><ref>Smaczny, Jan, "Foerster, Josef Bohuslav", in ''Oxford Companion to Music'', Alison Latham, Ed., Oxford University Press, 2002, pp. 468–69.</ref>: Տվորժաք գերմաներէնը աւելի բարելաւելու համար, լրացուցիչ դասերու կը հետեւի, ինչպէս նաեւ իբրեւ «արտակարգ» ջութակահար, կը սկսի աշխատիլ բազմաթիւ խումբերու եւ նուագախումբերու մէջ{{Sfn|Schönzeler|1984|pp=36–38}}: 1857-էն կը սկսի մեծ հիացմունք ցուցաբերել Վակների ստեղծագործութիւններուն հանդէպ{{Sfn | Clapham | 1979b|p=17}}: 1858-ին կ'անդամակցի Քարել Քոմզաքի անուան նուագախումբին եւ ելոյթներ կ'ունենայ՝ Փրակի ճաշարաններէն ներս, պարային խնճոյքներու ընթացքին{{Sfn | Clapham | 1979a | p = 5}}: 1859-ին կ'աւարտէ երգեհոնային դպրոցը իր դասարանին երկրորդը հանդիսանալով <ref>Smaczny 2002, p. 391</ref>: Կը դիմէ Սեն Հենրի եկեղեցի՝ իբրեւ երգեհոնահար, սակայն կայուն գործ մը չի կրնար ապահովել{{Sfn|Schönzeler|1984|p=39}}: 1860-1862 կը սկսի նուագել Փրակի քամերային նուագախումբերէն մէկուն մէջ, 1862-ին՝ «Առժամեայ թատրոն»էն ներս։ 1862-ին նուագախումբէն ներս կը սկսի իբրեւ ալթահար ներկայանալ: Նուագախումբին մէջ նուագելը իրեն կ'օգնէ օփերա {{Sfn | Clapham | 1979b|pp=21–22}} եւ երաժշտութիւն ունկնդրելու: Նոյն տարին կը սկսի ստեղծագործել լարային քառեակի համար{{Sfn| Clapham | 1979b|p=21}}: Յուլիս 1863-ին կը ներկայանայ գերմանացի հեղինակ՝ Ռիչարտ Վակների ստեղծագործութիւններով եւ կը ղեկավարէ նուագախումբը: 1864-ին կը համաձայնի կիսել Փրակի Զիզաքով թաղամասէն ներս գտնուող բնակարանի մը վարձքը՝ հինգ այլ մարդոց հետ, որոնցմէ էին նաեւ՝ ջութակահար Մորիք Անկեր եւ Քարել Քեչ, որ հետագային երգիչ կը դառնայ{{Sfn|Hughes|1967|p=35}}{{Sfn | Clapham | 1979b|p=23}}: Տվորժաք ամսական շուրջ 7,50 տոլար կը շահէր: Եկամուտը բարելաւելու համար, Ժան Նեբոմուք Մայըր ( Jan Nepomuk Maýr) (որ 1866-ին կը փոխարինէ Սմըթանանը իբրեւ նուագախումբին գլխաւոր ղեկավարը) զինք կը հրաւիրէ դաշնակի դասեր տալու, որոնց ընթացքին կը հանդիպի իր ապագայ կնոջ: Ան նախ կը սիրահարի «Առժամեայ թատրոն»ի իր աշակերտուհիներէն եւ գործընկերուհիներէն մէկուն՝ Ժոզեֆինա Գերմաքովային, որուն համար ալ կը գրէ «Նոճիի Ծառերը» երգը {{Sfn|Clapham|1979b|p=23}}: Սակայն վերջինս երբեք չի փոխադարձեր իր սէրը եւ կ'ամուսնանայ ուրիշի մը հետ: 1873-ին Տվորժաք կ'ամուսնանայ Ժոզեֆինայի փոքր քրոջ՝ Աննա Քերմաքովային հետ (1854-1931): Կ'ունենայ ինը երեխայ, որոնցմէ երեքը կը մահանան մանկութեան տարիներուն: Իր անդրանիկ զաւակն է Ֆրանթիսէք Տվորժաք (1814-1894)՝ աշխարհահռչակ գծանկարիչը: === Հեղինակ եւ երգեհոնահար === Տվորժաք իր լարային հնգեակը կ'անուանէ «Լա մինոր (a moll) օփիւս 1» (1861), իսկ իր լարային քառեակը (1862) «օփիւս 2»-ը, Պուրկհաուզըրի (Burghauser Catalogue) թուագրումով եւ Պ.6 (B.6 ) եւ Պ.7 (B.7) ներկայացնելով առաջին հինգ ստեղծագործութիւնները, որոնք օփիւս թիւեր չունին (1862){{Sfn|Burghauser|1960|p=77}}: 1860-ականներուն Տվորժաք կը կատարէ նաեւ իր առաջին համանուագային փորձերը, որոնցմէ քանի մը հատը կը գրէ ինքնաքննադատաբար: Ձեռագիր «Տօ մինոր» (c moll) համանուագը, որ կը գրէ 1865-ին, առանց օփիւս թիւի, Պ.9 մինչեւ օրս պահպանուած է {{Sfn|Burghauser|1960|p=77}}: Ասիկա եղած է Տվորժաքի առաջին համանուագը: Տվորժաքի առաջին ստեղծագործական քայլերը կ'ընթանան առանց քննադատութիւններու կամ հանրային ելոյթներու: Երրորդ լարային քառեակը Պ.18, կը գրէ 1869-ին, բայց կը հրապարակէ եւ կը հրատարակէ 1964-ին, իսկ առաջին անգամ կը կատարէ 1969-ին:<ref name="ReferenceA">[[#{{harvid|Burghauser|1960}}|Burghauser 1996]]</ref> 1870-ին ան առաջին անգամ օփերա կը գրէ Մայիս-Հոկտեմբեր ամիսներուն ընթացքին<ref>{{harvnb|Burghauser|1960}}, B.1–B.19</ref>: Առաջին հանրային ունկնդրութիւնը տեղի կ'ունենայ 1905-ի վերջին, իսկ լիակատար օփերան բեմ կը բարձրանայ՝ 1938-ին<ref>{{harvnb|Burghauser|1960|pp=101–04}}, B.16a, B.16</ref>: 1871-ին Տվորժաք կը լքէ «Առժամեայ Թատրոն»ի նուագախումբը, որպէսզի կարենայ աւելի զբաղիլ ստեղծագործութեամբ{{Sfn|Clapham|1979b|p=25}}: Մինչեւ 1871 26-էն առաջին 5-ը «օփիւս» չի կոչեր<ref>{{harvnb|Burghauser|1960}}, B.1 through B.26, with Op. 1 assigned both to a string quintet B.7 and to the opera ''Alfred'', B.16; see "Works" about irregular opus numbering</ref>: Իր առաջին մամլոյ հաղորդագորութիւնը կը տպուի Յունիս 1871-ին «udební lsty» ամսագիրին մէջ, իսկ հեղինակային ստեղծագործութիւններու առաջին կատարումը՝ Օմինանի (omínání) երգն էր («Յիշատակ», Հոկտեմբեր 1871-ին, Լ. Փրոչազայի երեկոյեան երաժշտութիւն)<ref>From a set, "Songs to words by Eliška Krásnohorská", B.23 in {{harvnb|Burghauser|1960}}.</ref>: «Թագաւորը եւ փայտածուխ այրողը» (The King and the Charcoal Burner) «Առժամեայ թատրոն»էն (Provisional Theatre) կը վերադարձուի Տվորժակի՝ ըսելով, թէ օփերան կարելի չէ ներկայացնել: Անոր նախերգանքին բացումը կը կայանայ 1872-ին` Պադրիխ Սմիթանայի (Bedřich Smetana) ղեկավարած ֆիլհարմոնիք համերգին ընթացքին, բայց սկզբնական բեմադրութեամբ լի օփերան կը կատարուի մէկ անգամ՝ 1929-ին: Քլափհալմ (Clapham) կ'ըսէ{{Sfn|Clapham|1979b|p=29}}, թէ Տվորժաք կ'անդրադառնայ, թէ «ծայրայեղութիւն ըրած է, երբ փորձած է հետեւիլ Վակների օրինակին»: 1873-1874 Տվորժաք օփերան ամբողջութեամբ կը վերափոխէ, «առանց օգտուելու նախկին տարբերակէն»: 1874-ին Փրակի մէջ օփերայի վերափոխուած տարբերակը կը ներկայացնէ «Թագաւորը եւ փայտածուխ այրողը Բ, Պ.42» (King and Charcoal Burner II, Պ.42) անունով {{Sfn|Burghauser|1960|pp=131–33}}: Ամուսնութենէն ետք, երբ կը հրաժարի Պետական Թատրոնէն, Տվորժաք նոր գործ մը կ'ապահովէ իբրեւ երգեհոնահար Ս. Վոյթեխ եկեղեցւոյ մէջ<ref>Smaczny 2002, p. 391</ref> (St. Vojtěch), որ կը կոչուէր Ս. Ատալպերթի, Փրակի եկեղեցւոյ Ժոզեֆ Ֆոսթրի հովանաւորութեամբ, իր նախկին ուսուցիչին երգեհոնային դպրոցէն ներս: Աշխատավարձը «խեղճուկ գումար մըն էր», բայց իրականութեան մէջ «երիտասարդ նորապսակ զոյգին համար ողջունելի էր»{{Sfn|Clapham|1979b|p=30}}: Հակառակ այդ հանգամանքներուն Տվորժաք կը յաջողի երաժշտութեան պատմութեան մէջ ակնառու դէմք մը դառնալ: Նոյեմբեր 1872-ին, Տվորժաքի գրած Դաշնակի քառեակը «Լա մաժոր (A dur)» կը կատարուի Փրակի մէջ «Հիանալի նուագողներու խումբ»ին կողմէ, որուն կազմակերպիչը Փրոչազան էր{{Sfn|Clapham|1979b|p=26}}: Անիկա առաջին ստեղծագործութիւնն էր, որ կը կատարուէր համերգի ընթացքին: Մարտ 1873-ին անոր Չեխ հայրենասիրական քանթաթը «Սպիտակ լերան վարսերը»<ref>This piece, sometimes called ''Hymnus'', is B.27 in the Burghauser (1960) Catalogue. Dvořâk did not give it an opus number.</ref> կը կատարուի Փրակի Հլահոլ Հասարակական Երգչախումբին կողմէ, որ բաղկացած էր 300 երգիչներէ (ղեկավարութեամբ եւ հովանաւորութեամբ իր ընկերոջ ՝ Քարել Պենտլի ( Karel Bendl)), եւ կ'արժանանայ ջերմ գնահատանքի թէ՛ քննադատներուն եւ թէ հանդիսատեսներուն կողմէ{{Sfn|Clapham|1979b|p=27}}: Տվորժաքի ստեղծագործութիւնները առաջին անգամ հանրածանօթ կը դառնան Փրակի մէջ: 1874 -ին Տվորժաք արդէն 33 տարեկան էր, սակայն հանրածանօթ չէր Փրակէն դուրս: Նոյն տարին կը մասնակցի եւ կը շահի Աւստրիոյ Պետական Մրցանակը ("Stipendium"), իբրեւ երաժշտահան: Մրցանակը կը ստանայ Փետրուար 1875-ին: Մրցումին դատակազմի անդամներն էին՝ երաժշտագէտ Էտուարտ Հանսլիք, Եոհան Հերպերք՝ Պետական Օփերային թատրոնի գլխաւոր տնօրէն եւ Եոհաննէս Պրամս{{Sfn|Clapham|1979b|p=35}}: Կը կարծուի, թէ Պրամս վերջերս ներառուած էր դատակազմին մէջ, քանի որ ըստ Հանսլիքի, 1874-ի մրցութային ցանկին մէջ իր անունը չկար <ref>{{harvnb|Clapham|1979a|p=36}}, footnote</ref>: Հանսլիք լաւ գիտելիքներ ունէր, որովհետեւ յաջորդաբար անդամակցած էր այդ դատակազմին (1874 -ի վերջէն մինչեւ 1877): Այնուամենայնիւ, Պրամս (Johannes Brahms) ժամանակ եւ հնարաւորութիւն կ'ունենայ գնահատելու Տվորժաքի գործունէութիւնը: Պոթսթեյն<ref>{{cite web|first=Leon|last=Botstein|title=Admiration and emulation: the friendship of Brahms and Dvorák|url=http://americansymphony.org/admiration-and-emulation-the-friendship-of-brahms-and-dvorak/|access-date=16 January 2014|archive-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219132303/http://americansymphony.org/admiration-and-emulation-the-friendship-of-brahms-and-dvorak/|dead-url=yes}}</ref> կ'ըսէ, թէ յանձնաժողովին միտումը հետեւեալն էր. «պարգեւատրել նիւթական կարիք ունեցող տաղանդաւոր հեղինակները» Աւստրօ-Հունկարական պետութենէն ներս: Դատակազմը Տվորժաքէն կը ստանայ 15 ստեղծագործութիւն: Պրամս բարձր կը գնահատէ Տվորժաքի «վարպետութիւնն ու տաղանդը»: Այդ երկուքը Տվորժաքի երրորդ ու չորրորդ համանուագներն էին <ref>{{harvnb|Clapham|1979b|p=36}} is "certain" that these two were included.</ref>. երկուքն ալ առաջին անգամ կը կատարուին 1874-ի աշնան, Փրակի մէջ: Քլափհալմ{{Sfn|Clapham|1979b|pp=35–36}} (Clapham) իր պաշտօնական զեկոյցը կը հաղորդէ 1874-ի մրցանակին վերաբերեալ, ըսելով թէ՝ «Տվորժաք համեմատաբար երաժշութեան աղքատ դասատու մըն է, որ ներկայացուցած է 15 ստեղծագործութիւններ եւ համանուագներ, որոնք ցոյց կու տան իր անբասիր տաղանդը...Դիմորդը արժանի է նուիրատուութեան, որպէսզի կարենայ մեղմել իր նիւթական ծանր պայմանները եւ ստեղծագործական գործունէութեան նուիրուիլ»: Ան կ'ըսէ, թէ Տվորժաք նոյնիսկ դաշնակ մը չունի: նախքան ամուսնութիւնը, երբ ան բնակած է 5 ուրիշ տղոց հետ, անոնցմէ մէկը ունէր փոքրիկ «սփինեթ» դաշնակ մը{{Sfn|Clapham|1979b|p=23}}: 1875-ին երբ կը ծնի Տվորժաքի առաջին որդին, ան կը ստեղծագործէ իր երկրորդ լարային քառեակը, իր 5-րդ համանուագը, դաշնամուրային եռեակը՝ «համար 1» եւ Սերենատ լարայիններու՝ համար «Մի մաժոր օփիւս 22 (E dur)»: Ան անգամ մը եւս կը մասնակցի «Աւստրիան Պետական մրցում»ին, սակայն մրցանակի չ'արժանանար: 1876-ին դարձեալ մրցանակի կ'արժանանայ, որմէ ետք կը հրաժարի երգեհոնահարութենէն{{Sfn|Clapham|1979b|p=39}}: === Միջազգային հեղինակութիւն === [[Պատկեր:Stuyvesant Square Dvorak statue.jpg|մինի|Անթոնին Տվորժաքի արձանը Մանհաթընի մէջ, Նիւ Եորք, քանդակագործ՝ խրուաթիացի Իւան Մեստրովիք]] 1877-ին Տվորժաք դարձեալ Աւստրիական մրցոյթին կը մասնակցի, ներկայացնելով իր Մորավիական Զուգանուագները (Moravian Duets) եւ շարք մը այլ երաժշտութիւններ, նաեւ իր Դաշնակի քոնչերթօն (Piano Concerto){{Sfn|Clapham|1979b|p=42}}: Մինչեւ Դեկտեմբեր, ան տեղեկութիւն չ'ունենար արդիւնքներէն. աւելի ուշ, անձնական նամակ մը կը ստանայ երաժշտագէտ Էտուարտ Հանսլիքէն, որ նոյնպէս դատակազմին անդամներէն էր։ Նամակը ոչ միայն կը յայտնէր, թէ Տվորժաք մէկ անգամ եւս կը շահի այդ մրցանակը, նաեւ առաջին անգամ ըլլալով ի յայտ կու գայ, որ դատակազմին մէջ էին Պրամսն ու Համսլիքը: Նամակը կը փոխանցէ երկուքին բարեկամական առաջարկը, որ Տվորժաքի երաժշտութիւնը հանրածանօթ դառնայ Չեխիոյ սահմաններէն դուրս {{Sfn|Clapham|1979b|p=42}}: Դեկտեմբեր 1877-ին Տվորժաք կը գրէ իր լարային քառեակը՝ «համար 9 ռէ մինոր (d moll)» նուիրուած Պրամսին: Պրամս եւ Հասլիք ոգեւորուած էին Մորավիական Զուգանուագներով (Moravian Duets). Պրամս անիկա կը յանձնէ իր հրատարակիչին՝ Սիմրոքին, որ յաջողութեամբ կը հրատարակէ: Ուշադրութիւն դարձնելով Պրամսի բաւականին լաւ ընդունուած Հունգարական Պարերուն, Սիմրոք՝ Տվորժաքի կը յանձնարարէ, որ գրէ նոյն բնոյթով բան մը: Տվորժաք 1878-ին կը ներկայացնէ իր «Սլավոնական պարերը» «օփիւս 46»: Սկիզբը դաշնակի 4 ձեռքի համար կը գրէ, բայց Սիմրոք կը պահանջէ նաեւ նուագախմբային տարբերակը: Այս պարեղանակները մեծ յաջողութիւններու կ'արժանանան: 15 Դեկտեմբեր 1878-ին երաժշտագէտ Լուի Էհլերտ կը հրապարակէ Պերլինի «Nationalzeitung»ին մէջ Մորավիական Զուգանուագներուն եւ Սլավոնական պարերուն վերանայումը, ըսելով որ, «պարերը» իրենց ճամբան կը շինեն «ամբողջ աշխարհով մէկ» եւ «այս երաժշտութեան միջոցով հնարաւոր է հասնիլ երկնային բնութեան»{{Sfn|Clapham|1979b|p=44}}: Այս պարեղանակները 1879-ին կը նուագուին Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ ԱՄՆ-ի համերգներուն ընթացքին: Հետագային, 1886-ին, Սիմրոք կը խնդրէ հետագայ Սլավոնական պարերը, եւ Տվորժաք խնդրանքը կը կատարէ իր «օփիւս 72»-ով: [[Պատկեր:Praga1.jpg|250px|մինի|Անտթոնին Տվորժաքի արձանը Ռուտոլֆինումի դիմաց Փրահայի մէջ, Չեխիոյ հանրապետութիւն]] 1879-ին Տվորժաք կը գրէ իր լարային վեցեակը: Սիմրոք ստեղծագործութիւնը ցոյց կու տայ մեծ ջութակահար Ժոզեֆ Եոաքիմի եւ ան ուրիշ երաժիշտներու հետ միատեղ առաջին անգամ կը ներկայացնէ զայն՝ նոյն տարուան Նոյեմբերին: Եոաքիմ կը դառնայ «գլխաւոր բաժակակիրը» Տվորժաքի եկեղեցական երաժշտութեան {{Sfn|Clapham|1979b|p=46}}: Նոյն տարուան ընթացքին, Տվորժաք կը գրէ իր Ջութակի համերգը: Դեկտեմբերին ան ստեղծագործութիւնը կը նուիրէ Եոաքիմին {{Sfn|Clapham|1979b|pp=63, 68}} իրեն ուղարկելով ստեղծագործութենէն նմոյշ մը: Յաջորդ գարնան միասին կը սկսին քննարկել եւ Տվորժաք վերատեսութեան կ'ենթարկէ ստեղծագործութիւնը, սակայն Եոաքիմ չի համակերպիր փոփոխութեան: Ջութակի համերգը առաջին անգամ կը կատարուի Հոկտեմբերի 1883-ին Փրահայի մէջ, որուն մենակատարն էր ջութակահար Ֆրանթիսեք Օնտրիչեք: Ան նոյն տարուան Դեկտեմբերին ստղծագործութիւնը կը նուագէ [[Վիեննա]]<nowiki/>յի մէջ, խմբավար ունենալով Հանս Ռիխթրը: Հետագային Եոաքիմ երկու անգամ կ'ուզէ ներկայացնել այդ համերգը, բայց այդ երկու անգամն ալ համակարգումները կը ձախողին եւ ան կը հրաժարի իր որոշումէն: Հանս Ռիխթր Տվորժաքէն կը խնդրէ, որ ստեղծէ «Համանուագ No. 6» Վիեննայի Ֆիլհարմոնիքին համար, մտադրութիւն ունենալով, որ առաջին անգամ այդ համանուագը բեմ պիտի բարձրանար Դեկտեմբեր 1880-ին: Սակայն Տվորժաք հետագային կը բացայայտէ, որ նուագախումբի անդամները կ'առարկեն նուագել հեղինակին գործերը իրենց ցուցաբերած «հակա-չեխական կեցուածքին» պատճառով{{Sfn|Clapham|1979b|p=53; 71 in UK}}: Հետեւաբար համանուագին առաջին կատարումը կը ղեկավարէ Ալթոլֆ Չեխ, հանրային Ֆիլհարմոնիայի սրահէն ներս, 25 Մարտ 1881-ին Փրակի մէջ <ref>{{cite AV media notes |title=Dvořák: Symphonies 4-5-6 (sleevenote) |titlelink= |others=[[Václav Neumann]], [[Czech Philharmonic Orchestra]] |year=2003 |chapter= |url= |first=Jarmil |last=Burghauser |authorlink= |first2=Zoja (translation) |last2=Joachimová |authorlink2= |page=5 |pages= |type=CD |publisher=[[Supraphon]] |id=SU 3704-2 032 |location=Prague |ref=|language=Czech}}</ref>{{Sfn|Layton|1978|pp=30–31}}: Ի վերջոյ Ռիխթր կը կատարէ իր համանուագը [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] մէջ 1882-ին. վերջինս միշտ կը գնահատէր Տվորժաքի ստեղծագրծութիւնները{{Sfn|Brown|2003a|p=373}}: === Ընդունումը Մեծն Բրիտանիոյ մէջ === [[Պատկեր:Antonin Dvorak 1904 by Jan Langhans.jpg|250px|մինի|Անթոնին Տվորժաք 1904-ին]] Տվորժաքի «Սթապաթ Մաթեր»ը (Stabat Mater) (1880) կը կատարուի եւ հանդիսատեսին կողմէ կ'արժանանայ մեծ յարգանքի եւ սիրոյ, 10 Մարտ 1883-ին Լոնտոնի Րոյալ Ալպերթ համերգասրահէն ներս, խմբավարութեամբ Ժոզեֆ Պարնպիի{{Sfn|Clapham|1979b|p=60}}: Տվորժաք կը հրաւիրուի այցեցելու Մեծն Բրիտանիա, ուր ան մեծ հռչակ կը շահի 1884 -ին{{Sfn|Clapham|1979b|p=60}}: Լոնտոնի հանրային Ֆիլհարմոնիքը Տվորժաքի կը յանձնէ Լոնտոնի համերգներուն ղեկավարութիւնը, որոնք մեծ ընդունելութիւն կը գտնեն: Ի պատասխան յանձնաժողովին, Տվորժաք կը գրէ իր 7-րդ համանուագը եւ կը ղեկավարէ Ս. Ճեյմսի համերգասրահէն ներս 22 Ապրիլ 1885-ին {{Sfn|Steinberg|1995|pp= 140–41}}: 1885-ի այցելութեան ընթացքին ան կը ներկայացնէ իր Քանթաթը «Ուրուականի հարսանիքը» (cantata The Spectre's Bride) 27 Օգոստոսի համերգին: Ան համերգէն մէկ շաբաթ առաջ կը ժամանէ, որպէսզի 500 հոգինոց երգչախումբին եւ 150 հոգինոց նուագախումբին հետ փորձերը ինք ընէ: Մինչ այդ, այս համերգը Տվորժաքի կեանքին «ամէնէն մեծ յաղթանակը» կը դառնայ... հետեւելով այս նոր յաջողութեան, անգլիախօս երկիրներու երգչախումբերը կը շտապեն կատարելու այս նոր ստեղծագործութիւնը: Տվորժաք ընդհանուր առմամբ Բրիտանիա կ'այցելէ ութ անգամ, հոն ղեկավարելով իր իսկ աշխատանքները: 1887-ին Ռիխթր կը ղեկավարէ համանուագային Վարիացիաները Լոնտոնի եւ Վիեննայի մէջ՝ մեծ յարգանքով: Ռիխթրի Լոնտոնի համերգին մասին Տվորժաք կը գրէ. «հարիւրաւոր համերգներէն, որ ես ղեկավարած եմ իմ կեանքիս ընթացքին, ոչ մէկ երաժշտութիւն այսքան յաջող չէ եղած ինչքան քուկդ»{{Sfn|Clapham|1979b|p=85}}: === 1888-1891 === Հակառակ Տվորժաքի նոր յաջողութիւններուն, Փետրուար 1888-ին Վիեննայի մէջ «Stabat Mater» (կանգնած մայրը) ստեղծագործութեան կատարումը զոհ կը դառնայ հակա-չեխականութեան, եւ հեղինակը այս ամէնը կ'անուանէ «կործանիչ քննադատութիւն»{{Sfn | Clapham | 1979b|p=89}}: Ան ջերմօրէն շնորհակալութիւն կը յայտնէ Ռիխթրին «իր քաջութեան եւ նուիրումին» համար: 1890-ին Փիոթր Իլիչ Չայքովսքիի շնորհիւ, Տվորժաք կ'այցելէ [[Ռուսիա|Ռուսատան]] եւ կը ղեկավարէ իր ստեղծագործութիւնները [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] եւ [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Փեթերսպուրկի]] մէջ<ref name="Russia" />: 1891-ին Տվորժաք կը ստանայ պատուոյ աստիճան [[Քեմպրիճ|Քեմպրիճ համալսարան]]<nowiki/>էն, եւ Փրահայի մէջ կը նշանակուի գործիքաւորման եւ ստեղծագործութեան հմտութեան ուսուցչապետ (փրոֆէսոր): Ան նախ կը մերժէ առաջարկը, բայց յետոյ կ'ընդունի: Այս երկմտանքը իր եւ հրատարակիչ Սիմրոքի միջեւ եղած վէճին հետեւանքն էր՝ Տվորժաքի Ութերորդ համանուագին վճարման գծով: Տվորժաքի Ռեքուիեմը առաջին անգամ կը կատարուի այդ տարուան աւարտին [[Պիրմինկհեմի Եռամեայ Երաժշտական Փառատօն]]<nowiki/>ին: 1891-ին Պոհեմական Լարային Քառեակը, որ աւելի ուշ կը կոչուի Չեխական Քառեակ, Քարել Հոֆման՝ առաջին ջութակ, Ժոզեֆ Սուք՝ երկրորդ ջութակ, Օսքար Նեթպալ՝ ալթ եւ Օթաքար Պերքեր՝ թաւջութակ: Կ'ըսեն, թէ Նեթպալ եւ Սուք Տվորժաքի «ամէնէն յուսատու» աշակերտներէն էին երաժշտանոցին մէջ եւ Քառեակին հիմնադրման նախաձեռնողները <ref>Hughes, 1967, p. 147</ref>: 1891-ին Տվորժաք գրած է 11 լարային քառեակներ, որոնցմէ վեցը կը կատարուին Քառեակի շրջաքայութիւններուն ընթացքին<ref>Burghauser 1960 B.8, B.45, B.57, B.75, B.92, B.121</ref>, ինչպէս նաեւ Սմեթանայի երկու քառեակները: == Ոճը == Տվորժաքի բազմաթիւ ստեղծագործութիւններուն մէջ, ինչպիսիք են «Սլավոնական Պարերը» եւ իր մեծ երգերու հաւաքածոն, ներշնչուած են Չեխական, Մորավիական եւ այլ Սլավոնական ազգագրական երաժշտութիւններէն: իր ստեղծագործութիւններուն իբրեւ Խարիսխ Տվորժաք յաճախ կ'օգտագործէր Սլավոնական ժողովրդական պարի ձեւը ներառելով Սքոչան, Պոհեմական ոտզեմեքը, ֆուրիանթը, սոուսետքան եւ սպասիրքան, Լեհական Մազուրքան եւ փոլոնեզը, Եուկոսլավ Քոլոն եւ Սլավոնական մարդոց ժողովրդական երգերու ձեւերը, ինչպէս նաեւ՝ Ուքրանիոյ տումքան: Իր 16 Սլավոնական Պարերէն «օփիւս 46-ն» էր, որ առաջին հերթին լայն համբաւ կ'ունենայ: Ան նոյնպէս կը գրէ նուագախմբային փոլոնէզ (1879): Իր 6-րդ համանուագին երրորդ մասը կ'անուանէ «Սկերցօ (ֆուրիանթ)»"Scherzo (Furiant)": Իր դաշնամուրային եռեակը, որ նոյնպէս կ'անուանէ Տումքի Եռեակ ամէնէն լաւ ճանչցուած քամերային ստեղծագործութիւններէն մէկն էր. Տումքա կ'անուանէ Սլավոնական եւ Լեհական ժանրերու անուններով: իր մաժորային ստեղծագործութիւնները կ'արտացոլեն իր ժառանգութիւնները, սէրը՝ իր հայրենիքին հանդէպ: Տվորժաք Սմեթանայի ոտնահետքերու հետեւորդն էր. Չեխական նորաձեւ երաժշտական ոճի ստեղծողը: Տվորժաք [[Վակներ]]<nowiki/>ի ստեղծագործութիւններուն մեծ երկրպագուն էր 1857-էն:{{Sfn|Clapham|1979b|p=17}} Կեանքի վաղ ժամանակահատուածին ընթացքին ան կ'ըսէ. «Վակներ այնքան մեծ հանճար էր, որ կրնար ընել այն ինչ մնացած ստեղծագործողներուն հասանելիութենէն դուրս էին»:{{Sfn|Clapham|1979b|pp=172–73}} Վակներ յատկապէս ազդեցութիւն կ'ունենայ Տվորժաքի օփերաներուն եւ քանի մը նուագախմբային ստեղծագործութիւններուն վրայ:{{Sfn|Clapham|1979b|p=31}} 1873-էն Տվորժաքի ոճը կ'ըլլայ «հաստատուն քայլերով շարժիլ դասական երաժշտութեան ձեւերու ուղղութեամբ»,{{Sfn|Clapham|1979b|p=27}} որպէսզի աւելի յատուկ ըլլայ «դասականի ձեւերը»: 1894-ին Տվորժաք կը գրէ յօդուած մը, որուն մէջ կ'ըսէ, թէ նախկին ստեղծագործողներէն ան հիացած է Պախով, Մոցարթով, Պեթհովենով եւ Շուպերթով: Յօդուածը յատկապէս Շուպերթի մասին էր. Շուպերթի ծննդեան հարիւրամեակէն երեք տարի առաջ: Տվորժաք յատուկ սէր կը տածէր Շուպերթի<ref>[http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=cent;cc=cent;rgn=full%20text;idno=cent0048-3;didno=cent0048-3;view=image;seq=0351;node=cent0048-3%3A5] (from ''The Century Illustrated Monthly Magazine'', Vol. XLVIII, No. 3 (July 1894), pp. 341–46.</ref>: == Ստեղծագործութիւն == Արտասովոր է Տվորժաքի ներդրումը չեխական գործիքային եւ յատկապէս համանուագի երաժշտութեան բնագաւառէն ներս՝ հանրահռչակ 16 «Սլավոնական պարերը» (1-ին շարք, 1878, 2-րդ շարք, 1886-87), 9 համանուագ (1865, 1865, 1873, 1874, 1875, 1880, 1884-85, 1889, 1893), 4 նախերգանք («Իմ հայրենիքը», 1883 եւ այլն), 5 համանուագային բանաստեղծութիւն («Ոսկեայ ճախարակը», 1896, «Աղաւնեակ», 1896 եւ այլն), 3 համերգ (դաշնակի, 1876, ջութակի, 1879, թաւջութակի, 1895) եւ այլն։ Այս երկերուն մէջ ան ստեղծած է գունագեղ ժողովրդական ոճային տեսարաններ, բանաստեղծական շունչով յագեցած բնութեան պատկերներ, հերոսական, քնարական երեւակայական կերպարներ։ Գլուխ գործոցը թատերական բնոյթի վերջին՝ «Նոր աշխարհէն» (9-րդ) համանուագը, ուր վարպետօրէն կ'օգտագործէ ափրիկեան եւ հնդկական մեղեդիական եւ չափական դարձուածքներ։ Օփերայի ասպարէզէն ներս կը շարունակէ [[Բեդրժիխ Սմետանա|Պեդրժիխ Սմետանա]]<nowiki/>յի աւանդոյթները։ Կը գրէ տարբեր ոճերու 10 օփերա՝ ժողովրդական-կենցաղային («Կամակորները», 1874, «Խորամանկ գիւղացին», 1877), պատմա-վիպասանական («Ալֆրետ», 1870, «Տմիթրի», 1882), ժողովրդական հեքիաթային («Ջրահարսը», 1900)։ ձայնաւոր-համանուագային երկերէն նշանաւոր են՝ «Ս. Լիւթմիլա» մաղթանուագը (1866, առաջինը՝ չեխական երաժշտութենէն ներս), «Ռեքուիեմը» (1890) եւ այլն։ Տվորժաքի բնորոշ քնարականութիւնը լիակատար արտայայտութիւն կը ստանայ 70-էն աւելի երգերուն եւ վիպերգներուն մէջ, 21 «Մորաւիական զուգերգներուն մէջ» (1875), «Բնութեան գիրկին մէջ» եւ խմբերգներուն մէջ (1882)։ «Փրակի գարուն» ամենամեայ միջազգային փառատօնի շրջանակներէ ներս կը կազմակերպուի Տվորժաքի անուան թաւջութակահարներու մրցոյթը։ === Համանուագները=== [[Պատկեր:The title page of the autograph score of Dvořák's ninth symphony.jpg|մինի|Տվորժաքի իններորդ համանուագին ստորագրուած էջը]] Տվորժաքի կեանքին ընթացքին իր համանուագներէն միայն հինգը ընդարձակօրէն ճանչցուած էին: Առաջին հրատարակուածը վեցերորդն է, նուիրուած Հանս Ռիխթրին: Տվորժաքի մահէն ետք, հետազօտութիւններ կ'ունենայ չորս չհրատարակուած համանուագներու համար, որոնցմէ առաջինին ձեռագիր նմոյշը կորսնցուցած է հեղինակը՝ Տվորժաք: Այս ամէնը կը յանգի անորոշ իրավիճակի մը, եւ այսպիսով «Նոր Աշխարհ» համանուագը փոխնիփոխ կը կոչուի հինգերորդ, ութերորդ եւ իններորդ: Այս նոր թուագրման եղանակը կը գործածէ, համանուագներու պատուէրներու եւ գրարման ժամկէտերու հիման վրայ։ Տվորժաքի համանուագները կը բխին Շուպերթեան աւանդութիւններէն, որովհետեւ երգային եւ քնարական ոճով շատ նման են եւ այդ պատճառով մատչելի են հանդիսատեսին: Բայց, Թարուսքինի թելադրանքով, կարեւոր փոփոխութիւնը, որ Տվորժաք կը մուծէ «շրջստեղծային» ձեւն է, յատկապէս իր հետագայ համանուագներուն մէջ (ինչպէս նաեւ մենակատարի ստեղծագործութիւններուն մէջ):{{Sfn|Taruskin|2010|p=754}} [[Պատկեր:Dvorak_S9M2_100501.ogg]] * Համանուագ թիւ 1, c moll օփիւս 3, գրուած է 1865 -ին, երբ Տվորժաք 24 տարեկան էր:{{refn|First performed 1936; first published 1961|group=n}} Հետագային ենթախորագրուած է Զլոնիքի Զանգերը անունով, անդրադառնալով Տվորժակի 13-16 տարեկան ժամանակներուն, որ ան անցուցած էր Զլոնիք գիւղին եւ անոր եկեղեցւոյ մէջ։ * Համանուագ թիւ 2, B dur, օփիւս 4,{{refn|First performed 1888; also first published 1959|group=n}} նոյնպէս գրուած է 1865 -ին, այնուամենայնիւ, հակառակ իր իւրայատկութեան, դիւրին է պահել իր տեղը դասական համանուագայինի ցանկին մէջ:{{Sfn|Clapham|1980|p=778}} * Համանուագ թիւ 3, E dur, օփիւս 10{{refn|First performed 1874; first published 1912|group=n}}, գրուած է 1873 -ին, կը ներկայացնէ Տվորժաքի վերջին ծանօթութիւններուն ազդեցութիւնը Ռիչարտ Վակների գրած երաժշտութեան հետ: * Համանուագ թիւ 4, d moll օփիւս 13,{{refn|First performed 1892; first published 1912|group=n}} հոս աւելի քիչ ակնյայտ է այդ ազդեցութիւնը, բացառմամբ երկրորդ մասի սկիզբին:{{Sfn|Clapham|1980|p=778}} * Համանուագ թիւ 5, F dur օփիւս 76,{{refn|First performed 1879; first published 1888 as 'Symphony no. 3'|group=n}} ինքը աւելի շատ բնութեան մէջ հովուական տպաւորութիւն կը ստեղծէ: * Համանուագ թիւ 6, D dur օփիւս 60,{{refn|First performed and published in 1881 as 'Symphony no. 1'|group=n}} նոյնպէս կը ստեղծէ նման տպաւորութիւն, այս համանուագը հրատարակուած է 1880 -ին, Պրամսի թիւ 2 համանուագին նման է, յատկապէս արտաքին շարժումները: Բայց երրորդ մասին մէջ այդքան ալ նման չէ, մանաւանդ վառ Չեխական պարը: Այս համանուագին շնորհիւ Տվորժաք կը ճանչցուի իբրեւ համանուագային ստեղծագործ: * Համանուագ թիւ 7, d moll օփիւս 70,{{refn|First performed and published in 1885 as 'Symphony no. 2'|group=n}} գրուած է 1885-ին: * Համանուագ թիւ 8, g moll օփիւս 88,{{refn|First performed and published in 1888 as 'Symphony no. 4'|group=n}} բնորոշ է աւելի տաք, եռանդուն եւ աւելի լաւատես հնչիւններու: Քարլ Շումանն (ձայնանիշերու գրքոյկին մէջ, Ռաֆայէլ Քուպելիքի կատարումով՝ ձայնագրած բոլոր համանուագները) համեմատած է Կուսթաւ Մահլերի աշխատանքներուն հետ: * Համանուագ թիւ 9, e moll օփիւս 95,{{refn|First performed in 1893 and published in 1894 as 'Symphony no. 5'|group=n}} նոյնպէս ծանօթ է իր ենթախորագիրով՝ «Նոր Աշխարհէն», կամ «Նոր Աշխարհի համանուագ»: Տվորժաք զայն գրած է Յունուարէն Մայիս 1893 ժամանակահատուածին ընթացքին, երբ Տվորժաք Նիւ Եորք կը գտնուէր։ Իր առաջին ելոյթին ընթացքին, ինք կը հաստատէր, թէ այս ստեղծագործութեան մէջ գործածած է Ամերիկեան երաժշտութեան տարրերէն, ինչպիսիք են եկեղեցական եւ բնիկ Ամերիկեան երաժշտութիւնները, բայց հետագային կը ժխտէ այդ մէկը: 15 Դեկտեմբեր 1893-ին «Նիւ Եորք Հեր ալթի» հրատարակած յօդուածին մէջ ան կը գրէ. «Իններորդ համանուագին մէջ ես գրած եմ հնդկական երաժշտութիւնը բնութագրող մեղեդիներ»: Նիլ Արմսթրոնկ «Նոր Աշխարհ» համանուագը կը ձայնագրէ Լուսնի Ափոլլօ 11 անջրպետանաւուն՝ 1969-ին առաջին վայրէջքը լուսնին վրայ կատարելուն առիթով:<ref name="Apollo11">{{cite web|title=Dvorak Symphony no 9: From the New World|url=http://crowndozen.com/main/archives/000871.shtml|website=Crowndozen.com|date=22 March 2006|last=Smithee|first=Alan|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071204053504/http://www.crowndozen.com/main/archives/000871.shtml|archivedate=4 December 2007|df=dmy-all}}</ref> Իսկ 2009-ին Աւստրալիոյ մէջ «Էյ Պի Սի Քլասիք Էֆ Էմ»ի կողմէ կազմակերպուած մրցումին իբրեւ արդիւնք կ'ընտրուի իբրեւ սիրուած համանուագ:<ref name="Classic100List">[http://www.abc.net.au/classic/classic100/symphony/list.htm ABC.net.au]</ref> Կարգ մը ղեկավարներ ձայնագրած են համանուագային շրջանները, ներառեալ Քարել Անցերլ, Իսթեֆան Քերթեսզ, Ռաֆայէլ Քուպելիք, Օթամար Սուիթներ, Լիպոր Փեսեք, Զտենէք Մաքալ, Վաքլաւ Նեումանն, Ուիթոլտ Րոուիքի եւ Նիմէ Ժարվի: Ատոլք Չեխ ամէնէն աւելի կատարած է Տվորժաքի ստեղծագործութիւնները: Ան ղեկավարած է առաջին կատարումերը թիւ 2-ի, 5-ի, 6-ի, 7-ի եւ 8-ի: Պետրիխ Սմեթանա կատարած է երրորդն ու չորրորդը, Անթոն Սեյտիլ ղեկավարած է թիւ 9, եւ Միլան Սաչսը կատարած է թիւ 1-ը: === Համանուագային Բանաստեղծութիւններ === Ֆրանց Լիստ յօրինած է համանուագային Բանաստեղծութիւններուն ձեւը: Տվորժաք գրած է հինգ համանուագային Բանաստեղծութիւններ, 1896-1897 թուականներու ընթացքին, բոլորն ալ ունին յաջորդական օփիւսային թիւեր՝ «Ջուր Կորպլինը» օփիւս 107, «Միջօրէական Վհուկը» օփիւս 108, «Դարձող ոսկեայ անիւը» օփիւս 109, «Վայրի Աղաւնին» օփիւս 110 եւ «Հերոսին Երգը» օփիւս 111: Առաջին չորսը գրուած են Չեխ, աւանդավէպ ուսումնասիրող Քարել Եարոմիր Էրբենի պալլատներու հաւաքածոյին հիման վրայ։ Իսկ Հերոսին Երգը համանուագային բանաստեղծութիւնը հիմնուած է Տվորժաքի երեւակայական նախագիծին վրայ, եւ կ'ենթադրուի որ անիկա ինքնակենսագրական մըն է:<ref>{{cite news|author=Edward Rothstein |title=Review/Music; The American Symphony Takes On a New Role |date=24 March 1992 |work=New York Times |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7DE153BF937A15750C0A964958260 |accessdate=6 August 2008 }}</ref> === Երգչախմբային ստղծագործութիւններ === [[Պատկեր:Remembrance of the performance of Stabat Mater in Worcester on 12 September, 1884..jpg|thumb|200px|Սթապաթ Մաթերի գլխաւոր էջը]] Տվորժաքի երգչախմբային ստեղծագործութիւններուն հիմնական եւ զգալի մասը զբաղեցուցած է «Սթապաթ Մաթըր»ը (թարգմանաբար կը նշանակէ՝ կանգնած մայրը):<ref>{{cite web|url=http://www.stabatmater.info|title=Stabat mater dolorosa|first=Hans|last=van der Velden|date= February 2011}}</ref> Իր «Ռեքուիեմ»ը զետեղումն է «Թը Տէօմ»ին եւ «Մեսսա Ռէ Մաժոր»ին: «Սթապաթ Մաթըր», օփիւս 58, ընդարձակ է, մեծածաւալ (90 վայրկեան) վոքալ-նուագախմբային հոգեւոր ստեղծագործութիւն մըն է մենակատարներով (սոփրանօ, ալթ, թենոր, պաս), երգչախումբն ու նուագախումբը հիմնուած են հին եկեղեցական աղօթքի վրայ, որ նոյն անունն ունէր: Տվորժաքի դստեր Ժոսեֆայի մահուան գոյժը զինք ներշնչած է, որպէսզի ան առաջին անգամ գրէ «Սթապաթ Մաթըր»ը: Անթոնին Տվորժաք գրած է իր «Ռեքուիեմ»ը 1890-ին, իր գործունէութեան ծաղկման շրջանին սկիզբը: Տվորժաք շատ հաւատացեալ մարդ էր, եւ այս ստեղծագործութեան մէջ ակնյայտ է անոր հաւատքին խորութիւնը<ref>{{Cite AV media notes |title= Requiem|title-link= |others= Karel Ančerl and the Czech Philharmonic|url= http://www.discogs.com/viewimages?release=2647543|access-date= 7 September 2015|first= Jarmil|last= Burghauser|type= Sleeve note}}</ref>: Այս ստեղծագործութիւնը առաջին անգամ կը կատարուի 9 Հոկտեմբեր 1891 Պիրմինկհեմի մէջ, Տվորժաքի ղեկավարութեամբ, որ մեծ յաջողութիւն կը գտնէ{{Sfn|Šourek et al.|1976|p=xi}}: Արտասահման՝ Պոսթոնի մէջ հռչակ կը շահի 30 Նոյեբեր 1892-ին: Վիեննայի մէջ կ'ողջունուի 1901-ի վերջին{{Sfn|Clapham|1979b|p=117}}: « Թը Տէօմ օփիւս 103»ը Քանթաթ է սոփրանոյի եւ պարիթոնի մեներգութեամբ, երգչախումբի եւ նուագախումբի կատարումով. գրուած է լատիներէն նշանաւոր աղօթքին՝ « Թը Տէօմ»ի բառերուն հիման վրայ (Տէր, կը փառաբանենք քեզ): Գրուած է 1892-ին եւ նուիրուած է Ամերիկայի յայտնաբերման 400-րդ ամեակին: Ստեղծագործումը կ'աւարտի մինչեւ Ամերիկա տեղափոխուիլը, եւ 1891-ին զայն կը յանձնէ Ժանէթ Թուրբերին, երբ կը ստանձնէ տնօրէնի պաշտօնը վերջինիս դպրոցէն նէրս: Ստեղծագործութիւնը, որ աւելի մատչելի եւ սերտ էր քան «Սթապաթ Մաթըր»ն ու «Ռեքուիեմ»ը, առաջին անգամ կը կատարուի Տվորժաքի առաջին մենահամերգին ընթացքին, 21 Հոկտեմբեր 1892-ին Նիւ Եորքի մէջ: «Մեսսա Ռէ Մաժոր» (բնագիրին մէջ թուագրուած է իբրեւ օփիւս 76, իսկ հետագային օփիւս 86), ի սկզբանէ գրուած է երգեհոնի, մենակատար երգիչնեու եւ փոքր երգչախումբի համար: Ստեղծագործութիւնները իր վերջնական կերպարանքը ստացած են 1892-ին, երբ, [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] Նովելլօ խմբագիրներուն խնդրանքին ի պատասխան, Տվորժաք վերափոխած է իր «Մեսսա»ն սիմֆոիք նուագախումբի համար<ref>{{cite web|title=Mše D dur|url=http://www.nibiru-publishers.com/index.php?action=Detail&St=1&Dept=Hudba&ID=39&lang=English|publisher=Nibiru-publishers.com|language=Czech|accessdate=2018-04-28|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203042844/https://www.nibiru-publishers.com/index.php?action=Detail&St=1&Dept=Hudba&ID=39&lang=English|dead-url=yes}}</ref>: «Ս. Լուտմիլա» օրաթորիան հսկայ յաջողութիւն էր Պոհեմիայի եւ Մորավիայի մէջ. 1901 եւ 1904 թուականներուն կ'երգուի միջոցառումներու ընթացքին, ի պատիւ Տվորժաքի: Այս ստեղծագործութիւնը մեծ յաջողութիւն կը գտնէ Հոկտեմբեր 1886-ին, Անգլիոյ մէջ{{Sfn|Clapham|1979b|pp=81–82}}: «Ուրուականի Հարսը» Քանթաթը օփ. 69, Պ. 135, կը կատարուի 1885-ին, Անգլիոյ Պիրմինկհամ քաղաքին մէջ, երաժշտական փառատօնի մը ընթացքին, անիկա կը դառնայ Տվորժաքի մեծագոյն յաջողութիւնը իր ստեղծագործական գործունէութեան ընթացքին:{{Sfn|Clapham|1979b|p=77}} === Քոնչերթօներ === Երաժշտագէտ Հարոլտ Ս. Շոնպերկ Տվորժաքի գրածներուն մասին գրած է. «Հրապուրիչ Դաշնակի քոնչերթօ է g moll-ը, բաւական արդիւնաւէտ դաշնամուրային մասերով, գեղեցիկ ջութակի քոնչերթօ է a moll-ը, եւ վսեմ թաւջութակի քոնչերթօ է b moll-ը»{{Sfn|Schonberg|1980}}: Բոլոր քոնչերթօները գրուած են դասական երեք-մասի ձեւով: Քոնչերթօ դաշնակի եւ նուագախումբի համար g moll օփ. 33 երեք քոնչերթօներէն առաջինն էր (մենակատարի եւ նուագախումբի համար) Տվորժաքի ստեղծագործութիւններէն, եւ այդ երեքէն նուազ նշանաւորը: Քոնչերթօ ջութակի եւ նուագախումբի համար a moll օփ, 53 գրուած է 1878 -ին, լաւագոյն ջութակահարներէն Ժոզեֆ Եոաքիմին համար: Անիկա աւարտած է 1879-ին, բայց Եոաքիմ կասկածով մօտեցած էր այդ ստեղծագործութեան: Անիկա առաջին անգամ կը նուագուի Փրակի մէջ 1883-ին Ֆրանթիսեք Օնտրիչեքի կատարումով, որ նոյնպէս իր առաջին կատարումերը ներկայացուցած է Վիեննայի եւ Լոնտոնի մէջ: Քոնչերթօ թաւջութակի եւ նուագախումբի համար b moll օփ. 104-ը իր երրորդ եւ վերջին քոնչերթօն էր։ Ան գրած է 1894-1895 թուականներուն իր թաւջութակահար ընկերոջ՝ Հանուս Ուիհանին համար: Ուիհան եւ ուրիշներ Տվորժակի պարբերաբար կը հարցնէին թաւջութակի քոնչերթոյին մասին, բայց Տվորժաք միշտ կ'ըսէր, թէ թաւջութակը շատ լաւ նուագախբային գործիք է, բայց մենակատարի մը համար լիովին անկատար է:<ref>Smaczny, 1999, p. 1</ref> Տվորժաք գրած է քոնչերթօն Նիւ Եորքի մէջ, Ազգային երաժշտանոցին տնօրինութիւնը ղեկավարելու ընթացքին: 1894-ին Վիքթոր Հերպերթ, որ նոյնպէս կը դասաւանդէր այդ երաժշտանոցին մէջ, գրած է թաւջութակի քոնչերթօ եւ ներկայացուցած է զայն շարք մը համերգներու ընթացքին: Տվորժաք Հերպերթի թաւջութակի քոնչերթոյին վերջին երկու համերգներուն ներկայ կը գտնուի, եւ ներշնչուելով պատրաստակամութիւն կը յայտնէ Ուիհանի թելադրած քոնչերթօն իրականացնելու: Տվորժաքի քոնչերթօն իր առաջին կատարումը կ'ունենայ 16 Մարտ 1896-ին Լոնտոնի մէջ, Անգլիացի թաւջութակահար Լէօ Սլերնի կատարումով,{{Sfn|Burghauser|1960|p=322}} որ մեծ ընդունելութիւն կը գտնէ:{{Sfn|Clapham|1979b|p=149}} Պրամս այս ստեղծագործութեան վերաբերեալ կ'ըսէ. «Ես գիտէի որ մէկը կրնայ թաւջութակի այսպիսի քոնչերթօ մը գրել»: 1865-ին, իր գործունէութեան սկիզբը, Տվորժաք գրած է բամբ ջութակի (Violoncello) քոնչերթօ A dur դաշնամուրային նուագով, Պ. 10: Կիւնթեր Ռաֆայէլ 1925-1929 զայն վերափոխած եւ նուագախմբայինի վերածած է: Տվորժաքի ցուցակագիր Ժամիլ Պուրկհաուզեր զայն վերափոխած եւ կը հրատարակած է 1975 -ին:<ref name="Battey" /> A compiler of discographies of Dvořák's music wrote that his is the "king" of cello concertos.<ref>Yoell, John H., "Dvořák in America: A Discography", Appendix C of {{Harvnb|Tibbets|1993|p=413}}</ref> === Քամերային երաժշտութիւն === Վերջին 30 տարիներու ընթացքին, Տվորժաքի գրած քամերային ստեղծագործութիւնները շատ բազմազան էին, նոյնիսկ 40 ստեղծագործութիւն գրած է լարային համոյթի համար: 1860 -ին երբ ան իր ուսումը կ'աւարտէ երգեհոնային դպրոցէն ներս, կը գրէ իր լարային քառեակը թիւ 1, a moll, օփ,1: 1860-ին կը գրէ իր երկրորդ լարային քառեակը, թիւ 2, G dur, օփ. 77: Անիկա ուշագրաւ է իր կրկնաբամբի (double bass) օգտագործութեան շնորհիւ: Գրուած էր քամերային երաժշտութեան մրցումի համար, որուն ղեկավարը Ումեոլեցքա Պեսետան էր, որուն պարգեւատրումը 5 տուկաս էր: Մրցանակը կը կոչուէր՝ «Մեղեդի արտաբերման, փոլիֆոնիք ստեղծագործութեան մէջ գիտարուեստական եւ արհեստագիտական հմտութիւններու, ձեւի տիրապետման եւ գործիքներուն իմացութեան» համար<ref>[[#{{harvid|Clapham|1979a}}|Clapham (1966, reprinted 1969)]], p. 167.</ref>: Լարային երրորդ քառեակը, որմով ան կ'ամփոփէ իր քամերային համոյթային ստեղծագործութիւնները: Մէկ տարի ետք, կ'աւարտէ առաջին լարային քառեակը՝ թիւ 1, A dur, օփ.2 տասնչորս լարային քառեակներէն{{Sfn|Clapham|1979b|p=21}}: 1880-ականներուն Տվորժաք կը կազմէ ցուցակ մը, ուր կը գրէ այն ստեղծագործութիւններուն անունները, որոնք աւրուած էին, այդ ցուցակին մէջ կային նաեւ քառեակներ: Ան պէտք է գրի առնէր նօթագրութիւնները: Մասերուն մէջի սխալներուն քանակը անհաւանական կը դարձնէր զանոնք նուագելը: 2-4-րդ քառեակները մօտաւորապէս գրուած են 1860-1870 թուականներուն եւ ակնյայտ է Ռիչարտ Վակների ազդեցութիւնը այդ ստեղծագործութիւններուն մէջ<ref>[http://www.antonin-dvorak.cz/en/string-quartet3 English language version of a Czech site including details of all Dvorak's works]</ref>. Տվորժաք կը պահպանէ այդ բնօրինակները, բայց անոնց օփիւսային թիւեր չի տար: Անոնք կ'ունենան միայն Պուրկհաուզերեան թուագրումեր Պ.17, Պ.18 եւ Պ.19<ref name="ReferenceA"/>: Չորրորդ քառեակին Andante religioso մասը հինգ տարի ետք, ան կ'օգտագործէ իր երկրորդ լարային քառեակին մէջ օփ.77, իբրեւ ստեղծագործութեան երկրորդ մաս, որուն անուանումը ինթերմեցցօ է (Intermezzo): Նոքթիւրնը հինգ մաս էր ի սկզբանէ, բայց հետագային անոր երկրորդ մասը կը հեռացուի, եւ հետագային կը վերափոխուի եւ կ'անուանուի Նոքթիւրն լարայիններու համար B dur, օփ. 40 (Պ.47): Հետագային կը գրէ երկու լարային քառեակներ եւս 1873-ին (թիւ 5, Պ.37 եւ թիւ 6, Պ.40)<ref>[[#{{harvid|Clapham|1979a}}|Clapham 1969]], p. 163.</ref>: Իր ամէնէն նշանաւոր քառեակը 12-րդն է, Ամերիկեանը, օփ.96: Ան նոյնպէս գրած է դաշնակի հնգեակ, երկուքն ալ A dur, որոնցմէ երկրորդը օփ.81 աւելի ճանչցուած է: Գրած է նաեւ Թերցեթթօ երկու ջութակի եւ մէկ ալթի համար օփ.74: Նաեւ, երկու դաշնամուրային քառեակ, լարային վեցեակ եւ երեք դաշնամուրային եռեակ: Գրած է Պակաթելներու շարք մը՝ օփ. 47, չօգտագործուող գործիքներու համար երկու ջութակի, թաւջութակի եւ երգիոնիկի (harmonium) համար, երկու Վալս լարային քառեակի համար եւ տասներկու սիրային երգեր փոխադրուած քառեակի համար, որոնք վերցուած են իր 18 երգերու ժողովածուէն, որոնք պաշտօնապէս հրատարակուած էին 1865-ին «Կիպրացիները» վերնագիրով: === Օփերաները === 1904-ի հարցազրոյցին Տվորժաք ըսած է, թէ օփերան ժողովուրդին համար ամէնէն յարմար ձեւն է{{Sfn|Smaczny|2003|p=370}}: Եթէ այս հայրենասիրութիւնը իր օփերաներուն սիրտերուն մէջն է, ան նաեւ կը պայքարէր Չեխական ազգային մեղեդիներու ոճին համար եւ Ճաքոմօ Մաերբերի ոճի Մեծ Օփերայի ոճին համար, որ 1862-1871 թուականներուն եղած է Փրակի ժամանակաւոր թատրոնի փորձառու գլխաւոր ալթահարը{{Sfn|Smaczny|2003|pp=370–71}}, եւ անոր ազդեցութիւնը շատ մեծ էր իր ստեղծագործութիւններուն վրայ ինչպիսիք են Վանտան եւ Տիմիթրիժը{{Sfn|Smaczny|2003|pp=378–80}}: Իր հետագայ հետաքրքրութիւնը Ռիչարտ Վակներով նոյնպէս ազդած է իր օփերաներուն վրայ, ակնյայտ է Տիմիթրիժի շատ ընդարձակ վերագրառումէն 1894-ի, իր Վիեննայի ձախողութենէն ետք{{Sfn|Smaczny|2003|p=380}}: Իր բոլոր օփերաներէն միայն Ռուսալքան է, օփ.114, որ լաւ ճանչցուած արիա՝ եղանակ կը պարունակէ "Měsíčku na nebi hlubokém" («երգ դէպի լուսին»), ան մինչեւ այսօր կը հնչէ օփերայի տարբեր բեմերու վրայ՝ նոյնպէս Չեխիոյ սահմաններէն դուրս{{Sfn|Beckerman|2003}}: === Երգեր === Պիպլիական 10 երգերու շարանը, օփ.99, Պ.185, գրուած է Մարտ 1894-ին, իր մօտիկ ընկերոջ եւ հանրայատ խմբավար Հանս Վոն Պիւլոուի մահուան գոյժը ստանալուն առիթով: Միայն մէկ ամիս առաջ իր հօր մահամերձ ըլլալուն մասին կը տեղեկանայ Պոհեմիայի մէջ։ Տվորժաք ինքզինք կը սփոփէր [[Սաղմոս]]<nowiki/>ներ ընթերցելով: Տվորժաքի այս երգերու ժողովածուն իր լաւագոյններն էին, որոնք հիմնուած էին Չեխերէն Քրալիցէի [[Աստուածաշունչ]]<nowiki/>ին վրայ։ Տվորժաքի հայրը իր մահկանացուն կնքած է 28 Մարտ 1894-ին<ref>Burghauser 1960 or later ed., B. 185</ref>: Տվորժաք գրած է բազմաթիւ ուրիշ երգեր, ներշնչուած Չեխական ազգային երաժշտութենէն, ինչպիսիք են «Սիրոյ երգեր»,«Երեկոյեան երգեր» եւ այլն: === Այլ ստեղծագործութիւններ=== [[Պատկեր:Dvořák_-_Humoresque_Op._101_No._7.ogg]] Այլ կարեւոր աշխատանքներէն, որոնք ցոյց կու տան Չեխական ազգային երաժշտութիւնը եւ ռիթմիք, մեղեդային առումները, երկու հատորով հրատարակուած Սլավոնիք Պարերն են: Առաջին գիրքը, օփ. 46 (1878), ստեղծագործութեան կաղապարին մէջ արտայայտուած է չեխերէնը<ref>Clapham 1966, p. 137</ref>: Անոնք գրուած են Դաշնամուրային զուգանուագի համար (մէկ դաշնակ, չորս ձեռք), բայց Տվորժաք այս ժողովածուն վերափոխած է նուագախումբի համար, աւրելով զայն նոյն տարուան ընթացքին: Երկրորդ գիրքը, օփ. (նոյնպէս բնօրինակը գրուած է դաշնամուրային զուգանուագի համար չորս ձեռքով): == Գրականութիւն հիմնուած իր գործերուն վրայ == * Իրան Քրիքորքան գրած է մանկական գիրք Տվորժաքի քանի մը օփերաներուն հիման վրայ: * Ժոզեֆ Սքվորեցքին գրած է «Տվորժաք սիրոյ մէջ» իր Ամերիկայի կեանքի մասին իբրեւ Պետական երաժշտանոցի տնօրէն: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Աղբիւրներ == {{refbegin}} * {{cite book | last= Beckerman|first=Michael Պ.|title= Dvořák and His World | year= 1993|publisher= Princeton University Press| location = Princeton | ISBN= 0-691-03386-2|ref=harv}} * {{cite book | last= Beckerman|first=Michael Պ.|title= New Worlds of Dvořák: Searching in America for the Composer’s Inner Life| url= https://archive.org/details/newworldsofdvora0000beck| year = 2003 | publisher = W.W. Norton & Co |location = New York| ISBN = 0-393-04706-7 | author-mask = 3|ref=harv}} * {{cite journal |last= Beckerman |first= Michael |date= 1 December 1992 |title = Henry Krehbiel, Antonín Dvořák, and the Symphony 'From the New World' |url= https://archive.org/details/sim_music-library-association-notes_1992-12_49_2/page/447 |jstor=897884 |journal= Notes |publisher= Music Library Association |volume=49 |issue=2 |pages=447–73 |doi=10.2307/897884 |ref={{harvid|Beckerman|1992}}}} * {{cite book|first=A. Peter|last=Brown|title=The Second Golden Age of the Viennese Symphony: Brahms, Bruckner, Dvořák, Mahler, and Selected Contemporaries|location=Bloomington|publisher=Indiana University Press|date=2003a|ref=harv}} * {{cite book | last= Brown|first= A. Peter| year= 2003b| title= The Symphonic Repertoire | volume = 3 | chapter = Part 1| publisher = Indiana University Press|location=Bloomington|isbn= 0-253-33488-8 | pages = 410–36 | url= https://books.google.am/books?id=vRI_PGC_IBEC&lpg=PP1&pg=PA411|ref=harv}} * {{Citation | last= Burghauser|first=Jarmil| year=2006| title= Antonín Dvořák | publisher =Bärenreiter Supraphon; Koniasch Latin Press| location = Prague | isbn=80-86791-26-2|language= Czech}} * {{Citation | last = Burghauser | first = Jarmil | year = 1960 | origyear = Export Artia 1960, Bārenreiter Supraphon 1966, 1996 | title = Antonin Dvořák Thematický Katalog |trans-title=Thematic Catalogue | publisher = Bārenreiter Supraphon | place = Prague | language = Czech | author-mask = 3}}, notes in German and English. Bibliography co-edited by Dr. John Clapham and Dr. W. Pfannkuch, and a Survey of Life and Work. If there is a reference to one edition and the reader has access only to another edition, the catalogue numbers such as Պ.178 for the New World Symphony will be more useful than page numbers. In the chronology of Dvořák’s life, one may search by year (and date) rather than page number. * {{cite book | last= Butterworth|first=Neil| year= 1980| title = Dvořák, his life and times | url= https://archive.org/details/dvorakhislifetim0000butt| publisher=Midas Books|ISBN = 0-859-36142-X|ref=harv}} * {{Citation | last = Clapham | first = John | year = 1979a | origyear = St. Martin’s Press or Faber & Faber 1966, MacMillan reprint {{ISBN|0-333-23111-2}} or St. Martin’s, {{ISBN|0-31204515-8}}, 1969 | title = Antonín Dvořák, Musician and Craftsman | place = London | publisher = Newton Abbot (England), David & Charles | ISBN = 0-7153-7790-6}}. * {{Citation | last = Clapham|first=John| year = 1979b | title=Dvořák| publisher = W. W. Norton|location = New York|isbn=0-393-01204-2 | author-mask = 3}} * {{Citation | last = Clapham | first = John | year = 1980 | author-mask = 3 | contribution = Dvořák, Antonín (Leopold) | title = The [[New Grove Dictionary of Music and Musicians]] | editor-first = Stanley | editor-last = Sadie | place = London | publisher = MacMillan | ISBN = 0-333-23111-2 | volume = 5 | pages = 765–92}}. * {{cite book | editor1-last = Černušák | editor1-first=Gracián | editor2-last = Štědroň | editor2-first = Bohumír | editor3-last = Nováček | editor3-first = Zdenko |year=1963 | title= Československý hudební slovník I. A-L | publisher=Státní hudební vydavatelství | location = Prague |language= Czech|ref={{Harvid|Černušák|1963}}}} * {{cite book | last = Dvořák|first=Antonín| year=2009| others= Šourek, Otakar (preface) | title = Biblické písně| publisher = Editio Bärenreiter | location = Prague | isbn=978-807058008-0|language = Czech, German, English, French}} * {{Citation | last = Gál | first = Hans | year = 1971 | title = Johannes Brahms: His Work and Personality | others = Joseph Stein transl. | publisher = Knopf | place = New York}}. * {{cite book | last = Goepp|first=Philip Henry| year=1913| title = Symphonies and Their Meaning | series = Third Series: Modern Symphonies | publisher = J. Պ. Lippincott Co |location=Philadelphia|url= https://books.google.am/books?id=dOMvAAAAMAAJ&pg=PA195|ref=harv}} * {{Citation | last = Hughes|first = Gervase|title = Dvorak: His Life and Music| year = 1967 | publisher = Cassell |location = London}} * {{Citation|last=Honolka |first=Kurt |title=Dvořák |year=2004 |publisher=Haus Publishing |location=London |isbn=1-904341-52-7 |url=http://www.books.google.am/books?id=kAVSQlZr-i4C }}{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book | last = Horowitz|first= Joseph | authorlink=Joseph Horowitz | year= 2003| title = Dvořák in America: In Search of the New World | url = https://archive.org/details/dvorkinamericain00horo| publisher = Cricket Books | ISBN = 0-812-62681-8|ref=harv}} * {{cite book | last = Hurwitz|first=David|year=2005| title= Dvořák: Romantic Music’s Most Versatile Genius | url = https://archive.org/details/dvorakromanticmu0000hurw| series = Unlocking the Masters | publisher =Amadeus Press|location=Milwaukee|ISBN= 1-574-67107-3|ref=harv}} * {{cite book|first=Robert|last=Layton|title=Dvořák Symphonies and Concertos|location=Seattle|publisher=University of Washington Press|date=1978|ref=harv}} * {{cite book | last = Peress|first=Maurice|title=Dvorák to Duke Ellington: A Conductor Explores America’s Music and Its African American Roots | url = https://archive.org/details/dvoraktodukeelli00pere|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=New York | ISBN =0-19-509822-6|ref=harv}} * {{cite book | title = Heritage of Music | volume = III: The Nineteenth Century Legacy | editor1-first = Michael | editor1-last = Raeburn | editor2-first = Alan | editor2-last = Kendall | publisher = Oxford University Press | origyear = 1989 | year = 1990 | url = https://books.google.am/books/about/Heritage_of_Music.html?id=QMsiAQAAIAAJ&redir_esc=y|ref={{harvid|Raeburn|1990|p=257}}}} * {{Cite book|title=The Lives of the Great Composers|publisher=W. W. Norton & Company|location=New York|edition=revised&zwnb;|date=1980|first=Harold C.|last=Schonberg|authorlink=Harold C. Schonberg|ref=harv}} * {{cite book| last = Schönzeler|first= Hans-Hubert| title= Dvořák | year = 1984 |publisher=Marion Boyars Publishers|location=London, New York | ISBN = 0-7145-2575-8|ref=harv}} *Smaczny, Jan (1999), ''Dvořák: Cello Concerto'', Cambridge University Press. *Smaczny, Jan (2002), ''Antonín Dvořák'', in ''Oxford Companion to Music'', ed. Alison Latham, Oxford University Press, 2002, pp.&nbsp;391–92 * {{cite book|last=Smaczny|first=Jan|date=2003|title=The Cambridge Companion to Grand Opera|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_i5u5|chapter=Grand Opera Amongst the Czechs|series=[[Cambridge Companions to Music]]|editor-first=David|editor-last=Charlton|pp=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_i5u5/page/366 366]–82|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-052-164683-3|ref=harv}} * {{cite book|editor1-last=Šourek|editor1-first=Otakar|editor2-last=Bartos|editor2-first=František|editor3-last=Hanuš|editor3-first=Jan|editor4-last=Berkovec|editor4-first=Jiři|editor5-last=Čubr|editor5-first=Anton|editor6-last=Pokorný|editor6-first=Antonín|editor7-last=Šolc|editor7-first=Karel|others=Antonín Dvořák (composer)|title=Requiem [Score]|edition=Supraphon|publisher=Artia|location=Prague|date=1976|ref={{harvid|Šourek et al.|1976}}}} * {{cite book| last = Steinberg|first=Michael|title=The Symphony: A Listener's Guide| url = https://archive.org/details/symphonylistener0000stei|year=1995|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|ISBN=0-19-506177-2|ref=harv}} * {{Citation | last = Taruskin|first=Richard|title=Music in the Nineteenth Century|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|ISBN=978-019-538483-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Tibbets|editor-first=John C.|date=1993|title=Dvořák in America|url=https://archive.org/details/dvorakinamerica10000unse|location=Portland, OR|publisher=Amadeus Press|ISBN=0-931340-56-X|ref={{harvid|Tibbets|1993}}}} * {{cite book|last=Yoell|first=Jćohn H.|date=1991|title=Antonín Dvořák on Records|url=https://archive.org/details/antonindvorakonr0000yoel|location=New York|publisher=Greenwood Press|ISBN=0-313-27367-7|ref=harv}} * {{Citation | title = Janáček: A Composer’s Life | first = Mirka | last = Zemanová | place = Boston | publisher = Northeastern University Press | year = 2002 | page = 112}} {{refend}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.antonin-dvorak.cz/ Comprehensive Dvořák site] * [https://web.archive.org/web/20091018201111/http://geocities.com/WestHollywood/Park/4586/aldfr.html List of Dvořák's works] * [http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=cent;cc=cent;rgn=full%20text;idno=cent0048-3;didno=cent0048-3;view=image;seq=0351;node=cent0048-3%3A5 Dvořák on Schubert] "The Century", Volume 0048 Issue 3 (July 1894) * [https://web.archive.org/web/20060208031217/http://homepage.mac.com/rswinter/DirectTestimony/home.html Collection of news articles and correspondence about Dvořák's stay in America] * [https://archive.org/search.php?query=Dvorak%20AND%20mediatype:audio Antonín Dvořák] Recordings at the [[Internet Archive]] * [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=%22Anton%2BDvorak%22 References to Dvořák in European historic newspapers] via [http://www.theeuropeanlibrary.org/ The European Library] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Տվորժաք, Անթոնին}} pulgh2hr6y9zuqf7p7wzvrixk5ym4fj 0 1743 253976 244954 2026-08-29T00:18:00Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253976 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Քաղաք}} '''Անի Քաղաք,''' աւերուած միջնադարեան բերդաքաղաք [[Թուրքիա|Արեւմտեան Հայաստանի]] մէջ։ Կը գտնուի [[Կարս]]ի մէջ՝ [[Հայաստան]]ի սահմանին։ Կառուցուած է [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան գետ]]ի աջ ափին, եռանկիւնաձեւ սարահարթի մը վրայ։ Ներկայիս հոն բնակութիւն չկայ։ Անիէն ոչ հեռու կը գտնուի [[Օջաքլը|Օճաքլը]] գիւղը, որուն անունով երբեմն թուրքերը կ'անուանեն Անին<ref>Dubin, Marc; Gawthrop, John; Richardson, Terry. The Rough Guide to Turkey. — 5th.. — New York: Rough Guides, 2003. — P. 831. — ISBN 9781843530718.</ref>։ == Հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք՝ Անին == [[Պատկեր:20110419 Monastery of Hripsimian Virgins Ani Turkey.jpg|մինի|աջից|Կուսանաց Վանք՝ Անի]] Հազար ու մէկ եկեղեցիներու քաղաք՝ Անին եղած է Հայաստանի ամէնէն հռչակաւոր մայրաքաղաքներէն մէկը 961-1053 թուականներուն` [[Բագրատունի]]ներու թագաւորութեան օրերուն: Արքունիքը Կարսէն Անի տեղափոխած է [[Աշոտ Գ. Բագրատունի]]ն: Անին նշանաւոր էր իբրեւ երկիրին տնտեսական, առեւտրական, արհեստագործական եւ մշակութային մեծ կեդրոն։ Ունեցած է շուրջ 100 հազար բնակիչ: Անին արտաքին աշխարհին հետ կապուած է Ախուրեան գետին վրայ կառուցուած հինգ քարաշէն կամուրջներով, որոնք բոլորն ալ ունեցած են 30 մեթրէ աւելի երկարութիւն։ [[Պատկեր:AniMap.gif|մինի|Անի քաղաքին յատակագիծը]] Քաղաքը ունեցած է 40 դուռ։ Անիի հարաւային մասին, վիթխարի ժայռի մը վրայ կը գտնուի քաղաքին Միջնաբերդը: == Անիի Մասին Յիշատակումներ == Անին շատ հին ժամանակներէն ի վեր բնակելի վայր եղած է. Շիրակի այդ տարածքին վրայ գտնուած են Ք.Ա. առաջին հազարամեակին պատկանող կիկլոպեան շինութիւններու (մեծածաւալ քարերով, առանց շաղախի խոշոր շինութիւն) մնացորդները. Անիի շրջակայ ձորերուն մէջի քարանձաւներն ալ եղած են բնակելի վայրեր. անոնցմէ մէկուն մէջ գտնուած է Ք.Ա. երկրորդ հազարամեակէն մնացած պրոնզէ ապարանջան. քաղաքին մօտակայ գերեզմանադաշտէն յայտնաբերուած են Ք.Ա. 8-7րդ դարերու իրեր: [[Պատկեր:Mury Ani od zewnatrz.JPG|մինի|ձախից|Անիի Պարիսպները]] Քաղաքը իր անունը առած է Բարձր Հայքի Դարանաղի գաւառի (այժմ, Քէմախ, Թուրքիոյ մէջ Եփրատի ձախ ափին) Անի բերդաքաղաքէն, որ հեթանոսական շրջանին հռչակաւոր էր [[Արամազդ]] չաստուածի մեհեանով եւ թագաւորներու գերեզմաններով: Անիի մասին առաջին յիշատակումները կը վերաբերին վաղ միջնադարուն՝ Ե. դարուն՝ որպէս Կամսարական իշխանական տան ամրոցներէն մէկը։ Հայ մատենագիրներէն այդ մասին կը վկայեն [[Եղիշէն]] ու [[Ղազար Փարպեցի]]ն։ Աւատատիրական յարաբերութիւններու սկզբնաւորման շրջանին Մեծ Հայքը կը գտնուէր [[Արշակունիներ|Արշակունիներու թագաւորութեան]] իշխանութեան տակ։ Արաբական տիրապետութեան ընթացքին՝ Թ. դարու սկիզբը, Շիրակի դաշտի Անի ամրոցը կը պատկանէր Շիրակի եւ Արշարունքի տէր Կամսարական իշխանական տան. [[Աշոտ Մսակեր Բագրատունի]], 780-ական թուականներուն կը գնէ Կամսարականներուն հողատարածքը [[Արշարունիք]] եւ [[Շիրակ]] գաւառները՝ Անի ամրոցով։ Վերջիններս Հայաստանէն կը հեռանան ու Բիւզանդական Կայսրութեան ծառայութեան կը մտնեն (790-826): Զարգացած միջնադարուն՝ 961-1045 թուականներուն, Անին [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներու թագաւորութեան]] մայրաքաղաքն էր։ Վերջինիս սահմաններուն մէջ ընդգրկուած էին [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] գրեթէ բոլոր գաւառները՝ [[Սեւանայ Լիճ]], [[Վանայ լիճ|Վանայ]] եւ [[Ուրմիոյ Լիճ]] լիճերուն միջեւ։ ԺԳ. դարու պատմիչ Սիպթ իպն ալ-Ճաուզին կը յայտնէ, որ նախքան սելճուքներու կողմէ Հայաստանի գրաւումը ([[Մանազկերտի ճակատամարտ]]), հայոց մայրաքաղաքին բնակչութիւնը կը հասնէր մէկ միլիոնի, որոնց մէկ մասը կը սպաննուէր, իսկ ողջ մնացածները գերի կը տարուէին<ref name="autogenerated2">{{cite book|title=Byzantium։ The Apogee|url=https://archive.org/details/byzantiumapogee0000norw|last=Norwich|first=John Julius|publisher=Viking|year=1991|isbn=978-0-394-53779-5|location=New York|pages=[https://archive.org/details/byzantiumapogee0000norw/page/342 342]-343|authorlink=John Julius Norwich}}</ref>։ Աւելի ուշ, Վրաց թագաւորութեան հզօրացման հետ, Արեւելեան Հայաստանի մէջ կը ստեղծուի [[Զաքարեան Իշխանապետութիւն|Զաքարեան իշխանապետութիւնը]], որու կեդրոնը դարձեալ կը դառնայ Անին<ref name="autogenerated1">{{cite book|title=Georgia in the XI-XII Centuries|last=Lordkipanidze|first=Mariam|publisher=Genatleba|year=1987|location=Tbilisi|page=150}}</ref>։ [[Պատկեր:20110419 Ruins in Citadel Ani Turkey 2.jpg|մինի|ձախից|Անիի Միջնաբերդէն մաս մը]] Անի, Աշոտեան եւ Սմբատեան պարիսպներով պաշտպանուած, բաղկացած էր Միջնաբերդէն, բուն քաղաքէն, արուարձաններէն եւ Քարանձաւային ու Ստորերկրեայ Անիէն: Հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք, անուանի էին յատկապէս Մայր տաճարը, [[Գագկաշէն]], Առաքելոց, Ս. Փրկիչ, Ապուղամրենց Ս. Գէորգ եւ [[Հովիւի Եկեղեցի (Անի)|Հովիւի եկեղեցի]]ները: Անի քաղաքը հիւրընկալած է հազարաւոր մարդիկ` դառնալով մշակութային հանգոյց եւ շրջանային պետութիւն`միջնադարեան Բագրատունեաց հարստութեան ժամանակաշրջանին: [[Պատկեր:Ani - bridge.jpg|մինի|աջից|Անիի կամուրջ]] Հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան մէջ Անին յայտնի է իբրեւ պաշտամունքի կառոյցներու նշանաւոր կեդրոն։ Ը. դարէն սկսեալ Հայաստանի մէջ ճարտարապետութեան զարգացումը կանգ կ'առնէ արաբներու տիրապետութեան շրջանին։ Մայրաքաղաք դառնալէ ետք Անիի շինարուեստի զարգացումը կ'ընթանայ վաղ միջնադարու հայկական ճարտարապետութեան ամբողջ ժառանգութեան, անցեալի յուշարձաններու յատակագծային եւ ծաւալային յօրինուածքներու վերստեղծման ու վերամշակման ուղիով, փաստօրէն սկսելով այն տեղէն, ուրկէ արհեստականօրէն ընդհատած էր անոնց աստիճանական զարգացումը։ [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեան գետ]]ը եւ հին կամուրջի մը փլատակները բնական սահման կը գծեն` հայ-թրքական տագնապալի յարաբերութիւնները պատկերելով: Երկու երկիրները երկար ատենէ տարակարծիք են, [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա. Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] տիրապետութեան տակ իրականացուած հայերու զանգուածային սպանութիւններու շուրջ, եւ [[Թուրքիա]] իր սահմանը Հայաստանի հետ պաշտօնապէս փակած է 1993-ին` հակադարձելով Հայաստանի եւ Թուրքիոյ դաշնակից [[Ատրպէյճան|Ատրպէյճանի]] միջեւ տարածքային հակամարտութեան: == Անին Բագրատունիներու Թագաւորութեան Սկզբնական Շրջանին == Բագրատունիներու թագաւորութեան սկզբնական շրջանին Անին երկրին կարեւորագոյն բերդերէն մին էր եւ թագաւորութեան գանձին մէկ մասը հոն կը պահուէր. Աշոտ Գ. Ողորմած (953-977), երկրին մէջ խռովութիւնները դադրեցնելէ եւ ապահովութիւնը հաստատելէ ետք`961-ին, մայրաքաղաքը Կարսէն Անի կը փոխադրէ: Այդ միջոցին Անի Միջնաբերդին շուրջ տարածուած փոքր բերդաքաղաք մըն էր. [[Անանիա Ա. Մոկացի]] կաթողիկոս (946-968), Անիի մէջ կ'օծէ Աշոտ թագաւորը, քանի մը տարի ետք Աշոտ կը շինէ Անիի ներքին պարիսպը, որ Աշոտաշէն կը կոչուի. Աշոտի օրով կը շինուի քաղաքին ջրմուղի սարքաւորումը, երկաթէ եւ կաւէ խողովակներով: Քաղաքը շատ խիտ էր կառուցապատուած. տուները, սովորաբար, մէկուկէս կամ երկյարկանի էին, բաղկացած երեքէն վեց բնակելի եւ օժանդակ սենեակներէ: Գլխաւոր փողոցին լայնքը 4-5 մեթր էր, մայթերուն քարէ նստարաններ կային: Անիին ջրմուղը միջնադարուն համար խիստ բարդ համակարգ մըն էր` կաւէ եւ երկաթէ խողովակներով, որոնք կը սնուցանէին Անի քաղաքին վեց բաղնիքները: == Անիի Մայր Տաճարը == Անիի շէնքերը, եկեղեցիները հայ ճարտարապետութեան լաւագոյն գործերն են։ Անին հայկական թագաւորութեան միջնադարեան մայրաքաղաքն էր` Մետաքսի ճամբու հիւսիսային «թեւքերին»: Անին 100 հազար բնակիչ ունեցող մեծ քաղաք էր` յայտնի իբրեւ հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք: Հիմա Անիի լքեալ մայր տաճարն ու եկեղեցիները կը կորսուին կիզիչ արեւէն թօշնած խոտի մէջ։ [[Պատկեր:The Cathedral of Ani.jpg|մինի|Անիի մայր տաճար]] Մայր տաճարը ծանօթ է նաեւ որպէս՝ '''Անիի Ս. Աստուածածին Կաթողիկէ եկեղեցի''', կը գտնուի երբեմնի հզօր Անիի արեւմտեան մասին մէջ։ Տաճարը [[989]] թուականին հիմնադրած է [[Սմբատ Բ. Տիեզերակալ]] Հայոց թագաւորը։ Սակայն ան յանկարծամահ ըլլալուն պատճառով, սոյն բացառիկ կառոյցի շինարարութիւնը աւարտած է [[1001]]-ին, [[Գագիկ Ա․ Բագրատունի]] Հայոց թագաւորի կնոջ ձեռամբ՝ Քաթրանիտէ թագուհիին։ Տաճարի գմբէթին վրայ զետեղուած է մարդահասակ արծաթեայ խաչ մը, իսկ [[Սմբատ Բ. Տիեզերակալ|Սմբատ Բ.]] թագաւորը [[Հնդկաստան]]էն բերել տուած է բիւրեղեայ հսկայ ջահ մը։ «Հայոց Աստուածասէր» Քաթրանիտէ թագուհին, որ [[Սիւնիք|Սիւնեաց]] [[Վասակ Ա. Սիւնի|Վասակ Ա.]] թագաւորին դուստրն էր, [[Անի]]ի Մայր Տաճարը, պերճ շինութիւններով զարդարելու համար, չէ՛ խնայած նոյնիսկ իր հարսանեկան օժիտը ([[Հ․ Խաչատրեան «Հայոց թագուհիներ»]])։ Ներկայիս Մայր տաճարը անբնակ եւ աւերակ վիճակի մէջ է։ Առասպելը կը պատմէ, որ Քաթրանիտէ թագուհիին երազին մէջ յայտնուած հրեշտակը յանձնարարած է հովանաւորել տաճարին կառուցումը: Հրեշտակը թագուհիին կը խոստանայ, որ կառոյցին շինարարութեան ընթացքին չի լքեր եւ եկեղեցին կը պահէ, մինչեւ որ արաբները տեսնեն Քրիստոսի գալուստը<ref>{{Cite web |url=https://akunq.net/am/?p=11510 |title=Անիի Աւերակները |accessdate=2019-10-25 |archive-date=2021-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923082427/https://akunq.net/am/?p=11510 |dead-url=yes }}</ref>: == Ս. Փրկիչ եկեղեցի == [[Պատկեր:20110419 Church of Redeemer Ani Turkey view1.jpg|մինի|աջից|Անիի Ս. Փրկիչ եկեղեցին]] 1035-ին այս մեծ եկեղեցին ստացած է իր ամբողջական տեսքը։ Եկեղեցւոյ պատերուն երկար եւ նրբագեղ արձանագրութիւնները շատ բան կը պատմէին ժամանակաշրջանի մասին։ Արձանագրութիւնը կը նշէր, որ [[Պահլաւունի]] իշխանը այս եկեղեցին կառուցած է [[Ս. խաչ]]ի մասունքները պահպանելու համար։ Այս սրբազան մասունքը ձեռք բերած էր [[Կոստանդնուպոլիս]]էն։ Միւս արձանագրութիւնները կը պատմեն 1193-ին վերականգնման մասին։ Ներկայիս եկեղեցին փլուզման եզրին կը գտնուի եւ միայն երկաթէ սիւներով ամրացուած կը մնայ։ եթէ փլուզումը կանխարգիլող միջոցներ չձեռնարկեն, այս շինութիւնը քանի մը տարիէն կանգուն չի մնար։ 1912-ին ռուս հնագէտները արեւելեան ճակատի քարերուն մեծ մասը վերականգնած են, սակայն 1975-ին եկեղեցւոյ արեւելեան կէսը փոթորիկի մը ընթացքին փլած է։ Եկեղեցւոյ մնացած մասը 1989-ին երկրաշարժի ատեն ցնցուած է, եւ այսօր ամբողջութեամբ փլելու վտանգի եզրին է։ Պատմաբաններ Անիի կարեւորութիւնը` իբրեւ մոռցուած միջնադարեան արժէքի, շատոնց շեշտած են եւ ատոր շնորհիւ Անի այժմ ներառուած է ԻՒՆԵՍՔՈ-յի Աշխարհի ժառանգութիւն կայքի փորձարական ցանկին<ref>[https://elearning.armedu.am/enrol/index.php?id=348 Անին ներառուած ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մէջ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: == Անիի Աշոտեան պարիսպները == [[Պատկեր:Walls of Ani.jpg|մինի|ձախից]] 961-ին հայոց [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունի]] թագաւորներէն [[Աշոտ Գ.]] [[Հայաստան]]ի մայրաքաղաքը [[Կարս]]էն կը տեղափոխէ Անի։ Մօտաւորապէս 964-ին ան Անիի նեղ հատուածին վրայ կառուցել կու տայ իր նոր քաղաքին պարիսպները՝ միջնաբերդէն վար, դէպի հիւսիս։ Անին այնքան արագ աճած է, որ հետագային դէպի հիւսիս երկարող պաշտպանական կառոյցներու երկար շարքի՝ Սմբատեան պարիսպներու կառուցումը աւարտին հասցնելու համար մէկ սերունդէն աւելի ժամանակ անհրաժեշտ եղած է։ Հետագային Աշոտեան պարիսպները, ի վերջոյ, դուրս եկած են գործածութենէն եւ աւերակներու վերածուած են։ Աշոտեան պարիսպներն ունեցած են վեց կամ եօթ կիսաշրջանաձեւ աշտարակներ։ Կ'ենթադրուի, որ իւրաքանչիւր աշտարակի ներսը մատուռ մը եղած է, իսկ անոնց միջեւ դարպաս եղած է։ [[Նիկողայոս Մառ]] Աշոտեան պարիսպներն ուսումնասիրած է 1893-ին։ Պեղումները բացայայտած են, որ աւելի ուշ շրջանին տուները կառուցուած էին աշտարակներու կողքին։ Մառ կ՛ենթադրէր, որ այդ տուներու մէջ ապրած են Անիի ամէնէն աղքատ բնակիչները, քանի որ այդ աւերակներուն մէջ չէր գտած արուեստի գործի որեւէ հետք, վաճառականութեան կամ առեւտրային գործունէութիւն։ 1910-ին Մառ Աշոտեան պարիսպներուն ներսը ինկած հատուածը կ՛անուանէ «ներքին քաղաք» կամ «հին քաղաք», իսկ Աշոտեան պարիսպներու ու Սմբատեան նոր պարիսպներու միջեւ գտնուող հատուածը՝ «նոր քաղաք»։ == Անիի Թաղամասերը == Անի խիտ բնակչութիւն ունեցող քաղաք էր: Մայրաքաղաքին բաղկացուցիչ մասերն էին արուարձանները. ամէնէն աւելի ընդարձակ էին հիւսիս-արեւելեան արուարձանները: Անի ունէր մօտաւորապէս 25-էն 30 քառ. քիլոմեթր տարածութիւն, որուն մեծագոյն մասը կը գրաւէին արուարձանները` Արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուող թաղամասերը` [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեանի]] ձորը եւ [[Ծաղկոցաձոր]]ի, [[Գլիձոր]]ի, [[Իգաձոր]]ի եւ հիւսիս-արեւելեան սարահարթին վրայ գտնուող շրջանները: [[Պատկեր:20110419 Saint Gregory (Tigran Honents) Ani Turkey.jpg|մինի|ձախից|Տիգրան Հոնենցի (Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ) եկեղեցի]] Միջնաբերդը, որ գոյութիւն ունէր հին ժամանակներէն, կը գտնուէր մայրաքաղաքին հարաւ-արեւմտեան կողմը: Միջնաբերդին եւ Աշոտեան կամ Ներքին պարիսպին միջեւ տարածուած էր Հին քաղաքը, իսկ Հին քաղաքէն մինչեւ Սմբատեան կամ Արտաքին պարիսպ տարածուող գօտին կ՛ընդգրկէր Նոր քաղաքը: Հին եւ Նոր քաղաքը միասին կը կազմէին բուն քաղաքը կամ [[Շահաստան]]ը: Արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուած էին արուարձանները, որոնք կազմուած էին առանձին թաղամասերէ: Միջնաբերդը ունէր 2,7 հեկտար տարածութիւն, Հին քաղաքը ունէր հիւսիսէն հարաւ 400 մեթր երկարութիւն եւ արեւելքէն արեւմուտք 120-էն 150 մ. լայնութիւն, մօտաւորապէս 6,5 հեկտար տարածութիւն, իսկ Նոր քաղաքը ունէր մօտաւորապէս 42 հեկտար տարածութիւն: Նոր քաղաքի բաղկացուցիչ մասերը կը նկատուէին նաեւ Ծաղկոցաձորը եւ [[Ախուրեանի կիրճ]]ին մէկ մասը, որ պարսպապատ բուն քաղաքին հետ ունէր 150-էն 170 հեկտար տարածութիւն: Արուարձանները կ՛ընդգրկէին Հիւսիսային, Հարաւային, Քարանձաւային եւ Ստորերկրեայ Անին: Միջնաբերդը, քաղաքի հարաւ-արեւմտեան բլուրին վրայ, բուն քաղաքէն 80-էն 100 մեթր բարձր, քաղաքէն բաժնուած էր հաստ պարիսպներով եւ Բագրատունիներուն աթոռանիստն էր։ Հոն կը գտնուէին թագաւորական պալատը, զինանոցը, գանձարանը, ամբարանոցը եւ բերդապահ զինուորներու, պալատական պաշտօնեաներու ու հոգեւորականներու բնակարաններ, պալատական եւ ուրիշ վեց եկեղեցիներ, արքայական գրադարանը եւ թագաւորական գերեզմանոցը: Միջնաբերդը ունէր իր բաղնիքը եւ ջրմուղը: Արքունիքի բլուրը ամբողջ ծառաստաններով ու ծաղկանոցներով ծածկուած էր: Բուն քաղաքին մէջ կը գտնուէին ճարտարապետական յուշարձաններուն մեծագոյն մասը` Մայր եկեղեցին, Գագկաշէն եկեղեցին, Առաքելոց եկեղեցին, Ս. Խաչ եկեղեցին, ինչպէս նաեւ հիւրանոցներ, բաղնիքներ, իշխանական ապարանքներ եւայլն: Հոն կեդրոնացած էր քաղաքին տնտեսական ու մշակութային կեանքը: Ամէնէն ընդարձակ եւ բազմամարդ Հիւսիսային արուարձանը մասամբ երկրագործական գօտի էր եւ շնորհիւ հոնկէ անցնող վտակին պարգեւած առատ ջուրերուն, ծառաստաններով ու մրգաստաններով ծածկուած էր: Հարաւի արուարձանը կը տարածուէր Միջնաբերդին եւ [[Աղջկաբերդ]]ին դիմացը, Ախուրեան գետի ձախ ափի երկայնքին, եւ Միջնաբերդին ու քաղաքին հետ կապուած էր կամուրջներով: Քարանձաւային կամ Այրային Անին կ՛ընդգրկէր մայրաքաղաքը երեք կողմէն շրջափակող ձորերու կողերուն տարածուող եւ քարանձաւ-տուներէ կամ քարտուներէ բաղկացած գօտին: Ամէնէն աւելի մեծ թիւով քարայրները կը գտնուէին Ծաղկոցաձորի կողերուն, ինչպէս նաեւ Իգաձորի, Գլիձորի եւ Ախուրեանի աջակողմեան կողերուն: Բնակելի քարայրներուն մեծ մասը մէկ սենեակէ բաղկացած բնակարաններ էին, որոնք իրենց պատերուն ունէին որմնախորշեր: Կային նաեւ քարանձաւային եկեղեցիներ: Քարանձաւներուն միջեւ կային անցքեր, աստիճաններ, նեղ փողոցներ, ինչպէս նաեւ գաղտնի անցքեր: Ստորերկրեայ Անին բաղկացած էր ստորգետնեայ երկար, նեղ եւ ոլորապտոյտ անցքէ մը եւ անոր վրայ փորուած երկու ընդարձակ սրահներէ, ռազմագիտական կարեւոր նշանակութիւն ունէր եւ կապուած էր Կարսի եւ այլ քաղաքներու հետ: Գաղտնուղիին գլխաւոր մուտքը հաւանաբար կը գտնուէր Ծաղկոցաձորի մէջ, Արտաքին պարիսպին մօտ: Անիի անմիջական շրջակայքը կը գտնուէին [[Հոռոմոս]]ի վանքը, [[Բագնայր]]ը եւ փոքր թաղամասեր` [[Ձորք]], [[Իգաձոր]], [[Բովաձոր]], [[Կարմնջի ձոր]], [[Աբէլի ակն]] եւ [[Ապրունց ձոր]]: === Թագաւորական Պալատը === Թագաւորական պալատին ընդհանուր մակերեսը 3500-4000 քմ. է։ Պալատին սրահներուն պատերը զարդարուած էին որմնանկարներով։ Կը գործէր եօթ սրահներէ բաղկացած պալատական բաղնիք՝ պաղ ու տաք ջուրի աւազաններով, խողովակաշարի միջոցով օգտագործուած ջուրի հեռացմամբ։ Մայրաքաղաք հռչակուելէն ետք բաղնիքը կը զարդարուի բազմաթիւ տուֆակերտ գեղեցիկ կոթողներով, որոնցմէ շատերը ունին համաշխարհային արժէք։ == Բագրատունեաց թագաւորութեան Անկումը եւ Անին == *1053-ին վերջ կը գտնէ [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունեաց թագաւորութիւնը]]։ Թշնամիներու յարձակումները, առեւտրական ճանապարհներու փոփոխութիւնը, յաճախակի երկրաշարժները Անիի կործանման պատճառ կը դառնան։ *Մինչեւ ԺԱ. դարու սկիզբը [[Միջին Ասիա]] խաշնարած ու վրանաբնակ կեանք վարող [[Սելճուքներ]], նոյն դարու 30–ական թուականներուն, իրենց կ'ենթարկեն ամբողջ [[Իրան|Պարսկաստան]]ը, հիմք դնելով սելճուքեան պետութեան. 1049–ին Սելճուքները Բիւզանդացիներուն կը յաղթեն. երրորդ արշաւանքի ընթացքին, Ալփ–Ասլանի (1063-1072) գլխաւորած բանակը, 1064–ին, մեծ թիւով զոհեր տալով, Անին կը գրաւէ: === Անի Զաքարեաններու շրջանին === Վրաստանի թշնամիներուն դէմ իրենց տարած յաղթանակներով [[Վրացական Թագաւորութիւն|վրաց]]ական բանակին ու արքունիքին մէջ արագօրէն բարձրացող Արծրունիներու տոհմէն Զաքարեան իշխանները 1199–ին կ'ազատագրեն Անին: Անին կ'ըլլայ իրենց իշխանութեան մայրաքաղաքը: Քաղաքը կը սկսի դարձեալ ծաղկիլ: Կը կառուցուին դղեակներ, կը հիմնուին արհեստանոցներ, առեւտրականութիւնը կը յառաջանայ: Անի նստող [[Զաքարեան]] իշխանը կը կոչուի «շահնշահ», «թագաւոր» եւ վրաց Բագրատունիներու արքունիքին մէջ թագաւորէն յետոյ ամենաբարձր անձը կը նկատուի: Պատմիչներ այս իշխանութիւնը կը կոչեն «պետութիւն», «պետական իշխանութիւն», «թագաւորութիւն», «աշխարհակալ տէրութիւն»:[[Պատկեր:Our Lady of Armenian.jpg|մինի|Հայկական Աստուածամայր։ Անիի գլխաւոր սրբապատկերը, զոր անեցիները տեղափոխած են Ղրիմ՝ մոնկոլ-թաթարներու նուաճումներէն ետք։ Այժմ կը պահուի Քիեւի մշակոյթի ազգային թանգարանին մէջ|alt=]] === Անին Մոնկոլ-թաթարներու շրջանին === 236–ին մոնկոլ-թաթարները քաղաքը կը գրաւեն, կը թալանեն, բնակչութիւնը սուրէ կ'անցընեն, անեցիներու 1249–ի եւ 1260-ի ապստամբութիւնը անյաջող կ'անցնի, Մոնկոլներու տիրապետութեան շրջանին ալ Զաքարեանները կը շարունակեն իրենց իշխանութիւնը: [[Մոնկոլ]]ներու եւ թրքական ցեղերու տիրապետութեան տակ, բարձր տուրքերու եւ աննպաստ քաղաքականութեան հետեւանքով, Անին անկում կը կրէ եւ անեցիներ կը սկսին գաղթել: *Առաւել մեծ հարուած կը դառնան 1319-ի երկրաշարժը եւ Լենկթեմուրի արշաւանքները, որոնք կործանարար կ'ըլլան Անիի համար։ Անին կը սկսի աստիճանաբար ամայանալ: Անեցիներ կը սկսին գաղթել՝ [[Վրաստան]], [[Վասպուրական]], [[Կիլիկիա]], [[Համշէն]], [[Ղրիմ]], Ղրիմէն ալ [[Կ. Պոլիս]], [[Լեհաստան]], [[Հունգարիա]]: *Անիի մէջ կտրուած դրամները, յիշատակարաններու գրութիւնները ցոյց կուտան, թէ մինչեւ ԺԵ. դարու սկիզբը քաղաքը տակաւին բոլորովին չէր ամայացած. ԺԶ. դարուն Անին արդէն դարձած էր պզտիկ գիւղ: *ԺԷ. դարու սկիզբը ան անմարդաբնակ էր եւ քանդուած։ Անիի հայերուն մեծ մասը կը գաղթէ [[Լեհաստան]] եւ [[Ղրիմ]]։ *1877-78–ի ռուս-թրքական պատերազմի վերջաւորութեան Անի կ'անցնի [[Ռուս]]-[[Ցար]]ական Կայսրութեան ձեռքը եւ մաս կը կազմէ Կարսի մարզին: *1920–ի աշնան թուրքերը կը գրաւեն Անին եւ 16 Մարտ 1921–ին [[Մոսկուա]] ստորագրուած ռուս-թրքական դաշնագիրով Անին պաշտօնապէս կ'անցնի Թուրքիոյ: Քաղաքին աւերակները ներկայիս կը գտնուին [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] տարածքին մէջ գտնուող հայկական Կարս նահանգի` հայ-թրքական սահմանին մօտ, [[Գիւմրի]]էն 30 քմ. հարաւ-արեւմուտք: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.360tr.net/kars/ani-armenian-cathedral/ Ani Armenian Cathedral] Ani Armenian Cathedral * [http://www.virtualani.org/ Անիի ճարտարապետութիւնը www.virtualani.org/-ում։] * [http://www.armenian-history.com/Capitals/Ani_History_arm.htm Անիի պատմութիւնը www.armenian-history.com-ում։] * [http://armenianhouse.org/hakobyan-t/4-cities.html#4 Թադէոս Յակոբեան «Պատմական Հայաստանի քաղաքները»։] [[Ստորոգութիւն:Անի]] [[Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ նախկին բնակավայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն Թուրքիոյ մէջ]] [[Ստորոգութիւն:Արեւելեան Անատոլիոյ հնավայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ]] fwy8vc03qe0t4l9iyvaumbl4mmqbz7f 0 1750 253877 252259 2026-08-28T23:13:46Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253877 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ | գրքեր = «Ոչ մէկ տեղ. աքսորի պատմութիւն մը» | պարգեւներ եւ մրցանակներ = Մխիթար Գոշի մետալ<br />ԼՂՀ երախտագիտութեան մետալ }} '''Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ''' (''Աստուածատուրովա'', անգլերէն՝ Anna Astvatsaturian Turcotte, {{ԱԾ}}), ամերիկահայ գրող, դասախօս<ref>{{cite web|author=Hairenik |url=http://www.armenianweekly.com/2012/08/02/eyewitness-an-interview-with-baku-pogrom-survivor-anna-turcotte/ |title=Eyewitness: An Interview with Baku Pogrom Survivor Anna Turcotte |publisher=Armenian Weekly |date= |accessdate=2015-11-03}}</ref> եւ Իրաւաբան, վերապող մը Պաքուի ջարդերէն։ Ան «Ոչ մէկ տեղ. աքսորի պատմութիւն մը» (անգլերէն՝ Nowhere, a Story of Exile) յուշագրական գիրքին հեղինակն է, ուր կը նկարագրէ իր մանկութիւնը։ Յուշագրութիւնը պատմութիւնն է 14 տարեկան հասակին Պաքուի ջարդերէն փրկուելու իր փորձառութեան, ապա՝ իր ընտանիքին հետ Հայաստանի մէջ գաղթականի վիճակի մատնուելուն եւ Միացեալ Նահանգներ հաստատուելուն<ref>[http://cl.hayernaysor.am/2014/10/29/ Հայ Դատի «Վահան Քարտաշեան» Մրցանակը Պիտի Յանձնուի Խումբ Մը Գործիչներու]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Ան վերապող մըն է Պաքուի ջարդերէն, ինչպէս նաեւ՝ ականաւոր հեղինակ։ 2013 թուականին անոր առաջնորդութեամբ կարելի եղած էր վաւերացումը ապահովել Արցախի անկախութիւնը ճանչցող [[Մէյն]] նահանգի խորհրդարանի բանաձեւին, որ կոչ կ՛ընէր Միացեալ Նահանգներու նախագահին եւ Քոնկրեսին՝ նմանապէս ճանչնալու Արցախի անկախութիւնը եւ նեցուկ կանգնելու անոր ժողովուրդին ինքորոշման իրաւունքին։ 2015 թուականին ընտրուած է Մէյն շրջանի [[Ուեսթպրուք]] քաղաքի խորհուրդի անդամ։ == Կեանքի Վաղ Շրջան == Աննա Աստուածատուրեան ծնած է [[1978 թուական]]ին, Պաքու։ [[1990 թուական]]ին [[Պաքուի Ջարդեր (1990)|Պաքուի ջարդերու]] ժամանակ տեղափոխուած է [[Հայաստան]], ուր 3 տարի որպէս փախստական ապրելէ ետք՝ 1992-ին, Աննան դարձեալ ինքզինք կը գտնէ «դրսեցի»-ի կարգավիճակին մէջ։ Անոր ընտանիքը կը հաստատուի [[Հիւսիսային Տոքոթա]]յի նահանգի Ուափիթըն (Wahpeton) քաղաքին մէջ, ուր 1997 թուականին կը դառնայ ԱՄՆ քաղաքացի<ref name="wahpetondailynews1">{{cite news |url=http://www.wahpetondailynews.com/news/article_177411b6-cf5e-11e1-989c-0019bb2963f4.html |title=Nowhere: A Story of Exile |newspaper=Wahpeton Daily News |last=McDermott |first=Carrie |date=July 16, 2012 |access-date=November 24, 2015 |archive-date=April 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203334/https://www.wahpetondailynews.com/news/article_177411b6-cf5e-11e1-989c-0019bb2963f4.html |dead-url=yes }}</ref>։ == Կրթութիւն == Ուսում ստացած է Հիւսիսային Տոքոթայի համալսարանին մէջ եւ որակաւորում ստացած՝ Անգլերէն եւ գրականութիւն, [[փիլիսոփայութիւն]] եւ [[կրօն]], [[ռուսերէն]] եւ գրականութիւն բնագաւառներէն ներս։ Իրաւագէտի որակաւորում ստացել է 2003 թուականին Մէյնի իրաւաբանական դպրոցին մէջ, որ տեղակայուած է Փորթլենտի մէջ<ref name="wahpetondailynews1"/>։ [[Իրաւաբանութիւն]] ուսանելով՝ Աննան մաս կազմած է ամերիկացիներու առաջին խմբակին, որոնք աշխատած են Լա Հէյի Ոճրադատ միջազգային ատեանին մէջ. Աննան ատեանին ծառայած է որպէս քարտուղար։<ref>http://www.reporter.am/go/article/2012-09-28-baku-armenian-tells-the-story-of-exile </ref>։ == Հրատարակումներ == [[2012 թուական]]ին կը տպագրէ իր առաջին՝ «Ոչ մէկ տեղ. աքսորի պատմութիւն մը» (անգլերէն՝ Nowhere, a Story of Exile) գիրքը<ref>{{cite book |last=Astvatsaturian Turcotte |first=Anna |year=2012|title=Nowhere, a Story of Exile |url=https://archive.org/details/nowherestoryofex0000turc |publisher=hybooksonline.com. |isbn=978-09857864-1-0}}</ref>, որ գրած է՝ հիմնուելով մանուկ ժամանակ վարած օրագիրի յիշողութիւններուն վրայ, ան լուսարձակի տակ կ'առնէ Պաքուի մէջ իր ընտանիքին ու Ազրպէյճանի հայութեան ապրած ահաւոր ողբերգութիւնը, ազգային բռնութիւնն ու բնաջնջումը, որ նախանշեց Արցախի ազատամարտը<ref>{{cite web|author=''Hairenik'' |url=http://www.armenianweekly.com/2012/06/19/hybooksonline-releases-nowhere-a-story-of-exile-as-e-book/ |title=Hybooksonline Releases ‘Nowhere, a Story of Exile’ as E-Book |publisher=''Armenian Weekly'' |date= |accessdate=2015-11-03}}</ref>։ Այնուհետեւ կը նկարագրէ [[Հայաստան]]ի մէջ իր կեանքը որպէս փախստական։ 14 տարեկան հասակին սկսած է իր օրագրէն որոշ հատուածներ թարգմանել անգլերէնի։ Անոր գիրքն առաջին անգլերէն գիրքն է, որ որպէս ականատես կը պատմէ [[Ազրպէյճան]]ի մէջ հակահայկականութեան եւ [[Պաքուի Ջարդեր (1990)|Պաքուի ջարդերու]] մասին։ == Հասարակական գործունէութիւն == Աստուածատուրեան մարդու իրաւունքներու, միջազգային իրաւունքի եւ հակահայկականութեան թեմաներով դասախօսած է ամբողջ [[ԱՄՆ]]-ի մէջ՝ ներառեալ [[Քափիթոլ]]ի մէջ<ref>{{cite web|author=Contributor |url=http://asbarez.com/106940/members-of-congress-celebrate-artsakh-independence-on-capitol-hill/ |title=Members of Congress Celebrate Artsakh Independence on Capitol Hill |publisher=Asbarez.com |date=2012-12-06 |accessdate=2015-11-03}}</ref>։ Ան այն առանցքային մարդոցմէ էր, որուն շնորհիւ [[Մէյն]] նահանգը 2013 թուականին ճանչցաւ [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ի անկախութիւնը։ Մէյն նահանգը թիւով երրորդն էր՝ [[Ռոտ Այլընտ]]էն եւ [[Մասաչուսեց]]էն ետք<ref>{{cite web|author=''Hairenik'' |url=http://www.armenianweekly.com/2013/04/10/breaking-news-maine-legislature-supports-artsakh-independence/ |title=Maine Legislature Supports Artsakh Independence |publisher=Armenian Weekly |date= |accessdate=2015-11-03}}</ref>։ Ան Քոնկրեսի եւ [[Եւրախորհրդարան]]ի անդամներուն հետ քննարկած է [[Ազրպէյճան]]ի թշնամական պահուածքը եւ Լեռնային Ղարաբաղի անկախութիւնը<ref>{{Cite web |url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=2225 |title=Archive copy |accessdate=2015-11-24 |archive-date=2015-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618060710/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=2225 |dead-url=yes }}</ref>։ Աստուածատուրեան «Ամերիկացիները Արցախի Համար» ՀԿ-ի խորհուրդի անդամ է։ 2015 թուականի [[3 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 3]]-ին Աննան ընտրուած է Մէյն շրջանի [[Ուեսթպրուք]] քաղաքի խորհուրդի անդամ։ Ան ստացած է ընդհանուր քուէներու 64%-ը՝ քարոզարշաւին մէջ ընդառաջ երթալով Փոլ Էմերիէն եւ մէկ այլ թեկնածէն<ref>[http://www.pressherald.com/2015/11/03/challengers-win-council-school-board-seats-in-westbrook/ ''Portland Press Herald'': Challengers win council, school board seats in Westbrook (November 3, 2015)]</ref><ref>[http://m.keepmecurrent.com/american_journal/newcomers-turcotte-berry-win-seats-in-westbrook/article_bcf9d5d6-82ab-11e5-964e-f35d692d5cd6.html?mode=jqm ''American Journal'': Newcomers Turcotte, Berry win seats in Westbrook]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ == Մրցանակներ == Աստուածատուրեան 2013 թուականին ՀՀ նախագահ [[Սերժ Սարգսեան]]էն ստացած է Մխիթար Գոշի մետալ<ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/153983 Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ Կը Պարգեւատրուի Հայաստանի Հանրապետութեան «Մխիթար Գոշ» Մետալով]</ref>, իսկ ԼՂՀ նախագահ [[Բակօ Սահակեան]]էն՝ Լեռնային Ղարաբաղի երախտագիտութեան մետալ։ 2014 թուականին [[Ամերիկայի Հայ Ազգային Կոմիտէ]]էն ստացած է՝ [[Վահան Քարտաշեան]]ի անուան մրցանակ<ref>{{cite web|url=http://www.ancawr.org/grassrootsstars/ |title=Grassroots Stars to be Honored with Vahan Cardashian Awards at ANCA WR Annual Gala Banquet|work= Armenian National Committee of America, Western Region site |date=2014-10-24 |accessdate=2015-11-03}}</ref>։ == Զանգուածային Լրատուական Միջոցներ == Աստուածատուրեան հանդէս եկած է TEDxGrandForks 2015-ին, ելոյթ ունենալով այն մասին, թէ ինչպէ՞ս հրաշալի գաղափարներն իրականութիւն դարձնել։ Խօսած է նաեւ իր՝ որպէս մարդու իրաւունքներու եւ կեանքի այն հատուածի մասին, երբ ճակատած է ազգային բնաջնջման հետ։<ref>{{Cite web |url=http://www.tedxgrandforks.com/presenters.html |title=TEDxGrandForks 2015 Presenters - Anna Astvatsaturian Turcotte |accessdate=2015-11-24 |archive-date=2015-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917095121/http://www.tedxgrandforks.com/presenters.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.ted.com/tedx/events/13683 TEDxGrandForks independently organized TED event - Theme: Launch Ideas Into Action]</ref><ref>[http://tedxtalks.ted.com/video/A-Story-of-Exile-A-tedxtalks.ted.com: Video: Life-of-Acti A Story of Exile, A Life of Activism by Anna Astvatsaturian Turcotte at TEDxGrandForks]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qHdl_NscvCo Video: A Story of Exile - A Life of Activism by Anna Astvatsaturian Turcotte at TEDxGrandForks]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *[https://m.imdb.com/title/tt13498172/?fbclid=IwAR1saf-kfleqcCkk135BtHBBT3kAY-_rCQH8G4SCKjBdYlvX28w4q57uInw&ref_=tt_mv_close Under the Same Sun] * [http://www.annaturcotte.com/biography Աննա Աստուածատուրեանի պաշտօնական կայքը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517005520/http://www.annaturcotte.com/biography |date=2015-05-17 }} {{ref-en}} * [http://www.goodreads.com/book/show/15709829-nowhere-a-story-of-exile Աննա Աստուածատուրեանի «Nowhere, a Story of Exile» գիրքը] {{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ իրաւաբաններ]] a16qu4hmmk7uhgca0x0npv2npih7n3l 0 1873 253775 246021 2026-08-28T21:55:55Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253775 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''[[Հաֆէզ Ասատ|Հաֆէզ Ալ-Ասատ]]''' ({{lang-ar|'''حافظ الأسد‎'''}}, {{ԱԾ}}), [[Սուրիա]]ցի՝ ռազմական, պետական եւ քաղաքական գործիչ, [[Սուրիոյ Զինուած ուժեր]]ու հրամանատար, պաշտպանութեան նախարար ([[1966 թուական|1966]]—[[1972 թուական|1972]]), [[Սուրիա|Սուրիոյ]] վարչապետ ([[1970 թուական|1970]]—[[1971 թուական|1971]]), [[Սուրիա|Սուրիոյ]] 15-րդ նախագահը ([[1971 թուական|1971]]—[[2000 թուական|2000]])։ == Կենսագրութիւն == Հաֆէզ Ալ-Ասատ ծնած է [[Լաթաքիա]] քաղաքին մօտ գտնուող փոքր Քըրտահա գիւղի ու բազմազաւակ գիւղական ընտանիքի մը մէջ։ Ի ծնէ ազգանունը եղած է Ալ-Վահշ։<ref name= Offra>{{cite book|title=Minorities and the State in the Arab World|url=https://archive.org/details/isbn_1555876471|last=Bengio |first=Offra (ed.)|year=1998|isbn=978-1555876470|page=[https://archive.org/details/isbn_1555876471/page/135 135]}}</ref><ref>{{cite book|last=Jessup|first=John E.|title=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945-1996|year=1998|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|page=41|url=http://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict|access-date=2014-08-21|archive-date=2019-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526084504/https://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict|dead-url=yes}}</ref><ref name="Происхождение">Великие правители XX века. Авторы-составители Островцов А. А., Островцова М. А. — М.: Мартин, 2002 — 28 с.</ref> [[1946 թուական]]ին կ'անդամակցի [[Պաաս կուսակցութիւն|«Պաաս» կուսակցութեան]]։ [[1955 թուական]]ին կ'աւարտէ [[Հալէպ]]ի ռազմական օդուժի ուսումնարանը, այնուհետեւ փորձառութիւնը կ'ամբողջացնէ [[ԽՍՀՄ]]ի մէջ ([[Ղրղզստան]]ի Քանտ քաղաքին մէջ)։ Միացեալ Արաբական Հանրապետութեան կազմաւորումէն ետք կը գործուղուի [[Գահիրէ]], ուր կը ծառայէ։ Հանդէս կու գայ [[Եգիպտոս (արեւմտահայրեէն)|Եգիպտոս]]ի հետ միութեան դէմ եւ այդ պատճառով կը հեռացուի բանակէն։ [[1963 թուական]]ին կը մասնակցի ռազմական յեղաշրջման՝ միութեան դէմ, որուն շնորհիւ կը տապալէ սուրիական նախկին կառավարութիւնը։ [[1964 թուական|1964]]-[[1970 թուական]]ներուն եղած է ռազմա-օդային եւ հակա-օդային զօրքերու հրամանատար։ [[1966]] թուականէն նաեւ կը ստանձնէ Սուրիոյ պաշտպանութեան նախարարութեան պաշտօնը։ [[16 Նոյեմբեր]] [[1970 թուական|1970]]–ին, յեղաշրջման հետեւանքով կը հեռանայ նախագահ [[Սալահ Ճտիտ|Սալահ Ճտիտը]] եւ [[12 Մարտ]] [[1971 թուական|1971]]–ին՝ Հաֆէզ Ալ-Ասատը կը դառնայ Սուրիոյ նախագահ։ Հաֆէզ Ալ-Ասատի իշխանութիւնը փաստացի բռնապետութիւն կը հանդիսանայ, սակայն ան սկիզբէն կը հաստատէ քաղաքական կայուն համակարգ՝ շարք մը յեղաշրջումներէ ետք, որոնք տեղի կ'ունենային Սուրիոյ մէջ, մինչեւ իր իշխանութեան գլուխ գալը։ Կը գլխաւորէ [[Պաաս]] կուսակցութեան սուրիական բաժանմունքը։ Իր իշխանութեան տարիներուն Սուրիան կը ձգտի սահմանափակել [[Իսրայէլ]]ի ազդեցութիւնը տարածաշրջանին մէջ։ Հաֆէզ Ալ-Ասատը կը մահանայ [[6 Յունիս]] [[2000 թուական|2000]]–ին, Դամասկոսի մէջ։ Իրեն կը յաջորդէ իր որդին՝ [[Պաշշար Ասատ|Պաշշար Ալ–Ասատը]]։ == 1970ի Յեղաշրջումը<ref>{{Citation|title=حافظ الأسد|url=https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8_%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%AF&oldid=71077598|date=2025-06-13|accessdate=2025-11-22|language=ar}}</ref> == Հաֆէզ Ասատը 1970ի Վերանորոգման Շարժումի ընթացքին ստանձնեց Կուսակցութեան եւ պետութեան ղեկավարութիւնը։ Անոր եւ Սալահ Ճետիտի միջեւ տարաձայնութիւնները սկսան յայտնուիլ 1967ի պատերազմի պարտութենէն ետք, երբ Սալահ Ճետիտը քննադատեց Պաշտպանութեան Նախարարութեան գործելակերպը պատերազմի ընթացքին, մանաւանդ Զօրքերը ետ քաշելու եւ Քունեյթրան Իսրայէլի ձեռքը ինկած հռչակելու որոշումը։ Այս բոլորին կ'աւելնար Սուրիոյ Արաբական Օդային Ուժերուն անհասկնալի ուշացումը՝ իրենց յորդանանցի զուգընկերներուն զօրակցելու համար, որուն պատճառով անոր վրայ բեռնուեցաւ պարտութեան պատասխանատուութիւնը։ Այս տարաձայնութիւնները խորացան Սալահ Ճետիտի՝ Իսրայէլի հետ երկարատեւ պատերազմի մէջ մտնելու միտումին հետ, մինչ Ասատը կը հակադրուէր այդ որոշման, քանի որ կը գիտակցէր, թէ զինեալ ուժերը պատրաստ չէին այդպիսի պատերազմի, մանաւանդ 1963ի Մարտ 8ի Յեղաշրջումէն ետք տեղի ունեցած արձակումներու ալիքէն յետոյ, որոնք վնասեցին ոչ-պաասիստ զինուորականներու։ Անոնց միջեւ եղած տարաձայնութիւնները իրենց գագաթնակէտին հասան 1970ի Սեպտեմբերեան Սեւ Դէպքերուն ընթացքին, երբ Սալահ Ճետիտը ուղարկեց Սուրիոյ Արաբական Բանակը՝ Պաղեստինցիներուն զօրակցելու համար, սակայն Պաշտպանութեան նախարար, Օդային Ուժերու Գնդապետ Հաֆէզ Ասատը ձեռնպահ մնաց ցամաքային ուժերուն օդային ծածկոյթ տրամադրելէ, որուն պատճառով առաքելութիւնը ձախողեցաւ։ Այս դէպքին հետեւանքով Սալահ Ճետիտը ժողով մը գումարեց Պաաս Կուսակցութեան Տարածաշրջանային Ղեկավարութեան համար, որը միաձայնութեամբ որոշեց զայն պաշտօնազրկել Գլխաւոր Շտապի Պատուիրակ, Գնդապետ Մուսթաֆա Թլասի հետ։ Ասատը չենթարկուեցաւ որոշման եւ 1970ի Նոյեմբեր 16ին, օգնութեամբ թիւով մը աւագ պաասիստ զինուորականներու եւ Սուրիոյ Արաբական Զինեալ Ուժերու իրեն հաւատարիմ գունդերու, յաջողեցաւ յեղաշրջել Սալահ Ճետիտին եւ Հանրապետութեան Նախագահ Նուր ալ-Տին ալ-Աթասին ու զանոնք բանտարկել Պաասի բազմաթիւ այլ ղեկավարներու հետ, այն ինչ որ անոնք անուանեցին Վերանորոգման Շարժում Պաաս Կուսակցութեան Մէջ։ 1970ին իշխող Պաաս Կուսակցութեան ղեկավարութիւնը ստանձնելէ ետք, Ասատը հիմնեց շարք մը գաղտնի գործակալութիւններ (Զինուորական Գաղտնի Ծառայութիւն, Օդային Գաղտնի Ծառայութիւն, Պետական Անվտանգութիւն եւ Քաղաքական Անվտանգութիւն), որոնք կապուած էին Պաաս Կուսակցութեան Ազգային Անվտանգութեան Գրասենեակին հետ։ Այս մէկը ստեղծեց ուժեղ համակարգ, որ ներքնապէս կ'ապաւինէր անվտանգութեան խիստ վերահսկողութեան, իսկ արտաքնապէս՝ Խորհրդային Միութեան, Չինաստանի եւ Հիւսիսային Քորէայի հետ դաշինքներու շարքի, որոնք կ'ապահովէին երկրի կարողութիւնը՝ դիմակայելու թշնամի Իսրայէլէն եկող որեւէ սպառնալիք։ Ասատի կողմէ հրատարակուած 1973ի Սահմանադրութիւնը լայն լիազօրութիւններ շնորհեց իրեն եւ Պաաս Կուսակցութեան։ Անոր ութերորդ յօդուածը կը նախատեսէր, թէ Պաաս Կուսակցութիւնը «Պետութեան եւ Հասարակութեան Առաջնորդ Կուսակցութիւնն» է, որ անոր դաւանանքներն ու գաղափարները վերածեց Սուրիոյ պետական հաստատութիւններու եւ ուսումնական ծրագիրներու մասի։ Այս կերպով Կուսակցութիւնը մենաշնորհեց բարձր պաշտօնները, իսկ անոր աւագ անդամները ստացան շարք մը այլ արտօնութիւններ՝ ի տարբերութիւն միւս սուրիացիներուն. քաղաքական եւ տնտեսական ազատութիւններու, ինչպէս նաեւ քաղաքացիական հասարակութեան կազմակերպութիւններու գրեթէ բացակայութեան պայմաններուն մէջ։ ==Ծանօթագրութիւններ== {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Ասատ, Հաֆէզ}} [[Ստորոգութիւն:1930 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:6 Հոկտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2000 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:10 Յունիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Դամասկոս մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սիրիոյ նախագահներ]] 91y1m4x83stk3qec3p1cbhf1nnutf7v 0 1929 253909 179561 2026-08-28T23:34:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253909 wikitext text/x-wiki '''Աստուրիոյ թագաւորութիւն''' ([[Լատիներեն|լատ.՝]] Regnum Asturorum՝ ռեկնում ասթուրորում) միջնադարեան պետութիւն Պիրենեան թերակղզիի տարածքին մէջ [[718]]-[[925]] թուականներուն։ Հիմնադրուած է [[Ուեսթքոթ Պելագիուս Աստուրիաս]]ը ([[սպաներէն|իսպ.՝]] Pelayo)<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/557573/Spain/70360/The-Christian-states-711-1035 |title=Spain: The Christian states, 711-1035 - Encyclopedia Britannica |publisher=Britannica.com |date=20 մարտի 2013|accessdate=21 հունվարի 2014}}</ref> [[718]] թուականին։ Երկիրը կառաւարած է Աստուրական թագաւորական տոհմը։ Տարածքը կազմած է առաւելագոյնը [[60 000]] քառ. քմ՝ [[Ալֆոնսո III Մեծ|Ալֆոնսօ III Մեծ արքայի]] օրով ([[866]]-[[910]])։ Առաջին շրջանին ընթացքին մայրաքաղաքն էր [[Կանգաս տէ Օնիս]]ը, ապա՝ [[Սան Մարթին տէլ Ռէյ Աուրելիոն]] եւ [[Պրաւիա]]ն։ 791 թուականէն սկսեալ, [[Ալֆոնսօ III Մեծ|Ալֆոնսօ II]]-ը մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ իր ծննդավայր [[Օվիետօ]], որ աւելի քան մէկուկէս դար կը մնայ Աստուրիոյ մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կեդրոնը։ Հզորութեան շրջանին, երբ կ’իյնար ապրած [[Կորդովայի Ամիրայութիւն]]ը, իր մէջ ներառեալ կը մնայ հարեւան եւ հեռաւոր գաւառներ՝ հասնելով մինչեւ [[Փորթուկալ]]։ [[Ոսկե դար|Ոսկեդարի]] շրջանին այն իր մէջ կը ներառէր Աստուրիոյ լեռները, Լէոնի հովիտը եւ ազդեցութիւն ունեցած է [[Նավարրայի թագավորություն|Նաւարրայի թագաւորութեան]] վրայ<ref>{{citation|last=Glick| first=Thomas |title=Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages|publisher=Brill|location =Leiden |year=2005 |isbn=9004147713 |url=https://books.google.am/?id=cWqmebvcjj0C&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false}}</ref>: 10-րդ դարու ընթացքին Աստուրիոյ թագաւորութիւնը վերափոխուեցաւ Լէոնի թագաւորութեան [[924]] թուականին, երբ [[Ֆրուելա II]]-ը դարձաւ Լէոնի թագաւոր<ref>{{cite book | author = Collins, Roger| year = 1983 | title = Early Medieval Spain | url = https://archive.org/details/earlymedievalspa0000coll| publisher = St. Martin's Press |location = New York|isbn= 0-312-22464-8|page = [https://archive.org/details/earlymedievalspa0000coll/page/238 238]}}</ref>: Աստուրիոյ թագաւորութիւնը առաջին քրիստոնեայ երկիրն էր, որ հիմնադրուած էր [[Օմայեան խալիֆայութիւն|Օմայեան խալիֆայութեան]] կողմէն Վեստգոթական թագաւորութեան նուաճումէն յետոյ<ref>{{cite book | author = Collins, Roger| year = 1989 | title = The Arab Conquest of Spain 710-797 | url = https://archive.org/details/arabconquestofsp0000roge| publisher = Blackwell |location = Oxford, UK / Cambridge, USA|isbn= 0-631-19405-3|page=[https://archive.org/details/arabconquestofsp0000roge/page/49 49]}}</ref>: Այդ տարին Պելագիուստ պարտութեան մատնեց [[Օմայեան խալիֆայութիւն|Օմայեան]] ոստիկանին [[Կովեդոնգայի ճակատամարտ]]ին, որմէ փաստօրէն սկիզբ առաւ [[Ռեկոնկիստա]]ն: == Նախապատմութիւն == Աստուրիոյ թագավորութինը տեղակայուած է [[Կանտաբրեան լեռներ]]ու արեւմտեան եւ կեդրոնական մասերուն մէջ, զբաղած է [[Գալիցի]]ոյ մէկ մասը, մասնաւորապէս [[Պիկոս]] դէ [[Եւրոպա]]ն եւ Աստուրիոյ կեդրոնական մասը։ Հիմնական քաղաքական եւ ռազմական գործողութիւնները թագաւորութեան ստեղծման առաջին տասնամեակներում տեղի ունեցած են այս տարածաշրջանին ընթացքին։ Համաձայն [[Ստրաբոն]]ի, [[Դիոն Կասսիոս]]ի եւ այլ հունա-հռոմեական աշխարհագրագետներու՝ մի քանի ժողովուրդ կ’ապրի Աստուրիոյ տարածքին քրիստոնեական ժամանակաշրջանի սկզբին, անոնք ամէնանշանաւորներն էին. * [[Կանտաբրացիներ]]ը, կամ [[Վադինիեսներ]]ը, որոնք կը բնակէին Պիկոս դէ Եւորպայի տարածքին եւ որոնց բնակավայրերը ընդարձակուեցան դէպի հարաւ առաջին դարերուն ընթացքին, * [[Օրգենոմեսկիներ]], որոնք սփռուած էին Աստուրիոյ արեւելեան ափերուն, * [[Աստուրներ]], կամ [[Սիլինիներ]], որոնք բնակած էին [[Սելլա հովիտ|Սելլայի հովիտը]], * [[Լուգոնեսներ]], որոնք ունէին իրենց մայրաքաղաք [[Լուկուս Աստուրում]]ը եւ որոնց տարածքը կը գտնւուէր Սելլայ եւ Նալոն գէտէրու միջեւ, * Աստուրներ (բուն իմաստով), որոնք կը բնակէին ներքին Աստուրիոյ մէջ, ներկայիս Պիլոնայի եւ Կանգաս դել Նարկեայում, * [[Պիսիցիներ]], որոնք կը բնակէին արեւմտեան Աստուրիոյ ափին, [[Նաւիայ գէտ]]ի եւ ներկայիս [[Խիխոն]]ի միջեւ: [[Պատկեր:Somiedo.jpg|մինի|ձախից|''ḷḷagu del Vaḷḷe''-ի նկար ([[Սոմիեդոյ]]), ցոյց կ’ուտայ տիպիկ աստուրական տնակներ]] Դասական աշխարհագրագէտները վիճելի տեսակէտներ ունին վերը թուարկուած ժողւուրներդի էթնիկ բնակեցման շուրջ։ [[Կլաւդիոս Պտղոմէոս]] կ’ըսէ, որ աստուրները կը բնակին ներկայիս Աստուրիոյ կեդրոնական մասին մէջ, [[Նաւիայ եւ Սելլայ գէտէր]]ու միջեւ՝ սահմանակէն ունենալով Կանտաբրներին։ Սակայն այլ աշխարհագրագէտներ աստուրներու եւ Կանտաբրիներու միջեւ սահմանը կը տեղափոխէին աւելի հեռու արեւելք. [[Յուլիուս Հոնորիուս]]ը իր ''Կոսմոգրաֆիայ'' աշխատութեան մէջ կը նշէ, որ գարնան [[Էբրոյ գէտը]] կ’անցնէր աստուրներու երկրով։ Ամէն դէպքով էթնիկ սահմանները այդ ժամանակ այդքան կարեւոր չէին, քանի որ նախահռոմեական ժողւուրդներու տարանջատումները հիւսիսային Իբերիայի մէջ փոխարինեցին հռոմեական մշակոյթով եւ տարրերով։ Այս իրաւիճակը սկսեցաւ փոխուիլ Հռոմեական կայսրութեան մայրամուտին եւ վաղ միջնադարուն, երբ սկսաւ ձեւաւորուել աստուրացիներու ինքնուրոնութիւնը, որուն օգնեցին [[Վեստգոթական թագավորության կազմավորումը|Վեստգոթական]] եւ Սուեւական թագաւորութիւնները։ Այս զարգացումները մէջտեղ բերին Աստուրիոյ թագաւորութեան հիմնադրմանը Պելագիուսի կողմէն, որ յաղթանակ տարաւ Օմայյան խալիֆայութեան դէմ Կովադոնգայի մէջ 8-րդ դարու սկզբը<ref>{{գիրք|հեղինակ = Уотт М., Какиа П. |մաս = |վերնագիր = Мусульманская Испания |բնօրինակ = |հղում = http://historylib.org/historybooks/U--M-Uott---P-Kakia_Musulmanskaya-Ispaniya/ |հրատարակություն = |պատասխանատու խմբագիր = |վայր = Москва |հրատարակչություն = |թվական = 1976|հատոր = |էջերի թիվ = 785 |մեջբերվող էջեր = |սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}</ref>: == Օմայյաններու նուաճումներ եւ Աստուրիոյ ապստամբութիւն == Արաբական առաջին արշաւանքներէն յետոյ աստուրիացիները չկարողացան ամրապնդել պաշտպանողական դիրքերը, եւ [[714]] թուականին Աստուրիան նուաճեց [[Նազիր իբն Մուսա]]ն` չհանդիպելով լուրջ դիմադրութեան<ref>{{cite book | author = Collins, Roger| year = 1983 | title = Early Medieval Spain | url = https://archive.org/details/earlymedievalspa0000coll| publisher = St. Martin's Press |location = New York|isbn= 0-312-22464-8|page = [https://archive.org/details/earlymedievalspa0000coll/page/229 229]}}</ref>: Այդ մէկէն յետոյ [[Պելագիուս]]ը կը հեռանայ Աստուրիոյ լեռները, որտեղ գոթական աւանդոյթի համաձայն` կ’ընտրուի Աստուրիոյ առաջնորդ։ Անոր թագաւորութիւնը շատ փոքր էր եւ կարող էր միայն [[պարտիզանական]] պայքարը մղել զաւթիչներու դէմ<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=uivtCqOlpTsC&pg=PA88 |title=Encyclopedia of African American History - Google Břker |publisher=Books.google.com |date=2010-02-28 |accessdate=2014-01-21}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=-EAgAQAAMAAJ&pg=PA294 |title=Encyclopćdia metropolitana; or, Universal dictionary of knowledge ... - Samuel Taylor Coleridge - Google Břker |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2014-01-21}}</ref>: Պիրենեան թերակղզու իսլամական նուաճումներու զարգացմամբ հիմնական քաղաքները եւ բնակավայրերը ընկան մուսուլմանական զօրքերու ձեռքը։ [[Գուադալկիւիր]] եւ [[Էբրոյ]] գէտերու հովիտներուն վրայ վերահսկողութեան պահպանումը մուսուլմաններու համար դժուարութիւններ առաջացրեցին։ Մուսուլմանները յաճախ գէրիներ կը վերցնէին, որպէսզի բացառէին գրաուած տարածքներու բնակչութեան յետագայ ընդվզումները։ [[Պատկեր:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|մինի|330px|Աստուրիոյ թագաւորութիւնը 750 թուականին]] Տարիկի առաջին արշաւանքէն յետոյ, որ տեղի ունեցաւ [[711]] թուականին, [[Եմէնական]] ծագում ունեցող զօրաւար Մուսայ իբն Նովայրը անցաւ [[Ջիբրալթարը]] միւս տարին եւ սկսաւ լայնածաւալ գործողութիւնը, որուն արդիւնքը նուաճեց [[Մերիդա (Իսպանիա)|Մերիդանը]], [[Տոլեդո]]նը, [[Սարագոսա|Սարագօսանը]] եւ [[Լերիկա|Լերիդանը]]: Իր ռազմական գործողութիւններու վերջին փուլին ան հասաւ թերակղզի հիւսիս արեւմուտք եւ տիրապետութիւն հաստատեց Լուգոյ եւ Խիխոնի մէջ։ Վերջին քաղաքը ան նշանակեց [[փոքր բերբերական]] ռազմախումբ մը Մունուզայի գլխաւորութեամբ, ուրուն նպատակն էր պահպանել վերահսկողութիւնը Աստուրիոյ մէջ։ Ըստ աւանդոյթի՝ անոր քոյրը ամուսնացաւ տեղի բերբեր առաջնորդին հետ դաշնութիւն ստեղծելու նկատառումով։ Աւելի ուշ Մունուզան փորձեց դառնալ մէկ այլ լեռնային հատուածի առաջնորդ, որուն արդիւնքնէր ապստամբել իր [[Կորդովա (Արգենտինա)|Կորդովայի]] արաբական ղեկավարութիւնը։ Բերբերները կրօնափոխուեցան [[իսլամ]]ի գրեթէ մէկ դար ատկէ առաջ եւ կը համարուին երկրորդ կարգի [[արաբներ]] կամ [[Սիրիացիներ|սուրիացիներ]]: Համաձայն Կովադոնգայի ճակատամարտի վերաբերեալ ամէնատարածուած հիպոթեզներու (հիմնականին քրիստոնեական աստուրիական աղբիւրներու համաձայն, որոնք կը յղեն մուսուլմանական գրագրութիւններուն) բերբերական շարասեան վրայ յարձակած են ժայռերէն եւ, այնուհետեւ կռիւը տեղափոխուած է դէպի Խիխոն տանող հովիտներուն եւ նահանջելու ժամանակ ամբողջովին ոչնչացած է։ Սակայն աղբիւրները շատ քիչ անդրադարձած են այս իրադարձութիւններուն, որոշ այդ ժամանակուայ աղբիւրները չեն անդրադարձած։ Համաձայն Աստուրիոյ թագաւոր [[Ալֆոնսօ III Մեծ|Ալֆոնսօ III]]-ի պատմագիր [[Ռոտենսիան Քրոնոկլ]]ի, որ Պելագիուսին կը համարէր Տոլեդոյի արքաներու ժառանգը, Պելագիուսը կազմակերպած է ապստամբութիւն արաբներու դէմ Խիխոնի մէջ։ Այնուամէնայնիւ Պելագիուսի վերաբերեալ կան բազմաթիւ վարկածներ եւ անոնք բոլորը վիճելի են։ Մէկ այլ վարկածով Աստուրիոյ առաջնորդը, որ ըստ պատմաբաններու Բրեսէն էր (ներկայիս Պիլոնայի շրջանը) եւ Մունուզայի դէմ ուղարկուեցան Ալ-Քամայի գլխաւորութեամբ զօրքեր։ Իմանալով այդ մասին Պելագիուսը եւ իր կողմնակիցները կ’անցնին Պիլոնայ գէտը, հեշտութեամբ կը յաղթահարեն Աուսեւայ լեռան հովիտը եւ կը դիրքաւորուին Կովադոնգայի քարանձաւներէն մէկուն մէջ։ Մուսուլմանական զօրքերը փորձեցին շրջապատել Պելագիուսին, սակայն յաջողուեցաւ ճեղքել թշնամու օղակը եւ յաղթանակ տանել, որմէ յետոյ արաբական զօրքերու մնացած մասը նահանջեց դէպի Լէոն՝ թողնելով տարածաշրջանը անպաշտպան։ Այս յաղթանակը իրականին փոքր էր, քանի որ թշնամու զօրքը փոքրաթիւ էր, սակայն այն մեծ հեղինակութիւն բերաւ Պելագիուսին, որ ընտրեցին թագաւոր եւ ռազմական առաջնորդ։ [[Պատկեր:Don Pelayo.jpg|մինի|ձախից|Պելագիուսի յիշատակի յուշակոթող [[Կովադոնգա]]ի մէջ]] Պելագիուսի ղեկավարութեամբ բերեբերներու վրայ յարձակումները մեծցան։ Մունուզան որոշեց հրաժարուիլ Խիխոնէն եւ տեղափոխուիլ Պլատէու (Մեսետայ)։ Սակայն ան յետագային սպանուեցաւ աստուրիացիներու կողմիէն։ Պելագիուսը շարունակեց յաղթարշաւը եւ յարձակեցաւ Լէոնի վրայ, որպէսզի պաշտպանէ լեռնային հատուածները բերբերներու յարձակումներէն։ Պելագիուսը շարունակեց յարձակիլ բերբերներու վրայ, որոնք մնացած էին աստուրիա-գալիցիական լեռներուն վրայ եւ դուրս քշեց անոնց։ Այնուհետեւ ան ամուսնացուց իր դստերը՝ Էրմեսինդային Ալֆոնսոյի հետ, որ [[Պետրոս Կանտաբրիաց]]իին որդին էր, որ իր հերթին կիսանկախ Վեստգոթական դքսութեան, Կանտաբրիայի նշանաւոր անձանցից էր։ Իր որդուն՝ Ֆաւիլային ամուսնացուց Ֆրոլիուբայի հետ։ Պելագիուսի կողմէն Կովադոնգայի ճակատամարտին մէջ տարած յաղթանակէն յետոյ փոքր տարածքային միաւոր Աստուրական լեռներուն վրայ հաստատեց իր անկախութիւնը, որմէ սկիզբ առաւ Աստուրիոյ թագաւորութիւնը։ Պելագիուսի իշխանութիւնը կարողութիւնը չ’ունէր համեմատել Վեստգոթական թագաւորներու իշխանութեան հետ։ Աստուրական թագաւորները իրենց կը կոչէին «Ռեքս» (թագաւոր), սակայն այս անուանումը գործածուեցաւ մինչեւ Ալֆոնսօ II-ի իշխանութեան օրով։ Աստուրիոյ թագաւորութիւնը սկիզբի մի քանի տասնամեակուն ընթացքինշ դեռեւս թոյլ էր, այդ պատճառով անոնք ստիպուած էին դաշնութիւն կնքել Պիրենեեան թերակղզու հզօր ընտանիքներու հետ։ Այսպէս Պելագիուսի աղջիկը ամուսնացաւ Կոնտաբրիայի կոմսի որդուն հետ։ Ալսֆոնսի որդին՝ Ֆրուելան ամուսնացաւ բասկ իշխանաւորի աղջկայ հետ, իսկ անոր դուստրը ամուսնացաւ Սիլոյի հետ, որ Ֆլաւինաւիայի տեղացի առաջնորդի աղջիկն էր։ Պալագիուսը մահացաւ [[737]] թուականին, անոր որդին Ֆաւիլան ընտրուեցաւ թագաւոր։ Ֆաւիլան անսպասելի կ’սպանուի արջի մը կողմէն անտառին մէջ եւ գահը կ’անցնի իր խորթ եղբօրը, որ հարեւան անկախ իշխանութեան առաջնորդն էր եւ ամուսնացած էր Ֆաւիլայի քրոջ հետ։ Կանանց թագաժառանգութիւնը դեռեւս այդ տարիներուն չէր ընդունուէր։ Պելագիուսի հիմնած տոհմը կառաւարեց Աստուրիոյ մէջ երկար տասնամեակներ, որուն ընթացքին թագաւորութեան սահմանները ընդարձակուեցան դէպի հիւսիս արեւմուտք մինչեւ [[775]] թուականը։ [[791]]-[[842]] թուականներուն Ալֆոնսօ II-ի կառաւարման ժամանակ թագաւորութեան սահմանները ընդարձակուեցան դէպի հարաւ՝ հասնելով մինչեւ Լիսաբոն։ == Սկզբնական Ընդարձակում == [[Պատկեր:Map Iberian Peninsula 910-es.svg|մինի|330px|Աստուրիոյ թագաւորութիւնը 918 թուականին]] Ֆաւիլային փոխարինեց Ալֆոնսօ I-ը, որ Պելանգիուսի դստեր ամուսինն էր։ Այսպիսով հիմք դրուեցաւ Աստուրիոյ հնարաւոր ամէնահզօր ընտանիքին՝ Կանտաբրիայ տոհմին։ Ալֆոնսօն սկսաւ տարածքային նուաճումները որպէս փոքրիկ թագաւորութիւն, ան սկսաւ շարժուել դէպի արեւմուտք՝ Գալիսիայ եւ դէպի հարաւ Դուերոյի հովիտ՝ նուաճելով քաղաքներ եւ բնակավայրեր, որոնց տեղափոխեցաւ դէպի հիւսիս, աւելի ապահով վայրեր։ Այս ռազմաւարական նշանակութիւն ունեցաւ, քանի որ ան Դուերոյի անապատը վերածեց արաբներու յարձակումներուն պաշտպանուելու գօտի։ Ալֆոնսօն, որուն Ֆրուելա I շարունակեց եւ ընդարձակեց հոր ձեռքբերումները։ Ան սպանուեցաւ արքունիքի անդամներու կողմէն։ == Սոցիալական եւ քաղաքական փոփոխութիւններ == Ֆրուելայէն յետոյ թագաւորած Աուրելիուսի, Սիլոյի, Մաուրեգատոյի եւ Բերմունդոյ I-ի վերաբերեալ շատ քիչ գրաւոր աղբիւներ կան։ Ընդհանրապէս այս շրջանը, որ տեւած է 23 տարի ([[768]]-[[791]]) կը համարւուի Աուստրիոյ թագաւորութեան մասին ամէնաանյայտ շրջանը։ Որոշ պատմաբաններ այս շրջանի թագաւորներուն կ’անուանէին «ծոյլ արքաներ», քանի որ անոնք իրենց թագաւորութեան շրջանին ոչ մէկ կարեւոր ռազմական գործողութիւն չկատարեցին, աւելին ոչ մէկ նշանաւոր քայլով աչքի չընկան։ Այնուամէնայնիւ այս ժամանակաշրջանին նաեւ տեղի ունեցան շատ կարեւոր ներքին ձեւափոխութիւններ։ Անոնք բոլորը նախապատրաստեցին թագաւորութիւնը յետագայ հզօրացման եւ արշաւանքներուն։ [[Պատկեր:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|մինի|ձախից|կամուրջ նախկին մայրաքաղաք [[Կանգաս դէ Օնիս]]ի մօտ]] Առաջինը, տեղի ուեցաւ առաջին ներքի խռւութիւնը Մաուրեգատոյի գլխաւորութեամբ ([[783]]-[[788]])։ Խռւութեան արդիւնքն էր Ալֆոնսօ II-ը գահընկեց ընէլ (չնայած ան նորէն դարձաւ թագաւոր [[791]]-[[842]] թուականներուն), որուն արդիւքնէր՝ տեղի ունեցան շարք մը այլ խռւութիւններ, որուն անդամններն էին պալատական խումբերը, որոնք կը ցանկանային գահէն զրկել գահակալող ընտանիքին։ Երկրորդը, խռւութիւն բարձրացուցին հարեւան բասկերը եւ գալիսիացիները, որոնք ճնշեցին Աստուրիոյ թագաւորները։ Այս խռւութիւնները շարունակուեցան Աուստրիոյ կեդրոնական եւ արեւելեան մասերուն մէջ, որմէ յետոյ Ալֆոնսօ II-ը ապաստան գտաւ Ալաւային մէջ։ Եւ վերջապէս սկսան խռւութիւններ Աուրելիոյ I-ի օրով։ Ստրուկներու եւ ստրկատէրերու միջեւ տարանջատումը կոտրուեց արագօրէն։ Ֆրուելա I-ին ([[757]]-[[68]]) փոխարինեց Աուրելիոն ([[768]]-[[74]]), որ [[Ֆրուելա Կանտաբրացի]]ին եւ [[Պետրոս Կանտաբրիացի]]ին թոռն էր, որ իր երկիրի կեդրոնը տեղափոխեց [[Սան Մարթին տէլ Ռէյ Աուրելիօ]], որ մինչ այդ կը պատկանէր Լանգրեոյին։ Սիլօն փոխարինեց Աուրելիոյին եւ կեդրոնը տեղափոխեց [[Պրաւիա]]: Սիլօն ամուսնացաւ Պելագիուսի թոռնուհու՝ Ադոսինդայի հետ։ Ալֆոնսօ II-ը ընտրուեցաւ թագաւոր Սիլոյի մահէն յետոյ, սակայն Մաուրեգատօն կազմակերպեց ուժեղ ընդիմութիւն եւ ստիպեց նորընծայ թագաւորին փախչել Ալաւայ, եւ դարձաւ Աստուրիայի թագաւոր։ Այս թագաւորը, որ պատմականօրէն ունէր վատ հեղինակութիւն, լաւ յարաբերութիւններու մէջ էր Բիտուս Լիէբանացու հետ, որ թագաւորութեան ամէնակարեւոր մշակոյթային անձն էր, որուն հետ կը պայքարէր ընդդիմադիրներու դէմ։ Աւանդոյթը կ’ըսէ, որ Մաուրեֆատօն Ալֆոնսօ I-ի եւ արաբ կնոջ մը անօրինական զաւակն էր։ Անոր փոխարինեց Աուրելիոյի եղբայր Բերմուդոյ I-ը։ Բերմուդոն յետագային հրաժարուեցաւ գահէն եւ դարձաւ հոգեւորական։ == Ճանաչում եւ յետագայ ամրապնդում == [[Պատկեր:Ov-san-tirso+cated-trasera.JPG|մինի|Սան Տիրսո եկեղեցին [[Օվիետօ|Օվիետոյի]] մէջ]] Ալֆոնսօ II-ի օրով ([[791]]-[[842]]) թագաւորութիւնը հզօրացաւ: Ալֆոնսօն ջերմ յարաբերութիւններ սկսաւ ֆրանկներու հետ՝ շքեղ նուերներ ուղարկելով [[Քարլոս Մեծ]]ին, որոնք նուաճած էին պատերազմներուն ([[Լիզպոնի արշաւանք]] [[797]])։ Ալֆոնսօն II-ը իրեն կը համարէր «կայսր Քառլոսի մարդ»<ref name="Collins, Roger 1983">{{cite book | author = Collins, Roger| year = 1983 | title = Early Medieval Spain | url = https://archive.org/details/earlymedievalspa0000coll| publisher = St. Martin's Press |location = New York|isbn= 0-312-22464-8|p = [https://archive.org/details/earlymedievalspa0000coll/page/132 132]}}</ref>` ակնկալելով որոշ աջակցութիւն<ref>{{cite book|last1=Sholod|first1=Barton|title=Charlemagne in Spain: The Cultural Legacy of Roncesvalles|date=1966|publisher=Librairie Droz|isbn=2600034781|page=42|accessdate=April 8, 2015}}</ref>: Ալֆոնսօ II-ի օրով, թագաւորութիւնը բացի հզօրացումէն նաեւ վերադարձաւ որոշ վեստգոթական աւանդոյթներ<ref name="Collins, Roger 1983"/>: Ալֆոնսօ II-ի օրով կամ աւելի ուշ յայտարարուեցաւ, որ գտնուած են սուրբ Յակոբոս առաքեալի ոսկորները Գալիսիայի մէջ: Անոնք Հռոմի պապը համարեց իրական: Այնուամէնայնիւ Աստուրիոյ ժամանակաշրջանին հիմնական սրբավայրն էր Սուրբ Էուրելիան, որ տեղակայուած է ներկայիս Օվիետոյի մէջ: Ալֆոնսօն նաեւ վերաբնակեցրեցաւ Գալիսիան, Լէոնը, Կաստիլիան եւ միացուց անոնց թագաւորութեանը: Առաջին մայրաքաղաքը դարձաւ Կանգաս դէ Օնիսը, որ կը գտնուէր Կաւադոնգայի ճակատամարտի վայրէն քիչ մը հեռու: Սիլոյի ժամանակ այն տեղափոխուեցաւ Պրաւիայ: Ալֆոնսօ II-ը ընտրեց իր ծննդավայրը` Օվիետօն որպէս թագաւորութեան մայրաքաղաք ([[789]] թուական)։ [[910]] թուականին Ալֆոնսօ III-ին իր որդիներուն ստիպեց թողել գահը եւ թագաւորութիւնը եւ բաժանեց երեք թագաւորութիւններու՝ Լէոնի, Գալիսիայի եւ Աստուրայի թագաւորութեան։ [[924]] թուականին երեք թագաւորութիւնները վերամիաւորուեցան Լէոնի թագի ներքին։ Այս անուանմամբ թագաւորութիւնը մնաց մինչեւ [[1230]] թուականը, երբ միաւորուեցաւ Կաստիլիայի թագաւորութեան հետ եւ Ֆերդինանդ III-ը դարձաւ երկու միացեալ թագաւորութիւններու առաջնորդը։ == Արքայացանկ == {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width="50"|Արքա !width="100"|Թվականներ !width="100"|Մականուն !width="100"|Այլ անուններ !width="100"|Ծանոթագրություններ !width="100"|Պատկեր |- |[[Պելագիուս (Աստուրիայի արքա)|Պելագիուս]] |718-737 | |Պելայո |Թագաւորութեան հիմնադիր, որուն մայրաքաղաք դարձած է [[Կանգաս դէ Օնիս]]ը |[[Պատկեր:Don Pelayo, rey de Asturias (Museo del Prado).jpg|100px]] |- |[[Ֆավիլա (Աստուրիայի արքա)|Ֆավիլա]] |737-739 | |Ֆավիլակ | |[[Պատկեր:Favila.JPG|100px]] |- |[[Ալֆոնսօ I (Աստուրիոյ արքայ)|Ալֆոնսօ I]] |739-757 |Քաթոլիկ | |«Բենի Ալֆոնս» դինաստիայի հիմնադիր |[[Պատկեր:Alfonso I el Católico, rey de Asturias (Museo del Prado).jpg|100px]] |- |[[Ֆրուելա I (Աստուրիայի արքա)|Ֆրուելա I]] |757-768 |Չար |Ֆրոիլա | |[[Պատկեր:Statue-Fruela-I-Samos-ret.jpg|100px]] |- |[[Աուրելիուս (Աստուրիայի արքա)|Աուրելիուս]] |768-774 | |Աուրելիոյ |Մայրաքաղաքը տեղափոխեցաւ [[Սան Մարթին տէլ Ռիօ]] |[[Պատկեր:Don Aurelio, rey de Asturias (Museo del Prado).jpg|100px]] |- |[[Սիլո (Աստուրիայի արքա)|Սիլօ]] |774-783 | | |Գահին հաստատուած է կնոջ՝ [[Աթոսինթա]]յի շնորհիւ, ով Ալֆոնսօ I-ի դուստրն էր։ Մայրաքաղաքը տեղափոխուած է [[Պրավիա]] |[[Պատկեր:Silo of Asturias.jpg|100px]] |- |[[Մաուրեգատուս (Աստուրիայի արքա)|Մաուրեգատուս]] |783-788 |Բռնապէտ |Մաուրեգատո |Ալֆոնսօ I-ի ապօրինի զաւակը |[[Պատկեր:El rey Mauregato de Asturias (Museo del Prado).jpg|100px]] |- |[[Բերմուդո I (Աստուրիայի արքա)|Բերմուդոյ I]] |788-791 |սաղմոսասաց | | |[[Պատկեր:Bermudo I of Asturias.jpg|100px]] |- |[[Ալֆոնսո II (Աստուրիայի արքա)|Ալֆոնսո II]] |791-842 |Իմաստուն | |Մայրաքաղաքը տեղափոխեցաւ [[Օվիետօ]] |[[Պատկեր:Alfonso II asturias.jpg|100px]] |- |[[Նեպոտիան (Աստուրիայի արքա)|Նեպոտիան]] |842 | |Նեպոցիանոյ |ընտրուած թագաւոր | |- |[[Ռամիրո I (Աստուրիայի արքա)|Ռամիրոյ I]] |842-850 | | | |[[Պատկեր:Estatua de Ramiro I de Asturias en la Plaza de Oriente.JPG|100px]] |- |[[Օրդոնյոյ I (Աստուրիայի արքա)|Օրդոնյոյ I]] |850-866 | | | |[[Պատկեր:Ordoño I de Asturias (Museo del Prado).jpg|100px]] |- |[[Ալֆոնսո III (Աստուրիայի արքա)|Ալֆոնսո III]] |866-910 |Մեծ | |Թագաւորութիւնը բաժանուեցաւ իր երեք որդիներու միջեւ. [[Գարսիա I (Լեոնի արքա)|Գարսիա I]]-ի՝ [[Լեոնի թագավորություն|Լէոն]], [[Օրդոնյո II (Լէոնի արքայ)|Օրդոնյոյ II]]-ի՝ [[Գալիսիայի թագավորություն|Գալիսիա]] եւ Ֆրուելա II-ի՝ Աստուրիա |[[Պատկեր:Madrid - Alfonso III de Asturias - 121212 135344.jpg|100px]] |- |[[Ֆրուելա II (Աստուրիայի արքայ)|Ֆրուելա II]] |910-925 | |Ֆրոիլա |Մահէն յետոյ Աստուրիան կցուած է Լեոնի արքայ [[Ալֆոնսո IV (Լէոնի արքա)|Ալֆոնսո IV]]-ի կալուածքներոն |[[Պատկեր:Fruela II de León (Museo del Prado).jpg|100px]] |} == Տե՛ս նաեւ == * [[Աստուրիայի արքայադստեր մրցանակ]] == Ծանօթագրութիններ == {{Ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Աստուրիայի թագավորություն]] 8jzleq9cot600znk8vtvoair0gyai92 0 1943 253881 219980 2026-08-28T23:16:20Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253881 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ընկերութիւն | բնօրինակ անուանում = Adidas | գլխաւոր անձինք = <small> *Իկըր Լանտաու (Igor Landau) *Հէրպերթ Հէյնըր (Herbert Hainer)</small> | հասոյթ = {{աճ}} €<small> 14.49 մլր (2012)</small><ref name="AR2012">{{cite web |url=http://www.adidas-group.com/en/investorrelations/financial_data/default.aspx |title=Annual Report 2012 |accessdate=10 March 2013 |publisher=adidas}}</ref> | զուտ շահոյթ = {{աճ}} €<small> 0.79 մլր (2012)</small><ref name="AR2012" /> }} '''Ատիտաս''' ({{lang-de|Adidas AG}}), մարզական հագուստ եւ իրեր արտադրող ընկերութիւն մը։ Մարզական կոշիկներէ զատ ընկերութիւնը կ'արտադրէ նաեւ այլ իրեր՝ պայուսակներ, վերնաշապիկներ, տաբատներ, գլխարկներ եւ այլ մարզական գոյքեր։ Ամենէ մէծ մարզական հագուստ արտադրող ընկերությունն է [[Եւրոպա]]յին մէջ եւ երկրորդ խոշորագոյն արտադրողը աշխարհին մէջ։ Ընկերութեան արտադրանքի վրա սովորաբար պատկերուած է երեք ճերմակ կամ սեւ շերտեր, որ կը հանդիսանայ ընկերությեան ապրանքանիշը։<ref name="smit">{{Cite book | title = Pitch Invasion, Adidas, Puma and the making of modern sport | url = https://archive.org/details/pitchinvasionadi0000barb | author=Smit, Barbara | isbn = 0-14-102368-6 | publisher=Penguin | year = 2007 | page = [https://archive.org/details/pitchinvasionadi0000barb/page/44 44]}}</ref><ref>{{Cite book | title = International cases in the business of sport | url = https://archive.org/details/internationalcas0000unse | first1=Simon |last1=Chadwick |first2=Dave |last2=Arthur | page = [https://archive.org/details/internationalcas0000unse/page/438 438] | publisher=Butterworth-Heinemann | year = 2007 | isbn = 0-7506-8543-3 }}</ref> Պրենտին անունը պատշաճ ձեւով մը փոքրատառով "a"-ով կը գրուէ:<ref>{{Cite web|title = The History of Adidas {{!}} On This Day In Fashion|url = http://onthisdayinfashion.com/?p=4465|website = onthisdayinfashion.com|accessdate = 2015-10-16}}</ref> <br /> Ատիտաս հիմնուած է 18 աւգոստոս 1949-ին՝ Ատոլֆ Տասսլերին ([[:en:Adolf Dassler|Adolf Dassler]]) կողմէ, հետեւելով Gebrüder Dassler Schuhfabrik-ին մէջ ընտանիքը եղած տարաձայնութիւնները իր եւ իր աւագ եղբօր՝ [[:en:Rudolf Dassler|Ռուտոլֆին]] միջեւ: Ռուտոլֆը աւելի վաղ «Բուման» ([[:en:Puma SE|Puma]]) ստեղծած էր, որ շատ արագ դարձաւ Adidas-ին գործարար մրցակիցը եւ նոյնպէս գլխադասուած է Հէրզոկենաուրախին մէջ: == Պատմութիւն == Քրիսթոֆ Տասսլեր իր աւագ որդիին՝ Ռուտոլֆ «Ռուտիին» հետ կօշիկ կարելուն գործունեութիւնն սկսած են 1920 թուականէ: Սկզբնական շրջանը դուրս գրուած զինուորական համազգեստներէ կը կարեին տնական մաշիկներ եւ հաշմանդամներու բուժական ոտնամաններ: 1 յուլիս 1924-ը Ռուտոլֆ եւ Ատոլֆ «Ատի» Տասսլերներ հիմնեցան «Տասսլեր եղբայրներու կօշիկին ֆապրիքը»: Գամերով մարզակօշիկներու գիւտը կը պատկանի Ատոլֆին, որ ըրաւ 1925-ին: 1928-ին Ճօզեֆ Վայթցերին հետ մշակած գամերը ստացան գերմանական արտօնագիր: Նոյն տարուն Ամսթըրտամին ողիմպիական խաղերու ընթացքին քանի մը մարզիկներ առաջին անգամ ելոյթ ունեան Տասսլեր եղբայրներու կօշիկներով: Յաջորդ տարին եղբայրներու ֆապրիքը սկսաւ ֆութպոլային մարզակոշիկներու արտադրութիւնը: 1936 Ողիմպիական խաղերու ընթացքին Ատի Տասսլեր ուղեւորուեցաւ Պերլին գամերով լի պայուսակով մը եւ համոզեցաւ ամերիկացի արագավազորդ Ճէսսի Օուէնսը ([[:en:Jesse Owens|Jesse Owens]]), որ օգտագործէ անոնք: Օուէնս ստացաւ չորս ոսկեայ մետալ եւ անոր հաջողութիւնը ամրապնդեցաւ Տասսլերներու կօշիկներու համբաւը աշխարհին ճանանչուած մարզիկներու միջավայրը: Գործունէութիւնը սկսաւ բարգաւաճիլ եւ Տասսլերները 2^-րդ համաշխարհային պատերազմէն առաջ տարեկան կը վաճառեին 200 000 զոյգ կօշիկ<ref name=rediff>{{cite web|url=http://in.rediff.com/sports/2005/nov/08adi.htm |title=How Adidas and PUMA were born |publisher=in.rediff.com |date=8 November 2005|accessdate=2 April 2014}}</ref>: ==== Եղբայրներու Բաժանումը ==== 1939-ին, երբ սկսաւ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|պատերազմը]], նազիստական կառաւարութիւնը բռնագրաւեցաւ Տասսլեր եղբայրներու գործարանը, չնայած անոր, որ նրանք իրենց կուսակցութեան անդամներ կը հանդիսանային: Եղբայրները մեկնեցան ճակատ, սակայն, տարի մը անց Ատոլֆը վերադարձուցին, քանի որ նազիստներ չէին կրնա աշխատեցնիլ եղբայրներու գործարանը, որուն մէջ նռնականետերու արտադրութիւն ստեղծելու փորձեր ըրած էին: Պատերազմի ընթացքին եղբայրներու միջեւ ճեղքուածքը խորանալով հասաւ խզումի 1943-ը Դաշնային ուժերու ռումբահարութեան ատենը, երբ Ատին իր կինին հետը վազեցաւ դեպի ռումբապաստարան, Ռուտոլֆն իր ընտանիքին հետ արդեն հոն կը գտնուեր: «Սրիկաներ նօրեն եկած են», ըսաւ Ատի, նկատի ունենալով ռազմական օդանաւերը, սակայն՝ Ռուտոլֆ ենթադրեցաւ, թէ ատիկա խօսքերը իր ընտանիքին մասին ըսած է:<ref name=sneakerwars>{{cite book|last=Esterl |first=Mike |url=http://online.wsj.com/article/SB120606066903653643.html?mod=googlenews_wsj |title=Review of "Sneaker Wars: The Enemy Brothers Who Founded Adidas and PUMA and the Family Feud That Forever Changed the Business of Sport", Barbara Smit, March 2008, ISBN 978-0-06-124657-9 |work=The Wall Street Journal |date=21 March 2008 |accessdate=26 September 2010}}</ref> Յետագային, երբ ամերիկացի զինուորները գերեվարեցան Ռուտոլֆը եւ մեղադրեցին անոր [[:en:Waffen SS|Waffen SS-ին]] անդամ ըլլալուն մէջ, ինչն ատանկ չէր եղած, ան համոզած էր, որ ատիկա եղբօր ըրածն է: Ապրիլ 1945-ը եղբայրներու Դոլպուրիին (Dolbury) գործարանը, որուն մէջ հակահրասայլային նռնականետներ կ'արտադրէին, խիստ վնասած էր ամերիկյան օդոյժին ռմբահարութենէ, սակայն Ատիի կնօջ՝ Քէթիին ջանքերով հոն սկսեցաւ մարզակօշիկներու արտադրութիւնը, որուն ամենէ մէծ գնորդները դարձան ամերիկացիները, որ երկիրը գրաւած էին:<ref>{{cite web|title=Shoes and Nazi Bazookas: The Prehistory of Adidas and Puma|work=Der Spiegel|date=4 March 2009|url=http://www.spiegel.de/international/germany/shoes-and-nazi-bazookas-the-prehistory-of-adidas-and-puma-a-611400.html|accessdate=5 August 2012}}</ref> Եղբայրները բաժանուեցան 1947-ը,<ref name=sneakerwars/> երբ Ռուտի բացեցաւ '''Ru'''dolf '''Da'''ssler-էն կազմուած Ruda անունով նօր ձեռնարկութիւն մը, յետագային [[:en:Puma SE|Բումայ]] անունը ստացած, Ատին ալ 18 օգոստոս 1949-ը ձեւավորեցաւ իր ընկերութիւնը՝ պաշտօնապէս '''Adidas AG''' անունով գրանցած, որ կազմած էր '''Adi''' '''Das'''sler-էն: [[Պատկեր:An Adidas shoe.jpg|մինի|160px|<small>Adidas-ին կօշիկները կը պատրաստեն երեք երիզներով, որ կը նմանի ընկերութեան լօկոյին:</small>]] Բաժանումէն ետք Հէրզոկենաուրախին մէջ սկսեցաւ Ատիտասին եւ Բումային մրցանքը: Բօլորը ուշադիր կը նայեին, թէ օտարները որուն կօշիկէն կը հագնին:<ref>{{cite news|last=Ramachandran|first=Arjun|title=Town divided by tale of two shoes|work=The Sydney Morning Herald|date=18 September 2009|url=http://www.smh.com.au/executive-style/culture/town-divided-by-tale-of-two-shoes-20090918-fv01.html|accessdate=6 November 2010}}</ref> Նոյնիսկ քաղաքին երկու ֆութպոլին թիմեր բաժնուած էին՝ ASV Herzogenaurach ակումբը կ'աջակցէր Ատիտաս, երբ 1 FC Herzogenaurach-ը կը հագնէր Ռուտոլֆին կօշիկները: Ռուտոլֆին տուն կանչուած արհեստաւորներ դիտաւորեալ կը հագնէին Ատիտասին կօշիկներ: Ռուտօլֆ կ'ուղարկեր անոնցէ նկուղեն Բումային կօշիկներեն հագնելու: Երկու եղբայրներ երբեք հաշտուեցան, եւ, չնայած, որ նոյն գերեզմանատունը թաղած են, սակայն՝ հնարաւորինս իրարէ հեռու: * 1948-ը՝ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]էն ետք տեղի ունեցած առաջին խաղին ատենը ֆութպոլին Արեւմտեան Գերմանիոյ ազգային թիմին քանի մը անդամներ, այդ թիւը՝ պատերազմեն ետք առաջին կօլը խփած Հէրպերթ Պուրտէնսքի ([[:en:Herbert Burdenski|Herbert Burdenski]]), հագած էին Բումային կօշիկները: Չորս տարի անց 1952 Ողիւմպիական խաղերը լուքսեմպուրքցի 1500 մեդրին արագավազորդ Ճօսի Պարթել ([[:en:Josy Barthel|Josy Barthel]]) Հելսինգիին մէջ շահեցաւ առաջին ոսկեայ մետալը: ==== Զարգացում Եւ Յաջողութիւններ ==== [[Պատկեր:Original Adidas logo.svg|մինի|160px|<small>Ատիտասին եռատերեւ լօկոն, մինչեւ 1998, որ ներկայիս [[:en:Adidas Originals|Adidas Originals]] կ'օգտագործէ:</small>]] * Ֆութպօլին մեջ՝ ** Ատիտասին արտադրանքը հարազատ դարծած է Գերմանիոյ ֆութպոլին հաւաքականին համար՝ 1954-ը եւ 1974-ը Ատիտասին մարզակօշիկներով ան կը դառնայ աշխարհին ախոյան, ** Քանի մը անգամներ Ատիտասին արտադրութեան գնդակներ պաշտօնական եղած էն ֆուտպօլին աշխարհի առաջնութիւնները՝ 1970-ը Մեքսիգոյին մէջ [[:en:Adidas Telstar|Adidas Telstar-ը]], 1974-ին՝ [[:en:Adidas Telstar II|Adidas Telstar II]]-ը եւ 1978-ին Արկենդինային մէջ՝ [[:en:Adidas Tango|Adidas Tango]]-ն: Սա առաջնութեան ատենը կ'արտադրուին Copa Mundial մարզակօշիկները, որ կը վաճառուեն մինչեւ մէջ օրերը: 1982-ին Սպանիո մէջ պաշտօնական գնդակ դարձած է Adidas Tango España-ն եւ 1986-ին երկրորդ ատենը Մեքսիգոյին մէջ՝ [[:en:Adidas Azteca|Adidas Azteca]]-ն: * Ողիւմպիական խաղերը՝ ** 1960-ին Ողիմպիական խաղերուն թեթեւ աթլետներէն շատեր Ատիտասին մարզակօշիկներով ելոյթ ունեցած են, 1968-ին Ատիտասին հանդերձանքով մարզիկները կը շահեն 37 ոսկեայ մետալ: ** 1976-ին Ամառային Ողիւմպիական խաղերը Ատիտասով ելույթ ունեցած մարզիկները նուաճեցան 75 ոսկեայ, 86 արծաթեայ եւ 88 պրոնզեայ մետալներ, որ րեքըրտ մըն էր եւ մինչ այժմ չէ գերազանցուած: ==== Ընկերութեան կառավարումը ==== 1978-ին Ատօլֆ Տասսլեր կը մահանայ, ընկերութեան ղեկաւարումը կ'անցնէ իր այրին՝ Քադարինե Տասսլերը: 1984-ին Քադարինին մահալանէն ետք կառավարումը կը շարունակէ որդին՝ Հէօրսթ Տասսլեր: Ան ամուր կապեր ստեղծեցաւ Միջազգային Ողիւմպիական Գոմիթէին եւ Ֆութպօլին Միջազգային Միութեան հետ եւ կատարեցաւ բարեփոխումներ: 1989-ին 51 տարեկան մահացաւ Հէօրսթը, անոր քոյրեր փորձեր ըրին ընկերութիւնը կառավարել, սակայն, շոտով հասկցան, որ չունին համապատասխան թափ եւ կարողութիւն եւ իրենց արժեթուղթերու 80 %-ը վաճառեցան ֆրանսացի ձեռնարկատեր Պէրնար Թաբին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Մարզական հագուստ]] awmt0tw9sor3cl1yudhpat9x4e27eap 0 1963 253833 236151 2026-08-28T22:40:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253833 wikitext text/x-wiki '''Արաբական թիւեր''', ինչպէս նաեւ՝ '''հինտու-արաբական թիւեր'''<ref name="HA">{{Citation | last1 = Schipp| first1 = Bernhard| last2 = Krämer| first2 = Walter| title = Statistical Inference, Econometric Analysis and Matrix Algebra: Festschrift in Honour of Götz Trenkler| publisher = Springer| year = 2008| page = 387| url = https://books.google.am/?id=t6XfLJzqO_kC&pg=PA387| isbn = 9783790821208}}</ref><ref>{{Citation | last1 = Lumpkin| first1 = Beatrice| last2 = Strong| first2 = Dorothy| title = Multicultural science and math connections: middle school projects and activities| publisher = Walch Publishing| year = 1995| page = 118| url = https://books.google.am/?id=2LgG8lsJQmAC&pg=PA118| isbn = 9780825126598}}</ref> կամ '''հնդարաբական թիւեր''',<ref>{{cite book|last=Fenna|first=Donald|title=A Dictionary of Weights, Measures, and Units|url=https://archive.org/details/dictionaryofweig0000fenn|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0198605225|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofweig0000fenn/page/90 90]& 202}};''"Fibonacci, in a book of 1202, brought the Indo-Arabic numerals, with their zero cypher and decimal point, into European culture."; "... these characters are more appropriately called at least'' Indo-Arabic ''numerals."''</ref>, տասնորդական թուային համակարգ, որ ունի հետեւեալ [[թուանշաններ]]ը՝ 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9: Հիմնուած է [[հնդարաբական թուային համակարգ]]ին վրայ<ref name="Cengage Learning">{{cite book| first1=Richard |last1= Bulliet|first2= Pamela |last2=Crossley|first3= Daniel |last3=Headrick,|first4= Steven |last4= Hirsch|first5= Lyman |last5= Johnson| title = The Earth and Its Peoples: A Global History, Volume 1|page = 192|quote = Indian mathematicians invented the concept of zero and developed the "Arabic" numerals and system of place-value notation used in most parts of the world today |publisher = Cengage Learning|year = 2010|url = https://books.google.am/books?id=dOxl71w-jHEC&pg=PA192|isbn = 1439084742}}</ref> եւ ամենատարածուած նշանային համակարգն է ժամանակակից աշխարհին մէջ։ Նրանում թիւերը բաղկացած են թվանշաններից, որոնցից յուրաքանչյուրը իրենից արժեք է ներկայացնում։ Արաբական թիւերուն նախորդած [[հռոմէական թիւեր]]ուն մէջ զերօ թիւը գոյութիւն չուներ, որուն պատճառով մեծ թիւեր գրելը կը դժուարանար, եւ կը բարդանար հաշուողական համակարգը։ Թուային համակարգը ընդունուած է [[Պարսիկներ|Պարսիկ]] եւ [[Արաբներ|Արաբ]] մաթեմաթիքոսներու կողմէ՝ [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] մայրաքաղաք [[Պաղտատ]]ի մէջ, ապա արաբներու միջոցով տարածուած է [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծովի]] աւազանին մէջ<ref>[http://xxx.lanl.gov/ftp/math/papers/0304/0304219.pdf On the Origin of Arabic Numerals]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - A. Boucenna - Université Ferhat Abbas Setif {{ref-fr}}</ref>: Թիւերու ժամանակակից տեսքը զարգացած է [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]յի մէջ՝ որպէս նախահիմք ունենալով հնդկական եւ արաբական թիւերը։ Այդ տեղի ունեցած է Պեճայա քաղաքի յայտնի իտալացի մաթեմաթիքոս [[Ֆիպոնաչի]]ի կողմէ, որ ստեղծած է [[Ֆիպոնաչիի թիւեր|սեփական թիւերը]]: Որոշ ժամանակ անց թուային համակարգը կ'ընդունուի ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհին մէջ, աւելի ուշ՝ եւրոպացի գաղութարարաներու կողմէ կը ստանայ համաշխարհային տարածում։ Արաբական թուային համակարգը կ'ընդունուի նաեւ արաբական երկիրներէն արեւելք գտնուող [[իսլամ]]ական երկիրներուն մէջ ([[Իրան]], [[Աֆղանիստան]], [[Փաքիստան]]), որտեղ կը գործածուի որոշ փոփոխութիւններով։ Տարբերելու համար, անոնց կ'անուանեն «[[արեւելեան արաբական թիւեր]]», իսկ բուն արաբական թիւերը երբեմն ընդունուած է անուանել նաեւ «արեւմտեան» արաբական թիւեր։ == Թիւերու տարատեսակներ == {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:200%;" |- style="font-size:50%" !Արաբական թիւեր, որոնք կը գործածուէին [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]յի մէջ մինչեւ 2014 թուական (բացի [[Եգիպտոս]]էն)!! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 |- !style="font-size:50%"|Հնդարաբական թիւեր, որ կը գործածուին Ասիոյ արաբական երկիրներուն եւ Եգիպտոսի մէջ | ٠ || ١ || ٢ || ٣ || ٤ || ٥ || ٦ || ٧ || ٨ || ٩ |- !style="font-size:50%"|Պարսկական թիւեր ([[արեւելեան արաբական թիւեր]]) | ۰ || ۱ || ۲ || ۳ || ۴ || ۵ || ۶ || ۷ || ۸ || ۹ |- !style="font-size:50%"|Հնդկական թիւեր ([[դեւանագարի]]), [[Հնդկաստան]] | ० || १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९ |- !style="font-size:50%"|Հնդկական թիւեր ([[կուճարատի]]) | ૦ || ૧ || ૨ || ૩ || ૪ || ૫ || ૬ || ૭ || ૮ || ૯ |- !style="font-size:50%"|Հնդկական թիւեր ([[կուրմուքխի]]) | ੦ || ੧ || ੨ || ੩ || ੪ || ੫ || ੬ || ੭ || ੮ || ੯ |- !style="font-size:50%"|Չինական հիրոկլիֆներ, որոնք կը համապատասխանեն թիւերուն | || 一 || 二 || 三 || 四 || 五 || 六 || 七 || 八 || 九 |- ! style="font-size:50%" | |- !style="font-size:50%"|Հնդկական թիւեր ([[Պենկալերէն]]) | ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[Օրիա (գիր)|Օրիա գրային համակարգին մէջ]] | ୦ || ୧ || ୨ || ୩ || ୪ || ୫ || ୬ || ୭ || ୮ || ୯ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[Տելուգու (գիր)|Թելուկու գրային համակարգին մէջ]] | ౦ || ౧ || ౨ || ౩ || ౪ || ౫ || ౬ || ౭ || ౮ || ౯ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[Կաննադա (գիր)|Քաննատա գրային համակարգին մէջ]] | ೦ || ೧ || ೨ || ೩ || ೪ || ೫ || ೬ || ೭ || ೮ || ೯ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[մալայալամ (գիր)|Մալայալամ գրային համակարգին մէջ]] | ൦ || ൧ || ൨ || ൩ || ൪ || ൫ || ൬ || ൭ || ൮ || ൯ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[թամիլերեն]]ի գրային համակարգին մէջ | ೦ || ௧ || ௨ || ௩ || ௪ || ௫ || ௬ || ௭ || ௮ || ௯ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[Տիբեթական գիր|Թիպետական գրային համակարգին մէջ]] | ༠ || ༡ || ༢ || ༣ || ༤ || ༥ || ༦ || ༧ || ༨ || ༩ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[թայերենի այբուբեն|Թայերենի գրային համակարգին մէջ]] | ๐ || ๑ || ๒ || ๓ || ๔ || ๕ || ๖ || ๗ || ๘ || ๙ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[քհմերերենի այբուբեն|Քհմերերէնի գրային համակարգին մէջ]] | ០ || ១ || ២ || ៣ || ៤ || ៥ || ៦ || ៧ || ៨ || ៩ |- !style="font-size:50%"|Թիւեր՝ [[լաոսական գիր|Լաոսական գրային համակարգին մէջ]] | ໐ || ໑ || ໒ || ໓ || ໔ || ໕ || ໖ || ໗ || ໘ || ໙ |- |} == Տե՛ս նաեւ == * [[Հնդկական թիւեր]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Թիւեր]] pj4dkztkdqvdb7v0xnjixizneo1cm9w 0 1969 253943 235882 2026-08-28T23:55:05Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253943 wikitext text/x-wiki {{Արաբական գիր}} '''Արաբերէնի այբուբեն''' [[արաբերէն]]ի, ինչպէս նաեւ [[իսլամութիւն|իսլամութեան]] դաւանող շարք մը այլ ժողովուրդներու լեզուներու, ինչպէս՝ [[պարսկերէն]]ի, [[ուրտու]]ի, [[աֆղաներէն]]ի եւ որոշ [[Ալթայեան լեզուներ|թրքական լեզուներու]] գիր։ Կազմուած է 28 հարֆէն, կը գրուի աջէն ձախ։ Արաբերէնը, ինչպէս նաեւ [[եբրայերէն]]ը, [[արամէերէն]]ը, [[ամհարերէն]]ն ու այլ լեզուներ, կը կազմեն [[սեմական լեզուաընտանիք]]ը։ Այդ լեզուները ունին ընդհանուր նախալեզու՝ օժտուած կանոնակարգուած միասնական քերականական համակարգով։ Սեմական միւս լեզուներէն արաբերէնը կը տարբերի կայուն հնչիւնական համակարգով, յստակ քերականական կառուցուածքով ու հարուստ բառապաշարով, որ հանգեցուցած է բառաձեւերու զարգացման ու քերականութեան առանձին ճիւղի՝ բառարանագիտութեան զարգացման<ref>Юшманов, Н.М. Грамматика литературного арабского языка (под редакцией и с предисловием И.Ю. Крачковского), СПб. 1999</ref>։ արաբերէնի այբուբենը յառաջացած է նաբաթէական գիրէն, որ իր հերթին յառաջացած է [[Արամէերէնի այբուբեն|արամէականէն]], իսկ վերջինս ալ՝ [[Փիւնիկերէնի այբուբեն|փիւնիկեանէն]]։ Արաբական գիրը կը ներառէ արամէական բոլոր տառերը, եւ մի քանի լրացուցիչ տառեր՝ [[սատ]], [[խա]], [[զալ]], [[տատ]], [[զա]] եւ [[ղայն]]։ == Արաբական Լեզուաբանութիւն == [[Արաբերէն]]ի ուսուցումը կը կատարուի երկու հիմնական ուղիներով՝ արեւմտեան եւ արեւելեան։ Արեւմտեան (եւրոպական եւ ամերիկեան) լեզուաբանական դպրոցները, որոնք կարողացած են մշակել լեզուներու դասաւանդման ընդհանուր համակարգ։ [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի երկիրներու դպրոցներուն մէջ կը գործածուի աւանդական լեզուաբանութիւնը, որուն հիմքերը դրուած էին վաղ միջնադարուն։ [[Պատկեր:Modern Arabic Calligraphy.jpg|մինի|ձախից|[[Արաբական գիր]]]] Արաբական լեզուաբանական մշակոյթը ձեւաւաորուած է [[7-րդ դար]]ու վերջին եւ [[8-րդ դար]]ուն՝ կապուած [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] յառաջացման ու զօրեղացման հետ։ Այդ ժամանակաշրջանին յատուկ ուշադրութիւն կը տրուէր [[Արաբական մշակոյթ|մշակոյթի]] ու գիտութեան զարգացման։ Արաբական բառագիտութիւնը, որ հիմք կը հանդիսանար արաբական քերականութեան զարգացման համար, նոյնպէս կը սկզբնաւորէ այս դարաշրջանին։ Լեզուաբանական դպրոցները կը կոչուէին այն քաղաքներու անուններով, ուր հիմնադրուած էին։ Առաջին կեդրոններէն էին [[Քուֆա]]յի եւ [[Պասրա]]յի քերականական դպրոցները։ Հարաւային Միջագէտքի այդ երկու դպրոցներու միջեւ կային որոշ տարաձայնութիւններ, որոնցմէ մէկն էր արմատի խնդիրը։ Հաւանաբար, միջնադարեան քերականները արմատ կոչած են այն միաւորը, որմէ կը յառաջանան բառաձեւերը։ Այս տեսանկիւնէն արաբ լեզուաբաններու հայեացքները մօտ են հնդեւրոպական լեզուներու քերականութեամբ զբաղողներու գաղափարներուն, որքան ալ հնդեւրոպական ու սեմական լեզուներու մէջ արմատները չունին ընդհանուր ձեւակերպում։ Քուֆայի լեզուաբանական դպրոցի հիմնադիրը կը համարուի Ապու Ճաֆար Մուհամմատ ալ-Ռուասին, որ հեղինակած էր արաբերէնի քուֆիական քերականութեան առաջին քերականութիւնը։ Քուֆիացիները բառի արմատը կը համարէին վաղակատար դերբայի երրորդ դէմքի արական տարբերակը, որ զուրկ էր «աւելորդ» մասնիկներէ եւ ունէր երեք մասնիկ։ Պասրացիները արմատ կը համարէին մաստարը՝ ձեւոյթ, որ թարգմանաբար կը նշանակէ աղբիւր։ Արաբական քերականութեան հիմնադիրներէն մէկը կը համարուի Պասրայի լեզուաբանական դպրոցի ներկայացուցիչ [[ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտի]]ն, որ յայտնի է իր ութհատորեայ բառարանով՝ «Քիթապ ալ-Այն» ({{lang-ar|كتاب العين}})<ref>Ramzi Baalbaki, "Kitab al-ayn and Jamharat al-lugha". Taken from Early Medieval Arabic։ Studies on Al-Khalīl Ibn Ahmad, pg. 44. Ed. Karin C. Ryding. Washington, D.C.։ Georgetown University Press, 1998</ref>։ == Հարֆեր == Հարֆ եզրոյթի կիրառութեան առաջին անգամ կը հանդիպի ալ-Խալիլի աշխատանքին մէջ։ Կոնտեքստի համաձայն՝ ան օգտագործած է այդ եզրոյթը վանկաչափական նուազագոյն միաւոր իմաստով<ref>Wolfdietrich Ficsher, Zur herkunft des Grammatishen terminus Harf, Jerusalem Studies of Arabic and islam, 1989</ref>։ Հարֆը կարելի է ձեւակերպել որպէս տառ, քանի որ ընդունուած է ըսել, որ արաբերէնի այբուբենը բաղկացած է 28 հարֆերէ։ Ալ-Խալիլին վերագրուող մէկ այլ աշխատանքի մէջ՝ «Քիթապ ալ-Արուտ» ({{lang-ar|كتاب العروض}}), որ կը վերաբերի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեան, հարֆը կը բնութագրուի որպէս [[բաղաձայն]] ու [[ձայնաւոր]] հնչոյթներու միութիւն<ref>Կարաբեկյան Ս.Բ., Արաբական տաղաչափությունը արաբական գիտելիքի համակարգում</ref>։ Որոշ հեղինակներ զայն կ'անուանեն [[ամանակ]]՝ յունական քերականական եզրութաբանութեան համաձայն<ref>Габучан Г.М. К вопросу о структуре семитского слова (в связи с проблемой внутренней флексии) // «Семитские языки», вып.2, ч.2. М., Наука, 1965</ref>, միւսները՝ տառ<ref>McCarthy, J. J., Prince A.S., Foot and Word in Prosodic Morphology. The Arabic Broken Plural.”, Natural Language & Linguistic Theory 8(2), Amherst 1990</ref>։ Վերջիններս արաբական վանկաչափական համակարգը կը բացատրեն յունական վանկաչափական համակարգի եզրոյթներով՝ [[եամբ]]ով ու [[քորէյ]]ով։ Այսինքն՝ ամանակը վերածելով տառի, անոնք կը կիրառեն այն բառակազմութեան մեջ։ Այդպիսով ստացած են միավանկ, երկվանկ ու եռավանկ բառեր։ Մինչդեռ արեւելեան դպրոցի ներկայացուցիչները չեն խախտեր հարֆի միասնականութիւնը։ [[Պատկեր:Learning Arabic calligraphy (Kaf).jpg|մինի|330px|աջից|Արաբերէնի հարֆերը՝ բաղաձայն ու ձայնաւոր հնչոյթներու միացումներ]] Ալ-Խալիլը օգտագործած է հարֆը նաեւ որպէս խօսքի մաս։ Բացատրելով այս կամ այն բառը, ան կը խմբավորէ ատոնք անուններու, բայերու ու հարֆերու («մասնիկներու»)։ Մասնիկի ոչ ստոյգ ձեւակերպումը կարող էր իր մէջ ներառել բառերու հսկայական քանակութիւն։ Արաբական լեզուաբանութեան առաջին քերականները ոչ միայն [[արաբներ]] էին, այլեւ Արաբական խալիֆայութեան տեղաբնիկ ժողովուրդներու ներկայացուցիչներ։ Հնչիւնաբանական միջոցներու աստիճակակարգը կը կազմավորէ ինքնուրոյն հնչիւնաբական միաւորներ։ Հնչոյթը այդ միաւորներէն միայն մէկն է<ref>Касевич В.Б. Фонологические проблемы общего и восточного языкознания, Москва, 1983</ref>։ Մէկ այլ կարեւոր միաւոր է վանկը։ Հնչոյթի ձեւակերպման ժամանակ կարեւորութիւն կը տրուի վանկի ու տառի տարբերութիւնը ցոյց տալուն։ «Հարֆ» եզրոյթը կազմուած է արաբերէնի ḥarafa ({{lang-ar|حرف}}) բայէն, որ կը նշանակէ փոխել, պտտցնըլ ինչ-որ բան։ Հարֆը կը թարգմանուի որպէս տառ, նշան կամ ամանակ։ Սեմական լեզուներուն մէջ չկան առանձին բաղաձայններ ու ձայնաւորներ։ Հետեւաբար, ձեւաբանական նուազագոյն միաւորը ոչ թէ վանկն է, այլ ամանակը<ref>Фролов Д.В., Классический арабский стих, М. 1991</ref>։ Հարֆը կ'օգտագործուի ինչպէս հնչոյթ, այնպէս ալ գրոյթ իմաստներով։ Հարֆը կարող է իր կազմին մէջ ունենալ 28 բաղաձայններէն ու երեք ձայնանիշերէն մէկը (ա, ու, ի)։ Բաղաձայն հնչիւնը անոր մէջ հաստատուն է, իսկ ձայնաւորը կրնայ փոխուիլ։ Գոյութիւն ունի նաեւ զրոյական ձայնաւոր հասկացութիւնը, որը ամանակը կը վերածէ տառի։ Այսինքն, հարֆը միշտ ունի ձայնաւոր՝ թեկուզ զրոյական։ Բաղաձայնը նոյնպէս կրնայ ըլլալ զրոյական . այդ պարագային ձայնաւորները աւելի ազատ են, սակայն հարֆի կառոյցը ատկէ փոփոխութեան չ'ենթարկուիր։ Գրական արաբերէնին մէջ հարֆին կը վերագրուին հետեւեալ յատկանիշները՝ * Վերջնական դիրքին վրայ գտնուող միաւոր, որ կ'ընդգծուի արաբերէն բառերի գծային հատուածատման ժամանակ * Վանկաչափական, ձեւաբանական ու բառակազմական համակարգերու միաւոր * Արաբական հատուածի ցանկացած մաս, որ ունի լեզուաբանական գործառոյթ (բառ, ձեւոյթ) * Լեզուաբանական միաւորներու որոշակի խումբ * Խօսքի մաս, որ չի հանդիսանար անուն<ref group="Ն">Արաբական լեզուաբանութեան մէջ [[Գոյական անուն|գոյականները]], [[Ածական անուն|ածականները]], [[Թուական անուն|թուականները]], [[դերանուն]]ները եւ [[մակբայ]]երը կը կոչուին մէկ կերպ՝ «անուն» ({{lang-ar|اسم}})</ref> կամ [[բայ]] ({{lang-ar|فعل}}): == Դասակարգում == [[Պատկեր:حروف الأبجدية العربية Arabic alphabet.ogg|աջից|մինի|Արաբերէնի հարֆերը՝ ըստ այբբենական հերթականութեան]] Գոյութիւն ունի երկու հիմնական դասակարգում՝ «ապժատ» (թուաբանական) եւ «հիժա» (այբբենական)։ Ապժատ տարբերակը ({{lang-ar|أَبْجَدِي}}), կը կիրառուի տառային նշումներու եւ թուագրման համար։ Անիկա առկայ է սեմալեզու բոլոր այբուբեններու, քանի որ ատոնք բոլորն ալ ունին մեկ նախահիմք՝ [[Փիւնիկերէնի այբուբեն|փիւնիկեան գիրը]]։ Հիժա տարբերակը ({{lang-ar|هِجَائِي}}) կը կիրառուի բառարաններու մէջ, ցուցակագրման ժամանակ, տառադարձման եւ այլ աղիւսակներու մէջ։ === Ապժատ === Ապժատի հերթականութիւնը հասարակ տառային դասաւորութիւն չէ, քանի որ անոր սկզբնական հիմքը արամէական «սամեխ» տառը եղած է ({{lang-he|ס}})։ Դեռ ոչ մէկ արաբական տառ պատմականօրէն չի ծագիր այս տառէն։ Ատոր փոխարէն առաջ կը քաշուի «շին» տառը ({{lang-he|ש}}), որ կը վերածուի երկու առանձին արաբական տառերու՝ «շին» ({{lang|ar|ش}}) եւ «սին» ({{lang|ar|ﺱ}})։ Ատոնք գրաւած են սամեխի տեղը։ Եւս վեց տառեր, որոնք չեն հանդիպիր հիւսիսային սեմական լեզուներուն մէջ, կը դրուին ապժատի վերջը։ {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Սովորական ''{{transl|ar|ALA|abjadī}}'' հերթականութիւն |- | {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}} |- | {{transl|ar|gh}} || {{transl|ar|ẓ}} || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|f}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}} |- style="color:gray" | 28 || 27 || 26 || 25 || 24 || 23 || 22 || 21 || 20 || 19 || 18 || 17 || 16 || 15 || 14 || 13 || 12 || 11 || 10 || 09 || 08 || 07 || 06 || 05 || 04 || 03 || 02 || 01 |- | colspan=2 bgcolor=yellow | | colspan=1 bgcolor=yellow | | colspan=4 bgcolor=lightgrey | | colspan=1 bgcolor=pink | | colspan=2 bgcolor=lightgrey | | colspan=1 bgcolor=yellow | | colspan=2 bgcolor=lightgrey | | colspan=1 bgcolor=pink | | colspan=14 bgcolor=lightgrey | |} Այս մէկը հիմնականօրէն կը յիշուի հետեւեալ տողով՝ :''{{transl|ar|abjad hawwaz ḥuṭṭī kalaman sa‘faṣ qarashat thakhadh ḍaẓagh}}''. Մէկ այլ տարբերակ է այս մէկը՝ :''{{transl|ar|abujadin hawazin ḥuṭiya kalman sa‘faṣ qurishat thakhudh ḍaẓugh}}'' {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ [[Մաղրեպ]]ի ''{{transl|ar|abjadī}}'' հերթականութիւն (հաւանական)<ref name=magb>{{ref-ar}} [http://alyaseer.net/vb/showthread.php?t=8807 Alyaseer.net ترتيب المداخل والبطاقات في القوائم والفهارس الموضوعية Ordering entries and cards in subject indexes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223135008/http://alyaseer.net/vb/showthread.php?t=8807 |date=2007-12-23 }} Discussion thread ''(Accessed 2009-October–06)''</ref> |- | {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}} |- | {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|gh}} || {{transl|ar|ẓ}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|f}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}} |- style="color:gray"| | 28 || 27 || 26 || 25 || 24 || 23 || 22 || 21 || 20 || 19 || 18 || 17 || 16 || 15 || 14 || 13 || 12 || 11 || 10 || 09 || 08 || 07 || 06 || 05 || 04 || 03 || 02 || 01 |- | colspan=1 bgcolor=pink | | colspan=2 bgcolor=yellow | | colspan=4 bgcolor=lightgrey | | colspan=1 bgcolor=pink | | colspan=2 bgcolor=lightgrey | | colspan=1 bgcolor=yellow | | colspan=2 bgcolor=lightgrey | | colspan=1 bgcolor=yellow | | colspan=14 bgcolor=lightgrey | |} Այս հերթականութեան յիշման տարբերակը հետեւեալն է՝ :''{{transl|ar|abujadin hawazin ḥuṭiya kalman ṣa‘faḍ qurisat thakhudh ẓaghush}}'' === Հիժա === [[Պատկեր:Arabic alphabet world distribution.png|մինի|360px|Երկիրներ, որոնք կը կիրառեն արաբերէնի այբուբենը՝ {{Legend|#00884B|որպէս պաշտօնական գիր}} {{Legend|#83C30F|որպէս երկրորդ պաշտօնական գիր}}]] Ժամանականից բառարանները եւ գիրքերը կ'օգտագործեն {{transl|ar|abjadī}} հերթականութիւնը՝ այբբենական դասակարգման համար։ Արաբերէնէն բառացի թարգմանած՝ այբուբեն կը նշանակէ հիժա։ Այստեղ տառերը կը խմբավորուին ըստ իրենց ձեւի ու չափի՝ ատոնց վրայ գծիկներու ու կետիկներու առկայութեամբ։ Հիժայի հերթականութիւնը երբեք կիրառելի չէ թուականներու համար։ {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Սովորական ''{{transl|ar|hijā’ī}}'' հերթականութիւն |- | {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}} |- | {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|f}} || {{transl|ar|gh}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar| ẓ}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}} |- | colspan=3 bgcolor=lightgrey | | colspan=4 bgcolor=lightgreen | | colspan=4 bgcolor=lightblue | | colspan=2 bgcolor=lightgreen | | colspan=2 bgcolor=lightblue | | colspan=2 bgcolor=pink | | colspan=11 bgcolor=lightgrey | |} Մէկ այլ տեսակ՝ ''{{transl|ar|hijā’ī}}'' հերթականութեամբ, կը կիրառուէր Մաղրեպի երկիրներուն մէջ մինչեւ 2014 թուականը, երբ կը փոխարինուի մաշրիքի հերթականութեամբ<ref name=magb/> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Մաղրեպի ''{{transl|ar|hijā’ī}}'' հերթականութիւն |- | {{lang|ar|ي}} || {{lang|ar|و}} || {{lang|ar|ه}} || {{lang|ar|ش}} || {{lang|ar|س}} || {{lang|ar|ق}} || {{lang|ar|ف}} || {{lang|ar|غ}} || {{lang|ar|ع}} || {{lang|ar|ض}} || {{lang|ar|ص}} || {{lang|ar|ن}} || {{lang|ar|م}} || {{lang|ar|ل}} || {{lang|ar|ك}} || {{lang|ar|ظ}} || {{lang|ar|ط}} || {{lang|ar|ز}} || {{lang|ar|ر}} || {{lang|ar|ذ}} || {{lang|ar|د}} || {{lang|ar|خ}} || {{lang|ar|ح}} || {{lang|ar|ج}} || {{lang|ar|ث}} || {{lang|ar|ت}} || {{lang|ar|ب}} || {{lang|ar|ا}} |- | {{transl|ar|y}} || {{transl|ar|w}} || {{transl|ar|h}} || {{transl|ar|sh}} || {{transl|ar|s}} || {{transl|ar|q}} || {{transl|ar|f}} || {{transl|ar|gh}} || '''{{transl|ar|‘}}''' || {{transl|ar|ḍ}} || {{transl|ar|ṣ}} || {{transl|ar|n}} || {{transl|ar|m}} || {{transl|ar|l}} || {{transl|ar|k}} || {{transl|ar|ẓ}} || {{transl|ar|ṭ}} || {{transl|ar|z}} || {{transl|ar|r}} || {{transl|ar|dh}} || {{transl|ar|d}} || {{transl|ar|kh}} || {{transl|ar|ḥ}} || {{transl|ar|j}} || {{transl|ar|th}} || {{transl|ar|t}} || {{transl|ar|b}} || {{transl|ar|ā}} |- | colspan=3 bgcolor=lightgrey | | colspan=2 bgcolor=pink | | colspan=4 bgcolor=lightblue | | colspan=2 bgcolor=lightblue | | colspan=4 bgcolor=lightgreen | | colspan=2 bgcolor=lightgreen | | colspan=11 bgcolor=lightgrey | |} == Բաղաձայններ == 28 հարֆերէն յուրաքանչիւրը, բացի ալիֆէն, [[Բաղաձայններ|բաղաձայն]] է։ Հարֆէն առաջ ալիֆին (ا) միշտ կը նախորդէ ա ձայնանիշը (ֆաթհա)։ Ինչպէս նաեւ, անիկա չի կրեր որեւէ ձայնանիշ, կամ` աւելի ստոյգ` կը կրէ զրոյական ձայնանիշ (սուքուն)։ Ալիֆին յաջորդող հարֆը նոյնպէս կարող է սուքուն կրել, սակայն արաբերէնի մէջ երկու սուքուն իրար կողքի չեն հանդիպիր։ Կը տտացուի, որ ալիֆը չի համապատասխաներ հարֆի` որպէս այբբենական գրոյթի կանոններուն, եւ որոշ հեղինակներ անոր տառ չեն համարեր։ Ատոր փոխարէն հարֆ կը համարուի համզան (ء), որ կարող է ընդունել ցանկացած ձայնանիշ։ Ալիֆը իրականին մէջ ա ձայնորդի երկար տարբերակն է, այլ կերպ ասած՝ երկար «ա» ձայնաւոր։ Տառերու գրութիւնը կարող է փոխուիլ՝ կապուած բառին մէջ անոնց ունեցած դիրքէն։ Տառերը կը գրուին աջէն ձախ։ Բոլոր տառերը՝ բացի վեցէն (ալիֆ, տալ, զալ, ռա, զայն, ուաու) կը միանան յաջորդին։ Օրինակ՝ {{lang|ar|أرارات}} ([[Արարատ]]) անունը կը գրուի իրարմէ անջատ հարֆերով։ Որոշ հարֆեր իրար կը միանան իւրայատուկ կցագիր տարբերակներով, մասնաւորապէս՝ լամը եւ ալիֆը, լամը եւ միմը, քաֆը եւ լամը<ref>{{cite book |title=Writing Systems։ A Linguistic Approach |url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000roge |author=Rogers, Henry |publisher=Blackwell Publishing |year=2005 |page=[https://archive.org/details/writingsystemsli0000roge/page/135 135]}}</ref>։ Հարֆերը կարող են ունենալ չորս հնարաւոր դիրք՝ առջեւը, մէջտեղը, սկիզբը եւ առանձին {| class="wikitable" |- ! № ! առջեւը ! մէջտեղը ! սկիզբը ! առանձին ! անուանում ! մեսրոպատառ ! օրինակում ! լատինական պարզ օրինակում |- align="center" style="height: 3em" | 1 | colspan=2 | {{ar2|ﺎ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺍ}} | {{lang-ar2|أَلِف}} [[ﺍ|Ալիֆ]] || — || — || — |- align="center" style="height: 3em" | 2 | {{ar2|ﺐ}} || {{ar2|ﺒ}} || {{ar2|ﺑ}} || {{ar2|ﺏ}} | {{lang-ar2|بَاء}} [[ﺏ|Պա]] || բ || /b/ || {{Unicode|b}} |- align="center" style="height: 3em" | 3 | {{ar2|ﺖ}} || {{ar2|ﺘ}} || {{ar2|ﺗ}} || {{ar2|ﺕ}} | {{lang-ar2|تَاء}} [[ﺕ|Թա]] || թ || /t/ || {{Unicode|t}} |- align="center" style="height: 3em" | 4 | {{ar2|ﺚ}} || {{ar2|ﺜ}} || {{ar2|ﺛ}} || {{ar2|ﺙ}} | {{lang-ar2|ثَاء}} [[ﺙ|Սա]] || ս || /θ/ || {{Unicode|ṯ}} |- align="center" style="height: 3em" | 5 | {{ar2|ﺞ}} || {{ar2|ﺠ}} || {{ar2|ﺟ}} || {{ar2|ﺝ}} | {{lang-ar2|جِيم}} [[ﺝ|Ժիմ]] || ջ/գ || /d͡ʒ/ ~ /ʒ/ ~ /ɡ/ || {{Unicode|ǧ}} |- align="center" style="height: 3em" | 6 | {{ar2|ﺢ}} || {{ar2|ﺤ}} || {{ar2|ﺣ}} || {{ar2|ﺡ}} | {{lang-ar2|حَاء}} [[ﺡ|Հա]] || հ || /ħ/ || {{Unicode|ḥ}} |- align="center" style="height: 3em" | 7 | {{ar2|ﺦ}} || {{ar2|ﺨ}} || {{ar2|ﺧ}} || {{ar2|ﺥ}} | {{lang-ar2|خَاء}} [[ﺥ|Խա]] || խ || /x/ || {{Unicode|ḫ}} |- align="center" style="height: 3em" | 8 | colspan=2 | {{ar2|ﺪ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺩ}} | {{lang-ar2|دَال}} [[ﺩ|Տալ]] || դ || /d/ || d |- align="center" style="height: 3em" | 9 | colspan=2 | {{ar2|ﺬ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺫ}} | {{lang-ar2|ذَال}} [[ﺫ|Զալ]] || զ || /ð/ || {{Unicode|ḏ}} |- align="center" style="height: 3em" | 10 | colspan=2 | {{ar2|ﺮ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺭ}} | {{lang-ar2|رَاء}} [[ﺭ|Ռա]] || ռ || /r/ || r |- align="center" style="height: 3em" | 11 | colspan=2 | {{ar2|ﺰ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺯ}} | {{lang-ar2|زَاي}} [[ﺯ|Զայն]] (զայ) || զ || /z/ || z |- align="center" style="height: 3em" | 12 | {{ar2|ﺲ}} || {{ar2|ﺴ}} || {{ar2|ﺳ}} || {{ar2|ﺱ}} | {{lang-ar2|سِين}} [[ﺱ|Սին]] || ս || /s/ || s |- align="center" style="height: 3em" | 13 | {{ar2|ﺶ}} || {{ar2|ﺸ}} || {{ar2|ﺷ}} || {{ar2|ﺵ}} | {{lang-ar2|شِين}} [[ﺵ|Շին]] || շ || /ʃ/ || š |- align="center" style="height: 3em" | 14 | {{ar2|ﺺ}} || {{ar2|ﺼ}} || {{ar2|ﺻ}} || {{ar2|ﺹ}} | {{lang-ar2|صَاد}} [[ﺹ|Սատ]] || ս || /sˁ/ || {{Unicode|ṣ}} |- align="center" style="height: 3em" | 15 | {{ar2|ﺾ}} || {{ar2|ﻀ}} || {{ar2|ﺿ}} || {{ar2|ﺽ}} | {{lang-ar2|ضَاد}} [[ﺽ|Տատ]] || դ || /dˁ/ ~ /ðˤ/ || {{Unicode|ḍ}} |- align="center" style="height: 3em" | 16 | {{ar2|ﻂ}} || {{ar2|ﻄ}} || {{ar2|ﻃ}} || {{ar2|ﻁ}} | {{lang-ar2|طَاء}} [[ﻁ|Թա]] || տ || /tˁ/ || {{Unicode|ṭ}} |- align="center" style="height: 3em" | 17 | {{ar2|ﻆ}} || {{ar2|ﻈ}} || {{ar2|ﻇ}} || {{ar2|ﻅ}} | {{lang-ar2|ظَاء}} [[ﻅ|Զա]] || զ || /zˁ/ ~ /ðˁ/ || {{Unicode|ẓ}} |- align="center" style="height: 3em" | 18 | {{ar2|ﻊ}} || {{ar2|ﻌ}} || {{ar2|ﻋ}} || {{ar2|ﻉ}} | {{lang-ar2|عَيْن}} [[ﻉ|Այն]] || ‘ || /ʕ/ || {{Unicode|ʕ/ʿ}} |- align="center" style="height: 3em" | 19 | {{ar2|ﻎ}} || {{ar2|ﻐ}} || {{ar2|ﻏ}} || {{ar2|ﻍ}} | {{lang-ar2|غَيْن}} [[ﻍ|Ղայն]] || ղ || /ɣ/ || ġ |- align="center" style="height: 3em" | 20 | {{ar2|ﻒ}} || {{ar2|ﻔ}} || {{ar2|ﻓ}} || {{ar2|ﻑ}} | {{lang-ar2|فَاء}} [[ﻑ|Ֆա]] || ֆ || /f/ || f |- align="center" style="height: 3em" | 21 | {{ar2|ﻖ}} || {{ar2|ﻘ}} || {{ar2|ﻗ}} || {{ar2|ﻕ}} | {{lang-ar2|قَاف}} [[ﻕ|Կղաֆ]] || կ || /q/ || q |- align="center" style="height: 3em" | 22 | {{ar2|ﻚ}} || {{ar2|ﻜ}} || {{ar2|ﻛ}} || {{ar2|ﻙ}} | {{lang-ar2|كَاف}} [[ﻙ|Քաֆ]] || ք || /k/ || k |- align="center" style="height: 3em" | 23 | {{ar2|ﻞ}} || {{ar2|ﻠ}} || {{ar2|ﻟ}} || {{ar2|ﻝ}} | {{lang-ar2|لاَم}} [[ﻝ|Լամ]] || լ || /l/ || l |- align="center" style="height: 3em" | 24 | {{ar2|ﻢ}} || {{ar2|ﻤ}} || {{ar2|ﻣ}} || {{ar2|ﻡ}} | {{lang-ar2|مِيم}} [[ﻡ|Միմ]] || մ || /m/ || m |- align="center" style="height: 3em" | 25 | {{ar2|ﻦ}} || {{ar2|ﻨ}} || {{ar2|ﻧ}} || {{ar2|ﻥ}} | {{lang-ar2|نُون}} [[ﻥ|Նուն]] || ն || /n/ || n |- align="center" style="height: 3em" | 26 | {{ar2|ﻪ}} || {{ar2|ﻬ}} || {{ar2|ﻫ}} || {{ar2|ﻩ}} | {{lang-ar2|هَاء}} [[ﻩ|Հա]] || հ || /h/ || h |- align="center" style="height: 3em" | 27 | colspan=2 | {{ar2|ﻮ}} || colspan=2 | {{ar2|ﻭ}} | {{lang-ar2|وَاو}} [[ﻭ|Ուաու]] || ու || /w/ || w |- align="center" style="height: 3em" | 28 | {{ar2|ﻲ}} || {{ar2|ﻴ}} || {{ar2|ﻳ}} || {{ar2|ﻱ}} | {{lang-ar2|يَاء}} [[ﻱ|Յա]] || յ || /j/ || y |} === Յաւելեալ Նշաններ === * [[Համզա]] (ء) - բաղաձայնի բացակայութիւն, երբ հարֆի բաղադրութեան մէջ առկայ են միայն ձայնաւորները։ Կը դրուի ըստ ուժեղութեան՝ ձայնանիշին հարող հարֆի վրայ՝ իր ձայնանիշի պարագային՝ յա հարֆի, ու ձայնանիշի պարագային՝ ուաու հարֆի, ա ձայնանիշի պարագային՝ ալիֆ հարֆի, սուքունի պարագային՝ տողի վրայ։ Երբ համզան կը դրուի ալիֆի վրայ, կարող է ունենալ գրութեան երկու տարբերակ՝ վերեւը (երբ ալիֆը կը կրէ ա կամ ու ձայնաւոր), եւ ներքեւը (երբ ալիֆը կը կրէ ի ձայնաւոր) * [[Թանուին]] ( ٌ ٍ ً )- անուն խօսքի մասի ([[Գոյական անուն|գոյական]], [[Ածական անուն|ածական]], [[Թուական անուն|թուական]], [[մակբայ]]) վերջաւորութիւն, որ կ'արտայայտէ հոլովառումը։ Արաբերէնի երեք հոլովներէ ([[Ուղղական հոլով|ուղղական]], [[Սեռական հոլով|սեռական]], [[Հայցական հոլով|հայցական]]) իւրաքանչիւրը ունի առանձին թանուին՝ համապատասխանաբար երկու հատ «ու», երկու հատ «ի» կամ երկու հատ «ա»։ * [[Արաբերէնի ձայնանիշեր#մատտա|Մատտա]] (آ)- կը դրուի միայն ալիֆ հարֆի վրայ, երբ անիկա բառասկիզբը կը գտնուի եւ իրմէ կը ներկայացնէ համզայի ու սուքունի միակցութիւն * [[Թա մարպութա]] (ة) - կը դրուի միայն բառավերջին, ատոր կը նախորդէ միայն «ա» ձայնանիշը։ Ցոյց կու տայ իգական սեռ * [[Ալիֆ մաքսուրա]] (ى) - կը դրուի միայն բառավերջին՝ յատուկ քերականական պարագաներուն, ատոր կը նախորդէ միայն «ա» ձայնանիշը * [[Արաբերէնի ձայնանիշեր#շատտա|Շատտա]] ( ّ ) - կարող է դրուիլ ցանկացած բաղաձայն հարֆի վրայ։ Իրմէ կը ներկայացնէ այդ հարֆի կրկնապատիկ հնչումը<ref>Гранде Б.М. Курс Арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении, Москва, РАН 2001</ref> == Ձայնաւորներ == Ձայնանիշները, գրաւոր հատուածին մէջ կ'արտայայտուին խիստ հազուադէպ՝ բառարաններուն, [[Ղուրան]]ի, եւ այնպիսի հատուածներու մէջ, ուր խիստ կարեւոր է նիւթի բառացի թարգմանութիւնը։ Այդ տեսանկիւնէն ատոնք կը նմանին շարք մը լեզուներու, որոնցմէ՝ [[հայերէն]]ի շեշտին՝ գոյութիւն ունին, սակայն չեն գրուիր։ Ձայնանիշերը արաբերէնի մէջ յայտնի են որպէս «հարաքա» ({{lang-ar|حركة}}՝ շարժում) անունով, քանի որ կը շարժին բաղաձայնները։ Ատոնք են՝ [[Պատկեր:Դամմա, Ֆաթհա, Քասրա.png|200px|մինի|աջից|[[Արաբերէնի ձայնանիշեր]]. կապոյտով նշուած է տամման, կանաչով՝ ֆաթհան, շագանակագոյնով՝ քասրան]] * <span style="font-size: 20pt">َ</span> — «ֆաթհա», թեք գիծ, որ կը դրուի տառի վրա եւ կը հնչէ «ա» * <span style="font-size: 20pt">ِ</span> — «քասրա», թեք գիծ, որ կը դրուի տառի տակ եւ կը հնչէ «ի» * <span style="font-size: 20pt">ُ</span> — «տամմա», ստորակետաձեւ նշան, որ կը դրուի տառի վրայ եւ կը հնչէ «ու» * <span style="font-size: 20pt">ْ</span> — «սուքուն», կլոր նշան, որ կը դրուի տառի վրայ եւ կ'արտայայտէ դադար Արաբերէնի՝ վերոնշեալ 28 հարֆերէն երեքը՝ «ալիֆ»-ը, «ուաու»-ն եւ «եա»-ն կը համարուին նաեւ «երկար» ձայնաւորներ եւ կ'արտայայտեն համապատասխանաբար ա, ու եւ ի։ Ատիկա տեղի կ'ունենայ միայն այն ժամանակ, երբ անոնց կը նախորդեն համապատասխանաբար ա, ու եւ ի [[արաբերէնի ձայնանիշեր|ձայնանիշերը]], եւ երկար ձայնաւորները ձայնանիշ չունին։ Բացի այս երեքէն՝ [[արաբերէնի բարբառներ|արաբերէնի որոշ բարբառներու]] մէջ կրնան հանդիպիլ հետեւեալ ձայնաւորները՝ * քմայնացուած ա՝ երբ բառին մէջ կայ ֆաթհա՝ կարճ «ա» ձայնաւոր, բայց ոչ՝ ալիֆ * է՝ երբ բառին մէջ կայ քասրա՝ կարճ «ի» ձայնաւոր, բայց ոչ՝ եա * օ՝ երբ բառին մէջ կայ տամմա՝ կարճ «ու» ձայնաւոր, բայց ոչ՝ ուաու * ը՝ երբ բառին մէջ կայ սուքուն՝ դադարային ձայնաւոր, բայց ոչ՝ [[համզա (արեւտահայերէն)|համզա]] Գրական արաբերէնին մէջ այս ձայնաւորները չկան։ == Թուականներ == {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center;" |- ! Արեւմտեան <br />(Մաղրեպ<br />Եւրոպա) || Կեդրոնական<br />(արաբական<br />երկիրներ) || colspan=2 | Արեւելեան<br />(պարսկերէն, ուրտու) |- | 0 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٠}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۰}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|0|20}} |- | 1 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|١}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۱}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|1|20}} |- | 2 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٢}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۲}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|2|20}} |- | 3 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٣}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۳}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|3|20}} |- | 4 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٤}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۴}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|4|20}} |- | 5 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٥}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۵}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|5|20}} |- | 6 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٦}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۶}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|6|20}} |- | 7 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٧}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۷}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|7|20}} |- | 8 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٨}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۸}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|8|20}} |- | 9 | <span style="font-size:large">{{lang|ar|٩}}</span> | <span style="font-size:large">{{lang|fa|۹}}</span>|| {{Ուրդու թվեր|9|20}} |} Ժամանակակից եւրոպական թիւերը, որոնք կիրառելի են հարիւրաւոր երկիրներու մէջ, ունին հնդկական ծագում, սակայն յայտնի են որպէս «արաբական թիւեր»։ Վաղ միջնադարուն՝ [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] շնորհիւ տեղի ունեցած մշակութային ու գիտական յառաջընթացի, արեւելք կը ներմուծուին յունական, հնդկական ու պարսկական քաղաքակրթութիւններու լաւագոյն նմուշները։ Մինչ այդ Եւրոպայի մէջ ([[Հռոմէական կայսրութիւն]]) կը կիրառէին [[հռոմէական թիւեր]]ը, իսկ Հարաւային Ասիոյ մէջ՝ [[հնդկական թիւեր]]ը։ Հռոմէական թիւերը թուաբանութեան զարգացման համար կիրառելի չէին, եւ բազմաթիւ քաղաքակրթութիւններ չէին ընդուներ այդ համակարգը։ [[Հայաստանը վաղ միջնադարուն|Վաղմիջնադարեան Հայաստանի]] մէջ թիւերու փոխարէն կը գործածէին [[հայերէնի այբուբեն]]ի տառերը։ Արաբները կը ներմուծեն հնդկական թիւերը (1-9), ատոնց կ'աւելացնեն 0-ն եւ կը սկսին զանոնք կիրառել։ Աւելի ուշ, մասնաւորապէս՝ [[Խաչակրաց արշաւանքներ]]ու դարաշրջանին՝ թուային նոր համակարգը կը մտնէ Եւրոպա, ուստի այսօր մենք այդ թիւերը կ'անուանենք «արաբական թիւեր»։ Արաբական հատուսծին համապատասխան՝ գոյութիւն ունին թուականներու երկու տարատեսակներ, որոնք յայտնի են «արեւմտեան» եւ «արեւելեան» անուններով։ Առաջինը հիմնականօրէն կ'անուանեն նաեւ արաբական, քանի որ կիրառելի է գերազանցապէս գրեթէ բոլոր արաբական երկիրներուն մէջ, իսկ արեւելեան թիւերը՝ [[Իրանի Իսլամական Հանրապետութիւն|Իրանի]] եւ [[Փաքիստան]]ի մէջ։ Երկար ժամանակ, [[Ֆրանսա]]յի ու [[Սպանիա|Սպանիոյ]] ազդեցութեան հետեւանքով, [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]ի արաբական երկիրներուն մէջ կիրառելի էին եւրոպական թիւերը, սակայն այժմ կրկին անցած են արաբական թիւերուն։ Արեւելեան ու արեւմտեան թիւերու միջեւ տարբերութիւնները մեծ չեն։ === Տառերը՝ Որպէս Թուականներ === Արաբական այբուբենի տառերը նոյնպէս ի սկզբանէ, մինչեւ հնդկական թիւերու ներմուծումը, կիրառական էին թուաբանութեան մէջ։ Ատոնք յայտնի էին որպէս «[[Ապժատիայի թիւեր]]»։ Այդ թիւերը կը դրուէին ապժատ՝ սեմական հերթականութեամբ։ Ատոնցմէ էին՝ {{lang|ar|ا}} ''{{transl|ar|alif}}'' ՝ 1, {{lang|ar|ب}} ''{{transl|ar|ALA|bā’}}'' ՝ 2, {{lang|ar|ج}} ''{{transl|ar|jīm}}'' ՝ 3, և այդպես մինչև {{lang|ar|ي}} ''{{transl|ar|ALA|yā’}}'' ՝ 10, {{lang|ar|ك}} ''{{transl|ar|ALA|kāf}}'' = 20, {{lang|ar|ل}} ''{{transl|ar|ALA|lām}}'' = 30, …, {{lang|ar|ر}} ''{{transl|ar|ALA|rā’}}'' = 200, …, {{lang|ar|غ}} ''{{transl|ar|ALA|ghayn}}'' = 1000: == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Arabic script evolution.svg|thumb|290px|Արաբական հատուածի զարգացումը (9-11-րդ դարեր)։ <br />(1) 9-րդ դար` [[Օմայեան խալիֆայութիւն|Օմայեան]] շրջան <br />(2) և (3) 9-10-րդ դարեր` [[Ապպասեան խալիֆայութիւն|Ապպասեան]] շրջան<br />(4) 11-րդ դար` ժամանակակից հատուած]] Արաբերէնի այբուբենը ստեղծուած է նապաթէական գիրէն, որ կը կիրառուէր [[արամէերէն]]ի նապաթէական բարբառը գրելու համար։ Արաբերէնի առաջին գրաւոր յուշարձանը կը վերագրուի 4-րդ դարուն։ Անիկա գտնուած է [[Յորդանան]]ի [[Ակապա]] նաւահանգիստէն 50 քմ արեւելք գտնուող Ժաբալ Ռամ վայրին մէջ։ Առաջին արձանագրութիւնը, ուր թուագրումը յստակ յայտնաբերուած է, գտնուած է [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ (Զեպետ, 512 թուական)։ [[Նախաիսլամական Արաբիա|Նախաիսլամական]] շրջանին յայտնաբերուած գրաւոր յուշարձանները հիմնականօրէն մակագրային են։ [[Արամէերէնի այբուբեն]]ի տառերը աւելի քիչ են, քան արաբերէնի, ուստի որոշ հատուածներու մէջ, ուր կը հանդիպին արաբերէնի մի քանի տառերը, հասկանալի կը դառնայ, որ հատուածը ոչ թէ արամէական է, այլ՝ արաբական։ Յայտնաբերուաած են պապիրոսային գրառումներ, որոնք կը վերագրուին նախաիսլամական ու վաղ իսլամական շրջանին։ Յայտնի են նաեւ այդ դարաշրջանին գրուած բանաստեղծութիւն-[[քասիտա]]ները, որոնք [[արաբական գրականութիւն|արաբական գրականութեան]] ամենավաղ նմուշներէն են։ Աւելի ուշ շրջանին արաբական հատուածներուն մէջ կ'աւելցուին [[Արաբերէնի ձայնանիշեր|ձայնանիշերը]] եւ [[համզա]]ն։ Ատոնք կը ներմուծուին [[Ղուրան]]ի ստեղծման զուգընթաց, երբ անհրաժեշտ էր հատուածի ստոյգ գրառում։ Այդ համակարգը կը մշակուի Ապու Ասուատ ալ-Տուալիի շնորհիւ։ Կը գրառուի նաեւ [[թանուին]]ը եւ միւս ձայնանիշերը։ Հնչիւնական համակարգը կը կատարելագործուի [[ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտի]]ի կողմէ, որուն կը վերագրուի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեանը վերաբերող «Քիթապ ալ-Արուտ» աշխատանքը։ === Ձեռագիր Եւ Գեղագրութիւն === Արաբերէնի ձեռագիր եւ տպագիր տարբերակները ունին որոշակի տարբերութիւններ։ Ատոնց արմատները նոյնպէս կու գան վաղ միջնադարէն։ [[Իսլամութիւն|Իսլամութեան]] մէջ մարդկանց նկարչութիւնը արգիլուած էր, իսկ գեղանկարչութիւնը տարածուած չէր։ [[Նախաիսլամական Արաբիա|Նախաիսլամական]] շրջանին, [[արաբական դիցաբանութիւն]]ը եւս մեծապէս չէր խրախուսեր կերպարուեստի զարգացումը։ Ուստի այլ լեզուներէն արաբերէն թարգմանութիւններ ընելու հեղինակները գիրքերը [[Մանրանկարչութիւն|մանրանկարներով]] զարդարելու փոխարէն կը զբաղէին [[Արաբական գեղագրութիւն|գեղագրութեամբ]]։ Արաբական ձեռագիրի հիմնական տարատեսակներէն են` * քուֆայական ({{lang-ar|الخط الكوفي}})` կապուած հարաւային Միջագետքի Քուֆա քաղաքի հետ * նասխ ({{lang-ar|الخط النسخ}})` բառացի` պատճէն ձեռագիր * ռուկա ({{lang-ar|رقعة}})` բառացի` թերթիկ * սուլս ({{lang-ar|الخط الثُلُث}})` բառացի` մէկ երրորդ * մուհաքքաք ({{lang-ar|الخط المُحَقَّق}}), հազուադէպ ոճ` ուշ միջնադարուն * տիուանի ({{lang-ar|ديواني}})` բառացի` իրաւական * նասթալիկ (նասխ եւ {{lang-ar|تعليق‎}})` բառացի` կախուած === Տպագրութիւն === Արաբական տպագրութիւնը աւանդաբար կը համարուի 19-րդ դարու սկիզբը։ Ատիկա կապուած էր [[Ֆրանսայի առաջին կայսրութիւն|Ֆրանսայի]] կայսր [[Նափոլէոն Պոնափարտ]]ի` [[Եգիպտոս]] արշաւելու հետ (1798)։ Ատով սկիզբ կը դրուի արեւելքի առաւել մասնագիտացած ուսումնասիրութեան, [[Արեւելագիտութիւն|արեւելագիտութեան]]` որպէս ազատական ինքնուրոյն ճիւղի զարգացման։ Եգիպտոսի մէջ, աւելի ուշ` [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Լիբանան]]ի մէջ, կը սկսի արաբական մշակութային զարթօնքը` [[Նահտա]]ն ({{lang-ar|نهضة}}` վերածնունդ)։ [[Արաբական մշակոյթ]]ի բոլոր ճիւղերու, առաջին հերթին` գրականութեան յառաջընթացը տեղի կ'ունենայ Եւրոպայի համալսարաններու բարձրագոյն կրթութիւն ստացած մտաւորականութեան շնորհիւ, որոնք կը վերադառնան այդ ժամանակ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] տիրապետութեան տակ գտնուող [[Օսմանեան կայսրութեան արաբական նահանգներ|արաբական նահանգներ]] եւ կը զարգացնեն իրենց հայրենի երկիրները։ [[Պատկեր:Machine a ecrire arabe.png|մինի|ձախից|Արաբագիր տպագրական սարք]] Արաբական տպագրութիւնը բուն հայրենիքէն դուրս սկսած էր շատ աւելի վաղ։ [[Եոհան Կութենպըրկ]]ի կողմէ տպագրական մեքենայի յայտնագործումէն (1450) որոշ ժամանակ ետք` 1514 թուականին, [[վենետիկ]]ցի Կրեկորիօ տե Գրիգորին կը տպագրէ արաբերէն աղօթագիրք` արեւելեան քրիստոնեաներու համար։ 16-րդ դարու վերջին` 1580-86 թուականներուն, [[Տոսկանայի դքսութիւն|Տոսկանայի դուքս]] Ֆերտինանտ տե Մետիչիի պալատական գրագիրներէն Ռոպերթ Կրանիոնը [[Ֆլորանս]]ի մէջ կը ստեղծէ [[արաբերէն]] գեղեցիկ տառատեսակներ, ու կը հիմնէ «Մետիչի հրատարակչութիւնը»։ Լեռնային Լիբանանի մէջ բնակող քրիստոնեայ մարոնիները նոյնպէս կը զբաղէին տպագրութեամբ. անոնք կը կիրառէին արամէերէնի գիրը։ Լեռնալիբանանի մէջ ազգութեամբ յոյն Ապտալլահ Զախիրի կողմէ կը հիմնուի վանական տպագրատուն, ուր 1734 թուականին կը տպագրուի իր առաջին գիրքը։ Տպագրատունը գործէ մինչեւ 1899 թուականը։ 19-րդ դարուն տպագրատներ կը բացուին [[Քահիրէ]]ի, [[Ալեքսանտրիա|Ալեսքտանտրիոյ]], [[Պէյ­րութ]]ի, [[Պաղտատ]]ի, [[Դամասկոս]]ի, [[Հալէպ]]ի, [[Թունիզ]]ի մէջ։ Աստիճանաբար կը սկսի զարգանալ [[արաբական մամուլ (արեւմտհայերէն)|արաբական մամուլը]]։ === Արհեստագիտական === Կապուած ստեղնաշարի տեսակէն` QWERTY կամ AZERTY, արաբական ստեղնաշարը կրնայ ըլլալ հետեւեալ երկու տարբերակով` {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = center | ուղղություն = horizontal | վերնագիր = | լայնություն = | պատկեր1 = KB Arabic MAC.svg | լայնություն1 = 450 | նկարագրություն1 = MAC ստեղնաշար | պատկեր2 = KB Arabic.svg | լայնություն2 = 450 | նկարագրություն2 = PC ստեղնաշար | պատկեր3 = | լայնություն3 = | նկարագրություն3 = | պատկեր4 = | լայնություն4 = | նկարագրություն4 = }} == Նշումներ == {{Ծանցանկ|group=Ն}} == Տես Նաեւ == * [[Արաբական գիր]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == {{Commons category|Arabic alphabet}} * [http://alifbaa.co.uk/ Արաբերէնի ուսուցում բջջայինով] * [https://quranforkids.org/qaida-lesson-1/ Ղուրանի դասեր մանուկներու համար] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160607222424/https://quranforkids.org/qaida-lesson-1/ |date=2016-06-07 }} * [http://arabicreadingcourse.com/ արաբերէնի այբուբենի թեստեր] * [http://www.arab-clavier.com Արաբական ստեղնաշար (ֆրանսերէն)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227102948/http://www.arab-clavier.com/ |date=2021-02-27 }} [[Ստորոգութիւն:Արաբերէնի այբուբեն]] k7358xka28bkhzh6ne34r4gma7gwdy7 0 2032 253922 204481 2026-08-28T23:42:49Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253922 wikitext text/x-wiki '''Արեւելեան – Արեւմտեան հերձուած''', որ Մեծ հերձուած ու [[1054]]-ի հերձուած ալ կը կոչուի, [[11–րդ դար|11-րդ]] դարէն ի վեր [[Արեւելեան Ուղղափառութիւն|Արեւելեան Ուղղափառութեան]] եւ [[Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցի]]ներու բաժանումն է:<ref>{{Citation | type = article | contribution = Great Schism | title = Oxford Dictionary of the Christian Church | publisher = Oxford University Press | year = 2005 | isbn = 978-0-19-280290-3}}</ref> Պետք է որ իրարմէ զատուի Արեւելեան – Արեւմտեան հերձուած ու [[Արեւմտեան հերձուած]]ը (որ ան ալ երբեմն կը կոչուի “Մեծ” հերձուած): [[Պատկեր:Michele Cerulario (Michael I Cerularius).jpg|ձախից|մինի|258x258փքս|Քիրուլարիոսը աթոռի վրայ նստած, կղերականներու հետ]] Արեւելեան եւ Արեւմտեան եկեղեցիներու եկեղեցական տարբերութիւնները եւ աստուածաբանական վէճերը կանխեց պաշտօնական բաժանումը, որ տեղի ունեցաւ 1054 թուականին:<ref name="Cross">{{cite book|editor-last =Cross | editor-first = FL |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church|url =https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0 |location=New York|publisher = Oxford University Press|year=2005|isbn=0-19-280290-9 | type = article | contribution = Great Schism (1)}}</ref><ref>{{Citation | first = MG | last = D'Agostino | title = Il Primato della Sede di Roma in Leone IX (1049–1054). Studio dei testi latini nella controversia greco-romana nel periodo pregregoriano | trans_title = The primacy of the Roman see in Leo IX (1049–54). Study of the Latin texts in the Greek-Roman controversy in the pre-Gregorian period | publisher = San Paolo | place = Cinisello Balsamo | year = 2008}}</ref><ref>{{Citation | first = Axel | last = Bayer | title = Spaltung der Christenheit. Das sogennante Morgenländische Schisma von 1054 | place = Köln-Weimar-Wien | year = 2002 | language = German}}</ref> Երկու եկեղեցոյ միջեւ ուշագրաւ հարցերն էին [[Սուրբ Հոգի]]ի աղբիւրը, [[Հաղորդութիւն|Հաղորդութեան]] արարողութեան ընթացքին խմորած կամ չխմորած հացի գործածութիւնը, Հռոմի եպիսկոպոսի (պապ) տիեզերական իրաւասութիւնը ու [[Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարքութեան]] Ընդհանրական եկեղեցւոյ հինգ տիեզերական պատրիարքութիւններու կամ [[Աթոռներ (Քրիստոնեություն)|Աթոռներու]] տեղը:<ref>{{Citation | first = Martin | last = Lembke | type = lecture | title = Meetings with the World's Religions | publisher = Centre for Theology and Religious Studies | place = Lund University |date=Spring 2010}}</ref> 1053-ին, լուծումը սկսաւ ու վերջացաւ պաշտօնական բաժանումով: [[Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարք]] [[Ա. Միքայել Քիրուլարիօս|Ա. Միքայել Քիրուլարիոս]] ({{lang-en|}}Michael I Cerularius) հրամայեց Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գտնուող ամբողջ Լատինական եկեղեցիներու փակումը, իսկ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] հարաւը գտնուող բոլոր եկեղեցիներուն փակել կամ ստիպել Լատինական կերպի վերածուիլ:<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=mlM1SRCdXtkC&pg=PA44 | first =Anthony | last = Dragani| title= Adrian Fortescue and the Eastern Christian Churches |isbn= 978-1-59333345-4|page= 44|publisher= Gorgias |year= 2007|accessdate= 23 February 2013}}</ref><ref>{{cite book|url= https://books.google.am/books?id=JqgNAQAAMAAJ | first1 =Karl | last1 = Bihlmeyer | first2 = Hermann | last2 = Tüchle|title= Church History: The Middle Ages |page= 102 | publisher = Newman Press|year=1967|accessdate=23 February 2013}}</ref><ref name="Bury">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=9lHeh36S8ooC&pg=PT1522 | first =John Bagnell | last = Bury|title= The Cambridge Medieval Histories |volume=4|page=267|publisher=Plantagenet Publishing|year=1923|accessdate= 23 February 2013}}</ref> Ըստ պատմագէտ Ճ. Պ. Պիւրի ({{lang-en|}}J. B. Bury), Քիրուլարիօսին հրամանի նպատակն էր կտրել որեւէ հաշտութեան փորձ:<ref name="Bury"/> 1054-ին, [[Լեո IX]]-ի ղրկած [[Պապական դեսպանը]] հասաւ Կոստանդնուպոլիս, Քիրուլարիոսի Տիեզերական Պատրիարքութեան տիտղոսը մերժելու եւ պնդելով Պապական խորհուրդին Քրիստոնէութեան բարձրագոյն կանոնը ըլլալը:<ref name="Cross"/> Պապական դեսպանութեան գլխաւոր նպատակն էր [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրէն]] Նորմաններուն հարաւային Իտալիոյ արշաւանքի դէմ օգնութիւն միացնել: Մէկ ուրիշ նպատակն էր [[անխմոր հաց]]ի գործածութեան դէմ [[Լեո Օխրիդցի|Լէօ Օխրիդցի]]ի առաջնորդած յարձակումներու ու տարբեր արեւմտեան ծիսականներու {{sfn|Siecienski|2010|pp=113}} պատճառաւ տեղի ունեցած կռիւներու վրայ վիճաբանիլ, որ այդ կռիւները Քիրուլարիոսը կը պաշտպանէր: Ըստ պատմագէտ Աքսէլ Պայ ({{lang-de|}}Axel Bayer), դեսպանութիւնը երկու նամակի փոխարէն ղրկուած է: Այս նամակներէն առաջինը որ [[Սրբազան Հռոմեական կայսրություն|Սրբազան Հռոմէական կայսր]]ի կողմէ գրուած է, օգնութիւն կը պահանջէ հասարակաց բանակ մը կազմակերպելու համար [[Նորմաններ]]ուն արշաւանքին դէմ: Միւս նամակը որ Քիրուլարիոսի կողմէ ղրկուած է, կը մերժէ այս խնդրանքը:<ref>{{Citation | url = https://books.google.am/books?id=LYD7XoGwafAC&pg=PA80 | first = Axel | last = Bayer | title = Spaltung der Christenheit | language = German | publisher = Böhlau | year = 2004 | isbn = 978-3-41214204-9 | page = 80}}</ref> Քիրուլարիոսը իր մերժումի փոխարէն Դեսպանի տէրը [[Կարդինալ|Կարտինալ]], [[Բենեդիկտյան միաբանություն|O.S.B.]], [[Սիլվա Քանտիտացի Հիւմպրդ]]ի ({{lang-en|}}Humbert of Silva Candida) կողմէ [[Քրիստոնէութենէ վտարուիլ|Քրիստոնէութենէ կը վտարուի]]: Հետեւաբար Քիրուլարիոսն ալ Քրիստոնէութենէ կը վտարէ Հիւմպրդը ու դեսպանի անդամները:<ref name="Cross"/> Այս դէպքը հարիւրաւոր տարիներ տեւող խնդիրներուն առաջինն է որ Մեծ հերձուածին հիմնը կը կոչուի: {{Sfn | Runciman | 1955}} == Պատմութիւն == Արեւմտեան ու Արեւելեան Միջերկրական եկեղեցիներու հերձուածը յառաջ կու գայ զանազան քաղաքական, մշակութական եւ կրօնական պատճառներէն որ տեւեցին դարեր:<ref name="GranfieldPhan2000">{{cite book|last1=Granfield|first1=Patrick|last2=Phan|first2=Peter C.|title=The Gift of the Church: A Textbook Ecclesiology in Honor of Patrick Granfield, O.S.B.|url=https://books.google.am/books?id=2knW3bIxIYgC&pg=PA37|accessdate=26 October 2012|date=1 November 2000|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5931-1|page=37|quote=(t)he divergence of the Eastern and Western churches, leading ultimately to the East–West Schism, was a process of many centuries, influenced by a host of political, cultural and theological factors}}</ref> Պատմագէտերը 1054-ի փոխադարձ վտարումները կը կոչեն հերձուածի վերջաւորութիւն:<ref name="Haight2004.p289">{{cite book|last=Haight|first=Roger D.|title=Christian Community in History Volume 1: Historical Ecclesiology|url=https://books.google.am/books?id=EDzSaqXK-aEC&pg=PA289|accessdate=26 October 2012|date=16 September 2004|publisher=Continuum International Publishing Group|isbn=978-0-8264-1630-8|page=289|quote=The [East–West Schism] should not be understood to have occurred in the mutual excommunications [of 1054] ... only one factor in a much longer and larger story involving cultural, political and theological factors}}</ref> Դէպքը ուղիղ որ թուականին պատահած է յայտնի չէ ու պատմագէտներն ալ համաձայն չեն այս նիւթի վրայ, բայց հերձուածի սկիզբը յայտնի է:<ref name="Schadé2006">{{cite book|last=Schadé|first=Johannes P.|title=Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.am/books?id=XRkfKdho-5cC&pg=PT805|accessdate=28 October 2012|date=30 December 2006|publisher=Foreign Media Group|isbn=978-1-60136-000-7|page=805}}</ref> Հերձուածը իր սկիզբը առած կրնայ ըլլալ [[Քուանթոտեցիմական]] ({{lang-en|}}Quartodeciman) վիճաբանութեան ատենը<ref>Cleenewerck, Laurent ''His Broken Body: Understanding and Healing the Schism between the [[Roman Catholic Church|Catholic]] and [[Eastern Orthodox]] Churches''. Washington, DC: EUC Press (2008) pp. 145–155. {{Self-published source|date=June 2015}}</ref> որ Հռոմի պապը [[Ա. Հռովմայեցի Վիքթոր]]ն ({{lang-en|}}Pope Victor I) էր։ Ուղղափառ ջատագովերը այս դէպքը կը կոչեն Արեւմտեան եկեղեցիներուն Պապական խորհուրդին ու Հռովմէական եկեղեցիի առաջնութեան մերժումի օրինակ մը: Զանազան ուրիշ հերձուածներ տեղի ունեցան 4-րդ ու 5-րդ դարերուն, [[Ա. Տապասուս]]ի ({{lang-en|}}Damasus I) ժամանակ:<ref name="WozniukWozniuk2009">{{cite book|last1=Soloviev|first1=V.S.|last2=Wozniuk|first2=Vladimir|title=Freedom, Faith, and Dogma: Essays by V. S. Soloviev on Christianity and Judaism|url=https://books.google.am/books?id=ftjKBRToMygC&pg=PA14|accessdate=9 November 2012|date=1 July 2009|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-7536-2|page=14}}</ref><ref name="Makrides2009">{{cite book|last=Makrides|first=Vasilios N.|title=Hellenic Temples and Christian Churches: A Concise History of the Religious Cultures of Greece from Antiquity to the Present|url=https://books.google.am/books?id=kKOY5NsekfkC&pg=PA68|accessdate=9 November 2012|date=1 September 2009|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-9568-2|page=68}}</ref>{{sfn|Nichols|2010|pp=227–272}} Կրօնական ու տարբեր նիւթերու վէճերը Հռոմը ու Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցիները 428-էն մինչեւ 519-ին, 37 տարուան հերձուածի տարաւ որ կը կոչուի [[Ագագիական հերձուած]] ({{lang-en|}}Acacian Schism): Շատ աղբիւր կը ճշդէ թէ Արեւելքի ու Արեւմուտքի բաժանումը [[Փոտ-ական հերձուած]]է ({{lang-en|}}Photian schism) սկսեալ յայտնի է որ այս հէրձուածը կը պատահի 866-ին ու կը տեւէ 13 տարի մինչեւ 879:<ref>See [[Patriarch Photios I of Constantinople]]</ref> === Քրիստոնէութեան Կեդրոնները === Արեւմուտքը Հռոմէն բացի, Արեւելքի բազմաթիւ աւագ եկեղեցիներ առաքեալներու կողմէ հաստատուած ըլլալու վրայ կը պնդէին: Օրինակի համար Անթաքիոյ եկեղեցին՝ Պետրոսի ու Պօղոսի կողմէ, Աղեքսանտրիոյ եկեղեցին՝ Մարկոսի կողմէ, Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցին՝ Անդրեասի կողմէ, Կիպրոսը՝ Պարնապասի կողմէ, Եթովպիա՝ Մատթէոսի կողմէ, Հնդկաստան՝ Թովմասի կողմէ,  արեւելեան Սուրիայի Եդեսիոյ եկեղեցին՝ Թադէոսի կողմէ, Հայ եկեղեցին՝ Բարթողիմէոսի կողմէ, Վրաստանի եկեղեցի՝ Սիմոն Կանանացիի կողմէ:<ref name="John Binns 2002, p144">[https://books.google.am/books?id=MOA5vfSl3dwC&pg=PA144&dq=Binns+%22many+major+Churches%22&hl=en&sa=X&ei=0h52UtPrLauw7Ab8h4GYDw&redir_esc=y#v=onepage&q=Binns%20%22many%20major%20Churches%22&f=false John Binns, ''An Introduction to the Christian Orthodox Churches''], Cambridge University Press, UK, 2002, p. 144.</ref> [[Ասիոյ Եօթը Եկեղեցիները|Ասիոյ Եօթը Եկեղեցիներն]] ալ ([[Հռոմի Ասիոյ նահանգ]]) [[Յայտնութիւն Յովհաննու]] առաջին մասը գտնուելու պատճառաւ անուանի  են: ====== Հռոմի Եկեղեցւոյ Պահանջը ====== Հռոմի Եկեղեցին կը պնդէր ամբողջ ուրիշ եկեղեցիներու վրայ իր հեղինակութիւնը: Բայց օրուան պաշտօնագիրերը Պապական խորհուրդի առաջնութեան որոշ պահանջքի կամ ճանաչումի մը տեղի չեն տար:<ref name="Kling2005.p61">{{cite book|last=Kling|first=David W.|title=The Bible in History:How the Texts Have Shaped the Times|url=https://books.google.am/books?id=61g19QTJk5UC&pg=PA61|accessdate=31 October 2012|date=20 April 2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988096-6|page=61|quote=Obviously, the church at Rome, given the dual presence of the apostles Peter and Paul, claimed a special authority. In the first three centuries, church leaders and thinkers throughout the empire increasingly recognized Rome as a center of Christianity. At the same time, the literary evidence yields no clear-cut claims to, or recognition of, papal primacy.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxytoday.org/articles6/HopkoPope.php|title=Roman Presidency and Christian Unity in our Time|publisher=Orthodoxytoday.org|accessdate=23 February 2013}}</ref> 2-րդ դարու վերջաւորութեան, Հռոմայեցի Վիքթորը, Հռոմի եպիսկոպոսը, Քուանթոտեցիմական վէճը լուծել փորձեց: == Աղբիւրներ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քրիստոնէութիւն]] brtizguxw9ad8qv7o860mzu2qy7jaqk 0 2088 253777 215252 2026-08-28T21:57:47Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253777 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Une leçon clinique à la Salpêtrière.jpg|350px|մինի|Արհեստական քնաբեր Շարքո կը կատարէ արհեստաքնական փորձ մը.]] Արհեստաքունը արթնութեան եւ քունի միջեւ պահ մըն է: Անիկա բնական քունին կը նմանի, սակայն ենթագիտակցական է: Հին [[Յունաստան]] Հիփնոս անունով քունի աստուած մը ունէր, որմէ՝ [[յունարէն]] լեզուին «քուն» բառը: Ուրեմն, hypnosis-ը դիցաբանական անունէն կու գայ: Անիկա արհեստականօրէն յառաջ բերուած քնանման դրութիւնն է, զոր կարելի է «'''արհեստաքուն'''» կոչել, իսկ արհեստաքունի յառաջացման գործընթացը՝ «արհեստական քնաբերութիւն»: Արհեստական քնաբերը կամ հիփնոսացնողը զօրաւոր անհատականութիւն ունեցող անձնաւորութիւն մըն է ընդհանրապէս<ref>''Encyclopaedia Britannica'', 2004: "a special psychological state with certain physiological attributes, resembling sleep only superficially and marked by a functioning of the individual at a level of awareness other than the ordinary conscious state". </ref><ref>{{cite book|author1=Erika Fromm|author2=Ronald E. Shor|title=Hypnosis: Developments in Research and New Perspectives|url=https://books.google.am/?id=fgBrdEoTu3AC&printsec=frontcover&dq=hypnosis#v=onepage&q=hypnosis&f=false|accessdate=27 September 2014|date=2009|publisher=Rutgers|isbn=978-0-202-36262-5}}</ref>: == Արհեստաքնութեան Ձեւեր<ref name="Weitzenhoffer">{{Cite book |last= Weitzenhoffer & Hilgard |title= Stanford Hypnotic Susceptibility Scales, Forms A & B. |year= 1959 |publisher= Consulting Psychologists Press |location= Palo Alto, CA}}</ref> == Արհեստական քնաբերութիւնը կը կատարուի երկու դիրքով՝ պառկած եւ հորիզոնական կամ բազկաթոռի մը մէջ նստած: Անիկա հետեւեալ կերպով կ'իրագործուի՝ # Պատրաստութիւն: Նախ հիփնոսացնողը ենթակային կը բացատրէ արհեստական քնաբերութեան նպատակը, իմաստը, եւ գործընթացը: Ապա կ'իմանայ անոր համոզուած ըլլալը, եւ պատրաստակամութիւնը արհեստաքնանալու: # Թելադրական ազդում: Հիփնոսացնողը որոշ միջոցներով, օրինակ՝ ձեռքի եւ մատներու շարժումներով ու բանաւոր թելադրութիւններով, կ'ազդէ ենթակային վրայ, ու զայն կը մղէ մարմնական, մտային, հոգեկան հանդարտութեան եւ թուլացումի: # Խորացման թելադրութիւններ: Թելադրութիւններու տարափին տակ՝ ենթական կը խորանայ իր հանդարտութեան եւ թուլացումին մէջ ու կը յանձնուի քնանման վիճակին: # Զերծումի թելադրութիւններ: Հիփնոսացնողին միօրինակ, կրկնուող, մեղմ եւ խորհրդաւոր թելադրութիւններով՝ ենթական արտաքին գրգիռներէն բոլորովին կը զերծուի ու կը մտնէ կատարեալ հանդարտութեան, թուլացումի եւ քնանման վիճակի մէջ: # Ելք: Ենթական դուրս կը բերուի արհեստաքունէն: == Յաւելեալ == === Ըստ մասնագէտ հիփնոսացնողներու՝ === * Արհեստաքունը թելադրութեամբ յառաջացած ենթագիտակցական (subconscious) վիճակ մըն է. * Անգիտակցութեան (unconsciousness) ձեւ մը չէ անիկա. * Միտքը ղեկավարող սատանայական եւ դիւային միջոցառում մը չէ. * Անոր մէջ ենթական արթուն կ'ըլլայ, բայց մասնակի գիտակցութեամբ մը, որ ենթագիտակցական է. * Ենթական կ'ունենայ ներքին հակամէտութիւն մը, որ շուտով եւ դիւրաւ կ'ազդուի հիփնոսացնողին որեւէ թելադրութենէն. * Արհեստաքունը տեղի կ'ունենայ անհատի մը պատրաստակամութեամբ, փափաքով եւ որոշումով եւ ոչ թէ ստիպողաբար. * Արհեստական քնաբերութեան ընթացքին՝ # Ենթակային կամքը կը նուաճուի եւ կը գործէ հիփնոսացնողին թելադրութիւններուն համաձայն. # Ան տեղեակ կ'ըլլայ իր շրջապատին, սակայն կ'անտեսէ զայն: Կը լսէ, կը զգայ, կը հոտոտայ, կը հասկնայ եւ կ'ըմբռնէ. # Անոր ենթագիտակցութիւնը կ'ըլլայ աւելի կեդրոնացած. կը փոխադարձէ հիփնոսացնողին թելադրութիւններուն. # Ան կը կարծէ որ ժամերով քնացած է, հակառակ անոր, որ միայն քանի մը վայրկեան գտնուած կ'ըլլայ այդ վիճակին մէջ. # Կը յիշէ բազմաթիւ եղելութիւններ, որոնք անտեսուած կամ մոռցուած էին իր առօրեայ կեանքին ընթացքին. # Կ'իջնէ իր ներաշխարհին մէջ եւ ինքզինք կը գտնէ հոն պահուած եւ սեփական անձին համար կարեւորութիւն ներկայացնող երեւոյթներուն դիմաց. # Կ'ունենայ հոգեւոր (spiritual) կամ զգացական ապրումներ. === Արհեստաքունէն ետք՝ === * Ենթական կը յիշէ ամէն բան, որ պատահած էր արհեստաքունին մէջ։ Եւ եթէ այն ատեն կարգ մը արարքներ թելադրուած էին յետ արթնացման կատարելու համար՝ կը գործադրէ զանոնք. * Կրնայ ունենալ ժամանակաւոր եւ անցողակի # Արեան ճնշում, սիրտի զարկի եւ շնչառութեան նուազում՝ իբրեւեւ հետեւանք մարմինի թուլացման եւ միտքի հանդարտեցման. # Յիշողութեան թեթեւ տկարացում. # Արտայայտութիւն ոչ-իրական կամ հնարուած պատմութիւններու (confabulations). # [[Գլխացաւ]], գլխապտոյտ եւ նողկանք. # Անձկութիւն, սարսափ եւ խուճապի զգացում: [[Պատկեր:Photographic Studies in Hypnosis, Abnormal Psychology (1938).ogv|thumb|thumbtime=7|''Photographic Studies in Hypnosis, Abnormal Psychology'' (1938)]] === Արհեստական քնաբերութիւնը օգտագործուած է՝ === * Բեմական նպատակներու համար՝ որպէս հաճելի ժամանցի եւ խնդուքի միջոց կամ որպէս «հրաշագործութիւն»: Այս կերպը կը կոչուի «բեմական արհեստաքուն» (stage hypnosis)<ref>[http://www.stagehypnosisshow.co.uk/history-stage-hypnotist-stage-hypnosis-shows/ "History of the Stage Hypnotist and Stage Hypnosis Shows."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201032613/http://www.stagehypnosisshow.co.uk/history-stage-hypnotist-stage-hypnosis-shows/ |date=2017-12-01 }}. stagehypnosisshow.co.uk. Retrieved on 2015-01-23.</ref><ref name="Wier">{{cite book|last=Wier|first=Dennis R|year=1996|title=Trance: from magic to technology|url=https://archive.org/details/trancefrommagict0000wier|publisher=TransMedia|location=Ann Arbor, Michigan|isbn=1-888428-38-4}}{{Page needed|date=September 2010}} </ref>: * Բժշկական նպատակներու համար, որպէս բուժիչ դարմանամիջոց: Այս կերպը կը կոչուի «բուժական արհեստաքուն» (հypnotherapy): === Յաջողութիւն === Բեմական արհեստաքունը եւ բուժական արհեստաքունը կը յաջողին, երբ հիփնոսացուողը ունենայ՝ # Մղում (motivation). # Թուլացում-հանդարտեցում (relaxation). # Կեդրոնացում (concentration). # Արտաքին գրգիռներէ զերծում: === Բեմական արհեստաքնութեան օգտագործում === Հիփնոսացնողը սրահին մէջ գտնուող ներկաներէն բեմ կը հրաւիրէ կամաւոր մը: Ապա հանրութեան եւ ենթակային կը բացատրէ արհեստաքունին նպատակը, իմաստը եւ գործընթացը: Ան կ'իմանայ ենթակային համոզուած ըլլալը եւ պատրաստակամութիւնը արհեստաքնանալու, ապա կը հիփնոսացնէ զայն: Հիփնոսացնողը որոշ միջոցներով՝ ձեռքի եւ մատներու շարժումներով ու բանաւոր թելադրութիւններով կ'ազդէ ենթակային վրայ ու զայն կը մղէ մարմնական, մտային եւ հոգեկան հանդարտութեան եւ թուլացումի: Գործնականապէս, հիփնոսացնողը կ'օգտագործէ գոյութիւն ունեցող բազմաթիւ թեքնիքներէն մէկը, որ ենթակայի աչքերուն սեւեռումն է: Ան ենթակայի աչքերէն 20-40 սմ. հեռաւորութեամբ եւ անոր ճակատէն քիչ մը վեր, փայլուն շողացող պզտիկ առարկայ մը կը բռնէ իր ձախ ձեռքի բթամատին, ցուցամատին եւ միջնեմատին միջեւ ու կը թելադրէ անոր, որ սեւեռելով շարունակ նայի փայլուն առարկային, ինչպէս նաեւ իր ուշադրութիւնը կեդրոնացնէ միայն փայլուն առարկային վրայ։ Երբ ենթական կը կատարէ թելադրուածները, քանի մը վայրկեան ետք անոր աչքերուն բիբերը կը կծկուին եւ կարճ ժամանակ մը ետք կը լայննան: Մինչ այդ հիփնոսացնողը միօրինակ, մեղմ եւ կրկնուող թելադրութիւններով իր աջ ձեռքի մատները իրարմէ հեռու կը պահէ եւ փայլուն առարկային մօտեցնելէ ետք կը տանի դէպի ենթակային աչքերը, որոնք ակամայ կը գոցուին թեթեւ թրթռացումով: Ենթական կը մղուի յաւելեալ թուլացումի եւ հանդարտութեան ու կը լսէ հիփնոսացնողին հանդարտ խօսքերը եւ թելադրանքները, որոնք յաճախ զաւեշտական կամ զարմանալի կը թուին. օրինակ՝ «աչքերդ պիտի գոցուին», «հիմա գոցուեցան», «յոգնած պիտի զգաս», «սկսար յոգնելու», «գլխու ծանրութիւն պիտի ունենաս», «արդէն սկսար ունենալու», «դուն պիտի երգես հանրածանօթ երգիչի մը նման», «պիտի գծես աշխարհահռչակ գծագրիչի մը նման» (անուններ կը յիշէ): Հոս հիփնոսացուողին ենթագիտակցութիւնը կը գործէ եւ ան կը գործադրէ իրեն թելադրուած հրամանները: Այս բոլորէն ետք, հիփնոսացնողը դարձեալ իր թելադրանքներով ենթական կը մղէ դուրս գալու արհեստաքունէն, որ տեղի կ'ունենայ շատ արագ: == Տե՛ս նաեւ == * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[29 Յունուար]] [[2016]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] 5svc1261wu9jwesaw4e1rw5bqotviaj 0 2220 253885 253586 2026-08-28T23:19:58Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253885 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում = Աւստրալիա<br/>Australia |հայերէն_անուանում = Աւստրալիա |common_name = |դրօշի_պատկեր = Flag_of_Australia.svg |դրօշի_նկարագրութիւն = {{PAGENAME}}ի դրօշ |զինանշանի_պատկեր = Coat of arms of the Commonweatlh of Australia.svg |զինանշանի_նկարագրութիւն = {{PAGENAME}}ի զինանշան |քարտէսի_պատկեր = Australia (orthographic projection).svg |քարտէսի_նկարագրութիւն = |քարտէսի_պատկեր_2 = |քարտէս_2-ի_նկարագրութիւն = |ազգային_նշանաբան = |ազգային_քայլերգ = ''Advance Australia Fair''<br/>(''Հառաջ, նազելի Աւստրալիա'')<br/>[[Պատկեր:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (abridged).oga|30px|կենտրոն|noicon]] |թագաւորական_քայլերգ = |քայլերգ = |պաշտօնական_լեզուներ = [[անգլերէն]] (''[[Տէ ֆաքթօ]]'') |շրջանային_լեզուներ = |էթնիք_խումբեր = |մայրաքաղաք = |latd=35 |latm=18 |latNS=S |longd=149 |longm=08 |longEW=E |ամենամեծ_քաղաք = [[Սիտնի]] |կառավարութեան_տեսակ = Խորհրդարանական ժողովրդավարութիւն<br/>(Դաշնային սահմանադրական թագաւորութիւն) |ղեկավար_տիտղոս_1 = [[Միապետ]] |ղեկավարի_անուն_1 = [[Ելիզաբէթ II]] թագուհի |ղեկավար_տիտղոս_2 = [[Նահանգապետ]] |ղեկավարի_անուն_2 = [[Կուենթին Պայս]] |ղեկավար_տիտղոս_3 = [[Աւրստրալիոյ Վարչապետ|Վարչապետ]] |ղեկավարի_անուն_3 = [[Ճուլիա Կիլարտ]] |ղեկավար_տիտղոս_4 = |ղեկավարի_անուն_4 = |ղեկավար_տիտղոս_5 = |ղեկավարի_անուն_5 = |ինքնիշխանութեան_տեսակ = |ինքնիշխանութեան_նշում = |established_event1 = |established_date1 = |established_event2 = |established_date2 = |established_event3 = |established_date3 = |established_event4 = |established_date4 = |established_event5 = |established_date5 = |established_event6 = |established_date6 = |established_event7 = |established_date7 = |established_event8 = |established_date8 = |established_event9 = |established_date9 = |area_rank = 6-րդ |area = 7741220 |areami² = |percent_water = 1 |population_estimate = 21,110,000<ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official Population Clock] {{ref-en}}</ref> |population_estimate_rank = 53-րդ |population_estimate_year = 2007 |population_census = 19,855,288 |population_census_year = 2006 |population_density = 2,6 |population_densitymi² = |population_density_rank = 244-րդ |GDP_PPP_year = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = |Gini_year = |Gini_category = |HDI_year = |HDI = |HDI_rank = |HDI_category = |currency = |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = |calling_code = }} '''Աւստրալիա''' (անգլ.` Australia, պաշտօնապէս Աւստրալիոյ Միութիւն ([[Անգլերէն|անգլ]].` Commonwealth of Australia), երկիր, որ կը ներառէ [[Աւստրալիական ցամաքամաս]]ի գլխաւոր կղզին, [[Թասմանիա]]ն եւ բազմաթիւ փոքր կղզիներ: Անիկա աշխարհի վեցերորդ երկիրն է իր գրաւած տարածքով։ Դրացի երկրներն են հիւսիսէն՝ [[Ինտոնեզիա]]ն, [[Արեւելեան Թիմոր]]ը եւ [[Փափուա Նոր Կուինէա]]ն, հիւսիս-արեւելքիէն՝ [[Սոլոմոնեան կղզիներ]]ը, [[Վանուադու]]ն եւ [[Նոր Գալետոնիա]]ն եւ հարաւ-արեւելքէն՝ [[Նոր Զելանտա]]ն: 18-րդ դարուն եւրոպացիներու բնակուելէն առնուազն 40,000 տարի առաջ Աւստրալիայի մէջ կը բնակէին տեղացի [[ապորիկեն]]ները, որոնք կը խօսէին 250 հազուադէպ լեզուական խումբերու լեզուներէն մէկով կամ մէկ քանիով։ 1606 թ. հոլանտացի հետախոյզներու կողմէ Աւստրալիան յայտնաբերուելէն յետոյ՝ 1770 թուականին, [[Մեծ Բրիտանիա]]ն, Աւստրալիայի արեւելեան հատուածը հարկադրաբար բնակեցնելով բանտարկեալներով, 1788 թ. յունուարի 26-ին զայն անուանեց [[Նոր Հարաւային Ուելս]]: Յաջորդ տասնամեակներուն բնակչութիւնը մշտապէս կ'աճէր, ցամաքամասը հետազօտուեցաւ եւ յետագային հիմնուեցան եւս հինգ ինքնակառավարուող թագաւորական գաղութներ։ 1901 թ. Յունուար 1-ին այդ վեց գաղութները միաւորուելով ձեւաւորեցին Աւստրալիոյ Միութիւնը։ Այդ ժամանակէն ի վեր Աւստրալիան կը պահպանէ իր կայուն ազատ ժողովրդավարական քաղաքական համակարգը, որ կը գործէ որպէս խորհրդարանական ժողովրդավարութեան միութիւն եւ [[սահմանադրական միապետութիւն]]: Միութիւնը կը ներառէ վեց նահանգներ եւ քանի մը տարածքներ։ 22.7 միլիոն բնակչութիւնը մեծապէս կենդրոնացած է Արեւելեան նահանգներուն եւ բարձրակարգ քաղաքային պայմաններուն մէջ։ Բարձրակարգ զարգացած երկիր Աւստրալիան իր տնտեսութեան ծաւալով աշխարհի մէջ 12–րդն է, իսկ մէկ շունչին ինկող եկամուտի ծաւալով՝ վեցերորդը։ Աւստրալիան իր ռազմական ծախսերով աշխարհի մէջ 13–րդն է։ Ըլլալով աշխարհի մէջ երկրորդը [[մարդկային զարգացման ցուցանիշ]]ով, Աւստրալիան ազգային արդիւնաւէտութեան համադրման սանդղակին մէջ առաջատար դիրք կը գրաւէ կեանքի որակի, [[Առողջապահութիւն|առողջապահութեան]], [[Կրթութիւն|կրթութեան]], տնտեսական ազատութեան եւ պաշտպանութեան, քաղաքացիական ազատութիւններու եւ քաղաքական իրաւունքներու բնագաւառներուն մէջ։ Աւստրալիան Մեծ 20, Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութիւն, [[Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութիւն]], [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն]], Բրիտանական ազգերու միութիւն, Ասիա-խաղաղ ովկիանոս տնտեսական համագործակցութիւն, [[Խաղաղ ովկիանոս]]եան կղզիներու ատեանի միջազգային կառոյցներու անդամ է։ == Ծագումնաբանութիւն == [[Պատկեր:View of Port Jackson, taken from the South Head from A Voyage to Terra Australis (1814) by Matthew Flinders.jpg|250px|մինի|ձախից|[[Փորթ Ճեքսըն]]ի տեսքը, ''Ճանապարհորդութիւն Terra Australis'' գիրքին մէջ։ Այս վայրին մէջ հիմնադրուած է [[Սիտնի]]ն]] «Աւստրալիա» (անգլ.՝ Australia, [əˈstɹæɪljə, -liə] Աւստրալիական անգլերէնով<ref>Ավստրալիական արտասանություն. ''Մաքինթայր բառարան, չորրորդ հրատարակություն'' (2005): Մելպուրն, Մաքինթայր գրադարան։ ISBN 1-876429-14-3</ref>) եզրը առաջացած է լատ.՝ austrālis («հարաւային») բառէն։ Աւստրալիացիներու խօսակցական լեզուով Աւստրալիոյ մասին խօսելու ատեն կ՝ օգտագործուի Oz բառը։ «Աւստրալական» ածականի համար Աւստրալիացիները Կ՝ օգտագործեն Aussie ([ˈɒzi]) բառը։ [[Առասպել]]ները՝ Անյայտ Հարաւային Երկիր (լատ.՝ Terra Australis Incognita), «Անյայտ Հարաւ Երկիր » սկիզբ առած են [[Հռոմէական կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] ժամանակներուն եւ սովորական երեւոյթ էին [[միջնադար]]եան աշխարհագրութեան համար, չնայած որ ոչ մէկ տեղեկութիւն չէր պարունակեր մայր ցամաքի մասին։ ամէնավաղ փաստագրական յիշատակումը «Australia» բառին օգտագործման մասին [[անգլերէն]]ով եղած է 1625 թուականին «Աուստրալիա-տել-Էսբիրիդու-Սանտօ-ի մասին տեղեկութիւններ, գրառուած Մասթըր Հալքլայթի կողմէն» (անգլ.՝ A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt) գիրքին մէջ, որ հրատարակած է Սամուէլ Փուրչաս-ը (Samuel Purchas), որպէս Hakluytus Posthumus, ուր [[Սպանիա|սպանական]] Աուստրալիա-տել-Էսփիրիթու-Սանթօ (սպաներէն՝ Australia del Espíritu Santo) անուանումը տրուած էր Նոր Հիպրետներ Արքիփելըկը (archipelago) փոքր կղզիախումբի համար, եւ աղճատուած էր մինչեւ «Australia»<ref>Պուրչաս, հատոր iv, էջեր՝ 1422-32, 1625. Սա կարծես թե սպաներէն «Աուստրալիայի» տարբերակն է։ [https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF] քոնկրէսի գրադարանի օրինակը կարելի է կարդալ առցանց՝ [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg]</ref>։ «Australische» ածականը նոյնպէս օգտագործուած է [[Հոլանտա]]ցի պաշտօնեաներուն կողմէն [[Պաթաւիա]] (Batavia) շրջան (այժմ՝ [[Ճաքարթա]]), նշելու համար բոլոր նոր յայտնաբերուած ցամաքները 1638-էն սկսած<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=DDNEle_1NzkC&pg=PA299&dq=Australische+1638+batavia#v=onepage&q=Australische%201638%20batavia&f=false|page=299|last=Սքոթ|first=Էրնեստ|origyear=1914|title=Նավապետ Մեթյու Ֆլինդերսի կյանքը|isbn=978-1-4191-6948-9|year=2004|publisher=Կիսինգեր Փաբլիշինգ}}</ref>։ «Australia» բառը օգտագործած է [[ֆրանսա]]ցի գրող- ութոփիստ Գաբրիէլ տը Ֆուանիի (Gabriel de Foigny) անգլերէնի թարգմանուած Ժաք Սատերի արկածները, անոր ճանապարհորդութիւնը եւ Աստրալի Ցամաքի յայտնագործութիւնը»(ֆր.՝ Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe; 1676)<ref>Սիդնեյ Ջ. Բեյկեր, ''Ավստրալիական լեզուն'', երկրորդ հրատարակություն, 1966</ref>: Այս եզրը օգտագործած է նաեւ սկովտացի աշխարհագրագէտ Ալեքսանդր Տալրայմփըլի (Alexander Dalrymple) նշելով ամբողջ հարաւային [[Խաղաղ Ովկիանոս|Խաղաղ ովկիանոսը]], իր «Խաղաղ ովկիանոսի հարաւային շրջանի ճանապարհորդութիւններուն եւ յայտնագործութիւններուն պատմական հաւաքածոյ» (անգլ.՝ An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean; 1771) գիրքին մէջ։ XVIII դարու վերջաւորութեան, այս եզրը կ՝ օգտագործեն [[Բուսաբանութիւն|բուսաբաններ]]՝ Ճորճ Շոուի եւ Ճէյմս Էտուըրտ Սմիթը Աւստրալիական մայր ցամաքի նշման համար իրենց «Նոր Հոլանտայի Կենդանաբանութինը Եւ Բուսաբանութիւնը» (անգլ.՝ Zoology and Botany of New Holland; 1793) գիրքին մէջ, ինչպէս նաեւ 1799-ին քարտէսի վրայ, որ կը պատկանէր Ճէյմս Ուիլսընին<ref name="Estensen 2002 p354">{{Cite book|first=Միրիամ|last=Էստենսեն|year=2002|title=Մեթյու Ֆլինդերսի կյանքը|publisher=Ալլեն ընդ Անվին|isbn=1-74114-152-4|page=354}}</ref>։ Նաւապետ Ֆլինտերսի «Ճանապարհորդութիւն Terra Australis» (անգլ.՝ A Voyage to Terra Australis) գիրքը փաստօրէն այս անուանումը յայտնի դարձուց հասարակութեան։ Գիրքի հրատարակութեան նախապատրաստելու ժամանակ Ֆլինտերսը համոզած է օգտագործել Terra Australis եզրը, որպէս [[Հասարակութիւն|հասարակութեան]] առաւել յայտնի։ Ֆլինտերսը գրած է {{քաղվածք|Եթէ ես ինձ թոյլատրէի որպէս նորարարութիւն, ապա այդ պիտի ըլլար փոխել անուանումը՝ «Australia» , քանզի այն շատ աւելի հաճելի է լսողութեան համար, եւ համահունչ է միւս աշխարհամասերու անուանումներուն հետ<ref>{{Cite book|first=Մեթյու|last=Ֆլինդերս|year=1814|title=Ճանապարհորդություն Terra Australis|publisher=Գ. ընդ Վ. Նիկոլ}}</ref>։|}} Այս ամբողջ գիրքի բնագիրին մէջ «Australia» բառին միակ օգտագործումն է, սակայն Ռոպըրթ Պրունիի «Թերա Աուստրալիսի բուսաբանութեան մասին [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրական]] եւ համակարգուած ընդհանուր տեղեկութիւններ» (անգլ.՝ General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis; 1814) գիրքի յաւելուած III-ին համընդհանուր կ՜օգտագործուի «Australian» ածականը<ref name="Bennett 1868">{{Cite book|editor=Բերնետ, Ջ. Ջ.|year=1866–68|title=Ռոբերտ Բրաունի տարաբնույթ բուսաբանության մասին աշխատությունները|volume=2|chapter=Տերա Աուստրալիսի բուսաբանության մասին աշխարհագրական եւ համակարգված ընդհանուր տեղեկություններ|pages=1–89}}</ref>, եւ այս գիրքը հանդիսացած է այս բառին առաջին փաստագրական օգտագործումը<ref name="Mabberley 1985">{{Cite book|first=Դեւիդ|last=Մեբերլի|year=1985|title=Յուպիտեր բոտանիկուս. Ռոբերտ Բրաունը Բրիտանական թանգարանից|publisher=Բրիտանական թանգարան (Բնության պատմություն)|isbn=3-7682-1408-7}}</ref>։ Չնայած տարածուած կարծիքին, այս գիրքը յատուկ դեր չէ ունեցած «Australia» բառի ընդունման եւ օգտագործման մէջ, այս անուանումը տարածում գտած է այս գիրքին հրատարակումէն ետք մօտ տասը տարուան ընթացքին։ [[Նոր Հարաւային Ուելս]]ի նահանգապետ, Լաքլան Մաքուորին կ'օգտագործէր այդ անուանումը իր պաշտօնական նամակագրութեան մէջ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] հետ։ 1817-ի [[Դեկտեմբեր 12]]-ին ան առաջարկեց Բրիտանական կայսրութեան գաղութներու գործերով զբաղուող նախարարութեանը օգտագործել «Australia» անուանումը, որպէս պաշտօնական անուանում<ref name=autogenerated1>Ուիկենդ ավսրալիան, 30-31 դեկտեմբեր 2000, էջ՝ 16</ref>։ 1824-ին, Բրիտանական ծովակալութիւնը վերջնականապէս ընդունեց այս մայր ցամաքի անուանումը<ref>{{Cite book|last=Ներգաղթի եւ քաղաքացիության բաժին|title=Կյանքը Ավստրալիայում|publisher=Ավստրալական Միություն|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 մարտ 2010}}</ref>։ == Պատմութիւն == === Աւստրալիան Մինչեւ Եւրոպացիները (մինչեւ 1606 թուական) === [[Պատկեր:Aboriginal Art Australia.jpg|մինի|ձախից|200px|Տեղացիներուն նկարները Քաքատու ազգային այգիին մէջ, որոնք մօտ 30 000 տարեկան են]] Աւստրալիական նախնիներուն (անգլ.՝ aboriginal) նախնիները Աւստրալիա յայտնուած են շուրջ 40-60 հազար տարի առաջ (ըստ ուրիշ տուեալներու՝ մօտ 70 հազար տարի առաջ)<ref>Peter Hiscock (2008). ''Archaeology of Ancient Australia''. Routledge: London. ISBN 0-415-33811-5</ref><ref>John Mulvaney and Johan Kamminga (1999). ''Prehistory of Australia''. Allen and Unwin, Sydney. ISBN 1 864489502</ref>. [[մարդիկ]] ծովու ճամբով Աւստրալիա տեղափոխուած են այն ժամանակ, երբ դեռ Նոր Կուինեան եւ Թասմանիան (անգլ.՝ New Guinea and the island of Tasmania) մայր ցամաքին մաս կը կազմէին։ Այս հանգամանքն ալ իրենց կը դարձնէ աշխարհի ամէնավաղ ծովային ճամբորդները։<ref>Ron Laidlaw «Aboriginal Society before European settlement» in Tim Gurry (ed)(1984) ''The European Occupation.'' Heinemann Educational Australia, Richmond. p.40. ISBN 0 85859 2509</ref>։ Աշխարհամասը մարդոցմով սկսած է բնակուիլ 42-48 հազար տարի առաջ<ref>{{cite web |author=Ռիչարդ Գիլիփս |year=2002 |url=http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |title=Dating the First Australians (full text) |journal=Radiocarbon |volume=44 |issue=2 |format=PDF |pages=455–472 |accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 07–ին |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030718074926/http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf |archivedate=2003-07-18 |dead-url=yes }}</ref>։ ամէնահին մարդկային մնացորդները գտած են Մունկօ լիճին մէջ (անգլ.՝ Lake Mungo, որ չոր գետ մըն է Նոր Հարաւային Ուելսի (անգլ.՝south-eastern Australia) նահանգին հարաւ-արեւելքը։<ref>{{cite journal| author = Bowler JM, Johnston H, Olley JM, Prescott JR, Roberts RG, Shawcross W, Spooner NA. |title = New ages for human occupation and climatic change at Lake Mungo, Australia. | journal = Nature |volume = 421 |issue = 6925 | year = 2003 | pages = 837–40 | pmid = 1259451 | doi = 10.1038/nature01383 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-02-20_421_6925/page/837}}</ref>։ Այդ մնացորդները կը ներկայացնեն երկրի վրայ գտնուած ամէնահին դիակիզուած (դիակիզել - անգլ.՝ cremate) օրինակը, որ կը վկայէ այն մասին, որ Աւստրալիական տեղացիք կամ բնիկներուն կամ նախնիներուն մօտ անցեալին եղած են [[Ծէս|ծիսակարգեր]]<ref>Bowler, J.M. 1971. Pleistocene salinities and climatic change: Evidence from lakes and lunettes in southeastern Australia. In: Mulvaney, D.J. and Golson, J. (eds), Aboriginal Man and Environment in Australia. Canberra: Australian National University Press, pp. 47-65.</ref>։ Բնաշխարհիկ (անգլ.՝ aboriginal) արուեստը կը համարուի աշխարհի հնագոյն աւանդոյթներէն պահպանուող արուեստը<ref name="NGVindig">{{cite web|url=http://www.ngv.vic.gov.au/whats-on/exhibitions/exhibitions/the-indigenous-collection|title=The Indigenous Collection|work=The Ian Potter Centre: NGV Australia|publisher=National Gallery of Victoria|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 6|dead-url=404}}</ref>։ Արուեստի տարիքը կը գնահատեն շուրջ 30 000 տարեկան եւ կարելի է տեսնել Աւստրալիոյ տարածքին՝ յատկապէս՝ Ուլուրույի (անգլ.՝ Uluru կամ Ayers Rock) եւ ՔաՔատու (անգլ.՝ Kakadu National Park) ազգային այգիին մէջ։<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015093538/http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/|archivedate=2013-10-15|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|title=Environment.gov.au|publisher=Environment.gov.au|date=2011-07-08|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015174756/http://www.environment.gov.au/parks/uluru/index.html|archivedate=2013-10-15|dead-url=yes}}</ref>։ Տարիքի եւ ժայռապատկերներու քանակով Աւստրալիոյ քարանձաւները կը համապատասխանեն [[Եւրոպա]]յի Լասքօ - Ֆրանսայի մէջ (անգլ.՝ Lascaux cave in France) Ֆրանսա եւ Ալթամիրա - [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ (անգլ.՝ The Cave of Altamira in Spain) [[քարանձաւ]]ներուն<ref>{{cite web | url = http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/indigenous/art/index.htm | title = Indigenous art | work = Australian Culture and Recreation Portal | publisher = Australia Government | accessdate = 26 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100416144209/http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/indigenous/art/index.htm | archivedate = 2010-04-16 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Australia|url=http://australianmuseum.net.au/The-spread-of-people-to-Australia/|title=Australianmuseum.net.au|publisher=Australianmuseum.net.au|date=2011-07-01|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926083036/http://australianmuseum.net.au/the-spread-of-people-to-australia|archivedate=2015-09-26|dead-url=yes}}</ref>։ Ք․Ա․ 10-12 հազարամեակներուն Թասմանիան անջատուած է կամ բաժնուած է մայր ցամաքէն եւ որոշ քարէ գործիքներ չեն հասած թասմանցիներուն (օրինակ «Պումերանկի» Ոլրանետի օգտագործումը) (այսինքն՝ Ոլրանետ անգլ.՝ boomerang)<ref>Julia Clark (c.1992) «Aboriginal People of Tasmania», p.3 in ''Aboriginal Australia'', produced by Aboriginal and Torres Strait Islander Commission (ATSIC)ISBN 0-644-24277-9</ref>։ Վաղ ժամանակներուն Աւստրալիոյ հարաւ-արեւելքը հրաբուխներ ժայթքած են<ref>Richard Broome (1984) ''Arriving'', p.6</ref>։ Աւստրալիոյ հարաւ-արեւելքը գտնուող Վիքթորիա նահանգի՝ Քոնտահ լիճին մէջ գտած են սննդամթերքի պաշարներով բնակավայր<ref>Richard Broome(1984)'' Arriving'', p.8.</ref>։ Դարերով (Makassar) մաքասսարները առեւտուր ըրած են Աւստրալիոյ բնիկներուն հետ՝ յատկապէս Արնեմ Լենտ-ի (Arnhem Land) հիւսիս-արեւելքը գտնուող Եոլնկոյի (Yolngu) բնակիչներուն հետ։ ==== Աւստրալիոյ Ծովափի Հետազօտութիւն (1606—1788) ==== [[Պատկեր:Australia discoveries by Europeans before 1813 hy.png|մինի|աջից|300px|Աւստրալիոյ հետազօտութիւնը եւրոպայի ծովագնացներու կողմէն (1812)]] Որոշ հեղինակներ կը փորձեն ապացուցել, որ եւրոպացիները Աւստրալիա այցելած են աւելի քան 16-րդ դարուն։ Քենեթ Մաքինթայրը (Kenneth Gordon McIntyre) եւ միւս պատմաբանները կը հաւաստիացնեն կամ կը վստահեցնեն, որ [[փորթուկալ]]ացիները գաղտնի կերպով յայտնաբերած են Աւստրալիան 16-րդ դարու 20-ական թուականներուն<ref>McIntyre, K. G. (1977) ''The Secret Discovery of Australia, Portuguese ventures 200 years before Cook'', Souvenir Press, Menindie ISBN 028562303 6</ref>։ Տիէփ (Dieppe maps) քարտեսի վրայ «Ժաւ-Լա-Կրանտ» «Jave la Grande» գրութիւնները յաճախ հիմք հանդիսացած են «փորթուկալեան յայտնագործման» տեսութեան։ Այսպէս թէ այնպէս, Տիէփ քարտեսը կը վկայէ, որ այդ ժամանակներու աշխարհագրական գիտելիքները այդքան ալ վերջնական տեսք չունէին՝ ինչպէս փաստացի, այնպէս ալ տեսական առումներով<ref name="Robert J. King 2009, pp.1-50">Robert J. King, «The Jagiellonian Globe, a Key to the Puzzle of Jave la Grande», ''The Globe: Journal of the [[Australian and New Zealand Map Society|Australian Map Circle]],'' no.62, 2009, pp.1-50.</ref><ref name="Robert J. King 2009, pp.1-50"/>։ Աւստրալիոյ յայտնագործումը եղած է [[1606]] թուականին, երբ Վիլեմ Եանսզոնը Duyfken նաւով իջած է Աւստրալիա՝ ՝<ref>J.P.Sigmond and L.H.Zuiderbaan(1979)''Dutch Discoveries of Australia''.Rigby Ltd, Australia. p.19-30 ISBN 0-7270-0800-5</ref> անուանելով զայն Նոր Հոլանտա եւ անուանելով զայն Նիտերլանտի տարածք։ Նոյն թուականին Փետրօ Ֆերնանտես Քիրոսի (Pedro Fernandes de Queirós) սպանական երկրախուզական ճամբոդութիւնը կամ արշաւանքը իջած են Հիպրիտեան կղզիներ (Hebrides Scottish archipelago was the colonial name for the island group island group in the South Pacific Ocean ), եւ ենթադրելով, որ այս հարաւային աշխարհամաս է, այն անուանած են Հարաւային Երկրի Սուրբ Ոգի (Սպան.՝ Austrialis del Espiritu Santo)<ref>{{cite web|url=http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A020311b.htm|title=ADB.online.anu.edu.au|publisher=ADB.online.anu.edu.au|date=|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612024457/http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A020311b.htm|archivedate=2011-06-12|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nla.gov.au/exhibitions/southland/Backgrnd-Imagining_a_South_Land.html|title=NLA.gov.au|publisher=NLA.gov.au|date=|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|dead-url=404}}</ref>։ Աւելի ուշ նոյն թուականին Քիրոսին փոխարինող Լուիս Վաէս տէ Թորեսը (Luis Váez de Torres) նաւով անցած է Թորեսի նեղուցով (Torres Strait) եւ հաւանական է, որ տեսած է Աւստրալիոյ հիւսիսային ափը։ [[Պատկեր:Thevenot - Hollandia Nova detecta 1644.png|մինի|ձախէն|''Նոր Հոլանտայի'' քարտես՝ 1644]] 1642 թուականին հոլանտացի Ապէլ Թասմանը (Abel Janszoon Tasman) իր կատարած ճանապարհորդութեան ժամանակ յայտնաբերած է Վան-Տիմէնի Երկիրը (Van Diemen’s Land) (յետագային անուանուած է Թասմանիա)(Tasmania), եւ [[Նոր Զելանտան]] (New Zelanda), քանի որ մեծ ներդրում կատարած է Աւստրալիոյ հետազօտման գործին մէջ։ Իր երկրորդ ճանապարհորդութեան ժամանակ ան նաւարկած է Աւստրալիոյ արեւելեան Աւստրալիոյ ծովեզրով դէպի Նոր Կուինիոյ (New Guinea) հարաւային ափ<ref>{{cite web|url=http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A020488b.htm|title=ADBonline.anu.edu.au|publisher=ADBonline.anu.edu.au|date=|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410122241/http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A020488b.htm|archivedate=2011-04-10|dead-url=yes}}</ref>։ Ան զանց առած է Նոր Կուինիոյ եւ Աւստրալիոյ միջեւ գտնուող Թորեսի նեղուցը եւ որուն շնորհիւ իր քարտեսներուն վրայ պատկերուած է արեւմտեան մասը<ref>* {{cite encyclopedia|last=Serle|first=Percival|year=1949|title=Tasman, Abel|url=http://gutenberg.net.au/dictbiog/0-dict-biogT-V.html#tasman1|encyclopedia=Dictionary of Australian Biography|publisher=Angus and Robertson|location=Sydney|accessdate=|archive-date=2014-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140217233739/http://gutenberg.net.au/dictbiog/0-dict-biogT-V.html#tasman1|dead-url=yes}} * Edward Duyker (ed.) The Discovery of Tasmania: Journal Extracts from the Expeditions of Abel Janszoon Tasman and Marc-Joseph Marion Dufresne 1642 & 1772, St David’s Park Publishing/Tasmanian Government Printing Office, Hobart, 1992, pp. 106, ISBN 0-7246-2241-1.</ref>։ 17-րդ դարու 50-ականներուն հոլանտական ծովագնացներու շնորհիւ Աւստրալիոյ ուրուագիծերը բաւականին ճշգրտօրէն պատկերուած էին քարտէսներուն վրայ։ Բացառելով հոլանտական հետազօտութիւնները, Աւստրալիոյ արեւմտեան ծովեզրը կը մնար չհետազօտուած մինչեւ Ճէյմս Քուքի (James Cook) առաջին նաւարկութիւնը։ Առաջին անգամ հարաւային ովկիանոսը կամ Անտեսանելի հարաւային երկրին բանտարկեալներով եւ մեղապարտեալներով գաղութ ստեղծելու գաղափարը կը պատկանէր Ճոն Քալանտերին։ Ան ըսած է. {{քաղվածք|Այս աշխարհը մեզ պէտք է տայ բացառապէս նոր բաներ, քանի որ մինչեւ հիմա մենք այնքան քիչ գիտելիքներ ունինք իր մասին, եւ կը թուայ , թէ մենք կը գտնուինք ուրիշ մոլորակին մէջ<ref>''Terra Australia Cognita'', Edinburgh, 1766, Vol.I, pp.10, 20-23.</ref>։|}} [[1769]] թուականին փոխ-հրամանատար (lieutenant) Ճէյմս Քուքը, ղեկավարելով Ինտեւոր (անգլ.՝ HMS Endeavour) նաւը, ճանապարհորդած է դէպի Թաիթի, որպէսզի տեսնէ «Վեներայի» «Venus» Արուսեակ մոլորակի (transition) անցքը արեւի սկաւառակի վրայով։ Քուքը նաեւ կատարած է ծովակալութեան (admiral) գաղտնի կարգադրութիւններ հարաւային աշխարհամասը յայտնաբերելու գործին մէջ<ref>Andrew Cook, Introduction to ''An account of the discoveries made in the South Pacifick Ocean&nbsp;/ by Alexander Dalrymple'' ; first printed in 1767, reissued with a foreword by Kevin Fewster and an essay by Andrew Cook, Potts Point (NSW), Hordern House Rare Books for the Australian National Maritime Museum, 1996, pp.38-39.</ref>։ {{քաղվածք|Կայ պատճառ մը, որ կարելի է պատկերացնել աւելի զգալի չափերու աշխարհամաս կամ երկիր որ կարելի է յայտնաբերել նախկին ծովագնացներու ճանապարհորդութեան վայրերէն դէպի հարաւ ինկած վայրերուն մէջ<ref>Admiralty instructions cited in A.G.L.Shaw (1972)''The Story of Australia''. p.32 Faber and Faber, London. ISBN 0-571-04775-0</ref>։|}} Ճէյմս Քուքը հետազօտած է Աւստրալիոյ ծովեզրը Endeavour նաւով։ Այդ նաւի պատճէնը կառուցուած է [[1988]] թուականին՝ Աւստրալիոյ բացման երկուհարիւր ամեակի առիթով։ 1770 թուականի [[Ապրիլ 19]]-ին Endeavour նաւի անձնակազմը տեսած են Աւստրալիոյ արեւելեան մասը եւ տասը օր անց անոնք կանգ առին եւ տեղաւորուեցան Պոթանի արշիպեղագոսին մէջ (Archipelago)։ Քուքը հետազօտած է արեւելեան ծովեզրը, իսկ ետքը (naturalist) բնագէտ Ճոզէֆ Պենքսի հետ միասին յայտնած են, որ Պոթանիի պայմանները բարենպաստ են, որպէսզի անոր վրայ գաղութ ստեղծուի։ ==== Կախուածութիւնը Բրիտանիայէն (1788—1900) ==== [[Պատկեր:Port Arthur Seeseite.jpg|մինի|աջից|Արթուր նաւահանգիստ (Թասմանիա նահանգ): Աւստրալիոյ դատապարտեալներուն համար մեծ բանտ եղած է]] Առաջին բրիտանական գաղութը հիմնուած է 1788 թուականի [[Յունուար 26]]-ին, [[Նոր Հարաւային Ուելս]], երբ Արթուր Ֆիլիփի առաջին նաւատորմիղը հասաւ Ճեքսըն նաւահանգիստ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 157, 254.</ref>։ Որպէս արդիւնք, այդ օրը դարձաւ ազգային տօն՝ Աւստրալիոյ օրը։ Վան Տիմենի Երկիրը (այժմ Թասմանիա) բնակեցուած է [[1803]] թուականին եւ առաձին գաղութի կարգավիճակ ստացած է 1825 թուականին<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 464-65, 628-29.</ref>։ 1828 թուականին Միացեալ Թագաւորութիւնը օրինաւոր կերպով արեւմտեան Աւստրալիան յայտարարած է իրը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 678.</ref>, այդպէսով տիրապետելով ողջ աշխարհամասին։ Ժամանակի ընթացքին Նոր Հարաւային Ուելսի մէջ ստեղծուած են առանձին գաղութներ, 1836 թուականին՝ Հարաւային Աւստրալիան, 1851 թուականին՝ Վիքթորիան, իսկ 1859 թուականին՝ [[Քուինզլենտ]]ը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 464.</ref>։ Հիւսիսային տարածքը հիմնուած է 1911 թուականին՝ Հարաւային Աւստրալիայէն մէկ մասի անջատման ճանապարհով<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 470.</ref>։ Հիւսիսային Աւստրալիան, Վիքթորիան եւ Արեւմտեան Աւստրալիան հիմնուած են, որպէս «ազատ գաղութներ», այսինքն՝ անյտեղ երբեք բանտարկեալներ չեն տարուած<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 598.</ref>։ Բայց յետագային բանտարկեալները տեղափոխուած են նաեւ վերջին երկու գաղութներ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 679.</ref><ref>[http://www.access.prov.vic.gov.au/public/PROVguides/PROVguide057/PROVguide057.jsp Convict Records] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051225154618/http://www.access.prov.vic.gov.au/public/PROVguides/PROVguide057/PROVguide057.jsp |date=2005-12-25 }} Public Record office of Victoria.</ref>։ Նոր Հարաւային Ուելսի բնակիչներու դժկամութեան պատճառով բանտարկեալները տեղափոխուած են այդ գաղութը։ Դատապարտեալներով վերջին նաւը եկած է 1848 թուականին<ref>{{cite web|year=1988|url=http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/0/A890E87A9AB97424CA2569DE0025C18B?Open|title=1998 Special Article&nbsp;– The State of New South Wales&nbsp;– Timeline of History|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028075154/http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/A890E87A9AB97424CA2569DE0025C18B?Open|archivedate=2015-10-28|accessdate=2015-10-12|dead-url=yes}}</ref>։ Աւստրալիան՝ մինչ եւրոպացիներով բնակեցնելը, ունէր 750 000-ից մինչեւ 1 000 000 բնակչութիւն<ref name=APR>{{cite book|last=Briscoe|first=Gordon|title=The Aboriginal Population Revisited: 70,000 years to the present|year=2002|publisher=Aboriginal History Inc.|location=Canberra, Australia|isbn=9780958563765|others=Smith, Len|page=12}}</ref>, որուն թուաքանակը կտրուկ կերպով նուազեցաւ 150 տարիներու ընթացքին՝ հիմնականօրէն եւրոպացիներուն կողմէ բերած հիւանդութիւններիու պատճառով<ref>{{cite encyclopedia|title=Smallpox Through History|url=http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html|work=Encarta|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091029184350/http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html|archivedate=29 October 2009|deadurl=yes|access-date=12 October 2015}}</ref>։ «Գողցուած սերունդ» (երեխաներու առեւանգումը աւստրալիական տեղացի ապորիկեններու կողմէն) Աւստրալիոյ բնիկներու [[ցեղասպանութիւն]] կը համարուի<ref>{{cite web|url=http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm|title=Genocide in Australia|accessdate=2007 թ․ սեպտեմբերի 13|last=Tatz|first=Colin|year=1999|work=AIATSIS Research Discussion Papers No 8|publisher=Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050808002313/http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm|archivedate=8 August 2005|dead-url=yes}}</ref>։ Հաւանական է, որ այս հանգամանքն ալ նպաստած է Աաւստրալիոյ բնիկներու թուաքանակին կտրուկ նուազման։<ref>{{Cite book |author=Attwood, Bain |title=Telling the truth about Aboriginal history |year=2005 |url=http://www.questia.com/read/109251500?title=Telling%20the%20Truth%20about%20Aboriginal%20History |publisher=Allen & Unwin |isbn=1-74114-577-5 |location=Crows Nest, New South Wales |access-date=2015-10-12 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623205318/http://www.questia.com/read/109251500?title=Telling%20the%20Truth%20about%20Aboriginal%20History |dead-url=yes |accessdate=2015-10-12 |archivedate=2011-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623205318/http://www.questia.com/read/109251500?title=Telling%20the%20Truth%20about%20Aboriginal%20History |deadurl=yes }}</ref>։ Բազմաթիւ պահպանողականներու կողմէ ապորիկեններու պատմութիւնը վիճելի է եւ չափազանցուած։ Այս կարծիքին է Աւստրալիոյ նախկին վարչապետ Ճոն Հոուարտը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 72-73.</ref>։ «Գողցուած սերունդի» շուրջ բանավէճերը Աւստրալիոյ մէջ ստացած են «Պատմական պատերազմներ» անուանումը<ref>{{cite web|last=Mark|first=David|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/27/2669177.htm|title=Rudd calls for end to 'history wars'|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=27 August 2009|accessdate=2010 թ․ ապրիլի 23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623215647/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/27/2669177.htm|archivedate=2011-06-23|dead-url=yes}}</ref>։ Դաշնակից ղեկավարութիւնը իրաւունք ստացած է ապորիկեններու նկատմամբ օրէնքներ կիրառել 1967 թուականին կայացած Աւստրալիական հանրաքուէարկութենէն ետք<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/messageclub/duknow/stories/s888141.htm|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|title=1967 Referendum|last=Dawkins|first=Kezia|date=1 February 2004|accessdate=2010 թ․ մարտի 30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140801191245/http://www.abc.net.au/messageclub/duknow/stories/s888141.htm|archivedate=2014-08-01|dead-url=yes}}</ref>։ Մինչ 1992 թուական, Աւստրալիոյ բնիկները հողատարածքի իրաւունք չունէին, քանի որ իրենցմէ առաջ Բարձրագոյն դատը, Աւստրալիան, մինչ եւրոպացիներու գալը ճանչցած էր որպէս «terra nullius» («ոչ մեկին չպատկանող երկիր»)<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 5-7, 402.</ref>։ 19-րդ դարու 50-ականներուն Աւստրալիոյ մէջ ոսկէ տենդ սկսաւ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 283-85.</ref>։ 1854 թուականին տեղի ունեցաւ Եւրիքեան ապստամբութիւնը, որ ուղղուած էր հանքերու համար ոսկիով արտօնագիրեր ձեռք բերելու դէմ։ Այդ առաջին քաղաքացիական անհնազանդութինն էր<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp.227-29.</ref>։ 1855 եւ 1890 թուականներու ընթացքին, վեց գաղունթեր ստացան պատասխանատու ղեկավարութեան կարգավիճակ, բայց միեւնոյն ժամանակ իրենք կը մնային Բրիտանական կայսրութեան կազմին մէջ։ [[Լոնտոն]]ի մէջ տեղակայացուած Բրիտանական կայսրութեան գաղութներու գործով նախարարութիւնը որոշ հարցերու շուրջ կը պահէր իր հսկողութիւնը՝ հիմնականօրէն արտասահմանեան գործերու, պաշտպանութեան<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 138-39.</ref> պաշտպանության<ref>{{Cite news|title=Colonial Defence and Imperial Repudiation|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=DSC18601113.2.12&l=mi&e=-------10--1----0-all|date=13 November 1860|issue=vol XVII, issue 1349|newspaper=Daily Southern Cross|accessdate=2010 թ․ ապրիլի 4}}</ref> եւ միջազգային ծովային փոխադրական ոլորտներուն մէջ։ === Դաշնութիւն (1901 — այժմ) === [[Պատկեր:Anzac2.jpg|մինի|ձախից|ԱՆԶԶԿ-ի օրուան նուիրուած վերջին հաղորդագրութիւնը [[Մելպուռն]]ի նաւահանգիստին մէջ ([[Վիքթորիա (նահանգ)|Վիքթորիա]] նահանգ): Նմանատիպ արարողութիւններ Աւստրալիոյ բազմաթիւ քաղաքներուն եւ արուարձաններուն մէջ։]] 1901 թուականի [[Յունուար 1]]-ին տասնամեակի ծրագիրը, խորհրդակցութիւներու եւ քուէարկութեան հետեւանքով ստեղծուեցաւ Դաշնային Աւստրալիա՝ Աւստրիալական Միութիւն<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 243-44.</ref>։ [[1907]] թուականին ստացաւ Բրիտանական կայսրութեան գիրիշխանութեան (Dominion) կարգավիճակ։ Դաշնային Աւստրալիոյ մայրաքաղաքային տարածաշրջանը (աւելի ուշ կոչուած որպէս Աւստրալիական մայրաքաղաքային տարածք) ձեւաւորուած է [[1911]] թուականին՝ որպէս դաշնային ապագայ մայրաքաղաք՝ Քանպերրա։ Աւստրալական Միութեան ձեւաւորումէն մինչեւ Քանպերրայի շինարարութեան աւարտը՝ 1927 թուական, մայրաքաղաքի գործառնութիւնները (functions) իրականացուց Մելպուռնը<ref>{{cite web|url=http://uninews.unimelb.edu.au/news/4332/|title=When Melbourne was Australia’s capital city|last=Otto|first=Kristin|date=25 June&nbsp;– 9 Հուլիս 2007|publisher=University of Melbourne|accessdate=29 Մարտ 2010|location=Melbourne, Victoria}}</ref>։ 1911 թուականին Հարաւային Աւստրալիոյ նահանգի հիւսիսային տարածքի հաշուին ձեւաւորուած է Հիւսիսային տարածքը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=-embDa-x6MwC|title=Official year book of the Commonwealth of Australia|publisher=Australian Bureau of Statistics|year=1957|accessdate=2010 թ․ մարտի 29}}</ref>։ 1914 թուականին Աւստրալիան կամաւոր կերպով մասնակցած է [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] յօգուտ Բրիտանական կայսրութեան<ref>{{книга|автор=Bean, C. Ed.|заглавие=Volume I — The Story of Anzac: the first phase|ссылка=http://www.awm.gov.au/histories/ww1/1/index.asp|издание=First World War Official Histories 11th Edition|год=1941}}</ref><ref>Stuart Macintyre, ''The Oxford History of Australia: vol 4'' (1986), p. 142</ref>։ Պատերազմի ժամանակ աւստրալիացիները մասնակցած են Արեւմտեան ճակատի բազմաթիւ խոշոր պայքարներուն<ref>{{cite web|url=http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm|title=First World War 1914–1918|publisher=Australian War Memorial|accessdate=2006 թ․ դեկտեմբերի 5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516054242/http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm|archivedate=2008-05-16|dead-url=yes}}</ref>։ Պատերազմին մասնակցած մօտ 416 000 աւստրալիացիներէն 60 000-ը մահացած են, 152 000-ը՝ վիրաւորուած<ref>{{Cite book|last=Tucker|first=Spencer|title=Encyclopedia of World War I|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|year=2005|page=273|isbn=1-85109-420-2|url=https://books.google.am/?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA273&dq&q|accessdate=2010 թ․ մայիսի 7}}</ref>։ Շատերը Կալիփոլիի (Gallipoli) տակ Աւստրալիա-[[Նոր Զելանտա]]կան զինուորական ջոկատի (Australian and New Zealand Army Corps - ANZACs) պարտութիւնը կը համարեն համազօր կամ համանման ազգի որոշման կամ սահմանագծման (analogous nation-defining event), անոր առաջին մարտական մեծ գործողութեան օր<ref>Macintyre, 151-53</ref><ref>{{Cite book|last=Reed|first=Liz|title=Bigger than Gallipoli: war, history, and memory in Australia|url=https://archive.org/details/biggerthangallip0000reed|year=2004|page=[https://archive.org/details/biggerthangallip0000reed/page/5 5]|location=Crawley, WA |publisher=University of Western Australia |isbn=1-920694-19-6}}</ref>։ Նման մասշտաբի գործողութիւն կը համարուի Քոքատայի մարտը (Kokoda Trail campaign was part of the Pacific War of World War II)<ref>{{Cite journal|last=Nelson|first=Hank|year=1997|title=Gallipoli, Kokoda and the Making of National Identity|journal=Journal of Australian Studies|volume=53|issue=1|pages=148–60|url=http://www.api-network.com/main/pdf/scholars/jas53_nelson.pdf}}</ref>: Ըստ Ուեսթմինիսթրեան կանոնագրութեան՝ (Statute of Westminster) Աւստրալիոյ եւ Մեծ Բրիտանիոյ պետութեան կազմին միակ կապը բրիտանական միապետն էր ընդհանուր ղեկավարը։ Աւստրալիան այն ընդունած էր 1942 թուականին, ըստ Ուեսթմինիսթրեան կանոնագրութեան (Statute of Westminster)<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 609.</ref>, բայց պայմանագիրի կնքման տարեթիւը նշուած է 1939 թուականը, որպէսզի հաստատուած ըլլայ Աւստրալիոյ մասնակցութիւնը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին<ref>{{cite web|url=http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=96|title=Statute of Westminster Adoption Act 1942 (Cth)|publisher=[[National Archives of Australia]]|accessdate=2010 թ․ մարտի 30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110601190853/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?sdID=96|archivedate=2011-06-01|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/0/AEA1CBA4FD61CFCFCA256F71005017A1/$file/StatuteWestminAdopt1942.pdf|title=Statute of Westminster Adoption Act 1942|publisher=ComLaw|accessdate=2010 թ․ մարտի 30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222101313/https://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/0/AEA1CBA4FD61CFCFCA256F71005017A1/$file/StatuteWestminAdopt1942.pdf|archivedate=2015-12-22|dead-url=yes}}</ref>։ [[Ասիա|Ասիոյ]] մէջ կրած Բրիտանիոյ պարտութիւնը եւ [[Ճափոն]]ի ներխուժման վտանգը պատճառ հանդիսացաւ, որ Աւստրալիան եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները մտերմանան իրարու հետ<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 22-23.</ref>։ 1951 թուականին, ըստ ԱՆԶՈՒՍ-ի (ANZUS treaty - The Australia, New Zealand, United States Security Treaty) համաձայնագիրին, Աւստրալիան կը դառնայ ԱՄՆ-ի ռազմական դաշնակիցը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, p. 30.</ref>։ [[Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն]] ետք խրախուսուեցաւ եւրոպացիներու գաղթը։ 20-րդ դարու 70-ականներուն «Սպիտակ Աւստրալիա» քաղաքականութիւնը (White Australia Policy) չեղեալ համարուելէն ետք, գաղթի մակարդակը զգալիօրէն աճեցաւ ի շնորհիւ Ասիոյ։<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 338-39, 681-82.</ref>։ Հետեւաբար փոխուեցաւ Աւստրալիայի ժողովուրդագրութեան (demographic) տուեալները, [[մշակոյթ]]ը եւ ինքնագնահատականը<ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 442-43.</ref>։ 1986 թուականին Աւստրալիոյայի օրէնքն (Australia Act 1986) ընդունուելէն ետք, Աւստրալիոյ եւ Մեծ Բրիտանիոյ միջեւ եղած բոլոր կապերը վերջնականօրէն խզուեցան<ref>{{cite web|url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/aa1986114/index.html|title=Australia Act 1986|accessdate=2010 թ․ հունիսի 17|publisher=[[Australasian Legal Information Institute]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028075258/http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/aa1986114/index.html|archivedate=2015-10-28|dead-url=yes}}</ref>։ 1999 թուականի Աւստրալական հանրաքուէի արդիւնքներով աւստրալիացիներու 55 տոկոսը կողմ էին, որ Աւստրալիան դառնայ [[հանրապետութիւն]]<ref name="AEC_results">{{Cite web|url=http://www.aec.gov.au/Elections/referendums/1999_Referendum_Reports_Statistics/Key_Results.htm|title=1999 Referendum Report and Statistics – Key results|publisher=[[Australian Electoral Commission]]|date=8 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151109011207/http://www.aec.gov.au/elections/referendums/1999_Referendum_Reports_Statistics/Key_Results.htm|archivedate=2015-11-09|accessdate=2015-10-28|dead-url=yes}}</ref>։ 1972 թուականէն սկսեալ, երբ ընտրուեցաւ Ուիթլեմ Հոֆը<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/opinion/whitlam-turned-focus-on-to-asia/2005/11/10/1131578173705.html|title=Whitlam turned focus on to Asia|last=Woodard|first=Garry|date=11 November 2005|publisher=[[The Age]]|accessdate=2010 թ․ մարտի 30 | location=Melbourne}}</ref> եւ մինչեւ հիմա, Աւստրալիան կը զարգացնէ իր յարաբերութիւնները խաղաղ ովկիանոսեան միւս երկիրներուն հետ՝ միեւնոյն ժամանակ պահպանելով ջերմ յարաբերութիւններ Աւստրալիոյ դաշնակիցներուն եւ առեւտրական գործընկերներուն հետ<ref>{{Cite book|title=The Pacific Basin since 1945: A history of the foreign relations of the Asian, Australasian, and American rim states and the Pacific islands|url=https://archive.org/details/pacificbasinsinc0000thom|last=Thompson|first=Roger C.|isbn=0-582-02127-8|publisher=Longman|year=1994}}</ref>։ == Պետական Կառուցուածք == === Պետական Իրաւական Համակարգի Հիմնադրութիւններ === [[Պատկեր:Queen Victoria by Bassano.jpg|մինի|աջէն|200px|Վիքթորիա թագուհի]] Աւստրալիան հանրապետական ձեւով կառավարելու կողմնակիցները աւելի ուժեղ դիրքորոշում ունին։ Պետութեան գլխաւոր օրէնքը [[Սահմանադրութիւն]]ն է, որ հաստատուած է [[Վիքթորիա Թագուհի|Վիքթորիա թագուհիին]] կողմէն 1900 թուականին։ Սահմանադրական ուժով օժտուած են նաեւ այլ [[Օրենսդրութիւն|օրէնսդրական]] օրէնքները, օրինակ՝ «Ուէսթմինսթըրեան կանոնադրութիւնը ընդունելու օրէնքը» եւ «Աւստրալիոյ որոշուած օրէնքը»։ Աւստրալիոյ մէջ յաճախ կը բարձրացուի հանրապետական կառավարման հարցը։ 1998 թուականի Փետրուարին [[Քանպերա]]յի մէջ տեղի ունեցաւ Սահմանադրական համագումար, ուր պատուիրակներուն մեծամասնութիւնը կողմ քուէարկեց, որպէսզի Աւստրալիան դառնայ հանրապետութիւն։ 1999 թուականի համագումարի արդիւնքով հանրապետական կառավարութիւն մտցնելու համար հանրաքուէ տեղի ունեցաւ։ Հանրապետութեան օգտին քուէարկեց 45,13%։ Ըստ 2005 թուականի վերջաւորութեան տեղի ունեցած ընկերաբանական «sociological» հարցուփորձին՝ աւստրալիացիներու 46%-ը կը ցանկան, որ Աւստրալիան դառնայ հանրապետութիւն։ Միայն 34% կը կարծէ, որ երկիրը պէտք է ղեկավարէ բրիտանական միապետը, այդուհանդերձ 52%-ը չի ցանկար, որ յաջորդ թագաւորը ըլլայ [[Արքայազն Չարլզ]]ը, որուն որպէս պետութեան գլուխ կը փափաքին տեսնել քաղաքացիներու միայն 29%-ը<ref>[http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/article.php?id=13388110 Ավստրալիան ցանկանում է հանրապետություն դառնալ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dengi-info.com/news/?nid=16881 |title=Ավստրալացիները ցանկանում են իրենց երկիրը հանրապետություն տեսնել |accessdate=2015-11-03 |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709012206/http://www.dengi-info.com/news/?nid=16881 |dead-url=yes |archivedate=2011-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110709012206/http://www.dengi-info.com/news/?nid=16881 |deadurl=yes }}</ref>։ Շատ դիտորդներ կը կարծեն, որ [[Էլիզապէթ Բ.]] թագուհին կը դառնայ վերջին բրիտանացի միապետը, որ կը գլխաւորէ Աւստրալիոյ միութիւնը։ 2007 թուականի Մարտին Աւստրալիոյ վարչապետ Ճոն Հաուըրտը կասկածի տակ առաւ Աւստրալիոյ՝ հանրապետութիւն դառնալու փաստը, քանի դեռ իշխանութիւնը կը գտնուի Էլիզապէթ II թագուհիին ձեռքը<ref>{{Cite web |url=http://www.mignews.com/news/politic/world/150306_73704_47957.html |title=Քանի դեռ թագուհին է ղեկավարում, Ավստրալիան հանրապետություն չի դառնա |accessdate=2015-11-03 |archive-date=2012-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130045314/http://www.mignews.com/news/politic/world/150306_73704_47957.html |dead-url=yes |archivedate=2012-11-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130045314/http://www.mignews.com/news/politic/world/150306_73704_47957.html |deadurl=yes }}</ref>։ === Գործադիր Իշխանութիւն === Աւստրալիայի գործադիր իշխանութիւնը կը ղեկավարէ վարչապետ Ճուլիա Կիլլարտ-ը։ Աւստրալիական միութեան թագուհին Էլիզապէթ Բ․-ը՝ կը համարուի պետութեան ձեւական ղեկավարը։ Թագուհին կը վաւերացնէ նահանգապետ-տեղակալին, որ իրաւունք ունի միջամտելու սահմանադրական ճգնաժամի ատեն, իսկ մնացած ժամանակը ան կը գործէ բացառապէս ներկայացուցչական դերով<ref>Australian Electoral Commission (2000). [http://www.aec.gov.au/_content/what/publications/electoral_events/referendum99/ 1999թ հանրաքվեի զեկույցները եւ վիճակագրությունը]</ref>։ Նահանգապետ-տեղակալը նաեւ կը ներկայանայ իբրեւ Աւստրալիայի Զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատարը՝ ներկայացնելով թագուհին իր այդ պաշտօնով։ Թէեւ Էլիզապէթ Բ․ թագուհին կը հանդիսանայ ե’ւ Աւստրալիոյ ե’ւ Մեծ Բրիտանիոյ թագուհին, ըստ Աւստրալիոյ Սահմանադրութեան, սակայն իր իշխանութիւնն ու ազդեցութիւնը այդ երկու երկիրներուն մէջ տարբեր կերպով կ՝ իրականացուի<ref name=HOZ>[http://www.austlii.edu.au/au/cases/cth/HCA/1999/30.html R v Foreign Secretary; Ex parte Indian Association, QB 892 at 928; as referenced in High Court of Australia: Sue v Hill 1999&#93; HCA 30; 23 June 1999; S179/1998 and B49/1998]</ref>։ Նահանգապետ-տեղակալին հրամանով կ՝ ընտրուի վարչապետը՝ որ կուսակցութեան կամ դաշնակից միութեան ղեկավար է, եւ որ վարչապետ կը դառնայ միայն Ներկայացուցիչներու պալատի մեծամասնութեան աջակցութեամբ։ Միակ դէպքը, որ դարձաւ վարչապետ՝ ծերակուտական Ճոն Կորտընի ընտրութիւնն էր, երբ ձգեց իր պաշտօնը ծերակոյտի կազմէն եւ դարձաւ Ներկայացուցիչներու պալատի անդամ (այդպէս էր նաեւ, երբ ծերակուտական Ճորճ Փիրսը, որ վարչապետի պաշտոօնակատարն էր 7 ամիսներու ընթացքին 1916 թուականին, այն ժամանակ, երբ Ուիլիըմ Հիւզը արտասահման կը գտնուէր)<ref>[http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A110182b.htm|work=Australian Dictionary of Biography|publisher=Australian National University|accessdate=24 Ջորջ Ֆոստեր Փիրս (1870-1952)]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Աւստրալիայի նախարարներու գրասենեակը կը նշանակուի Նահանգապետ-տեղակալի կողմէն՝ վարչապետի առաջարկութեամբ<ref name="faq">{{Cite web |url=http://www.peo.gov.au/faq/faq_16.html |title=Գործադիր կառավարություն |accessdate=2015-11-07 |archive-date=2007-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071126153713/http://www.peo.gov.au/faq/faq_16.html |dead-url=yes |archivedate=2007-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071126153713/http://www.peo.gov.au/faq/faq_16.html |deadurl=yes }}</ref>։ Դահլիճի անդամ հանդիսացող նախարարները կը կոչուին աւագ նախարարներ։ Դահլիճի նիստերուն միայն աւագ նախարարները կը մասնակցին, թէեւ միւս նախարարներն ալ կրնան մասնակցիլ, եթէ օրակարգին դրուած է իրենց գործունէութեան հետ առնչուող թեման։ Նիստերը կ՝ ընթանան վարչապետի նախագահութեամբ<ref name="faq" />։ === Օրէնսդիր Իշխանութիւն === [[Պատկեր:Australian House of Reps November 2011 Rect.svg|մինի|300px|Ներկայացուցիչներու պալատի կազմը 2011 թուականի Նոյեմբերի դրութեամբ]] [[Պատկեր:Australian Senate July 2011 Rect.svg|մինի|300px|Սենաթի կազմը 2011 թուականի Յուլիսի դրութեամբ]] Աւստրալիան ունի երկպալատներու դաշնային խորհրդարան՝ վերին պալատ, որ կազմուած է 76 ծերակուտականներէ բաղկացած «Սենաթով» եւ ստորին պալատ, որ կազմուած է 150 պատգամաւորներէ բաղկացած «Ներկայացուցիչներու պալատով»: Խորհրդարանի կազմին մէջ կը մտնէ նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ թագուհին, որ կը ներկայացնէ ընդհանուր-նահանգապետ։ Աւստրալիական խորհրդարանը կը համարուի աշխարհի վեցերորդ շարունակական ժողովուրդավարական խորհրդարանը՝ ըստ տարիքի<ref>{{Cite web |url=http://www1.curriculum.edu.au/ddunits/units/ms4fq4acts.htm |title=Բացահայտելով ժողովրդավարությունը․ Ավստրալիայի կառավարության եւ օրենքի ուղեցույց |accessdate=2015-11-16 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316141738/http://www1.curriculum.edu.au/ddunits/units/ms4fq4acts.htm |dead-url=yes |archivedate=2012-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316141738/http://www1.curriculum.edu.au/ddunits/units/ms4fq4acts.htm |deadurl=yes }}</ref>։ Ստորին պալատի պատգամաւորները կ՝ ընտրուին միայն հովանաւորեալ համայնքներէն, 3 տարի ժամանակով՝ պատգամաւորական տեղերու մեծամասնութիւնը սահմանուած է բնակչութեան մեծամասնութիւն համակարգով։ Ոչ մէկ նահանգ չի կրնար ներկայացնել 5-էն աւելի պատգամաւոր։ Սենաթի կազմին մէջ 6 նահանգները կը ներկայացնեն 12 ծերակուտականները, այսինքն՝ իւրաքանչիւր նահանգ 2 սենաթոր։ Սենաթի ընտրութիւնները տեղի կ՝ ունենայ կուսակցական ցանկերով։ Սենաթորները կ՝ ընտրուին 6 տարի ժամանակով, իսկ 3 տարին մէկ Սենատի կէսը կը վերընտրուի։ Կառավարութիւնը կը ձեւաւորուի ստորին պալատի պատգամաւորներէն, ասկէ զատ կուսակցութեան կամ դաշնակցային միութեան առաջատարը ինքնաբերաբար կը դառնայ վարչապետ։ === Դատական Իշխանութիւն === * «''Գերագոյն դատարան''»ը կը վերահսկէ օրէնսդրութեան սահմանադրական կանոնները եւ կը հանդիսանայ որպէս բարձրագոյն ատեանի վերաքննիչ դատարան։ Դաշնային իրաւասութեան դատարաններուն շարքին կը դասուին որպէս Ընտանեկան դատարան (ստեղծուած է 1975-ին՝ քննելու ընտանեկան բախումներն ու վէճերը, ամուսնալուծուածները եւ [[Խնամակալութիւն|խնամակալութեան]] եւ ունեցուածքի բաժնելու հետ առընչուող խնդիրները)։ * «''Դաշնային դատարան''»ը (ստեղծուած է 1976-ին՝ լուծելու համար այնպիսի խնդիրներ, ինչպէս՝ սնանկութիւնը եւ վարչական բողոքները)։ * «''Աշխատանքային յարաբերութիւններու դատարան''»ը (այժմէական ձեւով գոյութիւն ունի 1993 թ՝ քննելու գործատուներու եւ վարձու աշխատողներու միջեւ յառաջացած խնդիրները)։ Բացի այս յատուկ դատարաններէն՝ Աւստրալիոյ մէջ չկան դաշնային իրաւասութեան այլ դատարաններ։ Նահանգներու դատարանները օժտուած են դաշնային օրէնսդրութեան նկատմամբ իրաւական վերահսկողութիւն իրականացնելու գործառնութեամբ։ Որպէս իրաւական վերահսկողութեան բարձրագոյն ատեան եւ բոլոր դատական գործերով բարձրագոյն դատաւոր՝ «Գերագոյն դատարան»ը կարեւոր քաղաքական դեր կը խաղայ երկիրի կեանքին մէջ։ Գերագոյն դատարանի անդամները՝ գլխաւոր դատաւորը եւ 6 դատաւորները, կը նշանակուին գործող կառավարութեան կողմէն։ Դատաւորի նշանակումը կրնայ կապուիլ այս կամ այն կուսակցութեան կամ խորհրդարանական խմբակցութեան հետ (ինչպէս միակցութիւնը, այնպէս ալ աշխատանքային կառավարութիւնները տարբեր ժամանակաշրջաններուն դատաւորներ նշանակած են՝ նախկին գլխաւոր դատախազներուն), եւ դատաւորներու նշանակելու նման փորձը կ՝օգնէ կրճատել «Գերագոյն դատարան»ի այն թեկնածուներուն, ովքեր չեն բաժնուիր խորհրդարանական դահլիճի մտապատկերները եւ գաղափարները գերագոյն դատական ատեանի խնդիրներու վերաբերեալ։ Այնուամէնայնիւ այդ չի փոխեր դատարաններու անկախ ըլլալու փաստը, եւ դատարանի շատ նոր անդամներ, որպէս կանոն, ստորին ատեանի դատարաններուն կամ նահանգներու դատական համակարգերուն աշխատելու մեծ փորձ ունին։ Ըստ [[1977]] թուականի սահմանադրական փոփոխութեան՝ «Գերագոյն դատարան»ի անդամները, դառնալով 70 տարեկան, թոշակառու կ՝ըլլան կամ աշխատանքէն կը հեռացուին։ Հակառակ պարագային անոնք կրնան պաշտօնազուրկ ըլլան միայն խորհրդարանի 2 պալատներու որոշումով՝ ապացուցուած վատ վարքագիծ ունենալու կամ իրենց պարտականութիւնները չկատարելուն համար, որ դեռ երբեք չէր պատահած։ === Պետական Խորհրդանիշեր === [[Պատկեր:Australianflagatnewport.JPG|մինի|Աւստրալիոյ դրօշակը]] '''Աւստրալիոյ դրօշակը''', կը ներկայացուի որպէս կապոյտ գոյն ուղղանկիւն պաստառով մը, որուն վրայ նկարուած է 3 տարր՝ # Մեծն Բրիտանիոյ դրօշակը, որ յայտնի է նաեւ «Եունիըն Ճեք» (Union Jack) անունով # Միութեան աստղը # Հարաւային խաչ համաստեղութիւնը<ref name="af23">[Australian Government Publishing Service, Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and Culture Branch "Australian Flags symbols", 2006]</ref> Ըստ դրօշակի մասին օրէնքով ՝ (1953)<ref name="flagsact">[http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/fa195361/ դրօշի մասին օրենքը]</ref> պէտք է տեղադրուի՝ Մեծն Բրիտանիոյ դրօշակին պատկերը, դրօշակին վերի ձախ մասը<ref name="af1">[Australian Government Publishing Service, Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and Culture Branch, "Australian Flags symbols", 2006]</ref>, մեծ ճերմակ աստղի պատկերը, որ կը խորհրդանշէ Աւստրալիոյ 6 նահանգները եւ մնացած տարածքները՝ կեդրոնի ստորի ձախ մասը՝ մատնանշելով կեդրոնի Սբ. Գէորգի խաչը(Անգլիոյ դրօշակը)<ref name="af1"/>, 5 ճերմակ աստղերը, որոնք կը խորհրդանշեն Հարաւային խաչի համաստեղութիւնը՝ պաստառի աջ մասը<ref name="af1"/>: Ներկայ Դրօշակին միտքի եւ ուրուագիծի ամբողջ նկարագրութիւնը հրատարակուած է «Միութեան կառավարական տեղակագիրով» 1934 թուականին<ref>''Commonwealth of Australia Gazette'' թերթ, N 18, մարտի 23, 1934 թ</ref>: '''Աւստրալիոյ զինանշան'''ը ինքնին կը ներկայացնէ վահան մը, ուր ձախէն աջ՝ ներկայացուած են նահանգներու զինանշանները՝ Նոր Հարաւային Ուելս, Վիքթորիա եւ Քուինսլենտ։ Վահանի ստորին մասով՝ ՝ ձախէն աջ՝ Հարաւային Աւստրալիա, Արեւմտեան Աւստրալիա եւ Թասմանիա։ Վահանի վերի մասին մէջ տեղադրուած է եօթ անկիւն Միութեան աստղը՝ կապոյտ եւ [[ոսկի]] պսակի վրայ։ Աստղի 6 ճառագայթները կը խորհրդանշէ 6 նահանգները, իսկ 7-դը՝ տարածքներու ամբողջականութիւնը եւ նոյնը՝ Աւստրալիան։ Զինանշանի նախնական տարբերակը շնորհուած է Էտուարտ 7-րդի (King Edward VII) կողմէն 1908 թուականին, ուր վահանը կը ներկայացնէ ագեվազը (քանգարու) եւ հնդկաջայլամը (Emu)<ref>''The Armorial Ensigns of the Commonwealth of Australia'' 1980. Commonwealth of Australia ISBN 0-642-04793-6</ref>։ '''Աւստրալիոյ ազգային օրհներգը'''․ «Զարգացի’ր , գեղեցիկ Աւստրալիա»-ն, գրած է Փիթըր Մաքքորմիքը ("Advance Australia Fair" - Peter Dodds McCormick) 1878 թուականին։ Ռոպերթ Հոուքի կառավարութեան առաջարկութեամբ եւ Նահանգապետ-տեղակալ՝ Սթեֆան Նինիանի արտօնութեամբ բրիտանական «God Save The Queen» օրհներգը փոխարինուեցաւ նոր օրհներգով<ref>{{Cite web |url=http://www.aph.gov.au/library/handbook/national_symbols/index.htm |title=Ավստրալիայի կառավարություն «Ավստրալիայի Միության կառավարական ձեռնարկ», սեպտեմբեր, 2005 թ |accessdate=2015-12-09 |archive-date=2007-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070830052800/http://www.aph.gov.au/library/handbook/national_symbols/index.htm |dead-url=yes |archivedate=2007-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830052800/http://www.aph.gov.au/library/handbook/national_symbols/index.htm |deadurl=yes }}</ref>: === Քաղաքական Կուսակցութիւններ === Աւստրալիոյ հիմնական կուսակցութիւններն են Լէյպորիստական կուսակցութիւնը (հիմն. 1891), Լիպերալ կուսակցութիւնը (1944) եւ Աւստրալիոյ Ազգային Կուսակցութիւնը (1916): Ազատական եւ Ազգային կուսակցութիւններու միութիւնը իշխանութեան գլուխն էր 1996էն մինչեւ 2007 թուական, իսկ 2004էն կը ղեկաւարէ նաեւ Սենատը: 2007 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն ստորին պալատին մեծամասնութիւնը կազմեցին լէյպորիստները, որոնք նաեւ մեծմասնութիւնը կը կազմեն պետութեան բոլոր նահանգներուն եւ տարածքներուն մէջ: Որպէսզի կուսակցութիւն մը արձանագրուի որպէս քաղաքական կուսակցութիւն անհրաժեշտ է ունենալ կանոնադրութիւն, ուր նշուած կ'ըլլայ բոլոր համադրոյթները եւ պէտք է ունենայ նուազագոյնը 1 խորհրդարանի անդամ կամ ալ 500 անդամ ընտրողներուն ցուցակներուն մէջ<ref>[http://aec.gov.au/Parties_and_Representatives/Party_Registration/overview.htm Կուսակցության գրանցման նկարագիր]</ref>: == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] 45uzb8wsxgdi3swsy62m2jxukcng2kh 0 2247 253898 247597 2026-08-28T23:27:56Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253898 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|thumb|200px|[[Բաբելոնի աշտարակը (նկար)|Բաբելոնի աշտարակ]], [[Պիտեր Բրեյգել Աւագ|Պիտեր Պրեյգել Աւագ]]<nowiki/>ի նկարը, 1563 թուական]] [[Պատկեր:Confusion of Tongues (89393754).jpg|thumb|200px|Լեզուներու խառնաշփոթը, փորագրութիւն, Կուստաւ Տորէ, 1865]] '''Բաբելոնի աշտարակ''', '''բաբելոնեան աշտարակ''' ({{lang-he|מִגְדַּל בָּבֶל}}` ''Migddal Bāḇēl''), [[Հին կտակարան|Հին Կտակարան]]<nowiki/>ի, [[Հրեաներու Աստուածաշունչ]]ի ([[Թանախ]]ի) [[Ծննդոց]] գիրքին մէջ գրուած պատմութիւն է, առասպել, որ փորձած է բացատրել տարբեր լեզուներու ծագումը։ Այս պատմութեան համաձայն՝ [[Մեծ Ջրհեղեղ]]<nowiki/>էն յետոյ մարդկային սերունդները կը խօսէին ընդհանուր լեզուով։ Գաղթելով արեւելքէն՝ անոնք կու գան [[Սենաար]] ({{lang-he|שנער}}) կոչուող երկիրը։ Հին Կտակարանին մէջ գրուած է այսպէս՝ {{quote|4 Անոնք ըսին. «Եկէք մեզի համար քաղաք կառուցենք եւ աշտարակ, որ գագաթը հասնի մինչեւ երկինք։ Համբաւ ձեռք բերենք ողջ աշխարհով մէկ սփռուելէն առաջ»։ 5 Տէրն իջաւ, որպէսզի տեսնէ այն քաղաքն ու աշտարակը, որ կը կառուցէին մարդկանց որդիները։ 6 Տէրն ըսաւ. «Ասոնք մէկ ժողովուրդ են, ունին մէկ լեզու եւ սկսած են այդ գործն ընել։ Արդ, ոչինչ չի խանգարեր անոնց, որ կառուցեն այն, ինչ կը կամենան։ 7 Արի իջնենք եւ խառնենք անոնց լեզուն այնպէս, որ ոչ մէկը չհասկանայ իր ընկերոջ ըսածը»։ 8 Տէր Աստուած այնտեղէն անոնց սփռեց աշխարհով մէկ, եւ անոնք դադրեցան քաղաքն եւ աշտարակը կառուցելէն։ 9 իրեն համար այն կոչեց Խառնակութիւն (Բաբելոն), որովհետեւ Տէր Աստուած այնտեղ խառնեց ամբողջ երկրի բնակիչներու լեզուները եւ այնտեղէն անոնց սփռեց ողջ աշխարհով մէկ։|Ծննդոց 11:4–9<ref>[http://www.armenianchurchlibrary.com/files/easternarmenianbible/Genesis.html Աստուածաշունչ Մատեան Հին եւ նոր կտակարաններէ, արեւելահայերէն նոր թարգմանութիւն, Մայր աթոռ Ս. Էջմիածին եւ Հայաստանի Աստուածաշունչային ընկերութիւն, 1994, Ծննդոց 11:4-9]</ref>}} Որոշ ժամանակ դպրոցներ կը համարեն, որ Բաբելոնեան աշտարակի պատմութիւնը վերցուած է [[Միջագէտք|Միջագետք]]ի [[Մարդուկ|Մարտուկ]] աստուծոյ պատուին [[Բաբելոն]]<nowiki/>ի թագաւոր [[Նաբոպոլասար|Նապոպոլասար]]<nowiki/>ի (մ. թ. ա. 610) կողմը կառուցուած [[Զիկուռատ]]<nowiki/>ի՝ [[Էնեմենանկի]]<nowiki/>ի մէջ<ref name="Harris 2002 50–51">{{cite book|title=Understanding the Bible |first=Stephen L. |last=Harris |authorlink=Stephen L. Harris |publisher=[[McGraw-Hill]] |year=2002 |pages=50–51 |isbn=9780767429160 |url=}}</ref><ref>{{cite journal|title=Die Stadt, an deren Freuden man nicht satt wird |first=Michael P. |last=Streck |journal=[[Damals]] |volume=Special volume |year=2006 |pages=11–28 |language=German}}</ref>: Բաբելոնի Մեծ Զիկուռատը ունէր 91 մեթր բարձրութիւն։ [[Ալեքսանտր Մեծ]]ը հրամայած է այն աւերել մօտ մ. թ. ա. 331 թուականին<ref>[[Diodorus Siculus]], 2.9.9; [[Strabo]], ''Geography'', 16.1.5.</ref><ref>R.J. van der Spek, "Darius III, Alexander the Great and Babylonian scholarship" in: Achaemenid History XIII (Leiden 2003), 289-346.</ref>: Այս առասպելին շատ նման պատմութիւն կայ նաեւ [[շումեր]]<nowiki/>ական «[[Էնմեկարը եւ Արատտայի թագաւոր]]ը» աշխատութիւնը։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Meister der Weltenchronik 001.jpg|thumb|Ուշ միջնադարեան գերմանական ձեռագիր (մօտ 1370-ական թուականներ), ուր պատկերուած է աշտարակի կառուցումը։]] Բաբելոնի աշտարակի պատմութիւնը գրուած է [[Ծննդոց]] 11:1-9 գլուխին մէջ։ Երկրի վրայ մարդիկ նոյն լեզուով կը խօսէին։ Արեւելքի կողմը գաղթելով մարդիկ բնակութիւն հաստատած են Սենաար կոչուող տեղը։ Մարդիկ որոշած են հաւաքել քարեր եւ կառուցել քաղաք, աշտարակով մը, որ կը հասնի երկինքին, ատով ցոյց կու տան իրենց փառքը։ Աստուած կ'իջնէ երկիր քաղաքը եւ աշտարակը տեսնելու եւ նկատէ, որ եթէ մարդիկ մէկ լեզուով չխօսէին, անոնք չէին կրնար հասնիլ իրենց ուզածին։ Աստուած կը վերադառնայ եւ կը խառնէ մարդկանց լեզուները, դարձնելով անոնց անհասկնալի միմեանց համար, տարածել անոնց ամբողջ աշխարհով՝ ատով կը դադրեցնէ աշտարակի կառուցումը։ Այդ պատճառով քաղաքը կոչուած է [[Բաբելոն]]: == Ստուգաբանութիւն == «Բաբելոնի աշտարակ» բառակապակցութիւնը Աստուածաշունչի հանդիպած չէ։ Աստուածաշունչին մէջ գրուած է միայն «քաղաքը եւ իր աշտարակը» ({{lang-he|אֶת-הָעִיר וְאֶת-הַמִּגְדָּל}}) կամ պարզապէս «քաղաքը» ({{lang-he|הָעִיר}}): Բաբելոն աքքատերէնէն թարգմանաբար նշանակած է «Աստուծոյ դարպաս» (''bab''` «դարպաս» + ''ilu''՝ «աստուած»)<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Babel&allowed_in_frame=0 |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=2013-11-07}}</ref>: Ըստ Աստուածաշունչի «Բաբելոն» բառը առաջացած է եբրայերէն ''balal'', բառէն, որ կը նշանակէ «խառնաշփոթ»<ref>Book of Genesis, 11:9</ref>: == Պատմական հիմք == [[Պատկեր:Hanging Gardens of Babylon.jpg|left|thumb|200px|[[Բաբելոնի կախովի այգիներ]]ը (19-րդ դար), նաեւ պատկերուած է Բաբելոնի աշտարակը։]] Ծննդոցին մէջ գրուած է, որ Բաբելոնը (LXX: Βαβυλών) [[Նեբրովթ]] թագաւորի թագաւորութեան մասը կը կազմէր։ Աստուածաշունչի մէջ յստակ նշուած չէ, թէ արդեօք Նեբրովթն հրամայած է կառուցել աշտարակը, բայց շատ այլ աղբիւրներու մէջ Բաբելոնի աշտարակի կառուցումը կապուած է հենց Նեբրովթի հետ։ Ծննդոց 11:9-ին մէջ Բաբելոն բառի ծագումը կապուած է եբրայերէն ''balal'' բայի հետ, որ կը նշանակէ խառնել, խառնաշփոթ ստեղծել։ Առաջին դարու հռոմէա-հրեայ հեղինակ [[Յովսէփոս Փլավիոս|Յովսէփոս Փլաւիոս]]ը նոյնպէս նշած է, որ ''Բաբելոն (βαβὲλ)'' բառը ծագած է եբրայերէնէն, որ կը նշանակէ «խառնաշփոթ»<ref>Josephus, ''Antiquities'', 1.4.3</ref>: Բառի յունարէն ձեւը [[սեպտուագինտա]]յով՝ Βαβυλὼν ծագած է [[աքքադերէն|աքքատերէն]] ''Bāb-ilim'' արտայայտութենէն, որ կը նշանակէ աստուծոյ դարպաս, նկատի ունենալով հին [[շումեր]]<nowiki/>ի մեծ տաճար-աշտարակները ([[զիկուռատ]]ները): Բաբելոնի աւերակները գտնուած են [[Հիլլահ]] քաղաքի մօտ՝ [[Իրաք]]<nowiki/>ի մէջ։ == Վերլուծութիւն<ref>{{Citation|title=Tower of Babel|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tower_of_Babel&oldid=1334712967|date=2026-01-25|accessdate=2026-01-26|language=en}}</ref> == === Ժանրը === Բաբելոնի աշտարակի պատմութիւնը առասպելաբանութեան մէջ ծանօթ է որպէս '''ստուգաբանական (etiology)''' զրոյց, որուն նպատակն է բացատրել սովորութեան մը, ծէսի մը, աշխարհագրական յատկանիշի մը կամ որեւէ այլ երեւոյթի ծագումը. տուեալ պարագային՝ լեզուներու բազմազանութեան ակունքները։ Լեզուներու խառնակութիւնը (լատիներէն՝ ''confusio linguarum''), որ յառաջացաւ աշտարակի կառուցման հետեւանքով, կը հիմնաւորէ մարդկային լեզուներու մասնատումը։ Ըստ զրոյցին, Աստուած մտահոգ էր, որ մարդիկ կրնային սրբապղծութիւն գործել՝ կառուցելով աշտարակը երկրորդ ջրհեղեղէ մը խուսափելու համար, ուստի Աստուած ստեղծեց բազմաթիւ լեզուներ՝ մարդկութիւնը դարձնելով անկարող զիրար հասկնալու<ref>{{Cite book|title=A brief introduction to the Old Testament: the Hebrew Bible in its context|url=https://archive.org/details/briefintroductio0000mich|last=Coogan|first=Michael David|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533272-8|location=New York}}</ref>։ Մինչեւ այս իրադարձութիւնը, կը նշուի, թէ մարդկութիւնը կը խօսէր մէկ միասնական լեզուով, թէեւ Ծննդոց 10։5-ը կը յիշատակէ, որ Յաբեթի, Գոմերի եւ Յաւանի սերունդները տարածուեցան «իւրաքանչիւրն իր լեզուով»<ref>Genesis 10:5</ref>։ Օգոստինոս Երանելին այս հակասութիւնը կը բացատրէր՝ պնդելով, որ պատմութիւնը, առանց ուղղակի նշելու, ետ կը դառնայ պատմելու համար, թէ ինչպէս բոլոր մարդոց ընդհանուր լեզուն բաժնուեցաւ բազմաթիւ բարբառներու։ === Թեմաները === Աստուծոյ եւ մարդոց միջեւ մրցակցութեան թեման կը հանդիպի նաեւ Ծննդոց գիրքի այլ բաժիններու մէջ, օրինակ՝ Եդեմական պարտէզին մէջ Ադամի եւ Եւայի պատմութեան մէջ։ Առաջին դարու հրէական մեկնաբանութիւնը, զոր կը գտնենք Փլաւիոս Յովսեփոսի մօտ, աշտարակի կառուցումը կը բացատրէ որպէս ամբարտաւան (hubristic) ապստամբութիւն Աստուծոյ դէմ՝ հրամայուած գոռոզ բռնապետ Նեբրովթի կողմէ։ Այս դասական մեկնաբանութեան կողքին կան նաեւ ժամանակակից մօտեցումներ, որոնք շեշտը կը դնեն մշակութային եւ լեզուական միատարրութեան դրդապատճառին վրայ։ Այս տեսանկիւնէն՝ Աստուծոյ գործողութիւնը ոչ թէ պատիժ է հպարտութեան համար, այլ մշակութային տարբերութիւններու սկզբնաւորում, ուր Բաբելոնը կը ներկայանայ որպէս քաղաքակրթութեան օրրան։ === Բարձրութիւնը === Ծննդոց գիրքը չի ճշդեր աշտարակին բարձրութիւնը. «գագաթը մինչեւ երկինք» (11։4) արտայայտութիւնը դարձուածք էր՝ նկարագրելու համար տպաւորիչ բարձրութիւն մը։ Սակայն տարբեր աղբիւրներ տուած են զարմանալի չափեր. * '''Յոբելենից գիրք:''' 5,433 կանգուն (շուրջ 2,484 մեթր), որ մօտ երեք անգամ աւելի բարձր է, քան Պուրճ Խալիֆան։ * '''Բարուքի երրորդ յայտնութիւն:''' 463 կանգուն (211.8 մեթր), որ աւելի բարձր էր, քան մինչեւ 1889-ի Էյֆէլեան աշտարակը կառուցուած որեւէ շինութիւն։ * '''Գրիգոր Տուրցի (594 թ.):''' Յղում ընելով Օրոսիուսին՝ կը նկարագրէ քառակուսի յատակագիծով կառոյց մը, որուն պարիսպները ունէին 100 պրոնզէ դռներ։ * '''Ճովաննի Վիլլանի (1300 թ.):''' Ըստ անոր՝ աշտարակը ունէր 80 մղոն շրջագիծ եւ 4,000 քայլ բարձրութիւն (շուրջ 5.92 քմ)։ Ճարտարագիտական տեսանկիւնէն՝ Ճ. Է. Կորտոն իր «Կառուցուածքներ» գիրքին մէջ կը նշէ, որ աղիւսի դիմացկունութիւնը թոյլ կու տար կառուցել մինչեւ 2.1 քմ բարձրութեամբ ուղղահայեաց պատերով աշտարակ մը։ Իսկ եթէ պատերը դէպի վեր նեղնային, ապա աշտարակը կրնար հասնիլ այնպիսի բարձրութեան, ուր մարդիկ թթուածնի պակաս պիտի զգային նախքան կառոյցին փլուզուիլը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Բաբելոն]] 3ug6u1m95d4t6qjow907yqj23vrsrh9 0 2259 253867 248099 2026-08-28T23:08:46Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253867 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Kalanchoe_veg.jpg|մինի|350x350փքս|[[Կալանխոէ]] (''Kalanchoe pinnata'') բոյսի տերեւ'եւի եզրերուն յառաջացող նոր անդամները։ Դիմացի բոյսը ունի մօտաւորապէս մէկ սանթիմեթր բարձրութիւն։ ]] '''Բազմացում''' կամ '''վերարտադրում''', կենսաբանական գործընթաց, ըստ որում՝ ծնողներէն կը գոյանան նոր առանձնեակներ, նոր սերունդ։ Վերարտադրողականութիւնը կեանքի ծանօթ բոլոր ձեւերու հիմնարար յատկանիշն է, բոլոր կենդանիները գոյութիւն ունին բազմացման պատճառով։ Գոյութիւն ունի բազմացման երկու եղանակ՝ [[անսեռ բազմացում|անսեռ]] եւ [[սեռական բազմացում|սեռական]]։ Սեռական բազմացման գործընթացը կենսաբաններու համար մեծ գաղտնիք է։ Սեռական բազմացման պարագային էակներուն միայն 50% -ը կը բազմանայ<ref>Ridley M (2004) Evolution, 3rd edition. Blackwell Publishing, p. 314.</ref>, էակները յաջորդ սերունդներուն կը փոխանցեն սեփական [[Ժառանգականութիւն|ժառանգական տեղեկատուութեան]] ընդամէնը 50%-ը<ref name="maynard">[[John Maynard Smith]] ''The Evolution of Sex'' 1978.</ref>։ == Անսեռ բազմացում == Անսեռ բազմացման պարագային էակը կրնայ բազմանալ առանց այլ էակի հետ փոխյարաբերութեան մէջ մտնելու։ Անսեռ բազմացումը յատուկ չէ միայն [[միաբջիջ էակներ]]ու։ Էակներու [[բողբոջում]]ը նոյնպէս անսեռ բազմացման եղանակ է։ Անսեռ բազմացման պարագային էակը կը ստեղծէ սեփական ծնային նոյնական կրկնօրինակը։ Անսեռ բազմացման ժամանակ էակները կը յառաջացնեն ծնային կրկնօրինակներ՝ առանց այլ էակի ծնային նիւթի միջամտութեան։ [[Մանրէներ]]ը կը բաժնուին ուղղակի բաժանման միջոցով, [[ժահրեր]]ը կը բազմանան տէր բջիջի հաշիւին, [[հիդրաներ]]ը եւ [[խմորասունկեր]]ը՝ [[բողբոջում]]ով։ Այս էակները սովորաբար տարբեր սեռեր չունին եւ կրնան սեփական էակը բաժնել երկու կամ աւելի կրկնօրինակներու։ [[Բոյսեր]]ու մեծ մասը ընդունակ է բազմանալու անսեռ եղանակով, [[մրջիւններ]]ու ''Mycocepurus smithii'' տեսակը ենթադրաբար կը բազմանայ միայն անսեռ ձեւով։ Անսեռ ձեւով բազմացող շատ տեսակներ՝ հիդրաները, խմորասունկերը եւ [[մետուզաներ]]ը, կրնան բազմանալ նաեւ սեռական ձեւով։ Օրինակ՝ բոյսերու մեծամասնութիւնը ընդունակ է բազմանալու [[աճողական բազմացում|աճողական]] (vegetative) ձեւով՝ բազմացում առանց [[սերմ]]երու եւ [[բեղմափոշիներ|բեղմնափոշիներու]], բայց բոյսերը կրնան բազմանալ նաեւ սեռական եղանակով։ Նմանապէս, մանրէները կրնան փոխանակել ծնային տեղեկատուութիւնը [[կոնիուկացիա]]յի միջոցով։ Անսեռ բազմացման այլ եղանակներ են [[կուսածնութիւն]]ը, [[հատուածաւորում]]ը եւ [[Բեղմափոշիներու Յառաջացում|բեղմնափոշիներու յառաջացումը]], որ կը ներառէ [[միթոզ]]։ Կուսածնութիւնը բնական ձեւով տեղի կ'ունենայ շատ տեսակներու մօտ, ինչպէս՝ [[ցածակարգ բոյսեր]]ու (կը կոչուի [[ապոմիքսիս]]), [[անողնաշարաւորներ]] (օրինակ՝, որոշ [[մեղուներ]] եւ [[մակաբոյծ կրետներ]]) եւ [[ողնաշարաւորներ]] (օրինակ՝ [[սողուններ]]<ref name="reptiles">{{Cite book|title=Reptiles & Amphibians|url=https://archive.org/details/reptilesamphibia0000unse_v0s7|last1=Halliday|first1=Tim R.|last2=Adler|first2=Kraig (eds.)|publisher=Torstar Books|year=1986|isbn=0-920269-81-8|pages=[https://archive.org/details/reptilesamphibia0000unse_v0s7/page/101 101]}}</ref>, [[ձուկեր]], [[թռչուններ]]<ref>{{Cite web|url=http://oregonstate.edu/Dept/animal-sciences/poultry/index.html|title=A Guide to the Recognition of Parthenogenesis in Incubated Turkey Eggs|last=Savage|first=Thomas F.|date=September 12, 2005|work=Oregon State University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061115201713/http://oregonstate.edu/dept/animal-sciences/poultry/index.html|archivedate=November 15, 2006|accessdate=2006-10-11|deadurl=yes|df=}}</ref> եւ [[շնաձկներ]]<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/22/AR2007052201405.html "Female Sharks Can Reproduce Alone, Researchers Find"], Washington Post, Wednesday, May 23, 2007; Page A02</ref>): Յաճախ անսեռ բազմացում կը նկատուի նաեւ [[Հերմաֆրոդիտիզմ|հերմաֆրոդիտ]] տեսակներու բազմացման այն ձեւը, երբ տեղի կ'ունենայ [[ինքնաբեղմանաւորում]]։ == Սեռական բազմացում == Սեռական բազմացումը կենսաբանական գործընթացք մըն է, որուն ընթացքին նոր էակ կը յառաջանայ երկու էակներու ժառանգական տեղեկատուութեան միաձուլման հետեւանքով։ Սեռական բազմացումը կը սկսի մէյոզով, որ բջիջներու բաժանման յատուկ մասնագիտացած եղանակն է։ Երկու ծնողական էակներէն իւրաքանչիւրը կը ստեղծէ վահանակերպ քրոմոզոմներու հաւաքակազմ ունեցող կամետներ։ Էակներու մեծամասնութիւնը կը ձեւաւորէ երկու տեսակի կամետներ։ Այս անիզոգամետ տեսակներու մօտ սեռերը կը տարբերի արականի (կը ձեւաւորեն [[սփերմաթոզոիտ]]ներ կամ [[միքրոսպոր]]ներ) եւ իգականի (կը ձեւաւորեն [[ձուաբջիջ]]ներ կամ [[մեկասպորներ]])։ Իզոկամ տեսակներու մօտ կամետները միանման են (իզոկամետներ) բայց կրնան ունենալ տարբեր յատկանիշներ կամ տարբեր անուններ: Օրինակ՝ [[Կանաչ ջրիմուռներ|կանաչ ջրիմուռ]] ''Chlamydomonas reinhardtii -ի'' մօտ, կան «դրական» եւ «բացասական» կամետներ։ Էակներու շատ քիչ տեսակներ, ինչպէս օրինակ [[սունկեր]]բւ մեծամասնութիւնը կամ [[ինֆուզորիաներ|ինֆոզորիա]] ''Paramecium aurelia -ն''<ref>{{cite book|title=Mating Types in Paramecium Aurelia: Diverse Conditions for Mating in Different Stocks; Occurrence, Number and Interrelations of the Types. Proceedings of the American Philosophical Society, Vol. 79, No. 3 (Sep. 30, 1938), pp. 411-434|author=T. M. Sonneborn|publisher=American Philosophical Society|jstor=984858}}</ref> կան երկու «սեռեր», որոնք կը կոչուին [[սինկեն]]ներ։ Կենդանիներուն մեծամասնութիւնը, ինչպէս մարդը եւ բոյսերը կը բազմանան սեռական ձեւով։ Սեռակա ձեւով բազմացող էակները ամէն յատկանիշի համար ունին տարբեր ծիներ՝ [[Ալելային ծիներ|ալելներ]]։ Սերունդը կը ժառանգէ իւրաքանչիւր յատկանիշի համար մէկ ալել՝ իւրաքանչիւր ծնողէ։ Այսպիսով, սերունդը կ'ունենայ ծնողական յատկանիշներու ամբողջութիւնը։ Կը կարծեն, որ սեռական բազմացումը թոյլ կու տայ, որ ոչ նպաստաւոր ալելները չդրսեւորուին<ref>S. P. Otto and D. B. Goldstein. "Recombination and the Evolution of Diploidy". [[Genetics (journal)|Genetics]]. Vol 131 (1992): 745-751.</ref><ref>Bernstein H, Hopf FA, Michod RE. (1987) The molecular basis of the evolution of sex. ''Adv Genet.'' '''24''':323-370. Review. {{PMID|3324702}}</ref>։ [[Մամուռներ]]ը կը բազմանան սեռական ձեւով, բայց աւելի մեծ եւ տեսանելի էակները հապլոիդ են եւ կը ձեւաւորեն կամետներ։ Կամետները կը միաւորուին՝ յառաջացնելով զիկոտ, որ կ'աճի՝ վերածուելով [[սպորանկիում]]ի։ Սպորանկիումը հետագային կը ձեւաւորէ հապլոիդ սպորներ։ Դիպլոիդ փուլը համեմատաբար փոքր է եւ կարճատեւ՝ հապլոիդ փուլի բաղդատելով։ Դիլպլոիդութեան զարգացումը բերած է անոր, որ [[հետերոզիս]]ը գոյութիւն ունի միայն դիպլոիդ սերունդներու մէջ։ Մամուռները կը բազմանան սեռական ձեւով, չնայած անոր, որ հապլոիդ փուլը չի շահիր հետերոզիսէն։ === Ալոկամիա === Ալոկամիան երկու ծնողական կամետներու, սովորաբար՝ սպերմատոզոիտի եւ ձուաբջիջի բեղմնաւորումն է (իզոկամ տեսակներու մօտ կամետները չեն տարբերակուիր սպերմատոզոիդի եւ ձուաբջիջի)։ === Աուտոգամիա === Ինքնաբեղմնաւորումը, որ յայտնի է նաեւ աուտոգամիա անունով, կը հանդիպի հերմաֆրոդիտ էակներու մօտ, երբ երկու կամետները նոյն էակի սահմաններու մէջ կը միանան՝ գոյացնելով զիկոտ։ Աուտոգամիան կը հանդիպի շատ [[անօթաւոր բոյսեր]]ու, որոշ [[ֆորամինիֆերներ]]ու եւ որոշ ինֆուզորիաներու մօտ։ Աուտոգամիա բառով նաեւ յաճախ կը նկարագրեն [[ինքնափոշոտում]]ը, երբ ծաղկաւոր բույսը ինք զինք կը փոշոտէ<ref>{{cite journal|author=Eckert, C.G.|year=2000|title=Contributions of autogamy and geitonogamy to self-fertilization in a mass-flowering, clonal plant|url=https://dx.doi.org/10.1890/0012-9658(2000)081[0532:COAAGT]2.0.CO;2|journal=Ecology|volume=81|issue=2|pages=532–542|doi=10.1890/0012-9658(2000)081[0532:coaagt]2.0.co;2}}</ref>։ === Միտոզ եւ մեյոզ === Միտոզը եւ մեյոզը բջիջի բաժանման տարբեր եղանակներ են։ Միտոզը տեղի կ'ունենայ մարմնական բջիջներու մօտ, իսկ մեյոզը տեղի կ'ունենայ կամետներու մօտ։ Միտոզի հետեւանքով գոյացող բջիջներու քանակը ծնողական ձեւի քանակի կրկնապատիկն է, իսկ քրոմոսոմներու քանակը՝ նոյնը։ Մեյոզի պարագային կը յառաջանան սկզբնական բջիջներու քանակի քառապատիկ քանակով բջիջներ։ Քրոմոսոմներու հաւաքակազմի թիւը սերունդներուն մէջ երկու անգամով կը կրճատուի։ Դիպլոիդ բջիջը կը կրկնապատկուի, ապա կ'ենթարկուի երկու բաժանումներու (տետրապլոիդէն դիպլոիդ եւ ապա՝ հապլոիդ), որոնց հետեւանքով կը ձեւաւորուին հապլոիդ բջիջները։ Այս գործընթացը կ'ընթանայ երկու փուլով՝ մեյոզ I եւ մեյոզ II: == Նոյն սեռերու բազմացում == Վերջին տասնամեակներուն զարգացման կենսաբանները կը ձեւաւորեն եւ կը հետազօտեն մեթոտներ՝ նոյն սեռերու միջեւ բազմացումը ապահովելու համար<ref>{{cite web|url=http://www.samesexprocreation.com/timeline.htm|title=Timeline of same-sex procreation scientific developments|publisher=samesexprocreation.com}}</ref>։ Այս հետազօտութիւններուն շնորհիւ կ'ուզեն ստեղծել իգական սպերմատոզոիդներ եւ արական ձուաբջիջներ։ Իգական սպերմատոզոիդի ձեւաւորումը մարդու համար շատ իրատեսական է, քանի որ ճափոնցի գիտնականները արդէն իսկ ստեղծած են իգական սպերմատոզոիդներ հաւերու համար<ref name="chicken sperm">{{cite journal|date=June 1997|title=Differentiation of female chicken primordial germ cells into spermatozoa in male gonads|publisher=|volume=39|issue=3|pages=267–71|doi=10.1046/j.1440-169X.1997.t01-2-00002.x|pmid=9227893}}</ref>։ 2004-ին քանի մը ծիներու գործընթացի փոփոխութեան հետեւանքով ճափոնցի այլ գիտնականներ յաջողեցաւ միաւորել երկու մուկերու ձուաբջիջներ՝ ձեւաւորելով զիկոտ եւ ապա հասուն մուկ<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=nUIgAAAAIBAJ&sjid=wYQEAAAAIBAJ&pg=6950,1352704&dq=japanese+scientists+combine+two+mouse+eggs+to+produce+daughter+mice&hl=en|title=Japanese scientists produce mice without using sperm|date=April 22, 2004|work=Washington Post|publisher=Sarasota Herald-Tribune}}</ref>։ == Ռազմավարութիւններ == Տարբեր տեսակներու մօտ գոյութիւն ունին բազմացման ռազմավարութիւններո տարբեր եղանակներ։ Որոշ կենդանիներու, օրինակ՝ մարդու եւ փիղերու մօտ սեռական հասունացումը վրայ կը հասնի ծնունդէն շատ տարիներ ետք։ Այլ կենդանիներու մօտ [[սեռական հասունացում]]ը վրայ կը հասնի շատ արագ, բազմացման ժամանակ կը յառաջանան մեծ թիւով սերունդներ, որոնցմէ սակայն քիչերը ողջ կը մնան։ Օրինակ, ճագարը սեռահասուն կը դառնայ ութ ամիսէն ետք եւ ամէն տարի կրնայ ունենալ 10-30 սերունդ, [[պտղաճանճ]]ը կը հասունանայ 10-14 օր ետք եւ ամէն տարի կրնայ ունենալ մինչեւ 900 սերունդ։ Այս երկու հիմնական ռազմավարութիւնները կը կոչուին K-ընտրութիւն եւ r-ընտրութիւն։ Թէ ռազմավարութիւններէն որ մէկը աւելի ձեռնտու է փոփոխութեան համար՝ կախեալ է պայմաններէն։ Քիչ սերունդներ ունեցող կենդանիները կրնան սերունդներուն տալ ավւլի շատ սննդանիւթեր եւ պաշտպանութիւն՝ պակսեցնելով մեծ քանակով սերունդ ունենալու անհրաժեշտութիւնը։ Միւս կողմէ, աւելի շատ սերունդներ ունեցողները քիչ պաշտպանութիւն եւ սննդանիւթեր կու տան իւրաքանչիւր առանձնեակին, բայց սերունդներու մեծաքանակ ըլլալուն պատճառով բաւարար քանակով առանձնեակներ կենդանի կը մնան։ Շատ էակներ, օրինակ՝ մեղուները եւ պտղաճանճերը էգի մօտ սպերման կը պահուստաւորեն յատուկ գործընթացի պատճառով, որ կը կոչուի՝ սպերմայի պահուստաւորում, որով կ'երկարեն բեղմնաւորման ժամանակաշրջանը։ === Այլ տեսակներ === * Ընթացիկ էակները կեանքի ընթացքին կը բազմանան ընդմիջումներով։ * Սեմելպար էակները կեանքի ընթացքին կը բազմանան միայն մէկ անգամ, օրինակ՝ [[միամեայ բոյսեր]]ը եւ որոշ [[սաղուններ]]ու, [[սարդեր]]ու, [[հնդկեղեգ]]ի տեսակներ։ Յաճախ այս էակները կը մահանան բազմացումէն ետք։ * Ինտերպար էակները կը բազմանան յաջորդական օղակներով (տարեկան կամ եղանակային), օրինակ՝ [[բազմամեայ բոյսեր]]ը։ Ինտերպար կենդանիները կը գոյատեւեն շատ տարիներ։ == Անսեռ եւ սեռական բազմացումներու համեմատութիւն == [[Պատկեր:Evolsex-dia1a.png|մինի|250x250փքս|Սեռական բազմացման կրկնակի արժէքի պատկերը։ Եթէ իւրաքանչիւր էակ նոյն քանակի սերունդի յառաջացման կը մասնակցի, ապա (a) սեռական բազմացման պարագային բնակչութիւնը կը մնայ նոյնը եւ (b) անսեռ սերունդը կը կրկնապատկուի։]] Անսեռ բազմացումով բազմացող էակները քանակապէս շատ արագ կ'աճին։ Սակայն, քանի որ անոնց մօտ ԴՆԹ -ի փոփոխութիւններու միակ աղբիւրը փոփոխութիւններն են, տեսակի բոլոր անդամները ունին նոյն խոցելի կողմերը։ Սեռական ձեւով բազմացող [[էակներ]]ը կ'ունենան քիչ քանակով սերունդ, որոնք սակայն ունին ծնային լայն բազմազանութիւն եւ քիչ են խոցելի հիւանդութիւններու նկատմամբ։ Շատ էակներ կրնան բազմանալ ե՛ւ սեռական, ե՛ւ անսեռ եղանակով։ Օրինակներ են [[ջրային լուեր]]ը, [[լորձնայիններ]]ը, [[ակտինիաներ]]ը եւ որոշ [[ծովաստղեր]], ինչպէս նաեւ որոշ բոյսեր։ Երբ միջավայրային պայմանները ձեռնտու են, անսեռ բազմացումը կ'ապահովէ գոյատեւման համար յարմար պայմաններ։ Այս պարագային էակները կը բազմանան անսեռ եղանակով՝ աւելնալով քանակով եւ գրաւելով հարուստ աղբիւրներով միջավայրը։ Երբ սնունդի աղբիւրները կը նուազին, կլիման կը դառնայ աննպաստ, կամ առանձնեակի գոյութեան կը սպառնան բնական միջավայրի այլ գործօններ, այս էակները կը սկսին բազմանալ սեռական ձեւով։ Սեռական բազմացումն կ'ապահովէ տեսակի առանձնեակներու միջեւ ծիներու փոխանակում։ Սեռական բազմացման հետեւանքով յառաջացող սերունդներու ծնային բազմազանութիւնը թոյլ կու տայ ձեւաւորել գոյատեւման մեքանիզմներ՝ ապահովելով բնական յարմարողականութիւնը։ Սեռական բազմացման մեյոզի փուլը թոյլ կու տայ ԴՆԹ-ի վնասուածքներու արդիււնաւէտ վերականգնման<ref>Bernstein H., Bernstein C. and Michod R.E. (2011). Meiosis as an Evolutionary Adaptation for DNA Repair. Chapter 19: 357-382 in ''DNA Repair'', Inna Kruman (Ed.), InTech (publisher) {{ISBN|978-953-307-697-3}}. Available online from [http://www.intechopen.com/books/dna-repair/meiosis-as-an-evolutionary-adaptation-for-dna-repair intechopen.com]</ref>։ Բացի անկէ, սեռական բազմացման հետեւանքով յառաջացող միջանկեալ փուլերը սովորաբար կը կարողանան գոյատեւել միջավայրային անբարենպաստ պայմաններուն։ Այսպիսով, [[սերմեր]]ը, ձուերը, ցիստերը եւ նմանօրինակ այլ փուլերը կ'ապահովեն էակի գոյատեւումը աննպաստ պայմաններու մէջ՝ մինչեւ բարենպաստ պայմաններու վերականգնումը: == Առանց բազմացման կեանք == [[Աբիոգենեզ]]ը կ'ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս [[կեանքի ծագում|կեանքի ծագման]] ընթացքին չվերարտադրուող տարրերէ տեղի ունեցած է վերարտադրուող էակներու յառաջացումը։ Անկէ անկախ, եղած են քանի մը անկախ աբիոծնային ծագման դեպքեր, թէ ոչ, բոլոր կենդանի էակներու վերջին ընդհանուր նախնին ապրած է Երկրի վրա 3,5 միլիառ տարի առաջ։ Գիտնականները կը փորձեն հասկանալ, թէ ինչպէս կարելի է ոչ վերարտադրուող նիւթերէ տարրալուծարանին մէջ ստեղծել կեանք։ Որոշ գիտնականներ անկենդան նիւթէ յաջողութեամբ ստեղծած են ժահրեր<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=12114528&dopt=Abstract Chemical synthesis of poliovirus cDNA: generation of infectious virus in the absence of natural template][http://atheism.about.com/b/a/042809.htm Scientists Create Artificial Virus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051031000000/https://web.archive.org/web/20051031171728/http://atheism.about.com/b/a/042809.htm |date=2005-10-31 }}</ref>։ Հակառակ անոր, որ ժահրերը շատ յաճախ կը նկատուին ոչ կենդանի։ Ժահրերը ուղղակի ՌՆԹ -ի եւ ԴՆԹ -ի մոլեքուլներ են՝ սպիտակուցային պատիճի մէջ, չունին նիւթափոխանակութիւն եւ կրնան կրկնապատկուիլ միայն տէր բջիջի նիւթափոխանակութեան մեքանիզմների հաշիւին։ Իրական կենդանի էակներու գործընթացը տարրալուարանի պայմաններուն մէջ շատ աւելի բարդ խնդիր է, բայց կենսաբանութեան ներկայիս յառաջընթացի պայմաններու մէջ իրատեսական է։ Կեղծ կենոմը յաջողութեամբ փոխադրուած է կենդանի մանրէի մեջ, ուր կրկնապատկուած է՝ յառաջացնելով կեղծ ''M. mycoides'' էակը<ref>{{Citejournal|last1=Gibson|first1=D.|last2=Glass|first2=J.|last3=Lartigue|first3=C.|last4=Noskov|first4=V.|last5=Chuang|first5=R.|last6=Algire|first6=M.|last7=Benders|first7=G.|last8=Montague|first8=M.|last9=Ma|first9=L.|year=2010|title=Creation of a Bacterial Cell Controlled by a Chemically Synthesized Genome|journal=Science|volume=329|issue=5987|pages=52–56|bibcode=2010Sci...329...52G|doi=10.1126/science.1190719|pmid=20488990|last10=Moodie|first10=M. M.|last11=Merryman|first11=C.|last12=Vashee|first12=S.|last13=Krishnakumar|first13=R.|last14=Assad-Garcia|first14=N.|last15=Andrews-Pfannkoch|first15=C.|last16=Denisova|first16=E. A.|last17=Young|first17=L.|last18=Qi|first18=Z. -Q.|last19=Segall-Shapiro|first19=T. H.|last20=Calvey|first20=C. H.|last21=Parmar|first21=P. P.|last22=Hutchison Ca|first22=C. A.|last23=Smith|first23=H. O.|last24=Venter|first24=J. C.}}</ref>։ Գիտնականները սակայն կը քննարկեն, թէ արդեօք այս բջիջը կրնայ ամբողջութեամբ կեղ նկատուիլ<ref name="venter">{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703559004575256470152341984|title=Scientists Create First Synthetic Cell|date=May 21, 2010|publisher=The Wall Street Journal|accessdate=April 13, 2012|author=Robert Lee Hotz}}</ref>, եթէ [[կեղծ կենոմ]]ը նոյնքան էր, որքան մանրէի սեփական [[կենոմ]]ը, իսկ կենոմը ընդունողը՝ բնական ձեւով յառաջացած մանրէ։ [[Քրէյկ Վենթերի հիմնարկ]]ը կը շարունակէ օգտագործել «կեղծ մանրէ» արտայայտութիւնը՝ բացատրելով, որ «մենք չենք նկատեր, թէ ասիկա զերոյէն ստեղծուած կեանք է, բայց կեղծ ԴՆԹ -ի օգնութեամբ արդէն առկայ կեանքէն ստեղծած ենք նոր կեանք»<ref>{{cite web|url=http://www.jcvi.org/cms/research/projects/first-self-replicating-synthetic-bacterial-cell/faq|title=FAQ|accessdate=2011-04-24|author=Craig Venter Institute|archive-date=2010-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228180155/http://www.jcvi.org/cms/research/projects/first-self-replicating-synthetic-bacterial-cell/faq/|dead-url=yes}}</ref>։ Վենթերը կ'ուզէ արտօնագրել իր փորձարարական բջիջները՝ մեկնաբանելով, թէ «անոնք նոյնպէս մարդկային յայտնագործութիւններ են»<ref name="venter" />։ Կեղծ կեանք ստեղծող գիտնականները կ'ուզեն լայնցնել կեանքի եւ մեքանիզներու միջեւ առկայ սահմանը, մինչ այդ երկուքը պիտի միաւորուին՝ յառաջացնելով «իրապէս ծրագրաւորուող էակներ»<ref>{{Cite journal|author=W. Wayte Gibbs|date=May 2004|title=Synthetic Life|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=synthetic-life|journal=Scientific American|access-date=2018-03-22|archive-date=2012-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013161012/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=synthetic-life|dead-url=yes}}</ref>։ Այս մարզին մէջ ընդգրկուած գիտնականները կը կարծեն, որ «իրական կեղծ կենսաքիմիական կեանքի» գործընթացը շատ մօտ է, արհեստականապէս հասանելի եւ աժան՝ համեմատած մարդու Լուսնի թռիչքի արժէքին հետ<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/sciencenow/3214/01.html|title=NOVA: Artificial life|accessdate=2007-01-19}}</ref>։ == Վիճակախաղի սկզբունք == Սեռական բազմացումը ունի շատ բացասական կողմեր, քանի որ անհրաժեշտ է աւելի շատ ուժ՝ անսեռ բազմացման հետ համեմատ եւ կը փոխէ էակները ծնողական ձեւերէն։ Ճորճ Ուիլիամսը՝ օգտագործելով վիճակախաղի տոմսերու նմանութիւնը, բացատրած է, թէ ինչու է սեռական բազմացումը, այնուամենայնիւ, կ'օգտագործուի շատ տեսակներու կողմէ<ref>Williams G C. 1975. Sex and Evolution. Princeton (NJ): Princeton University Press.</ref>։ Ան կ'ըսէր, որ անսեռ բազմացումը շատ նման է նոյն թիւերով տոմսի բազմաթիւ օրինակները գնելուն: Սեռական բազմացման ժամանակ, սակայն, կը գնուին քիչ քանակով տոմսեր, բայց մեծ բազմազանութեամբ, որ կը մեծցնէ շահելու հաւանականութիւնը։ Վիճակախաղի սկզբունքը այսօր աւելի քիչ կ'ընդունուի, քանի որ փաստեր կը բերուին անսեռ բացմացման աննպաստ պայմաններու մէջ աւելի ձեռնտու ըլլալու վերաբերեալ, որ կը հակասէ սկզբունքին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Բազմացում]] nnupukc3qdo5dx6h56q4tqq6f26d4od 0 2280 253893 253584 2026-08-28T23:25:06Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253893 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Marketvegetables.jpg|thumb|upright|Բանջարեղէններ [[Ֆիլիբին]]ի մէջ]] '''Բանջարեղէն'''ը, որեւէ մէկ տեսակ բոյս մըն է, որ կ'ուտուի ճաշի հետ եւ կամ ճաշին մէջ կը գործածուի։ Ծագումով, բանջարեջէնը կը հաւաքուէր անտառներէն որսորդներու կողմէ եւ սկսած է մշակումը տարբեր շրջաններուն մէջ աշխարհին վրայ, հաւանաբար 10,000-էն 7,000 (Ք.Ա) թուականներուն, երբ նոր երկրագործական կեանքը բաւական զարգացաւ։ Սկիզբը, բոյսերը որոնք կ'աճէին տեղականապէս՝ կը մշակուէին, բայց երբ օրերը անցան, առեւտրականութիւնը կ'օգնէր տարաշխարհիկ բոյսերու ներածութեան, տեղական հողերու վրայ մշակելու համար։ Այսօր, գրեթէ բոլոր բանջարեղէնները կ'աճին աշխարհի ամէն կողմերուն մէջ։ Բանջարեղէնը կրնայ ուտուիլ հում կամ եփած եւ ունի մեծ դեր մարդ արարածին սննդառարութեան, կազմուելով մասնաւորապէս ցած իւղայնութեամբ եւ բնածխաջրատով, բայց կը պարունակէ բարձր կենսանիւթեր եւ հանքանիւթեր։ Շատ մը կառավարութիւններ կը քաջալերեն ժողովուրդը, որ ուտեն բանջարեղէններ եւ պտուղներ ամէն օր։ == Պատմութիւն == Մշակումը աշխարհի վրայ սկսելէ առաջ, մարդ արարածը որսորդ եւ հաւաքող էր։ Կը փնտռէին պտուղներ, նուշի տեսակներ, կոթեր, տերեւներ, նաեւ կը փնտռէին մահացած անասուններ եւ կ'որսային ողջերը։<ref>{{cite journal |author=Portera, Claire C.; Marlowe, Frank W. |title=How marginal are forager habitats? |journal= Journal of Archaeological Science |volume=34 |issue=1 |pages=59–68 |date=January 2007|doi=10.1016/j.jas.2006.03.014 }}</ref> [[Անտառի մէջ մշակում]]ը կը համարուի իբրեւ առաջին մշակման օրինակը՝ օգտագործուող բոյսի տեսակներ կը պահուէին եւ կը շատցուէին եւ չուզուած բոյսերը կը նետուէին։ Բոյսերու արտադրութիւնը տարուէ տարի զօրացաւ՝ ցանուելով մեծ պտուղներ եւ զարգացաւ մշակումը։<ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=Douglas John McConnell|year=1992|page=1|url=https://books.google.am/books?id=G3QPo7lThXsC&lpg=PP1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref> Պատմութեան ընթացքին, միշտ հարուստները կրնային ուտել թէ՛ միս եւ թէ պտուղ ու բանջարեղէն, սակայն աղքատ ժողովուրդը ընդհանրապէս ունէին բրինձի, ցորենի եւ կորեկի սնունդը։ [[Ազթէք]]ները միջին Ամերիկայի մէջ կ'ուտէին [[կորեկ]], [[լոլիկ]], [[աւկատանձ]], [[լուբիա]], [[պղպէղ|պղպեղ]], [[դդում]], [[պիստակ]]՝ բոլորը իրենց յատուկ ճաշերուն համար։ Բերուի մէջ, Ինքաները կը ցանէին կորեկ տաբարակ արտերուն վրայ եւ գետնախնցոր բարձր հողերուն վրայ։ Կը գործածէին [[Քինօա|Քինօայ]]ի հատիկներ, աւելցնելով պղպեղը, լոլիկը եւ աւկատանձը։<ref name=Lambert>{{cite web |url=http://www.localhistories.org/food.html |title=A brief history of Food |author=Lambert, Tim |accessdate=2015-03-04}}</ref> * Հին Չինաստանի մէջ, բրինձը գլխաւոր բոյսն էր հարաւի եւ ցորենը հիւսիսի մէջ։ Բանջարեղէններու կ'ընկերակցէին Սօիա հատիկներ, սոխով, սխտորով, եւ այլն։ * Հին Եգիպտոսի մէջ գլխաւոր ուտելիքը հացն էր։ Իրենց համար միսը յարգի ուտելիք մըն է, բայց ձուկ բաւական ունէին։ Ասոնց կողքին կային ոսպ, սոխ, սխտոր, բողկ եւ հազար։<ref name=Lambert/> * Հին Յունաստանի մէջ գլխաւոր ուտելիքը հաց էր, այծի պանիրով, ձիթապտուղով, թուզ, ձուկ եւ երբեմն միս։ Հոն մշակուող բանջարեղէններն են սոխ, սխտոր, կաղամբ, սեխ եւ ոսպ։<ref>{{cite book|author=Apel, Melanie Ann |title=Land and Resources in Ancient Greece|url=https://books.google.am/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10|year=2004 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-6769-8 |page=10}}</ref> * Հին Հռոմի մէջ կը պատրաստուէր հաստ ապուր մը հաճարով կամ բակլաներով, հետը ըլլալով կանաչեղէն եւ քիչ միս, ձուկը կը նկատուէր անկարեւոր։ Հռոմէացիները կը մշակէին ոլոռն, սոխ, շողգամ եւ կ'ուտէին ճակնդեղի տերեւներ եւ ոչ ինքնին ճակնդեղը։<ref>{{cite book|author=Forbes, Robert James |title=Studies in Ancient Technology|url=https://books.google.am/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99 |year=1965 |publisher=Brill Archive |page=99 }}</ref> [[Պատկեր:Ipomoea stir fry.jpg|thumb|Հարաւային Ասիական ձեւի տապկուած բանջարեղէն պղպեղով]] [[Պատկեր:Vegetable Cart in Guntur.jpg|thumb|Ծախու բանջարեղէններ եւ պտուղներ Հնդկաստանի մէջ]] == Սնունդ == Բանջարեղէնները ունին մեծ դեր մարդու սնունդին մէջ։ Մեծամասնութիւնը շատ քիչ իւղ ունի, բայց կը պահէ կուշտ։<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nutrition/everyone/fruitsvegetables/index.html |title=Fruits and vegetables |work=Nutrition for everyone |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |accessdate=2015-03-30}}</ref> Կը պարունակեն շատ մը կենսանիւթեր, ինչպէս Կենսանիւթ A, C եւ E: Երբ մարդ ամէն օր որոշ քանակով բանջարեղէններով սնանի քաղցկեղը, սրտի երակներու փակուիլը եւ ուրիշ հիւանդութիններ աւելի քիչ կը պատահին։ Փնտռտուքներ ցոյց կու տան, թէ շատ բանջարեղէն ուտողը 20% աւելի քիչ սրտի կաթուած կ'ունենայ։ Բանջարեղէնները կ'ուտուին տարբեր ձեւերով, երբեմն առանձին եւ երբեմն ալ ճաշերու մէջ։ Սննդային պարունակութիւնը կը տարբերի, բայց ընդանհրապէս կը պարունակեն շատ քիչ քանակով իւղ եւ սպիտ<ref>{{cite book |author=Whitaker, Julian M. |title=Reversing Diabetes |url=https://archive.org/details/reversingdiabete0000whit_t6b5 |publisher=Warner Books |location=New York |year= 2001 |isbn=0-446-67658-6 |oclc= 45058465}}</ref> եւ տարբեր չափերով Կենսանիւթեր, ինչպէս A, K, B2՝ որոնք գիտցուած են, որ ունին նիւթեր իրենց մէջ եւ տարբեր տեսակի հիւանդութիւններու դէմ կը պայքարին։<ref>{{cite journal|author=Gruda, N.|title=Impact of environmental factors on product quality of greenhouse vegetables for fresh consumption |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-plant-sciences_2005_24_3/page/227|doi=10.1080/07352680591008628 |year=2005 |pages=227–247 |journal=Critical Reviews in Plant Sciences|volume=24 |issue=3}}</ref><ref name="pmid8841165">{{cite journal |author=Steinmetz, K. A.|author2= Potter, J. D. |title=Vegetables, fruit, and cancer prevention: a review |journal=Journal of the American Dietary Association |volume=96 |issue=10 |pages=1027–1039 |year=1996 |pmid=8841165 |doi=10.1016/S0002-8223(96)00273-8}}</ref> == Հետաքրքրական է == * [[Սոխ]] մաքրելու ժամանակ [[մարդ]]ու [[աչք]]երը կ'արցունքոտին, որովհետեւ կտրուած [[սոխ]]էն կ'արտադրուի արցունքաբեր նիւթեր (որոնք նաեւ կ'ոչնչացնեն վնասակար [[մանրէ]]ներ՝ պաշտպանելով թէ՛ [[բոյս]]ը, եւ թէ [[մարդ]]ը: * [[Ամերիկա|Ամերիկայ]]էն բերուած [[լոլիկ]]ի դեղին [[պտուղ]]ները [[իտալիա|իտալացիները]] կ'անուանեն «փոմոտորօ»՝ ոսկէ [[խնձոր]], որմէ ալ ծագած է լոլիկի առօրեայ անուանումը՝ [[պոմիտոր]]: == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Սնունդ]] <references /> [[Ստորոգութիւն:Բանջարեղէն]] chnhap2s7ig406e63f0banbfoou3vo3 0 2284 253977 250501 2026-08-29T00:18:07Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253977 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Լեւոն Բաշալեան''' ({{ԱԾ}}, թաղուած [[Փարիզ]]), նորավիպագիր եւ հրապարակագիր։ == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Levon Pashalian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Levon_Pashalian&oldid=1332143344|date=2026-01-10|accessdate=2026-04-23|language=en}}</ref> == Լեւոն Փաշալեան ծնած է 1868-ին Սկիւտար՝ Կոստանդնուպոլսոյ այն թաղամասը, որ կը գտնուի Պոսֆորի ասիական ափին։ Ան յաճախած է հեղինակաւոր Պէրպէրեան վարժարանը եւ աշակերտած է հռչակաւոր տնօրէն ու մանկավարժ Ռեթէոս Պէրպէրեանին (որ նաեւ դպրոցին հիմնադիրն էր)։ Ան իր գրական ասպարէզը սկսած է տեղական «Մասիս», «Արեւելք» եւ «Հայրենիք» հայկական թերթերուն մէջ։ Ան անդամակցած է Հնչակեան կուսակցութեան, սակայն 1890-ական թուականներուն, երբ օսմանեան կառավարութիւնը սկսաւ հալածել հայ քաղաքական գործիչները, ան ապահովութեան համար փախաւ Փարիզ, Ֆրանսա։ Լոնտոնի մէջ ան հանդիպեցաւ Արփիար Արփիարեանին եւ սկսաւ հրատարակել «Նոր Կեանք» թերթը՝ նուիրուած նորաստեղծ Վերակազմեալ Հնչակեան կուսակցութեան։ Այս թերթը յետագային միացաւ «Հնչակ»-ին, որ կուսակցութեան պաշտօնական օրգանն էր<ref>{{Cite book|title=The heritage of Armenian literature|url=https://archive.org/details/heritageofarmeni00ajha|date=2000|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-2815-6|editor-last=Hacikyan|editor-first=A. J.|location=Detroit|editor-last2=Basmajian|editor-first2=Gabriel|editor-last3=Franchuk|editor-first3=Edward S.|editor-last4=Ouzounian|editor-first4=Nourhan}}</ref>։ 1902-ին Լեւոն Փաշալեան մեկնեցաւ Պաքու՝ ֆրանսական նաւթային ընկերութեան մը մէջ աշխատելու համար<ref>{{Cite book|title=The heritage of Armenian literature|url=https://archive.org/details/heritageofarmeni00ajha|last=Hacikyan|first=Agop J.|date=2000|publisher=Wayne state university press|isbn=978-0-8143-2815-6|location=Detroit (Mich.)}}</ref>։ Ան Պաքու մնաց մինչեւ 1920-ի Պոլշեւիկեան յեղափոխութիւնը։ Յեղափոխութենէն ետք ան վերադարձաւ Փարիզ եւ շարունակեց իր գրական գործունէութիւնն ու քաղաքական պայքարը։ 1922-1923 թուականներուն ան անդամ էր Պօղոս Նուպարի գլխաւորած Հայոց Ազգային պատուիրակութեան, որ յանձնախումբ մըն էր՝ նպատակ ունենալով զբաղիլ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք հայ ժողովուրդի ծանր կացութեամբ։ Ան անդամակցեցաւ Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան (ՀԲԸՄ) եւ 1924-ին այցելեց Խորհրդային Հայաստան՝ օգնելու դպրոցներու, հիւանդանոցներու եւ բնակավայրերու կառուցման գործին։ 1928-ին ան հիմնեց ֆրանսահայ «Le Foyer» (Օճախ) թերթը, որ գոյատեւեց մինչեւ 1932 թուականը։ Ան մահացաւ Վիշի, Ֆրանսա։ == Երկեր == * Նորավէպեր եւ պատմուածքներ, [[Փարիզ]], 1943, 272 էջ: * Պատմուածքներ, [[Հալէպ]], 1945, 200 էջ: * Ընտիր երկեր, Երեւան, 1962, 284 էջ: * Բաշալյան Լեւոն, [[Թլկատինցի]], [[Առանձար]], Երկեր, Երեւան, 1982, էջ 257-474: * Երկեր, Անթիլիաս, 1994, 384 էջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == Արդի Հայ Գրականութիւն, Բ. Հատոր, Մուշէղ Իշխան, էջ 100-102: {{DEFAULTSORT:Բաշալեան, Լեւոն}} [[Ստորոգութիւն:1868 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:24 Սեպտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1868 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Ֆրանսա մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ նորավիպագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] 16rw78z2u60h7wjszmfb8cptrrkhp45 0 2324 253855 244128 2026-08-28T23:00:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253855 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:HippocraticOath.jpg|thumb|The ''[[Hippocratic Corpus]]'' Հիպոկրատի հաւաքածոյ, Հին Յունաստանի բժշկական վաղ աշխատանքներու հաւաքածոյ]] '''Բժշկութեան պատմութիւնը''', անդրադարձ է բժշկութեան, որ կիրառուած է հին ժամանակներէն մինչեւ օրս բարձր որակաւորում ունեցող բժիշկներու կողմէ։ [[Հին Եգիպտոս|Հին եգիպտացիները]], այն ժամանակներու համար, յառաջատար բժշկական համակարգ ունէին, որ ձեւաւորեց յետագայ բժշկական աւանդոյթները։ Եգիպտացիներն ու [[բաբելոն|բաբելացիները]] մտցուցին [[ախտորոշում (արեւմտատայերէն)|ախտորոշում]], [[կանխատեսում]] եւ [[բուժզննում]] հասկացողութիւնները։ [[Յոյներ]]ը նոյնիսկ աւելի յառաջադիմեցին, զարգացնելով [[բժշկական բարոյագիտութիւն]]ը։ [[Հիպոկրատի երդում|Հիպոկրատի երդումի]] առաջին տարբերակը գրած են [[Յունաստան]]ի մէջ ք․ա․ 5-րդ դարուն։ Միջին դարերուն հին վարպետներէն ժառանգած վիրաբուժութիւնը բարելաւուեցաւ եւ համակարգուեցաւ Ռոճերիուսի «Վիրաբուժութեան Կիրառկում» աշխատանքին մէջ։ Մօտ 1220-ական թուականներուն [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ համալսարանները սկսան բժիշկներու կանոնաւոր վերապատրաստում։ [[Վերածնունդի շրջան]]ին, կմախքի իմացութիւնը կը զարգանայ եւ մանրադիտակը կը յայտնագործեն։ Հիւանդութիւններու մանրէային ծագման տեսութիւնը ուղղեց շատ վարակիչ հիւանդութիւններու բժշկութեան։ Ռազմական բժիշկները վնասուածքներու բուժման եւ վիրահատութիւններու մեթոտները զարգացուցին։ 19-րդ դարուն հանրային առողջապահական միջոցառումներ մշակուեցան, որպէս արագ աճող քաղաքներու համար կանոնաւոր առողջապահական միջոցառումներ։ 20-րդ դարուն սկիզբը բացուեցան յառաջատար գիտահետազօտական կեդրոններ, յաճախ մեծ հիւանդանոցներու կից։ 20-րդ դարու կէսերուն յատուկ են բուժման նոր կենսաբանական մեթոտները, ինչպիսիք անթիպայոթիքներն են։ Այս յառաջխաղացումները քիմիագիտութեան, սերնդագիտութեան ({{lang-en|Genetics}}) եւ տարրալուծարանի արուեստներուն զուգակցելով, ձեւաւորեցին ժամանակակից բժշկութիւնը։ Բժշկութիւնը ուժեղ թափ առաւ 20-րդ դարուն, երբ կանանց համար նոյնպէս աշխատատեղեր ստեղծուեցան։ 21-րդ դարը կը բնութագրուի գիտութեան տարբեր բնագաւառներու ընդգրկմամբ, բարձրակարգ հետազօտութիւններով։ == Նախապատմական Բժշկութիւն == Չնայած գրառումներ չկան, թէ երբ առաջին անգամ բոյսերը օգտագործուած են դեղագործական նպատակներով ([[բուսաբուժութիւն]]), բոյսերու օգտագործումը որպէս հիւանդութիւններու ապաքինման միջոց, վաղեմի պատմութիւն ունի։ Սերունդները իրար փոխանցելով մեր օրեր հասցուցած են հինէն եկած բուսաբուժութեան դեղատոմսերը։ === Եգիպտոս === [[Պատկեր:Hieroglyphic-brain.jpg|thumb|right|240px| [[Էտուին Սմիթ վիրաբուժական մագաղաթ]]]] [[Հին Եգիպտոս]]ի մէջ մշակուած էր հարուստ, բազմազան եւ արդիւնաւէտ բժշկական աւանդոյթներ։ [[Հերոդոտոս]]ը եգիպտացիները կը նկարագրէր որպէս «Լիպիացիներէն ետք ամէնէն առողջ մարդիկը»,<ref>{{Cite book | title = [[Histories (Herodotus)|The Histories]] | author = [[Herodotus]] | chapter = Chapter 77, Book II | language = [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126&layout=&loc=2.77.3 English translation]}}</ref> որ պայմանաւորուած էր չոր կլիմայով եւ այնտեղ գործող նշանակալի հանրային առողջապահական համակարգով։ Ըստ անոր, եգիպտացիներու մօտ բժշկութիւնը այնքան զարգացած էր, որ իւրաքանչիւր բժիշկ կը բուժէր միայն մէկ հիւանդութիւն եւ ոչ աւելի։ Էտուին Սմիթի պապիրոսին մէջ տեղ գտած բժշկական տեղեկութիւնը կրնայ ք․ա․ 3000-ականներու վաղեմութիւն ունենալ<ref>J. H. Breasted, ''The Edwin Smith Surgical Papyrus'', University of Chicago Press, 1930</ref>։ Ամէնավաղ վիրահատութիւնը իրականացուած է մօտաւորապէս ք․ա․ 2750 թուականին։ ''Էտուին Սմիթ պապիրոսը'' կը դիտարկուի որպէս քանի մը աւելի վաղ աշխատանքներու կրկնօրինակ եւ գրուած է ք․ա․ 1600-ականներուն։ Անիկա վիրահաբուժութեան դասագիրք էր, գրեթէ ամբողջովին զուրկ՝ մոգական մտածողութենէն եւ մանրամասն կը նկարագրէ բազմաթիւ հիւանդութիւններու զննումը, ախտորոշումը, բուժումը եւ կանխատեսումը<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9032043&query=Edwin%20Smith%20papyrus&ct= |title=Edwin Smith papyrus - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 21}}</ref>։ [[Կահուն կնաբանութեան պապիրոս]]ը<ref>Griffith, F. Ll. ''The Petrie Papyri: Hieratic Papyri from Kahun and Gurob''</ref> կը դիտարկէ կանանց բողոքները, ինչպէս բեղմնաւորման խնդիրները։ 34 դէպք, ախտորոշման եւ բուժման մանրամասն նկարագրութեամբ։<ref>{{cite web |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/kahunpapyrus.htm |title=The Kahun Gynaecological Papyrus |publisher=Reshafim.org.il |date= |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 21 |archive-date=2012-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419085059/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/kahunpapyrus.htm |dead-url=yes }}</ref> Ք․ա․ 1800 թուականին ամէնահին բժշկական հատուածն էր։ Յայտնի է, որ բժշկական հաստատութիւնները, որ ''Կեանքի տուն'' անունը կրած են նոյնպէս առաջինը Եգիպտոսի մէջ հիմնուած են, թերեւս առաջին հարստութեան օրերուն։ Ամէնավաղ յայտնի բժիշկը նոյնպէս հին Եգիպտոսէն էր՝ Ճիոսեր թագաւորի ատամնաբուժներու եւ բժիշկներու գլխաւորը՝ Հեսիրան, ք․ա․ 27-րդ դար<ref>[[Helaine Selin]], Hugh Shapiro, eds., ''Medicine Across Cultures: History and Practice of Medicine in Non-Western Cultures, '' Springer 2003, p.35</ref>։ Հին Եգիպտոսէն էր նաեւ ամէնավաղ յայտնի կին բժիշկը՝ Փեսեշեթ, որ կը բժշկէր չորրորդ հարստութեան ժամանակ։ Ան կին բժիշկներու վերակացուն էր, բացի ատկէ ան Սեյսի բժշկական դպրոցին մէջ կ'ուսուցանէր մանկաբարձուհիները։ === Միջին Արեւելք === Բժշկութեան վերաբերեալ ամէնահին բաբելոնեան հատուածը առաջին Բաբելոնեան հարստութեան օրերուն էր, ք․ա․ երկրորդ հազարամեակին։ Ամէնէն ընդարձակ Բաբելոնեան բժշկական բովանդակութիւն ունէր «Ախտորոշման տեղեկատու» գիրքը, որ գրած էր Ատատ-ապլա-իտտինա թագաւորի օրերուն Իսակիլ-կին-ապլի գլխաւոր գիտնականը ք․ա․1069–1046 թուականներուն<ref>Marten Stol, ''Epilepsy in Babylonia'', (1993) p. 55,</ref>։ Եգիպտացիներու հետ միաժամանակ բաբելոնացիները եւս կիրառեցին ախտորոշման, կանխատեսման, ֆիզիքական զննումի եւ դեղամիջոցներու կիրառումը։ Ի յաւելումն "Ախտորոշման ձեռնարկը"-ին կը ներկայացնէր վիրաբուժութեան եւ պատճառախօսութեան մեթոտները։ Անիկա կը պարունակէր հիւանդութեան նշաններու ցանկ, յաճախ մանրակրկիտ փորձնական դիտարկումներով, հիւանդի մարմինին վրայ ի յայտ գալու եւ տրամաբանական կանոններու օգնութեամբ ախտորոշումն ու կանխատեսումը իրականացնելու նկարագրութեամբ<ref name=Horstmanshoff_97_98>{{Harvnb|Horstmanshoff|Tilburg|Stol|2004|pp=97–98}}</ref>։ «Ախտորոշման ձեռնարկը» հիմնուած է էկզիմաներու եւ ենթադրութիւններու տրամաբանական բազմութեան, հիւանդի զննումի որպէս արդիւնք հիւանդութեան ախտանիշներու յայտնաբերման միջոցով հիւանդութեան յայտնաբերումը, պատճառները եւ յետագայ զարգացումները եւ հիւանդի ապաքինման հնարաւորութիւնները։ Հիւանդութեան ախտանիշներու եւ հիւանդութեան բուժումը կը կատարուէր բուժական մեթոտներով՝ վիրակապերու, խոտաբոյսերու եւ դեղագործական քսուկներու օգնութեամբ<ref name="Horstmanshoff_99">{{Harvnb|Horstmanshoff|Tilburg|Stol|2004|pp=99}}</ref>։ Միջին դարերէն ետք բժշկութիւնը շատ քիչ զարգացում ունեցաւ։ Եւրոպական երկիրներուն մէջ 200 տարի անհրաժեշտ եղաւ հասնելու Միջին Արեւելքին<ref>{{cite book|last=Porter|first=Roy|title=The Cambridge History of Science: Volume 4: 18th Century Based Science|year=2008|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-511-46833-9|pages=661–3}}</ref>։ === Հնդկաստան === [[Սիտհա բժշկութիւն]]ը որպէս կանոն կը դիտարկուի որպէս մարդկութեան յայտնի ամէնահին բժշկական համակարգը<ref>Recipes for Immortality : Healing, Religion, and Community in South India: Healing, Religion, and Community in South India, p.93, Wellington Richard S Weiss, Oxford University Press, 22-Jan-2009</ref><ref>The Encyclopedia of Ayurvedic Massage, John Douillard, p. 3, North Atlantic Books, 2004</ref>։ Ըստ գրառումներուն՝ Սիտհան աւելի քան 10, 000 տարուան պատմութիւն ունի<ref>[http://www.hindu.com/201 0/02/20/stories/2010022051200200.htm Team visits Government Siddha Medical College], ''The Hindu'', Saturday, 20 Feb 2010.</ref><ref>"Siddha System of Life", Es Citamparatāṇuppiḷḷai, p.3-4</ref>։ Պղինձի դարերէն յիշատակուող Հինտուիզմի սուրբ հատուած [[Աթարվաւետա]]ն, բժշկութեան վերաբերող հնդկերէն առաջին հատուածներէն է, նման է Հին Մօտ Արեւելքի բժշկութեան. կը հիմնուի դեւերու Էկզորցիզմի եւ մոգական գաղափարներու վրայ։ Աթարվաւետան կը ներառէ նաեւ դեղաբոյսերու միջոցով տարբեր հիւանդութիւններու բուժման դեղատոմսեր։ Դեղաբոյսերու օգտագործումը տարբեր հիւանդութիւններու բուժման համար յետագային կը կազմէ [[Այուրվետա]]յի զգալի մասը։ Այուրվետան, որ կը նշանակէ «երկար ապրելու ամբողջական գիտելիք», Հնդկաստանի մէկ այլ բժշկական համակարգ է։ Այուրվետան կը յիշատակուի ք․ա․ 5, 000-էն, սկիզբը բանաւոր խօսքով, այնուհետեւ բժշկական հատուածներով<ref>{{cite book|title=Safe Use of Chemicals: A Practical Guide|url=https://archive.org/details/safeuseofchemica0000diks|author=T.S.S. Dikshith|publisher=CRC Press|year=2008|page=[https://archive.org/details/safeuseofchemica0000diks/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite book|title = Complementary and Alternative Medicine for Older Adults: A Guide to Holistic Approaches to Healthy Aging|url = https://archive.org/details/isbn_9780826138057|author = Elizabeth R. Mackenzie, Birgit Rakel|publisher = Springer|year = 2006|page = [https://archive.org/details/isbn_9780826138057/page/215 215]|isbn = 9780826138064}}</ref>։ Համաձայն Չարակա ժողովածուի, առողջութիւնը եւ հիւանդութիւնները ամենեւին կանխորոշուած չեն եւ մարդկային ջանքերու շնորհիւ կեանքը կարելի է երկարել։ Սուսրուտա ժողովածուն կը սահմանէ բժշկութեան նպատակը, որպէս հիւանդութիւնները բուժող, առողջութիւնը պաշտպանող եւ կեանքը երկարող։ Այս երկու հնագոյն ձեռնարկներն ալ կը պարունակեն բազմաթիւ հիւանդութիւններու բուժզննումի, ախտորոշման, բուժման եւ կանխատեսման մանրամասներ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Բժշկութեան պատմութիւն]] 4sx4mddlkhihizhkafssm3ai8387ke8 0 2343 253917 179574 2026-08-28T23:40:53Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253917 wikitext text/x-wiki '''Բնափիլիսոփայութիւն''', [[բնութիւն|բնութեան]] երեւոյթները եւ օրինաչափութիւնները մտահայեցողաբար մեկնաբանող ուսմունք, որ յենելով [[բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] նուաճումներու եւ [[հասկացութիւն]]ներու վրայ, կը ձգտէր տալ բնութեան ընդհանուր բնական պատկերը<ref name="Cahan Natural Philosophy">{{cite book|editor1-last=Cahan|editor1-first=David|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|url=https://archive.org/details/fromnaturalphilo0000unse|date=2003|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0226089282}}</ref>: [[Պատկեր:Planisphæri cœleste.jpg|thumb|right|330px|Երկնային քարտես մը 17րդ դարէն, Հոլլանտացի քարտիսագիր '''Ֆրիտրիխ Տը Ուիթ'''ի կողմէ:]] == Պատմութիւնը == Պատմականօրէն այն փիլիսոփայութեան [[հնագոյն ձեւ]]ն է<ref>.The naturalist-theologian [[William Whewell]] was the one who coined the term "[[scientist]]." The ''Oxford English Dictionary'' dates the origin of the word to 1834.</ref>: [[Հին Փիլիսոփայութիւն|Հին]] եւ [[Միջնադարեան Փիլիսոփայութիւն|միջնադարեան]] փիլիսոփայութեան մէջ կը նոյնանէր բնագիտութեան եւ առհասարակ բնագիտութեան հետ։ Բնափիլիսոփայութիւնը առաջադրած է շարք մը արժէքաւոր գաղափարներ եւ գիտական կռահումներ։ Առաւել կարեւոր էին Անաքսագորասի, էմփետոգլըսի, Տեմոքրիթի եւ էփիգուրի [[բնափիլիսոփայական ուսմունք]]ները: Միջնադարեան կրթական եւ [[կրօն]]ական գաղափարներու տիրապետութեան պայմաններուն մէջ բնափիլիսոփայութիւնը գրեթէ վերացաւ փիլիսոփայութեան բնագաւառէն<ref>Martin Heidegger, ''The Principle of Reason'', trans. Reginald Lilly, (Indiana University Press, 1991), 62-[https://books.google.am/books?id=rWDUmlA6M98C&lpg=PP1&pg=PA63#v=onepage&q&f=false 63].</ref>: Այն նոր զարգացում ապրեցաւ [[Վերածնունդ|Վերածնունդի շրջանին]]՝ առաջադրելով շարք մը յառաջադիմական ուսմունքներ ([[նիւթակենսականութիւն]], [[համայնաստուածութիւն]])<ref>Michael J. Crowe, ''Mechanics from Aristotle to Einstein'' (Santa Fe, NM: Green Lion Press, 2007), 11.</ref>: XVII — XVIII դարերուն, կապուած [[Բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] զարգացման հետ, բնափիլիսոփայութիւնը իր նշանակութիւնը կորսնցուց։ Այն նոր վերելք ապրեցաւ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] դասական փիլիսոփայութեան եւ յատկապէս Շելինկի ուսմունքին մէջ։ Շելինքը [[քաղափարական հիմք]]երու վրայ ձեւակերպեց բնութեան միասնութեան գաղափարը` ձգտելով բնագիտութեան նուաճումներու իմաստաւորման միջոցով կառուցել բնութեան համապարփակ համակարգ մը<ref>{{cite book |title=Cause and Explanation in Ancient Greek Thought |last=Hankinson |first=R. J. |publisher=Oxford University Press |year=1997 |isbn=978-0-19-924656-4 |url=https://books.google.am/books?id=iwfy-n5IWL8C |page=125}}</ref>: Չնայած բնափիլիսոփայուփիւնը միշտ յենած է բնագիտութեան նուաճումներուն վրայ, այն անկարող եղած է տալու բնութեան բուն բացատրութիւնը, մնացած է հայեցողական, որքանով երեւոյթներու տակաւին իրեն անյայտ իրական կապերը կը փոխարինէր [[Գաղափարականութիւն|գաղափարական]] կապերով, եւ պակսող փաստերը կը փոխարինէր հնարքներով, լրացնելով իրական բացերը միայն երեւակայութեամբ։ Այս դէպքին ան արտայայտեց շատ հանճարեղ միտքեր եւ կռահեց յետագայ շատ յայտնագործութիւններ, սակայն քիչ [[անհեթեթութիւն]]ներ ալ չասուեցին։ Այն ժամանակ այլ կերպ չէր ալ կարող ըլլալ։ Իսկ այժմ, երբ մեզի համար բաւական է բնութեան [[ուսումնասիրութիւն|ուսումնասիրութեան]] արդիւնքներու վրայ նայիլ, այսինքն` անոնց սեփական կապակցութեան տեսակէտէն, որպէսզի կազմենք մեր ժամանակի համար բաւարար «բնութեան ձեւ» այժմ հասալ է բնափիլիսոփայութեան վերջը։ Անոր յարութիւն տալու ամէն փորձ ոչ միայն աւելորդ կ'ըլլար, այլ կ'ըլլար քայլ մը դէպի ետէւ ([[Էնկըլզ Ֆրիտրիխ]]ը, [[Լիւտուիկ Ֆոյերպախ]]ը եւ գերմանական [[Դասական Փիլիսոփայութիւն|դասական փիլիսոփայութեան]] վախճանը [[1972]] )։ == Ըստ Հայ Փիլիսոփայութեան == Հայ փիլիսոփայութեան պատմութեան մէջ իր բնափիլիսոփայութեան ուսմունքով եւ առանձին ուշագրաւ գաղափարներով աչքի ինկած է [[Անանիա Շիրակացի]]ն, որ ըլլալով [[բնագիտական ուղղութիւն|բնագիտական ուղղութեան]] հիմնադիրը հայ միջնադարեան փիլիսոփայութեան մէջ, վերակենդանացուցած է հին գիտութեան առաջաւոր աւանդոյթները։ Ուշագրաւ էին նաեւ [[Յովհաննէս Սարկաւագ]]ի (Իմաստասէր) եւ [[Յովհաննէս Երզնկացի|Յովհաննէս Երզնկացու]] բնափիլիսոփայուփեան հայեացքները։ Շարք առաջաւոր գաղափարներով, յատկապէս [[տարրաբանութիւն|տարրաբանութեան]] եւ [[մարդակազմութիւն|մարդակազմութեան]] հարցերուն մէջ, հանդիսացան իբրեւ Տաթեւի Փիլիսոփայութեան Դպրոցի ներկայացուցիչները ([[Յովհան Որոտնեց]]ի, [[Գրիգոր Տաթեւացի]], [[Մաթէոս Զուղայեցի]])։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն]] 0ycxnx5jv9dvzrh752z3q3qvud489up 0 2377 253904 248469 2026-08-28T23:31:33Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253904 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Վարազդատ Գազանճեան''' ({{lang-en|Varaztad Kazanjian}}[[18 Մարտ]] [[1879 թուական|1879]], [[Երզնկա]] - [[19 Հոկտեմբեր]] [[1974 թուական|1974]], Պոսթըն), հայազգի վիրաբոյժ։ «Փլասթիք վիրաբուժութեան հայր»ը։ Հարուըրտ համալսարանի փլասթիք վիրաբուժութեան առաջին փրոֆէսօր։<ref>{{cite book|last1=DiCanio|first1=Margaret|title=Memory fragments from the Armenian genocide : a mosaic of shared heritage|date=2002|publisher=Mystery and Suspense Press|location=New York|isbn=0595238653|page=89|url=https://books.google.am/books?id=Ku12fw9-GLsC}}</ref><ref>{{cite book|last1=Coon|first1=Carleton S.|title=Caravan - The Story of Middle East|date=2013|publisher=Read Books Ltd|isbn=1446547078|url=https://books.google.am/books?id=20d8CgAAQBAJ|quote=Dr. Varaztad Kazanjian of Boston is the father of plastic surgery}}</ref><ref name="adalian">{{cite book|last1=Adalian|first1=Rouben Paul|title=Historical dictionary of Armenia|date=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, MD|isbn=0810874504|page=378|edition=2nd|url=https://books.google.am/books?id=QS-vSjHObOYC}}</ref> == Կենսագրութիւն == Վարազդատ Գազանճեանը ծնած է Երզնկա, 1879 թուականին<ref>{{Cite book|title=Historical dictionary of Armenia|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000adal|last=Adalian|first=Rouben Paul|date=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6096-4|edition=2nd ed|series=Historical dictionaries of Europe|location=Lanham, Md}}</ref>։ 1879-ին (հաւանաբար աւելի ուշ տարիքի) յաճախած է Սեբաստիոյ ֆրանսական Յիսուսեան միաբանութեան դպրոցը, այնուհետեւ տեղափոխուած է Սամսոն, ուր աշխատած է եղբօրը հետ, իսկ յետոյ՝ փոստային ծառայութեան մէջ<ref>{{Citation|title=Kazanjian, Varaztad Hovhannes, (18 March 1879–19 Oct. 1974), oral and plastic surgeon; retired; Professor Emeritus of Plastic Surgery, Harvard, USA, 1947; Senior Consulting Surgeon: Massachusetts Eye and Ear Infirmary; Massachusetts General Hospital; Boston City Hospital; New England Deaconess Hospital; Mount Auburn Hospital; Beth Israel Hospital and others|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u156271|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2026-03-05}}</ref>։ Փախչելով Համիտեան ջարդերէն՝ 1895-ի Հոկտեմբերին մեկնած է ԱՄՆ, հաստատուած՝ Մասաչուսեց նահանգի Ուուսթըր քաղաքը եւ աշխատած՝ մետաղալարի գործարանի մը մէջ<ref>{{Cite book|title=Historical dictionary of Armenia|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000adal|last=Adalian|first=Rouben Paul|date=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7450-3|edition=2nd ed|series=Historical dictionaries of Europe|location=Lanham, MD}}</ref>։ 1900-ին, ստանալով ԱՄՆ քաղաքացիութիւն, Գազանճեանը 1902-1905 թուականներուն ուսանած է Հարվըրտի համալսարանին մէջ<ref>Hyson, John M.; Whitehorne, Joseph W. A.; Greenwood, John T. (2008). ''A history of dentistry in the US Army to World War II''. Falls Church, Va.: Office of the Surgeon General, United States Army. էջ 494. ISBN <bdi>0160821592</bdi>.</ref>, իսկ 1921-ին արժանացած է դոկտորի աստիճանի։ 1915-1919 թուականներուն եղած է Հարվըրտի համալսարանի բժշկական բաժանմունքի ծնոտներու եւ դէմքի գլխաւոր վիրաբոյժը։ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն կամաւորաբար միացած է Հարվըրտի բժշկական զօրախումբին<ref>Converse, John Marquis (1975 թ․ ապրիլ). «Obiturary». ''Plastic & Reconstructive Surgery''. '''55''' (4): 524–5.</ref>։ Հոն ան բուժած է խրամատներու մէջ տուժածներուն ծանր վնասուածքները՝ ծնոտի, քիթի, այտերու, ինչպէս նաեւ փամփուշտներէ ու նռնակներէ վնասուած գանկեր<ref>Adalian, Rouben Paul (2010). ''Historical dictionary of Armenia'' (2nd ed.). Lanham, MD: Scarecrow Press. էջ 378. ISBN <bdi>0810874504</bdi>.</ref>։ Աշխատելով Ֆրանսայի ռազմադաշտերու ինքնաշէն հիւանդանոցներու հասարակ պայմաններուն մէջ՝ Գազանճեանը ցուցաբերած է մարդկային հոգատարութիւն եւ բժշկական նորարարական մեթոտներ, որով ալ սկիզբ առած է իր ասպարէզը՝ իբրեւ պլաստիկ վիրաբուժութեան արդի փորձառութեան հիմնադիր։ 1916-ին Գազանճեանը ստացած է մայորի կոչում: == Ասպարէզ<ref>{{Citation|title=Varaztad Kazanjian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Varaztad_Kazanjian&oldid=1332142940|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-05|language=en}}</ref> == Գազանճեան եղած է Հարվըրտի համալսարանի Բերանի կլինիկական վիրաբուժութեան փրոֆեսէօր 1922-էն 1941 թուականներուն, երբ անուանուեցաւ Հարվըրտի Պլաստիկ վիրաբուժութեան առաջին փրոֆեսէօրը։ Բացի այդ, Տոքթ. Գազանճեանը եղած է Պլաստիկ վիրաբոյժներու ամերիկեան միութեան, Դիմածնօտային վիրաբուժութեան ամերիկեան ընկերութեան եւ Նիւ Ինկլընտի Պլաստիկ եւ վերակառուցողական վիրաբուժութեան ընկերութեան նախագահը։ Ան նաեւ անդամ (Fellow) էր Ամերիկեան վիրաբոյժներու քոլէճին, Ամերիկեան ակնաբուժութեան եւ քիթ-կոկորդ-ականջաբանութեան ակադեմիային, Ամերիկեան ատամնաբոյժներու քոլէճին, ինչպէս նաեւ Պլաստիկ վիրաբուժութեան ամերիկեան խորհուրդի վկայեալ անդամ։ 1966-ին Լոնտոնի մէջ ան կարգուեցաւ Պլաստիկ վիրաբոյժներու բրիտանական միութեան պատուաւոր անդամ, իսկ 1967-ին՝ Կլասքոյի Բժիշկներու եւ վիրաբոյժներու թագաւորական քոլէճի պատուաւոր անդամ։ Ան նաեւ պատուաւոր անդամ էր Մասաչուսեցի ատամնաբուժական ընկերութեան, Պլաստիկ եւ վերակառուցողական վիրաբուժութեան ամերիկեան ընկերութեան եւ Բերանի վիրաբուժութեան ակադեմիային։ == Պարգեւներ Եւ Ճանաչումներ == Ան արժանացած է քանի մը մրցանակներու, որոնց շարքին է Միացեալ Թագաւորութեան Ճորճ Ե. թագաւորին կողմէ շնորհուած Սուրբ Միքայէլի եւ Սուրբ Գէորգի շքանշանը: 1951-ին անոր շնորհուեցաւ Պլաստիկ եւ վերակառուցողական վիրաբոյժներու ամերիկեան ընկերութեան Պատուաւոր մրցանակը:<ref name="converse">{{cite journal|last1=Converse|first1=John Marquis|title=Obiturary|journal=Plastic & Reconstructive Surgery|date=April 1975|volume=55|issue=4|pages=524–5|url=http://journals.lww.com/plasreconsurg/Citation/1975/04000/OBITUARY_.27.aspx}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://collections.countway.harvard.edu/onview/items/show/12820 Varaztad H. Kazanjian] {{DEFAULTSORT:Գազանճեան, Վարազդատ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ վիրաբուժներ]] [[Ստորոգութիւն:18 Մարտի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:19 Հոկտեմբերի մահեր]] lxeyj3xlujz86bvb2cua31rd2o22sal 0 2433 253782 239254 2026-08-28T22:02:29Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253782 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Garni Temple 02.JPG|350px|մինի|աջից|'''Գառնիի հեթանոսական տաճարը 2014 թուականին''']] '''Գառնիի հեթանոսական տաճար''', հին հայ հեթանոսական տաճար [[Կոտայքի մարզ]]<nowiki/>ի համանուն գիւղին մէջ, [[Ազատ (գետ)|Ազատ գետ]]<nowiki/>ի աջ ափին: [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձան է<ref>{{cite web | url=http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=11757 | title=Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում՝ Հայաստանի Հանրապետության Կոտայքի մարզի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին: | publisher=Arlis.am | accessdate=սեպտեմբերի 10, 2015:}}</ref>: Առաջին անգամ կը յիշուի [[Տակիտոս]]<nowiki/>ը՝ «Gornea» ձեւով: Ամրոցը կառուցուած է հաւանաբար (Ք․ա․) Բ. դարուն: Աւանդութիւններէն մեկնած՝ [[Մովսէս Խորենացի]] Գառնիի հիմնադրումը կը վերագրէ [[Հայկ Նահապետ|Հայկ նահապետ]]<nowiki/>ի ծոռան՝ [[Գեղամ]]<nowiki/>ին, որու թոռնիկին՝ Գառնիկի անունով ալ, կոչուած է Գառնի: {{քաղվածք|․․․ կը շինուի դաստակերտ մը եւ անունը կը դնէ Գեղամի, որ յետոյ անոր թոռնիկին՝ Գառնիկի անունով կոչուեցաւ Գառնի:|Մովսէս Խորենացի, [[Հայոց պատմութիւն (Մովսէս Խորենացի)|Հայոց պատմութիւն]]<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Մովսես Խորենացի | year=1991 | location=Երեւան | pages=77}}</ref>}} == Պատմութիւն == Միջնադարեան մեր մատենագիտութեան մէջ Մովսէս Խորենացիի յօրինած աւանդութիւնը ճանչցուած է իբրեւ ճշմարիտ՝ իրական: ԺԴ. դարու ձեռագիրի մը մէջ ալ դաստակերտ-ամրոցի հիմնադրման տարին կը համարուի Ք․ա․ 2166 թուականը: [[Պատկեր:Tiridates.jpg|350px|մինի|'''[[Տրդատ Ա.]]''']] Գառնիի դերը մեծ է յատկապէս [[հելլենիստական շրջան]]<nowiki/>ի (Ք․ա․) Գ.-Ա. դարերուն եւ անոր յաջորդած դարերու հայկական մշակոյթի էական գիծերը վեր առնելու տեսանկիւնէն: Այս շրջանի քաղաքներու կառուցապատման, ճարտարապետական ու կենցաղային արժէքներու մասին հիացմունքի խօսքեր ձգած են [[Ստրաբոն|Ստրապոն]]<nowiki/>ը, [[Պլուտարքոս (սրեւմտահայերէն)|Պլուտարքոս]]<nowiki/>ը, [[Ապպիանոս]]<nowiki/>ը: Անոնց վկայութիւններէն մեկնած ակնյայտ է, որ հայերը, փոխ առնելով [[Արեւելք]]<nowiki/>ի եւ [[Արեւմուտք]]<nowiki/>ի քաղաքակրթութեան լաւագոյն դրսեւորումները, յատկապէս քաղաքաշինական նուաճումները, իրենց երկրին մէջ ստեղծած են քաղաքներու ու քաղաքային կենցաղի նոր ձեւ մը, որ օրինակ պէտք էր ծառայէր դրացիներուն համար: Խօսելով հայկական մշակոյթի մասին՝ [[Նիկողայոս Մառ]] կը գրէ, որ հայ ժողովուրդը «գեղարուեստի ազնուացնող նմոյշներ կու տայ իրենց բռնակալներուն, ամէն ազգի մատչելի ճարտարապետական գիծերու ներդաշնակ երաժշտութեամբ»: [[Ալեքսանտր Սահինեան]] կը գրէ. {{քաղվածք|Հին Հայաստանի ճարտարապետական առանձին յուշարձաններու մնացորդները, հայրենի եւ օտարերկրեայ մատենագիտական տեղեկութիւնները աներկբայօրէն ցոյց կու տան նախաքրիստոնէական Հայաստանի մէջ զարգացման նշանակալից աստիճանի հասած ճարտարապետական մշակոյթի գոյութիւնը:<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=5:}}</ref>:|}} [[Հայաստան]]ի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակուելէ ետք, նոր կրօնի քարոզիչները զօրքերու միջոցով կ'ոչնչացնեն երկրի նախաքրիստոնէական շրջանին ստեղծուած [[հեթանոսական պաշտամունք]]<nowiki/>ի գրեթէ բոլոր յուշարձանները<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Ագանթագեղոս | year=1983 | location=Երեւան | pages=102–126:}}</ref>: Միայն առանձին տեղերու մէջ որոշ մեհեաններ յարմարեցուած են նոր կրօնի պահանջներուն եւ վերածուած քրիստոնէական պաշտամունքի տաճարներու կամ ծառայած աշխարհիկ նպատակներու: Նման հազուագիւտ երեւոյթ է Գառնիի տաճարը: Արդէն պարզուած է, որ ամրոցի այժմու կիսաւեր պարիսպները, կառուցուած են Ք․ա․ Գ.-Բ. դարերուն: Ք․ե․ Ա. դարու կէսերուն զայն աւերած են հռոմէական զօրքերը: Ա. դարուն, 70-ական թուականներուն, Գառնին վերականգնած է [[Տրդատ Ա.|Տրդատ Ա․]] թագաւորը: Իր ձգած յունարէն արձանագրութեան մէջ ան կ'անուանուի «[[անառիկ ամրոց|անառիկ ամրոց»]], իսկ [[Փաւստոս Բիւզանդ]]<nowiki/>ը՝ «[[արքունի ամուր ամրոց|արքունի ամուր ամրոց»]]<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Փավստոս Բուզանդ | year=1987 | location=Երեւան | pages=61:}}</ref>: Արտաշէսեան եւ [[Արշակունեաց թագաւորներ]]ու օրով Գառնին եղած է նշանաւոր ամրոց, զօրակայան եւ ամարանոց, իսկ Դ. դարուն՝ եպիսկոպոսանիստ բնակավայր: Ամրոցը աւերուած է արաբական նուաճումներու ատեն, իսկ վերականգնած է Ժ. դարու սկիզբը՝ [[Աշոտ Ա. Բագրատունի|Աշոտ Բ. Բագրատունի]]<nowiki/>ի օրով: Գառնիի ամրոցը աւելի քան կէս հազարամեակ եղած է հայ արքաներու ամառնային նստավայրը: === Կառուցում === Տրդատ Ա.-ը Ք․ե․ 65-ին կը մեկնի [[Հռոմ]] [[Ներոն]]ի կայսեր մօտ՝ թագադրուելու: Մինչ այդ Հայաստանի մէջ Հռոմի ազդեցութիւնը վերականգնելու նպատակով պատերազմ կը սկսի (54-63 թուականներ) [[Պարթեւաստան]]<nowiki/>ի դէմ, որ վերջ կը գտնէ [[հայ-պարթեւական ուժեր]]ու յաղթանակով: [[Հռենադայի պայմանագիր|Հռենատայի պայմանագրով]] (64 թուական) կ'որոշուի, որ հայոց արքայ Տրդատ Ա.-ը իր թագը պիտի ստանայ Ներոնէն: Հռոմէական զօրքերը 59-ին գրաւած, աւերած ու հրկիզած են Հայաստանի մայրաքաղաք [[Արտաշատ]]ը: Ներոնի ցուցմունքով [[Կորպուլոն]]<nowiki/>ը Տրդատ Ա.-ի հետ 64-ին ստորագրած է Հռենատայի հաշտութեան պայմանագիրը, ճանչցած է [[Մեծ Հայք]]<nowiki/>ի անկախութիւնը, իսկ Տրդատը՝ Հայաստանի թագաւոր, պայմանով, որ ան մեկնի Հռոմ եւ թագադրուի Ներոնի ձեռքով: 65-ին, Տրդատ Ա. իր ընտանիքով՝ կնոջ ու երեխաներուն, եղբօրորդիներուն, ինչպէս նաեւ երեք հազար հայ ու պարթեւ հեծելազօրքի, շքախումբի եւ հռոմէական յատուկ զօրամասի մը ուղեկցութեամբ, ցամաքով կ'ուղղուի Հռոմ: Անոնց ամէնէն հանդիսաւոր ու փառահեղ ընդունելութիւնը ցոյց կու տան: Ուղեւորութեան ամբողջ ծախսը (օրական մօտ 200.000 տինար-տրաքմէ, այսինքն՝ շուրջ 160.000 ռուպլի) կը վճարէր Հռոմէական կայսրութիւնը: Ներոն կայսրը Տրդատը կ'ընդունի սիրալիր: [[Ներապոլիս]] եւ [[Հռոմ]] քաղաքներուն մէջ ի պատիւ անոր կը կազմակերպուին շքեղ հանդէսներ ու մրցախաղեր: Ներոն Տրդատ Ա.-ը կը թագադրէ Հռոմի ֆորումին մէջ՝ բազմութեան եւ զօրքի ներկայութեամբ: Այդ իրադարձութիւնը կը նկարագրէ [[Տիոն Կասիոս]]<nowiki/>ը. այդ օրը Տրդատ, բռնադատելով իր հպարտութիւնը, պատեհութեան եւ անհրաժեշտութեան առջեւ կը դառնայ ծառայամիտ, առանց ուշադրութիւն դարձնելու, թէ ստորացուցիչ խօսքեր պիտի բարբառէր իր ստանալիք պարգեւին յոյսով: Ան կ'ըսէ. {{քաղվածք|Ես, ո՛վ վեհապետ, Արսակէսի հետնորդն եմ, Վոլոգեսոս եւ Պակորոս թագաւորներու եղբայրը, իսկ քու՝ ծառադ: Ու եկած եմ ես քեզի, իմ աստուծոյս, երկրպագելու, ինչպէս Միթրային, եւ թող ինծի համար կատարուի այն, ինչ որ դուն կը կամենաս. քանզի դուն ես իմ վիճակը եւ իմ բախտը:<ref>{{cite book | title=Դիոն Կասիոս.– Հին հունական աղբյուրներ | author=Հովսեպոս Փլավիոս | year=1976 | location=Երեւան | pages=203:}}</ref>:|}} Իսկ Ներոն անոր կը պատասխանէ. {{քաղվածք|Եւ դուն լաւ ըրիր անձամբ այստեղ գալով, որպէսզի իմ ներկայութիւնս վայելես. եւ այն ամէնը, ինչ որ քու հայրդ քեզի ժառանգութիւն ձգեց, քու եղբայրներդ չպահպանեցին, ես բոլորը քեզի կը պարգեւեմ եւ քեզ կը դարձնեմ Հայաստանի թագաւոր, որպէսզի թէ՛ դուն եւ թէ՛ անոնք հասկնան, թէ ես կրնամ թագաւորութիւններ եւ՛ վերացնել, եւ՛ պարգեւել <ref name="Դոն Կասիոս">{{cite book | title=Դիոն Կասիոս.– Հին հունական աղբյուրներ | author=Հովսեպոս Փլավիոս | year=1976 | location=Երեւան | pages=204:}}</ref>|}} Կորպուլոնի աւերած [[Արտաշատ]]<nowiki/>ը վերաշինելու համար, Ներոն Տրդատի կը նուիրէ 50 միլիոն տինար-տրաքմէ, այսինքն՝ շուրջ 40 միլիոն ռուպլի, ինչպէս նաեւ Արտաշատը վերականգնելու համար՝ հռոմէացի բազմաթիւ արհեստաւորներ: Տրդատ ունէր շինարարական աշխատանքներու ընդարձակ ծրագիր: Ան չի բաւարարուիր Ներոնի տուած արհեստաւորներով եւ «… մեծ դրամ խոստանալով, կը ձգտի իրեն հետ Հայաստան տանիլ այլ վարպետներ եւ արհեստաւորներ, բայց Կորպուլոն արգելք կը հանդիսանայ, թոյլ տալով թագաւորին իրեն հետ տանիլ միայն անոնք, որոնք տուած էր կայսրը»: Տրդատ Ա. 66-ին իր ուղեկիցներով կը վերադառնայ Հայաստան եւ օգտուելով խաղաղ ու բարենպաստ պայմաններէն, կը զբաղի շինարարական աշխատանքներով՝ կը վերաշինէ աւերուած Արտաշատը՝ «[[Հայոց Կարթագենը]]» եւ այլ բնակավայրեր: Ան կը վերակառուցէ նաեւ Գառնիի բերդը եւ անոր ներսը՝ նոր շէնքեր, որոնց մէջ է՝ Գառնիի տաճարը: === Պաշտամունք === Կ'ենթադրուի, որ տաճարը նուիրուած է արեւի աստուած [[Արեգ-Միհր]]<nowiki/>ին<ref>{{cite book | title=Очерки по истории культуры древней Армении | author=К. В. Тревер | year=1953 | location=Москва | pages=77–95}}</ref>: Հայ արքաները, յատկապէս Տրդատ, իրենց աստուած-հովանաւորը կը համարէին [[Միթրա]]<nowiki/>ն, եւ բնական է թիւին մէջ այն ենթադրութիւնը, որ հզօր Հռոմի դէմ յաղթանակէն ու անոր իսկ կողմէն թագադրուելէ ետք, վերադառնալով հայրենիք, իր գահանիստ վայրին մէջ կը կառուցուի Գառնին, տաճար՝ նուիրուած իր հովանաւոր-աստուած Միհրին<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Մովսես Խորենացի | pages=188:}}</ref>: Միհրը, իբրեւ լոյսի, ճշմարտութեան խորհրդանիշ, յաճախակի պատկերուած է ցուլի (խաւարի) դէմ մենամարտելու ատեն: Ա. Կ. Տեւեր կը գրէ..․ {{քաղվածք|․․․ Գառնիի հեթանոսական տաճարը նուիրուած է Արեւի աստուծոյ պաշտամունքին, հնարաւոր է, որ այդ աստուածութիւնը ժողովուրդին մէջ կը կրէր Արեգ անունը, իսկ Արշակունիներու թագաւորական առօրեայ կենցաղին մէջ կը կոչուէր [[Միհր]], այսինքն՝ [[Միթրա]]:<ref>{{cite book | title=Очерки по истории культуры древней Армении | author=К. В. Тревер | year=1953 | location=Москва | pages= 42–59}}</ref> |}} === Բարենորոգումներ === [[Պատկեր:Garni Fortress, Ruins of Surb Sion Church.jpg|300px|մինի|աջից|'''Է. դարու Ս. Սիոն եկեղեցւոյ փլատակները:''']] Դ. դարու առաջին տարիներուն տաճարին ներսը եւ դուրսը կատարուած են բարենորոգման աշխատանքներ. անիկա կը վերափոխուէր իբրեւ «տուն հովանոց»: Վերածուած են դուրսի զոհասեղանները, ներսի կուռքը, ծածկուած է երդիքի բացուածքը, վերցուած է երդիքէն թափող ջուրերու հեռացման համար յատակին վրայ ստեղծուած քարակերտ կազմածը, եւ այդ մասը սալայատակուած է: Վերափոխուած է տաճարին մուտքը՝ զայն յարմարեցնելով բնակութեան համար<ref>{{cite book | title=Գառնիի յունարէն արձանագրությունը եւ Գառնիի հեթանոսական տաճարի կառուցման ժամանակը | author=Հակոբ Մանանդյան | year=1946 | location=Երեւան | pages=134–135:}}</ref>: Գառնիի պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած որոշ բեկորներու ուսումնասիրութիւնը այն եզրակացութեան կը յանգին, որ քրիստոնէական կրօնի ընդունումէն ետք, հեթանոսական տաճարը վերակառուցուած է եւ անոր մէջ ստեղծուած է եկեղեցին: Այդ տեսակէտին են [[Խաչատուր Դադաեան|Խաչատուր Տատաեան]]<nowiki/>ը, Յա. Սմիռնովը, Կ. Վ. Տրեւրը: Անոր համակարծիք չէ [[Ալեքսանտր Սահինեան]]<nowiki/>ը<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=24:}}</ref>: Ըստ անոր՝ եկեղեցին եղած է, բայց անիկա կառուցուած է հին տաճարի արեւմտեան կողմին մէջ: Այդ քառակերտ եկեղեցին կառուցուած է Է. դարուն, որու աւերակները ցարդ նոյն տեղին մէջ են<ref>{{cite book | title=Գառնիի յունարէն արձանագրությունը եւ Գառնիի հեթանոսական տաճարի կառուցման ժամանակը | author=Հակոբ Մանանդյան | year=1946 | location=Երեւան | pages=104}}</ref>: === Երկրաշարժ === [[Պատկեր:Ruined temple of Garni, early 20th century.jpg|350px|մինի|աջից|Տաճարի փլատակները Ի. դարու սկիզբը (հրատարակուած 1918-ին)<ref>{{cite book | url=https://archive.org/stream/diebaukunstderar01strz#page/12/mode/2up 13 | title=Die Baukunst der Armenier und Europa [The Architecture of the Armenians and of Europe] Volume 1 | publisher=Kunstverlag Anton Schroll & Co. | author=Josef Strzygowski}}</ref>:]] 1679-ին Գառնիի տաճարը կը քանդուի ուժեղ երկրաշարժի մը հետեւանքով: Կործանած տաճարին մասերը, նրբաքանդակ սիւներու կտորները եւ պատերուն քարերը, խոյակները կ'իյնան տաճարին շուրջը, ինչ որ հնարաւոր կը դարձնէ տաճարին վերակազմութիւնը իր նախնական տեսքով: Մինչ այդ, հարկ է յիշատակել այն փաստը, որ տաճարին վերականգնման հարցը յարուցուած է 1880-ական թուականներուն, երբ հնագէտ կոմս Ա. Ա. Ուվարովի առաջարկով կը նախատեսուէր տաճարին քարերը տեղափոխել [[Թիֆլիս]] եւ այնտեղ վերականգնել զայն: Քարերու տեղափոխումը յանձնարարուած էր [[Երեւան]]<nowiki/>ի նահանգապետին, որ բարեբախտաբար, չի կատարեր այդ յանձնարարականը՝ արհեստագիտական անհնարին պայմաններ հիմնաւորելով:<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=11:}}</ref>: Գառնիի տաճարի հետազօտութեամբ գրաւուած են [[Նիկողայոս Բունիաթեան]]<nowiki/>ը<ref>{{cite book | title=Հեթանոսական տաճար Տրդատի պալատին կից Գառնի ամրոցում | author=[[Նիկողայոս Բունիաթյան]] | year=1933 | location=Երեւան}}</ref>, [[Բաբգէն Առաքելեանը|Բաբգէն Առաքելեան]]<nowiki/>ը<ref>{{cite book | title=Гарни | author=Б. Аракелян | year=1952 | location=Ереван}}</ref>, Ն. Տոկարսկին եւ այլ հեղինակներ<ref>{{cite book | title=Архитектура Армении IV–XIV вв | author=Н. М. Токарский | year=1961 | location=Ереван}}</ref>: === Ուսումնասիրութիւններ === Մինչ այդ՝ 1909-1911 թուականներուն, Նիկողայոս Մառի արշաւախումբը առաջինը եղած է, որ պեղած ու բացած է Գառնիի հեթանոսական տաճարը, այնուհետեւ [[ՀՀ Գիտութիւններու ակադեմիա|ՀՀ Գիտութիւններու ակադեմիոյ]] մէջ 1948-էն գործող արշաւախումբը (ղեկ. Բաբգէն Առաքելեան)՝ ամրոցին ճարտարապետական ամբողջ համալիրին (ամրաշինական ու քաղաքաշինական կառոյցներու) մնացորդները: 1930-ականներուն [[Նիկողայոս Բունիաթեան]]<nowiki/>ը փորձած է վերականգնել տաճարը: 1949-ին, [[ԳԱ հնագիտական արշաւախումբ]]<nowiki/>ը կը ձեռնարկէ Գառնիի կանոնաւոր պեղումները Բաբգէն Առաքելեանի ղեկավարութեամբ: Այդ արշաւախումբին հետ ալ Գառնիի ճարտարապետական կառոյցի իր ուսումնասիրութիւնը սկսաւ Ալեքսանտր Սահինեանը: Գառնիի տաճարի վերականգնման նախագիծը կառավարութիւնը կը հաստատէ 10 Դեկտեմբեր 1968-ին: Յունուար 1969-ին կը սկսին վերականգնման աշխատանքները: Այստեղ եւս աշխատանքները կը ղեկավարէր Ալեքսանտր Սահինեանը: Վերականգնումը կ'աւարտի 1975-ին՝ տաճարի կառուցումէն ճիշդ ԺԹ. դար եւ կործանումէն շուրջ երեք դար ետք: == Ճարտարապետութիւն == [[Պատկեր:Garni temple 1.gif|300px|մինի|ձախից|'''Տաճարի յատակագիծը''']] [[Պատկեր:Garni, Pagan Temple & Fortress02.jpg|300px|մինի|աջից|'''Գառնիի տաճարի քիւիներէն հատուած''']] Տաճարը [[հելլենիստական շրջան]]<nowiki/>ի ճարտարապետութեան բնորոշ պերիպտեր տիպի կառոյց է (պերիպտեր՝ չորս կողմէն սիւնաշարերով եզերուած աղօթասրահ): Կանգնած է բարձր պատուանդանի վրայ, որու գլխաւոր մուտքէն առաջ ունի ինը աստիճանէ բաղկացած քարէ սանդուխներ: Եռանկիւն [[ճակտոն]]<nowiki/>ը (հիւսիսային ճակատ) եզերուած է ատամնաշարի եւ բուսական ու երկրաչափական քանդակներու հարուստ համադրութեամբ: Երկթեք տանիքը ծածկուած է [[բազալտ|պազալթ]]<nowiki/>է սալիկներով՝ միացուած [[արճճ (արեւմտհայերէն)|արճճ]]<nowiki/>ով, ամրացուած գամերով: Վիմագրական, մատենագիտական ու հնագիտական նիւթերու համատեղումով արդէն պարզուած է, որ տաճարը կառուցած է Տրդատ Ա. թագաւոր, իր թագաւորութեան 11-րդ տարին, այսինքն՝ Ք․Ե․ 77-ին: Մասնագէտներու մեծագոյն մասը տաճարը կը համարէ «հռոմէական», «յունահռոմէական» յուշարձան կամ անոր ճարտարապետութիւնը կը կապէ հելլենիստական ընդհանուր արուեստի հետ՝ գրեթէ միշտ ընդգծելով (աւելի կամ պակաս չափով) յուշարձանի ճարտարապետական-կառուցողական արուեստին մէջ դրսեւորուող տեսակի առանձնայատկութիւնները<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=213:}}</ref>: Մէկ մասը, յուշարձանը կը դիտէ իբրեւ հայկական-հելլենիստական կառուցուածք, իսկ որոշ հեղինակներ, ճիշդ հակառակը, զայն կը համարեն «պատահական», «օտար մարմին» մը հայկական հողին վրայ: Մառ, հայկական ճարտարապետութեան մէջ կը տեսնէր երկու ուղղութիւն՝ առաջինը տեղական, երկրորդը՝ կազմաւորուած [[յունահռոմէական ճարտարապետութիւն|յունահռոմէական ճարտարապետութեան]] ազդեցութեան ներքեւ<ref>{{cite book | title=Հայկական ճարտարապետության հարցերը Նիկողայոս Մառի աշխատություններում | publisher=Պատմաբանասիրական հանդես | author=Ս. Խ. Մնացականյան | year=1985 | location=Երեւան | pages=23:}}</ref>:Մառ կը գրէ. {{քաղվածք|… այլ ժողովուրդներէն կրած ազդեցութիւններն ալ այնպէս իւրացուած է, որ այդ ստացածին վրայ դրոշմած է իր սեփական ազգային կնիքը:<ref>{{cite book | title=Հայկական մշակույթ | author=Նիկողայոս Մառ | year=1989 | location=Երեւան | pages=16:}}</ref>|}} [[Ալեքսանտր Սահինեան]] այն կարծիքին է, որ Գառնիի տաճարը յունահռոմէական, ընդհանուր հելլենիստական ու տեղին գոյութիւն ունեցող ճարտարապետական-կառուցողական արուեստի իւրայատուկ համադրում մըն է, որ հայկական-հելլենիստական մշակոյթի յուշարձան է: === Շինութիւններ === [[Պատկեր:...Garni.JPG|250px|մինի|աջից|'''Գառնիի հեթանոսական տաճարը երեկոյեան, 2014 թուական:''']] Գառնիի ամրոցը [[Արարատեան դաշտավայր]]<nowiki/>ի հիւսիս-արեւելեան մատոյցներու պաշտպանական համակարգի յենակէտն էր: Հին շրջանին հրուանդանի եռանկնեան գագաթը կազմող բնական անանցանելի ժայռի շարունակութեան վրայ ստեղծուած է այն ատենուան համար անառիկ ամրաշինական հզօր կառուցուածք: Ամրոցին եռանկիւնաձեւ տարածքը, հարաւէն, հարաւ- արեւմուտքէն, մասամբ արեւելքէն երիզուած ըլլալով մինչեւ 300 մ. բարձրութիւն ունեցող ժայռերով, հիւսիսէն, հիւսիս-արեւմուտքէն եւ արեւելքէն շրջապատուած է տասնչորս աշտարակներու յաջորդականութեամբ ստեղծուած պարսպապատով, որու ամբողջ պարագիծը (աշտարակներու հետ) 314,28 մ. է: Ամրոցին պաշտպանական համակարգին արեւելեան հատուածներուն մէջ, ուր տեղանքի պատճառով հակառակորդը դժուարութեամբ կրնար մօտենալ պարսպապատին, մօտենալու դէպքին մէջ ալ հակառակորդին յարձակումը հնարաւոր էր աւելի նուազ ուժերով ետ մղել, կառուցուած են աւելի քիչ թիւով աշտարակներ, այսինքն՝ իրարմէ ունին շուրջ՝ 25-32 մ. հեռաւորութիւն: Իսկ ամրոցին հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան մասին մէջ, ուր թշնամին կրնար համեմատաբար անարգել, մօտենալ պարսպապատին, հետեւաբար պէտք էր, որ աւելի մեծ ուժեր կեդրոնացուէին անոր դէմ, կառուցուած են մեծ թիւով աշտարակներ, այսինքն՝ իրարու աւելի մօտ են՝ 10-13,5 մ. հեռաւորութեան վրայ: Իբրեւ ռազմապաշտպանական յատուկ միջոցառում, մուտքէն դէպի արեւմուտք, չորրորդ եւ հինգերորդ աշտարակները միւսներու համեմատութեամբ կառուցուած են աւելի ներս՝ ստեղծելով արհեստական աղեղ, որուն մէջ ներքաշուած հակառակորդին ուժերը, ըլլալով աննպաստ պայմաններու մէջ, պէտք է դառնային աւելի դիւրին խոցելի: Պարսպապատը ունի աւելի քան երկու մեթր հաստութիւն: Անդրադառնալով ժամանակի պաշտպանական կառուցուածքներու պարիսպներուն՝ Վիտրուվիոս կը գրէ. {{քաղվածք|Ըստ ինծի, պատի … հաստութիւնը պէտք է այնպիսի ձեւով մը ընել, որպէսզի անոր վրայէն իրարու դէմ յանդիման քալող երկու զինուորներ կարենան իրարու քովէն անարգել, անցնիլ:|}} [[Պատկեր:Garni Robert Ker Porter - View of a Basaltick Valley, and Tackt-i-Tyradates.png|300px|մինի|աջից|'''Ռոպերթ Կեր Փոթերի նկար, Գառնիի կիրճ (հրատարակուած է 1821-ին)<ref>{{cite book | title=Travels in Georgia, Persia, Armenia, ancient Babylonia, &c. &c. Volume 1 | publisher=Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown | author=Robert Ker Porter | location=London | pages=[https://archive.org/stream/travelsingeorgia02port#page/624/mode/2up 624]}}</ref>: Տաճարի փլատակները կարելի է տեսնել պատկերին ձախ մասին մէջ:''']] Պարսպապատերը կազմուած են կապտաւուն որձաքարի հսկայ (3-5 թոն) [[սրբատաշ քար]]<nowiki/>է, չոր, առանց [[շաղախ]]<nowiki/>ի, որոնք հորիզոնական ուղղութեամբ իրարու միացած են, երկաթէ գամերով, եւ ասոնք ալ քարի փոսերուն մէջ ամրացուած են արճճով: Վերի եւ վարի շարքերուն միջեւ մետաղական կապեր չկան: Պարսպապատէն պահպանուած մասերը տեղ-տեղ 6-8 մ. բարձրութիւն ունին: Խորքին մէջ անոնք ունեցած են 12-15 մ. բարձրութիւն, իսկ առանձին տեղերուն մէջ՝ մինչեւ 25 մ. բարձրութիւն: [[Կիկլոպեան]] այդ կառոյցի անխտիր բոլոր քարերու ծանրութեան կեդրոններուն մէջ փորուած են 8 x 10 սմ. մակերեսով եւ 10-12 սմ. խորութեամբ յատուկ խոռոչներ, որոնց յատակի երկարութիւնը խոռոչի բացուածքի վերին եզրի երկարութեան համեմատութեամբ շատ աւելի մեծ է: Դէպի վար լայնցող փոսին մէջ կ'ագուցուէր մետաղական երկճիւղանի սեպ մը, որու ճիւղերուն արանքին մէջ տեղադրուող կազմածին միջոցով սեպին ճիւղերը վարի մասին մէջ կը հեռանան իրարմէ եւ ուժեղ կը հպին փոսին շեղ կտրուածքի պատերուն: Սեպին ամրացումէն ետք, անոր վերի մասին մէջ եղած օղակի մէջ կ'ամրացուէր ճոպան, եւ ճախարակի միջոցով քարը կը բարձրանար ու կը տեղադրուէր իր համապատասխան տեղը: Այդ եղանակը հին կառուցողական արուեստին յայտնի էր յունական ճարտարապետութեան հնագոյն շրջանէն<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=Երեւան | location=1983 | pages=105}}</ref>: Աշտարակները կառուցուած են երկու եղանակով. պաշտպանողական մասը կարեւոր հատուածին մէջ՝ մուտքին քով, ամբողջ մակերեսը շարուած է համատարած մեծ քարերով, իսկ միւս աշտարակներու արտաքինը պարագիծով կառուցուած են 1,15-1,50 մ. հաստութեամբ քարէ շրջանակներ, եւ անոնց մէջ լեցուած են բուտաբետուն՝ կազմուած [[կրի|կիր]]<nowiki/>է, [[աւազ]]<nowiki/>է, ճեղքուած [[որձաքար]]<nowiki/>է եւ [[գետաքար]]<nowiki/>է: Գառնիի բերդը, իր հզօր պաշտպանական համակարգով, անառիկ ու անմատչելի եղած է իր ժամանակի արհեստագիտութեան համար: === Պալատական շէնք === Պալատական համալիրը բաղկացած է քանի մը շէնքերէ: Պեղումներու հետեւանքով առայժմ բացուած են պալատական շէնքի 40 x 15 մ. տարածութիւն ընդգրկող նկուղային յարկի եւ հիմքերու մնացորդները: === Սենեակներ === [[Նկուղ]]<nowiki/>ային յարկի հարաւ-արեւելեան կիսուն մէջ 20 x 12,5 մ. մակերեսով կամարակապ դահլիճն է, իսկ միւս կիսուն՝ տնտեսական նպատակներու համար ծառայող բազմաթիւ սենեակներ են: Անոնց վրայ վերնայարկի սենեակներն են եւ արքայական ընդունելութեան սրահները: Այս շինութիւնները ժամանակին թերեւս ոչինչով չէին զիջած տաճարին, քանի որ կառուցման նախաձեռնող [[Տրդատ Գ թագաւոր|Տրդատ Գ. թագաւոր]], ինչպէս [[Մովսէս Խորենացի]] կը տեղեկացնէ, անոնք զարդարուելու տրուած են «մահարձանօք, սքանչելի դրոշմուածովք, բարձր քանդակաւ …» (գիրք Բ, գլուխ 2): === Բաղնիք === [[Պատկեր:Ancient royal bathroom in Garni 02.JPG|300px|մինի|ձախից|'''Բաղնիքի յատակի կառուցուածք:''']] Ամրոցի այդ հատուածին մէջ կը գտնուի արքունական բաղնիքը՝ հին տաճարէն մօտ 50 մ. դէպի հիւսիս-արեւմուտք՝ բաղկացած միեւնոյն ուղղութեամբ, իրարու յաջորդող չորս սենեակէ: Առաջին սենեակը, իր դիրքին եւ ներքին առաւել հարուստ ձեւաւորման շնորհիւ ([[խճանկար]]ով յատակ, կորագիծ խորշի մէջ ստեղծուած ջրաւազան եւայլն), եղած է բաղնիքի նախասրահ-հանդերձարանը: Երկրորդ եւ երրորդ սենեակները, ունենալով յատակագծային միեւնոյն ձեւը եւ չափերը, եղած են [[լոգարան]]<nowiki/>ներ, երկրորդը՝ սառ ջուրի համար, երրորդը՝ գաղջ: Չորրորդ սենեակի մեծ մասը, որ անմիջապէս կը յաջորդէ սառ եւ գաղջ լողասենեակներուն եւ ունի անոնց ձեւն ու չափերը, եղած են տաք ջուրի լողասենեակը եւ ջուրի տաքացման մասը: Հիւսիսարեւմտեան հատուածին մէջ գտնուած է ջրամբարը, հարաւարեւմտեան մասի յատակին տակ՝ կրակարանը՝ ջուր տաքցնելու համար: Ջուրը մատակարարուած է թրծուած կաւէ խողովակներով, իսկ բաղնիքը առհասարակ ջեռուցուած է հիպոկաուստի (յատակէն տաքցնելու) եղանակով: Ուշագրաւ է բաղնիքի լողասենեակներու՝ երկրի կողմերու նկատմամբ ունեցած կողմնորոշումը: Տաճարէն ընդամէնը 50 մ. հեռաւորութեան վրայ կառուցուած բաղնիքի շէնքը, որ տաճարին հետ կը դառնայ անոնց միջեւ ստացուած հրապարակը ձեւաւորող հիմնական շէնքերէն մէկը, ոչ թէ ճակատներով զուգահեռ է տաճարի պատերուն, այլ դրուած է կարծես պատահական ձեւով՝ թեք: Բոլոր լոգարանները իրենց գլխաւոր ճակատներով ուղղուած են դէպի հարաւ-արեւելք, իսկ տաք ջուրով լողարանը, գլխաւոր ճակատով ուղղուած ըլլալով դէպի հարաւարեւելք, իր ամբողջ տարածական ծաւալային յօրինուածքով կը գտնուի բաղնիքին ամբողջ կառուցուածքին հարաւարեւմտեան հատուածին մէջ: [[Ալեքսանտր Սահինեան]] կ՝եզրակացնէ․ {{քաղվածք|Սենեակներու նման դասաւորումը, ինչպէս կ՝երեւի, եղած է միանգամայն պատճառաբանուած: Շէնքը տեղադրուած է ամրոցի տարածքին ամենատաք հատուածին մէջ եւ ունի բաղնիքներու շէնքերու բնորոշ կողմնորոշում, այսինքն՝ այնպիսին, որպէսզի օգտագործուի նաեւ արեւու ջերմութիւնը<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=Երեւան | location=1983 | pages=60}}</ref>:|}} == Բաղնիքին յատակի խճանկարը == [[Պատկեր:Thetis garni.jpg|350px|մինի|աջից|'''Հանդերձարանի խճանկարէ հատուած''']] Գիտական-գեղարուեստական մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ հանդերձարանի [[խճանկար]]<nowiki/>ը: Անիկա ամբողջութեամբ պատրաստուած է [[Ազատ գետ]]<nowiki/>էն հաւաքուած եւ անոր ջուրով յղկուած տասնհինգ գոյնի բնական քարերէն: Բազմերանգ խճանկարին վրայ պատկերուած է ծով. ներկայացուած են տարբեր աստուածութիւններ, [[ջրահարս]]ներ (ներեիդներ), ձիու իրանով ձկան վերջաւորութեամբ մարդ, [[Ձկնորսություն|ձկնորսութիւն]], մեծ ու փոքր բազմատեսակ ձուկեր եւայլն: Պատկերներուն մէջ կան ծովու հետ կապուած զանազան արտայայտութիւններ («[[Ծովի խորք]]», «[[Ծովային անդորր]]» եւայլն) ու աստուածներու անուններ ([[Գլավկոս]], [[Թետիս]], [[Էթոս]], [[Արգիոս]], [[Պոթոս (արըեւմտահայերէն)|Պոթոս]] եւայլն): Խճանկարի կեդրոնին մէջ՝ հիւսուածապատ շրջանակին մէջ, պատկերուած են տղամարդու ու կնոջ կիսանդրիներ՝ յունարէնով համապատասխանաբար գրուած [[Ովկիանոս]] եւ [[Թալասսա]]: Ովկիանոսը, ըստ դիցաբանութեան, կը համարուի բոլոր աստուածներու հայրը, իսկ ծովը կը դիտարկուի իբրեւ [[գեղեցկութեան եւ սիրոյ աստուածուհի Ափրոդիտէ|գեղեցկութեան եւ սիրոյ աստուածուհի Ափրոտիթէ]]<nowiki/>ի մայրը: Շրջանակին վերը գրուած է՝ «Ոչինչ չստանալով աշխատեցինք» արտայայտութիւնը: Խճանկարի առանձին պատկերները, մասնաւորապէս ձուկերու, կատարուած վարպետութեամբ պատկերուած են: Վարդագոյն շրջանակի մէջ ծով պատկերուած է, ուր նուրբ մշակուած գունային (տոնալ) փոխանցումները կը ստեղծեն ջուրի ալիքներու շարժման պատրանք, նկարին տարբեր հատուածներուն մէջ ծովու ջուրերու տարբեր վիճակ մը կը տեսնուի: Խճանկարի որոշ հատուածներ ոչնչացուած են, հարաւ արեւելեան մասին մէջ կ՝երեւին կրակի հետքեր<ref>{{cite book | title=Երբ Արեւն աստված էր | author=Զ. Կասեդովսկի | year=1987 | location=Երեւան | pages=232}}</ref>: === Շրջակայք === Տաճարէն մօտ 20 մ. դէպի հիւսիս գտնուած է սպիտակ մարմարէ մեծ վարպետութեամբ քանդակուած ցուլի կճղակ: Հաւանաբար, ան պատկանած է տաճարին ներսը դրուած [[կուռք]]<nowiki/>ին, որ [[քրիստոնէական կրօն]]<nowiki/>ի ընդունումէն ետք հանուած է շէնքէն եւ ոչնչացուած է<ref>{{cite book | title=История архитектуры | author=О. Шуази | year=1938 | location=Москва | pages=338}}</ref>: Հայ եւ օտար սկզբնաղբիւրներէն յայտնի է, որ հայկական հեթանոսական տաճարներուն մէջ եղած են [[մարմար]]<nowiki/>է, փղոսկրէ, [[ոսկի]]<nowiki/>է, [[արծաթ]]<nowiki/>է, [[պրոնզ]]<nowiki/>է, [[պղինձ]]<nowiki/>է եւ այլ նիւթերէ շինուած աստուածներու ու կուռքերու արձաններ: Ալեքսանտր Սահինեան կը գրէ. {{քաղվածք|Նոր ուսումնասիրուած նիւթերը ցոյց տուին, որ պաշտուող կուռքի արձանը կանգնած է նաեւ Գառնիի տաճարին մէջ: Ան դրուած է ցելլայի ետեւի պատին մօտ, բարձր պատուանդանին վրայ, ներառուած ճակտոնով պսակուած բաւական մեծ չափեր ունեցող ուղղանկիւն խորշի մէջ:<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=84:}}</ref>|}} Այնպէս էր ամէն ինչ, որ շէնքէն դուրս՝ հրապարակի ուխտաւորները կարողանային զայն տեսնել: Պարբերաբար, հաւանաբար արեւադարձութեան կամ արեւակայութեան օրերուն, [[մոգ]]եր<nowiki/>ը այցելուներու համար կը կազմակերպէին իւրայատուկ միստիք ներկայացում մը: Որոշակի ժամանակ արեգակի ճառագայթները անկեան տակ տաճարի տանիքի քառակուսի անցքէն կ՝ինային տաճարի մուտքին առջեւ տեղադրուած՝ լաւ յղկուած քարէ կամ [[մետաղ]]<nowiki/>է ([[պրոնզ]]<nowiki/>է, արծաթէ) հայելիի վրայ, որոնք յայտնի եղած են Ք․Ա․ [[3-րդ հազարամեակ]]<nowiki/>էն: Ապակիէ հայելիները՝ անագի կամ կապարի տակդիրով, երեւան եկած են հռոմէացիներու մօտ Ք․Ե․ [[1-ին դար|Ա.-ին դար]]ուն, որոնք միջին դարերու սկիզբը անհետացած, ապա նորէն յայտնուած են՝ միայն [[13-րդ դար]]ուն: Ահա այդպիսի հայելի կարող էր եղած ըլլալ նաեւ Տրդատին տրուած բազում թանկարժէք նուերներու մէջ, որ եւ օգտագործուած է միայն Գառնիի տաճարին մէջ: === Արտաքին յարդարանք === [[Պատկեր:2014 Prowincja Kotajk, Garni, Świątynia Garni (10).jpg|250px|մինի|աջից|'''Տաճարի խոյակներ''']] Մեծ ուշադրութիւն դարձուած է տաճարի յարդարանքին: Քանդակազարդման արուեստի հիմքը ինկած է միասնական յօրինուածքին մէջ բազմազան նախշերու կիրառման սկզբունքը՝ բազմազանութիւնը միասնութեան մէջ: Իրար հետ չեն կրկներ տաճարի միւս մասերու ու մանրամասնութիւններու՝ [[խոյակ]]<nowiki/>ներու բարձիկներու, [[արխիտրաւ]]<nowiki/>ներու՝ [[սոֆիտ]]<nowiki/>ներու, սիւնասրահներու, առաստաղի սալերու զարդաքանդակները: Տարբեր մշակումներ ունին նոյնիսկ գլխաւոր քիւի առանձին քարերու վրայ փորագրուած առիւծի գլուխներու քանդակները: Ն. Տոկարսկ բարձր կը գնահատէ կառոյցին մէջ որձաքարի տաշի եւ քանդակման նուրբ գիտարուեստը, որուն, ըստ անոր, ի վիճակի հասած էին միայն տեղական վարպետները, քան դիւրամշակ մարմարի հետ գործ ունեցող դուրսէն եկած հռոմէացիները: Բայց միաժամանակ կը նշէ, որ Գառնիի հեթանոսական տաճարը լաւագոյն օրինակն է անոր, թէ ինչպէս տեղական վարպետները հմտօրէն միահիւսած են [[հռոմէական ճարտարապետութիւն|հռովմէական ճարտարապետութեան]] առանձին յատկանիշներ, գիծեր հելլենիստական հիմքին մէջ<ref>{{cite book | title=Архитектура Армении IV–XIV вв. | author=Н. М. Токарский | year=1961 | location=Ереван | pages=26–27}}</ref>: === Դահլիճ === Դահլիճին փոքր չափերը ենթադրել կու տան, որ ներսը դրուած է աստուծոյ արձանը, իսկ ծիսակատարութիւնը տեղի ունեցած է դուրսը: Յայտնի է, որ [[Արեւի աստուած Միհր]]<nowiki/>ը յաճախակի պատկերուած է [[ցուլ]]<nowiki/>ի դէմ մենամարտի ատեն: == Յիշատակութիւններ == [[Պատկեր:Garni temple -11.JPG|250px|մինի|աջից|'''Տաճարի սիւներ''']] Գառնիի ամրոցի պաշտպանական անառիկ համակարգը, մասնաւորապէս հին շրջանի տաճարի կառուցուածքը՝ «[[թախտն Տրդատայ|թախտն Տրդատայ»]], դարերէ ի վեր կը յիշուի հայ մատենագրութեան մէջ (Մովսէս Խորենացի, [[Եղիշէ]], [[Փաւստոս Բիւզանդ]], [[Ստեփանոս Տարօնեցի Ասողիկ|Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ]], [[Կիրակոս Գանձակեցի]], [[Վարդան Աշխարհագիր]], [[Միքայէլ Ասորի]], [[Գրիգոր Դարանաղց]]ի եւայլն): Բանաստեղծ [[Սիմոն Ապարանցի]], [[1593]]-ին այցելելով Գառնի, կը շեշտէ, թէ ի դէմս այնտեղ դեռ կանգուն մնացած տաճարը կը վերապրի հայ ժողովուրդի անցած ճամբան, կորսնցուցած պետականութիւնը, [[մշակոյթ]]<nowiki/>ը եւ կը գրէ յուշարձանին նուիրուած իր «Ողբանք ի վերայ թախտին Տրդատայ թագաւորին» նշանաւոր պոեմը<ref>{{cite book | title=Այրարատ բնաշխարհի Հայաստանյայց | author=Ղեւոնդ Ալիշան | year=1890 | location=Վենետիկ, Սբ․ Ղազար կղզի | pages=367:}}</ref>: Գառնիի հին հեթանոսական տաճարը Ալեքսանտր Սահինեան համարած է «ճարտարապետական արուեստի կատարեալ ստեղծագործութիւն<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=12:}}</ref> մը», Թորոս Թորամանեան՝ «հայ գեղարուեստի թագուհի»<ref>{{cite book | title=Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության | author=Թորոս Թորամանյան | year=1942 | location=Երեւան | pages=174:}}</ref>, իսկ Յակոբ Մանանդեանը կը նշէ, որ «Հայկական մեծ անցեալի այս փառահեղ մնացորդը հայ ժողովուրդը պէտք է պահպանէ ամենամեծ խնամքով»<ref>{{cite book | title=Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության | author=Թորոս Թորամանյան | year=1942 | location=Երեւան | pages=38:}}</ref>: == Սրճարանի կառուցում == [[Դեկտեմբեր]] [[2013]]-ին ՀՀ Մշակոյթի նախարարութեան «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարաններու եւ պատմական միջավայրի պահպանութեան ծառայութիւն» [[ՊՈԱԿ]]-ի տնօրէն [[Վլատիմիր Պօղոսեան]] կը յայտարարէ, որ իրենք են Գառնիի ամրոցին մէջ՝ Գառնիի տաճարի հարեւանութեամբ սրճարան կառուցելու թոյլատուութիւն տուողները, եւ շինարարութիւնը կ՝ աւարտի [[2014]]-ի գարնանը<ref>{{Cite web |url=http://civilnet.am/2013/12/06/cafe-in-garni-temple/ |title=Գառնիի տաճարի տարածքում սրճարան կը բացվի. մշակույթի նախարարություն |accessdate=2015-09-15 |archive-date=2014-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317090313/http://civilnet.am/2013/12/06/cafe-in-garni-temple/ |dead-url=yes |archivedate=2014-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317090313/http://civilnet.am/2013/12/06/cafe-in-garni-temple/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.a1plus.am/80006.html Գառնու տաճարի մոտ սրճարան է կառուցվելու]</ref>: Յայտարարութենէն ետք հասարակութեան տարբեր շրջանակներ՝ [[գիտնական]]ներ, [[ճարտարապետութիւն|ճարտարապետներ]], [[յուշարձանագետ|յուշարձանագէտներ]], աշխոյժ քաղաքացիներ կը դատապարտեն [[ՀՀ Կառավարութիւն|ՀՀ Կառավարութեան]] այդ որոշումը:<ref>[http://www.aravot.am/2014/03/07/438407/ Մշակույթի նախարարությունը հետ կկանգնի՞ Գառնու տաճարի մերձակայքում սրճարան կառուցելու՝ իր մտադրությունից:]</ref><ref>[http://www.aravot.am/2014/03/07/438254/ Ֆերդինանտ Առաքելյանը՝ Գալուստ Սահակյանը մասին. «Կուսակցականը չի կարող լինել մտավորական»:]</ref><ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/02/28/cafe-garni/ Մշակույթի նախարարությունը մշակութասպան նախարարություն է. արորդիները Գառնու տաճարի մոտ սրճարան կառուցելու մասին]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Հասարակութեան ընդվզումը օր ըստ օրէ քննադատական խօսքերէ կը վերածուի ֆիզիքական առճակատման: Մասնաւորապէս, քանի մը տասնեակ քաղաքացիներ Գառնիի ամրոցէն դուրս կը բերեն սրճարանին համար նախատեսուած շինանիւթերը եւ կազմածները, զանոնք տեղափոխելով [[Երեւան]] եւ կը ձգեն ՀՀ Մշակոյթի նախարարութեան շէնքին դիմաց «[[Հասմիկինը՝ Հասմիկին|Յասմիկինը՝ Յասմիկին»]] մակագրութեամբ<ref>[http://asekose.am/hy_AM/news/11/153571-sinararakan-axbe-ouxeorvec-msakouyti-naxararoutyoun.html Շինարարական աղբը «ուղեւորվեց» մշակույթի նախարարություն]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gYadjOOiDOI Տեսանյութ]</ref>: Հասարակական աճող բողոքը կանխելու նպատակով, այնուամենայնիւ, ՀՀ Մշակոյթի նախարարութիւնը կը նահանջէ եւ [[8 Մարտ]] [[2014]]-ին կը յայտարարէ, որ կը հրաժարի սրճարան կառուցելու որոշումէն<ref>{{Cite web |url=http://civilnet.am/garni-cafe-construction-canceled/ |title=Գառնու տաճարի հարեւանությամբ սրճարան չի կառուցվի |accessdate=2015-09-15 |archive-date=2014-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313111930/http://civilnet.am/garni-cafe-construction-canceled |dead-url=yes |archivedate=2014-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313111930/http://civilnet.am/garni-cafe-construction-canceled |deadurl=yes }}</ref> == ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մրցանակ == [[28 Ապրիլ]] [[2011]]-ին յայտնի կը դառնայ, որ Գառնիի պատմամշակութային համալիրը արժանացած է [[Մելինա Մերքուրի]]<nowiki/>ի անուան [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-[[Յունաստան]] 2011 մրցանակին<ref>{{cite web | url=http://www.panorama.am/am/culture/2011/04/28/garni/?sw | title=Գառնի տաճարին շնորհվել է Մելինա Մերկուրի միջազգային մրցանակը | publisher=Panorama.am | date=ապրիլի 28, 2011 | accessdate=Սեպտեմբեր 11, 2015 }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: == Համայնապատկեր == [[Պատկեր:Garni, Memorial dedicated to the restoration of the temple.jpg|799x799px|մինի|'''Յուշակոթող` նուիրուած տաճարի վերականգնման եւ ճարտարապետ [[Ալեքսանտր Սահինեան]]ին [[1978]] թուականին տաճարի հիւսիսարեւելեան կողմին մէջ'''|centre]] == Տե՛ս նաեւ == * [[Գառնիի ամրոց]] * [[Գառնի (գիւղ)]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|}} == Աղբիւրներ == * {{cite journal|last=Թանանեան|first=Գրիգոր|title=Գառնի պատմամշակութային կոթողը (տաճարի վերականգման 40-ամեակի առթիւ) [The Historic & Cultural Monument of Garni (to the 40th anniversary of the restoration of the temple)]|journal=[[Պատմաբանասիրական հանդէս]]|date=2014|issue=2|pages=25–45|url=http://hpj.asj-oa.am/5963/|ref=harv|access-date=2015-09-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195941/http://hpj.asj-oa.am/5963/|dead-url=yes}} == Մատենագրութիւն == * {{cite journal|last=Khatchadourian|first=Lori|title=Making Nations from the Ground up: Traditions of Classical Archaeology in the South Caucasus|journal=American Journal of Archaeology|date=2008|volume=112|issue=2|pages=247–278|url=http://www.jstor.org.proxy6.noblenet.org/stable/20627449|ref=harv|doi=10.3764/aja.112.2.247}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book|last=Փանոսյան|first=Ռազմիկ|title=The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars|url=https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm|year=2006|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231139267|authorlink=Razmik Panossian|ref=harv}} * {{cite book|authorlink=Վրեժ Ներսիսյան|first=Վրեժ|last=Ներսիսյան|title=[https://archive.org/details/bub_gb_2vxGAgAAQBAJ Treasures from the Ark: 1700 Years of Armenian Christian Art]|publisher=J. Paul Getty Museum|location=Los Angeles|year=2001|isbn=9780892366392|ref=harv}} * {{cite book|last=Bauer-Manndorff|first=Elisabeth|title=Armenia: Past and Present|date=1981|publisher=Reich Verlag|location=Lucerne|ref=harv}} == Գրականութիւն == * {{cite journal|last=Բատիկեան|first=Հրաչ|authorlink=Հրաչ Բատիկեան|title=Գառնիի յունարէն անձանագրութիւնը եւ Մովսէս Խորենացին [The Greek Inscription of Garni and Movses Khorenatsi]|journal=[[Պատմաբանասիրական հանդէս]]|date=1965|issue=3|pages=229–234|url=http://hpj.asj-oa.am/828/|access-date=2015-09-16|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111160319/http://hpj.asj-oa.am/828/|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Mouradian|first=G. S.|title=Греческая надпись Трдата I, найденная в Гарни [Tiridates I's Greek Inscription Discovered in Garni]|journal=Պատմաբանասիրական հանդէս|date=1981|issue=3|pages=81–94|url=http://hpj.asj-oa.am/3465/|language=ru|access-date=2015-09-16|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111155316/http://hpj.asj-oa.am/3465/|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|authorlink=Ալեքսանտր Սահինյեն|title=Գառնիի անտիկ տաճարի կառուցման ժամանակը [The Time of the Construction of the Antique Temple of Garny]|journal=Պատմաբանասիրական հանդէս|date=1979|issue=3|pages=165–181|url=http://hpj.asj-oa.am/3231/}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանդր|title=Գառնիի անտիկ տաճարի վերակազմութեան գիտական հիմունքները [Scientific Foundations of the Reconstruction of the Ancient Temple of Garny]|journal=Patma-Banasirakan Handes|date=1979|issue=4|pages=135–155|url=http://hpj.asj-oa.am/3189/}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|title=Գառնիի անտիկ տաճարի վերականգնումը [The Reconstruction of the Ancient Temple of Garni]|journal=Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու|date=1979|issue=10|pages=59–74|url=http://lraber.asj-oa.am/2612/|issn=0320-8117}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|title=Գառնիի անտիկ տաճարի համաչափական համակարգը [Proportional System of the Ancient Temple of Garni]|journal=Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու|date=1979|issue=12|pages=76–92|url=http://lraber.asj-oa.am/2646/|issn=0320-8117}} * {{cite journal|last=Սարգիսեան|first=Հարմա|title=Գառնիի հեթանոսական տաճարի վերականգնման ճարտարագիտական հարցերը [Engineering questions of the restoration of paganish temple of Garni]|journal=Lraber Hasarakakan Gitutyunneri|date=1982|issue=12|pages=70–76|url=http://lraber.asj-oa.am/4692/|issn=0320-8117}} * {{cite book|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|authorlink=Ալեքսանտր Սահինեան|title=Գառնիի անտիկ կառուցներու ճարտարապետութիւնը [Architecture of ancient structures of Garni]|date=1983|publisher=Armenian SSR Academy of Sciences Publishing|location=Yerevan}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.findarmenia.com/arm/sights/garni/ Գառնիի հեթանոսական տաճար] [[Ստորոգութիւն:Հայկական հեթանոսական տաճարներ]] pzgomsf6gk2tamgw7ikn95p8byj4oa3 0 2510 253981 236122 2026-08-29T00:22:10Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253981 wikitext text/x-wiki '''Գերմանիոյ ազգային գրադարան''' ({{lang-de|Deutsche Nationalbibliothek կամ DNB}}), կեդրոնական ատենագրական գրադարան եւ ազգային մատենագիտական կեդրոն [[Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութիւն|Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան]] մէջ, որուն խնդիրն է հաւաքագրել, մշտապէս արխիւացնել, վաւերագրել եւ արձանագրել 1913-էն ի վեր գերմանական, [[Գերմաներէն|գերմանալեզու]], ինչպէս նաեւ Գերմանիոյ մասին օտարալեզու հրապարակումները, գերմանական ստեղծագործութիւններու թարգմանութիւնները, 1933-1945 թուականներու ընթացքին արտերկրի մէջ գերմանախօս գաղթականներու հրատարակումները եւ ապահովել հանրութեան համար անոնց հասանելիութիւնը<ref>{{cite book |last=Murray |first=Stuart |title=The Library: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr |location=New York, NY |publisher=Skyhorse Pub |year=2009 |isbn= }}</ref>: Գերմանիոյ ազգային գրադարանը կ'ապահովէ համատեղ արտաքին յարաբերութիւններ ազգային եւ միջազգային մակարդակով։ Ան Գերմանիոյ մէջ կը հանդիսանայ մատենագիտական կանոններու եւ չափանիշներու ստեղծման եւ պահպանման առաջատար գործընկեր եւ զգալի դեր ունի միջազգային գրադարանային չափանիշներու մշակման գործին մէջ: [[Հրատարակչութիւն|Հրատարակիչներու]] հետ համագործակցութիւնը օրէնքով, «Գերմանական Լայպցիկեան գրադարանի մասին օրէնքով»՝ [[1935]]-էն ({{lang-de|Deutsche Bücherei Leipzig}}, [[1969]]-էն՝ «Գերմանական Ֆրանքֆուրթեան գրադարանային օրէնքով» ({{lang-de|Deutsche Bibliothek Frankfurt}}): == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-33189-0001, Leipzig, "Deutsche Bücherei".jpg|մինի|Լայպցիկեան գրադարան, 23 Սեպտեմբեր 1955]] [[Գերմանական Քաղքենի Յեղափոխութիւն (1848-1849)|Գերմանական Քաղքենի Յեղափոխութեան ժամանակ]] գրավաճառներն ու հրատարակիչները իրենց աշխատանքները առաջարկեցին Ֆրանքֆուրթի խորհրդարանին՝ խորհրդարանական գրադարան ունենալու համար։ Եոհան Հենրիխ Պլաֆի կողմէ ղեկավարուող գրադարանը Reichsbibliothek («Ռեյխ գրադարան») անունը ստացաւ։ Յեղափոխութեան տապալումէն ետք, գրադարանը լքուեցաւ եւ արդէն գոյութիւն ունեցող գիրքերը պահուեցան [[Նիւրնպերկ|Նիւրէնպերկի]] գերմանական ազգային թանգարանին մէջ<ref>{{cite book|chapter=Reichsbibliothek von 1848 |title=Handbuch der historischen Buchbestände in Deutschland |editor-first=Bernhard |editor-last=Fabian |publisher=Olms Neue Medien |location=Hildesheim |year=2003 |url=http://fabian.sub.uni-goettingen.de/?Reichsbibliothek_Von_1848}}</ref>: 1912-ին [[Լայպցիգ]] քաղաքը, որ ամէնամեայ գիրքի տօնավաճառի եւ Börsenverein der Deutschen Buchhändler (Գերմանացի գրավաճառներու ընկերակցութիւն) կեդրոն կը համարուի, համաձայնուեցաւ հիմնելու գերմանական ազգային թանգարան՝ Լայպցիգի մէջ։ === Երկրորդ գրադարանի ստեղծում === [[Պատկեր:Deutsche Nationalbibliothek Frankfurt - Magazin (5816).jpg|մինի|ձախից|Ֆրանքֆուրթի մասնաճիւղ, գրադարակներ, [[2008]], [[Նոյեմբեր 24]]]] [[1946]] թուականին Գէորգ Քուրթ Շաուերը, Հենրիխ Քոպերթը, Վիթորիօ Քլոսթերմանը եւ փրոֆեսոր Հանս Վիլհելմ Էփելշեյմերը, Ֆրանքֆուրթի համալսարանական գրադարանի տնօրէնը, նախաձեռնեցին Ֆրանքֆուրթի մէջ վերստեղծել Գերմանիայի արխիւային գրադարանը։ Ամերիկեան գօտիի գիրքի առեւտուրի ներկայացուցիչները համաձայնեցան առաջարկին, իր համաձայնութիւնը տուաւ նաեւ [[ԱՄՆ]] ռազմական իշխանութիւնը։ Գրադարանը իր գործունէութիւնը սկսաւ Ռոթշիլտ գրադարանի ծխասենեակէն, որ ռմբակոծուած համալսարանին համար կը ծառայէր որպէս յարմարաւէտ սենեակ։ Գերմանիոյ մէջ ստեղծուեցաւ երկու գրադարաններ, որոնք կ'իրականացնէին ազգային գրադարանի գործառոյթները։ Իւրաքանչիւր տարի կը հրատարակուէր գրեթէ նոյն բովանդակութեամբ երկու մատենագիտական գրացուցակ<ref>{{Citation|title=Գերմանիայի ազգային գրադարան|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%A5%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%AB_%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6|date=2024-04-05|accessdate=2024-11-26|language=hy}}</ref>։ == Պատկերասրահ == <gallery> Deutsche Buecherei Hauptgebaeude mit Buecherturm.JPG|Լայպցիգի շէնքը Deutsche bibliothek.jpg|Մասնաճիւղ Մայնի Ֆրանքֆուրթի մէջ, 2004, Օգոստոս 31 Deutsche Bücherei.JPG|Լայպցիգեան մասնաճիւղի գլխաւոր մուտքը, 2007, հունիս Deutsche Nationalbibliothek - Website link to Wikipedia.png|Պատկեր գրադարանի կայքի էջերէն </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.dnb.de/EN/Home/home_node.html dnb.de — German National Library]{{ref-en}} * [http://www.d-nb.de/eng/wir/ueber_dnb/dma.htm Deutsches Musikarchiv Berlin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114043508/http://www.d-nb.de/eng/wir/ueber_dnb/dma.htm |date=2008-11-14 }}{{ref-de}} * [http://www.ag-sdd.de/eng/index.htm AG Sammlung Deutscher Drucke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018040702/http://www.ag-sdd.de/eng/index.htm |date=2008-10-18 }}{{ref-en}} * [http://www.libraries-link.net Libraries-Link.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401225038/https://www.libraries-link.net/ |date=2019-04-01 }} – German Internet portal for libraries * [http://www.lib-web.org/Germany.html LibWeb Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123143518/http://www.lib-web.org/Germany.html |date=2013-01-23 }} – List of Library Servers in Germany {{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Գերմանիոյ գրադարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ազգային գրադարաններ]] tl9q8cklw8u8uxgtnazlz8h1livigii 0 2632 253758 236360 2026-08-28T21:41:03Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253758 wikitext text/x-wiki '''Գրաւուած Հայկական Կալուածներու''', [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] կողմէ, որ կ'ընդգրկէր հայերու մէծ թիւ մը որոնք կ'ապրէին այդ հողերուն վրայ։ Սկսեալ Համիտեան ջարդերը միջին 1890-ին եւ հասնելով հայկական ցեղասպանութիւնը, շարունակուեցաւ գրաւումը մինչեւ Իսթանպուլ Բոկրոմ 1955-ին եւ հաւելեան աշխատանքներով ալ 1974-ին։ Այս կալուածներու կողոպուտը մեծամասնութեամբ կատարուեցաւ երբ հայերը տարագրուած էին Սուրիական անապատին մէջ եւ երբ թրգական կառաւարութիւնը նշեց, թէ այդ պարապ տուներն ու առարկաները «լգուած» կը համարուին։ Հաւանաբար, բոլոր հողերը որոնք կը գտնուէին Արեւմտեան Հայաստանի մէջ գրաւուեցան եւ բաժնուեցան մահմեսական ժողովուրդին։ Պատմաբաններ կ'առարկեն, թէ այս գրաւուած հսկայ հողերը մեծ ազդեցութիւն ունեցած են Թուրքիոյ վրայ, մանաւանդ տնտեսական քետնի վրայ՝ ազդեցիկ արդինք ունենալով թրգական հարստացած ապագային վրայ։ ==Պատմութիւն== «The Abandoned Properties Administration Commissions»-ը ստեղծած է բաստաթուղթեր որոնք մասնաւորապէս գրուած էին արձանագրելու համար անունները անոնց որոնք տէր էին այդ տուներուն ու կալուածներուն, որոնք պէտք է սկզբնակ իրենց վիճակին մէջ ըլային երբոր ալ տէրերը որոշած ըլլան վերադառնալ։ Այս արձանագրութիւնները ընկալագիրներու ձեւով տրուեցան կալուածատէրներուն նախքան իրենց տարագրութիւնը, որոնք խաղացին բաստերու դերը։ === Գրաւումը իբրեւ Հայկական Ցեղասպանութենէն Բաժին Մը === Մայիս 16 1915-ին, երբ միեւնոյն ատեն հայկական ցեղասպանութիւնը պիտի սկսէր, գաղտնի կազմակերպութիւն մը հիմնուեցաւ «administrative instruction regarding movable and immovable property abandoned by Armenians deported as a result of the war and unusual political circumstances.»: Երբ գործադրուեցաւ, վառողը հաստատեց հատուկ յանձնարարութիւն մը, գիտցուած իբրեւ "Abandoned Property Commissions" (Թրգերէնով։ Emvâl-i Metrûke İdare Komisyonları) եւ "Liquidation Commissions" (Թրգերէնով։ Tasfiye Komisyonu), որոնց հանցնուած էր ստուքումի գործը, որ կ'ընդգրկէր հետեւիլ «լգուած» հայտարարուած կալուածները եւ եթէ կալուածատէրները պիտի վերադառնային թէ ոչ։ Այս յանձնարարութիւններուն թիւը բարձրացաւ մինչեւ 33 հատ, Յունուար 1916-ին.Եզրակացնելէ ետք, թէ այս «լքողները» պիտի չի վերադառնան, կը որոշեն ծախել բոլոր ունեցուածքները եւ շահոյթը ղրկել կալուածատէրներուն։ Բաւարար բաստեր արտադրելէ ետք (Օրինակներ նաեւ կը ղրկուին Օսմանեան Կառաւարութեան), ուղղիչը կը մատնանշէ, թէ «մուհաժիր»-ները (Թուրք փախստականներ, մեծամասնութեամբ Պալքանեան պատերազմէն) պիտի ապաստանին այդ «լգուած» հողերուն վրայ եւ տուներուն մէջ։ Հաստատուելէ ետք, պէտք է արձանագրէին իրենգ ապրելու տունը ամբողջ մանրամսնութիւններով, սակայն կային ուրիշ օրէնքներ պարտեզներու, յունձքի եւ ձանքի բաժնին համար։ Պէտք չեղած ապռանքները պիտի ծախուէին հանրային աճուրդի ընթացքին։ Ըստ պատմաբան Տիքրան Քույումճեանի, կառաւարութիւն արդէն անշուշտ գիտէր, թէ այն բոլոր կալուածատէրները պիտի չվերադառնային, մանաւանդ երբ հրաման տրուեցաւ մուհաժիրներուն հոն փոխադրուիլը։ Մայիս 29, 1915-ին, Committee of Union and Progress (CUP) Central Committee ընդունեց «Tehcir» Օրէնքը ինչ կ'ըսէ, թէ ինչպէս այդ կալուածատէրներուն լգումը լռջօրէն կրնայ ունենալ ծանր ազթեցութիւն մը երկրի ներքին ապահովութեան վրայ, որուն համար ալ լքող կալուածատէրները ստիպուած էին պատրաստել ցանկ մը որուն վրայ բոլոր իրենց ունեծուածքները պէտք էր յիշուիլ։ == Տե՛ս նաեւ == *[[Armenian Genocide]] *[[Armenian Genocide reparations]] *[[Varlik Vergisi]] *[[Armenian cultural heritage in Turkey]] {{clear}} ==Հղումներ== ;Notes {{Div col|cols=3}} {{reflist|group="n"}} {{Div col end}} ;References {{Reflist|30em}} ===Մատենագրութիւն=== {{Div col|cols=3}} *{{Cite book | authorlink = Taner Akçam | last = Akçam | first = Taner | title = A Shameful Act: : The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility | year = 2007 | publisher = Macmillan|isbn=978-0-8050-8665-2|url=https://books.google.am/books?id=E-_XTh0M4swC&dq|ref=harv}} *{{cite book|last=Akçam|first=Taner|title=The Young Turks' Crime Against Humanity the Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire.|year=2012|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=1-4008-4184-4|url=https://books.google.am/books?id=V_C3AKGSBqkC&dq=|ref=harv}} *{{cite book|last=Atılgan; Eren; Mildanoğlu; Polatel|first=Mehmet; Onat; Nora; Mehmet|title=2012 Beyannamesi: İstanbul Ermeni vakıflarının el konan mülkleri|year=2012|publisher=Uluslararası Hrant Dink Vakfı Yayınları|url=https://books.google.am/books?id=ibRvmwEACAAJ&dq=|ref=harv|language=tr}} *{{cite book|last=Baghdjian|first=Kevork K.|title=The Confiscation of Armenian properties by the Turkish Government Said to be Abandoned|year=2010|publisher=Printing House of the Armenian Catholicosate of Cilicia|isbn=978-9953-0-1702-0|editor=A.B. Gureghian|ref=harv}} *{{Cite book|authorlink=Peter Balakian|last=Balakian|first=Peter|title=The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response|url=https://archive.org/details/burningtigrisarm00bala|place=New York|publisher=HarperCollins|year=2003|isbn=0-06-019840-0|ref=harv}} *{{cite book|authorlink=Soner Cagaptay|last=Cagaptay|first=Soner|title=Islam, secularism, and nationalism in modern Turkey: who is a Turk?|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-134-17448-5|url=https://books.google.am/books?id=wnu43A3ZVD8C|ref=harv}} *{{Cite book |authorlink =Vahakn Dadrian | last = Dadrian | first = Vahakn N. | title = The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus |url =https://archive.org/details/historyofarmenia00dadr | place = Oxford | publisher = Berghahn Books | year = 1995 | isbn = 1-57181-666-6|ref=harv}} *{{cite book|last=Hartunian|first=Abraham H.|title=Neither to laugh nor to weep: a memoir of the Armenian genocide|year=1986|publisher=Armenian Heritage Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=0-935411-00-3|url=https://books.google.am/books?id=qpuFAAAAIAAJ&q|edition=2nd|editor=Translated from the original Armenian manuscripts by Vartan Hartunian; preface by Henry Morgenthau, Sr.; introduction by Marjorie Housepian|ref=harv}} *{{cite book|last1=Hatemi|first1=Kezban|last2=Kurban|first2=Dilek|title=Bir "yarbancı"laştırma hikâesi: Türkiye'de gayrımüslim cemaatlerin vakif ve taşınmaz mülkiyet sorunu|year=2009|publisher=TESEV Yayınları|location=İstanbul|isbn=605-5832-06-2|url=http://www.tesev.org.tr/Upload/Editor/TESEV-vakiflar-rapor.pdf|ref=harv|language=tr|access-date=2015-08-07|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927180943/http://www.tesev.org.tr/Upload/Editor/TESEV-vakiflar-rapor.pdf|dead-url=yes|accessdate=2015-08-07|archivedate=2013-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927180943/http://www.tesev.org.tr/Upload/Editor/TESEV-vakiflar-rapor.pdf|deadurl=yes}} *{{cite book|last=Hovannisian|first=Richard G.|title=The Republic of Armenia: The first year, 1918–1919. 1|url=https://archive.org/details/republicofarmeni0000hova|year=1971|publisher=University of California Publishing|location=Berkeley|isbn=978-0-520-01805-1|authorlink=Richard G. Hovannisian|ref=harv}} *{{cite book|last=Hovannisian|first=Richard G.|title=The Armenian genocide cultural and ethical legacies|year=2008|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, N.J.|isbn=1-4128-0891-X|url=https://books.google.am/books?id=pDTnlYtAKAMC|editor=Richard G. Hovannisian|ref=harv}} *{{cite book|last=Kardeş|first=Selahattin|title=Tehcir ve Emval-i Metruke Mevzuatı|year=2008|publisher=T.C. Maliye Bakanlığı (Finance Ministry of the Republic of Turkey)|location=Ankara|isbn=975-8195-17-4|url=http://www.sgb.gov.tr/Yaynlar/Tehcir%20ve%20Emval-i%20Metruke%20Mevzuat%C4%B1.pdf|edition=2nd|ref=harv|language=tr|access-date=2015-08-07|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100909/http://www.sgb.gov.tr/Yaynlar/Tehcir%20ve%20Emval-i%20Metruke%20Mevzuat%C4%B1.pdf|dead-url=yes|accessdate=2015-08-07|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924100909/http://www.sgb.gov.tr/Yaynlar/Tehcir%20ve%20Emval-i%20Metruke%20Mevzuat%C4%B1.pdf|deadurl=yes}} *{{cite book|last=Kevorkian|first=Raymond H.|title=The Armenian genocide : a complete history|year=2010|publisher=I. B. Tauris|location=London|isbn=1-84885-561-3|url=https://books.google.am/books?id=JY4RifQksFMC&dq=|edition=Reprinted.|authorlink=Raymond Kevorkian|ref=harv}} *{{cite book|last=Marashlian|first=Levon|title=Finishing the Armenian Genocide: Cleansing Turkey of Armenian survivors|year=1999|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-2777-7|pages=113–146|url=https://books.google.am/books?id=kiBHkRtRmIIC|editor=Richard G. Hovannisian|authorlink=Levon Marashlian|ref=harv}} *{{cite book|last=Oran|first=Baskın|title=Türkiye'de azınlıklar: kavramlar, teori, Lozan, iç mevzuat, içtihat, uygulama|year=2006|publisher=İletişim|location=İstanbul|isbn=975-05-0299-X|url=https://books.google.am/books/about/T%C3%BCrkiye_de_az%C4%B1nl%C4%B1klar.html?id=_o1pAAAAMAAJ|edition=3|ref=harv|language=tr}} *{{cite book|last=Peroomian|first=Rubina|title=And those who continued living in Turkey after 1915: the metamorphosis of the post-genocide Armenian identity as reflected in artistic literature|year=2008|publisher=Armenian Genocide Museum-Institute|location=Yerevan|isbn=978-99941-963-2-6|url=https://books.google.am/books?id=er0MAQAAMAAJ&q|ref=harv}} *{{cite book|last=Ruggles|first=D. Fairchild|title=On location heritage cities and sites|publisher=Springer|location=New York, NY|isbn=978-1-4614-1108-6|url=https://books.google.am/?id=1W8XWWOxGgoC&lpg=PA174&dq=ohannes%20kasabian&pg=PA174#v=onepage&q=ohannes%20kasabian&f=false|page=174|year=2012|ref=harv}} *{{cite book|authorlink=Howard Sachar|last=Sachar|first=Howard M.|title=A History of the Jews in the Modern World|year=2007|publisher=Random House LLC|isbn=0-307-42436-7|url=https://books.google.am/books?id=TLxA9W7q74sC&|ref=harv}} *{{cite book| authorlink=Ara Sarafian|last=Sarafian|first=Ara|title="Turkish atrocities": statements of American missionaries on the destruction of Christian communities in Ottoman Turkey, 1915–1917|year=1998|publisher=[[Gomidas Institute]]|location=Ann Arbor, Michigan|isbn=1-884630-04-9|url=https://books.google.am/books?id=66lCvqqLGpUC|editor=James L. Barton|ref=harv}} *{{cite book|last=Toriguian|first=Shavarsh|title=The Armenian question and international law|year=1988|publisher=ULV Press|location=La Verne, Calif., U.S.A.|isbn=978-0-911707-13-7|edition=2nd|ref=harv}} *{{cite book|last=Turabian|first=Hagop|title=L'Arménie et le peuple arménien|year=1962|publisher=Katcherian|location=Paris, France|url=http://www.armenews.com/IMG/Partie_5_L_Armenie_et_le_peuple_armenien_Turabian_1962.pdf|ref=harv|language=fr|access-date=2015-08-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095631/http://www.armenews.com/IMG/Partie_5_L_Armenie_et_le_peuple_armenien_Turabian_1962.pdf|dead-url=yes|accessdate=2015-08-07|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095631/http://www.armenews.com/IMG/Partie_5_L_Armenie_et_le_peuple_armenien_Turabian_1962.pdf|deadurl=yes}} *{{cite book|last1=Üngör|first1=Uğur Ümit|last2=Polatel|first2=Mehmet|authorlink1=Uğur Ümit Üngör|authorlink2=Mehmet Polatel|title=Confiscation and destruction: The Young Turk Seizure of Armenian Property|year=2011|publisher=e Continuum International Publishing Group|location=New York|isbn=978-1-4411-3578-0|url=https://books.google.am/books?id=06K7KM4s-wgC&dq|ref=harv}} *{{cite book|authorlink=Speros Vryonis|last=Vryonis|first=Speros|title=The Mechanism of Catastrophe: The Turkish Pogrom Of September 6-7, 1955, And The Destruction Of The Greek Community Of Istanbul|url=https://books.google.am/books?id=94ppAAAAMAAJ|year=2005|publisher=Greekworks.Com Incorporated|isbn=978-0-9747660-3-4|ref=harv}} *{{cite book|last=Winter|first=J. M.|year=2003|title=America and the Armenian Genocide of 1915|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-16382-1|url=https://books.google.am/books?id=pnLSRXAXTfcC&|ref=harv}} {{Div col end}} ==Արտագին Հղումներ== {{ external media | align = right | width = 300px | image1 = <center>[http://www.istanbulermenivakiflari.org/tr/harita Interactive Map of Confiscated Armenian Properties around Istanbul] <br>(click the + sign below the logo to see the legend)<br></center> }} *[http://istanbulermenivakiflari.org/en/ Hrant Dink Foundation: Website dedicated to the confiscation of properties. Site includes maps, detailed history, and status.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417220653/http://istanbulermenivakiflari.org/en |date=2015-04-17 }} *[https://www.youtube.com/watch?v=Dymso_Wr5RM (YouTube Video) Prof. Ugur Ungor Discusses Property Confiscation During the Armenian Genocide (30 April 2012)] [[Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն]] 8d981an1ubd2c06uzxh42eupzbzabt6 0 2719 253770 253551 2026-08-28T21:51:49Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253770 wikitext text/x-wiki '''Դեսդոսդերոն''', մարդու եւ բարձրակարգ [[ողնաշարաւորներ]]ու արական [[սեռական հորմոն]]։ Կ'արտադրուի գլխաւորաբար [[սերմնարան]]ներուն մէջ։ Քիմիական կառուցուածքով [[Սդերոիտներ|սդերոիտ]] է։ Անգոյն բիւրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 155°С, ջուրին մէջ վատ կը լուծուի, անդամական լուծիչներու մէջ՝ լաւ (առաջին անգամ բիւրեղային վիճակին մէջ ստացուած է 1935 թուականին, ցուլի [[ամորձի|ամորձիք]]ներէն)։ Տղամարդու արեան մէջ դեսդոսդերոնի բնականոն քանակութիւնը 0,5—0,6 մկգ 100 մչ է, կանանցը՝ 0,12 մկգ/ 100 մլ։ Հասուն տղամարդու կազմութեան մէջ օրական կ'արտադրէ 15 մգ դեսդոսդերոն։ Դեսդոսդերոնը կը խթանէ արական սեռական անդամներու եւ երկրորդական սեռական յատկանիշներու զարգացումը։ Տղամարդու մօտ դեսդոսդերոնը ունի կարեւոր նշանակութիւն արական վերարտադրողական անդամներու հիւսուածքներու՝ [[սերմնարաններ]]ու եւ [[շագանակագեղձ]]ի, ինչպէս նաեւ երկրորդական սեռական յատկանիշներու՝ աւելցող մկանային եւ ոսկորային զանգուածի, մարմնի մազերու աճի, ձեւաւորման մէջ<ref name="Mooradian_ 1987">{{cite journal | author = Mooradian AD, Morley JE, Korenman SG | title = Biological actions of androgens | journal = Endocr. Rev. | volume = 8 | issue = 1 | pages = 1–28 | date = February 1987 | pmid = 3549275 | doi = 10.1210/edrv-8-1-1 | url = }}</ref>: Դեսդոսդերոնը նաեւ կարեւոր է առողջութեան եւ նորմալ կենսագործունէութեան,<ref name="pmid19707253">{{cite journal | author = Bassil N, Alkaade S, Morley JE | title = The benefits and risks of testosterone replacement therapy: a review | journal = Ther Clin Risk Manag | volume = 5 | issue = 3 | pages = 427–48 | date = June 2009 | pmid = 19707253 | pmc = 2701485 | doi = | url = }}</ref>, ինչպէս նաեւ օսդեոբորոզի կանխարգիլման համար<ref name="pmid19011293">{{cite journal | author = Tuck SP, Francis RM | title = Testosterone, bone and osteoporosis | journal = Front Horm Res | volume = 37 | issue = | pages = 123–32 | year = 2009 | pmid = 19011293 | doi = 10.1159/000176049 | isbn = 978-3-8055-8622-1 | series = Frontiers of Hormone Research }}</ref>: Հասուն տղամարդու մօտ դեսդոսդերոնի մակարդակը 7-8 անգամ աւելի մեծ է, քան հասուն կնոջ մօտ<ref name="pmid14981046">{{cite journal | author = Torjesen PA, Sandnes L | title = Serum testosterone in women as measured by an automated immunoassay and a RIA | journal = Clin. Chem. | volume = 50 | issue = 3 | pages = 678; author reply 678–9 | date = March 2004 | pmid = 14981046 | doi = 10.1373/clinchem.2003.027565 }}</ref>, բայց քանի որ տղամարդուն մօտ դեսդոսդերոնի օգտագործումը մեծ է, օրական տղամարդու մօտ աւելի քան 20 անգամ մեծ է<ref name="pmid6025472">{{cite journal | author = Southren AL, Gordon GG, Tochimoto S, Pinzon G, Lane DR, Stypulkowski W | title = Mean plasma concentration, metabolic clearance and basal plasma production rates of testosterone in normal young men and women using a constant infusion procedure: effect of time of day and plasma concentration on the metabolic clearance rate of testosterone | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1967-05_27_5/page/686 | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 27 | issue = 5 | pages = 686–94 | date = May 1967 | pmid = 6025472 | doi = 10.1210/jcem-27-5-686 }}</ref><ref name="pmid5843701">{{cite journal | author = Southren AL, Tochimoto S, Carmody NC, Isurugi K | title = Plasma production rates of testosterone in normal adult men and women and in patients with the syndrome of feminizing testes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1965-11_25_11/page/1441 | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 25 | issue = 11 | pages = 1441–50 | date = November 1965 | pmid = 5843701 | doi = 10.1210/jcem-25-11-1441 }}</ref>: Կանայք աւելի զգայուն են հորմոնի նկատմամբ<ref name="isbn0-07-135739-4">{{cite book | author = Dabbs M, Dabbs JM | authorlink = | editor = | others = | title = Heroes, rogues, and lovers: testosterone and behavior | edition = | language = | publisher = McGraw-Hill | location = New York | year = 2000 | origyear = | pages = | quote = | isbn = 0-07-135739-4 | oclc = | doi = | url =https://archive.org/details/heroesrogueslove0000dabb| accessdate = }}</ref>: Դեսդոսդերոն կայ համարեայ բոլոր ողնաշարաւորներուն մօտ։ Ձուկերուն մօտ կը համադրէ փոքր տարբերող [[11-գեդոդեսդոսդերոն]] մը<ref name="isbn0-87893-617-3">{{cite book | author = Nelson, Randy F. | authorlink = | editor = | others = | title = An introduction to behavioral endocrinology | edition = | language = | publisher = Sinauer Associates | location = Sunderland, Mass | year = 2005 | origyear = | page = [https://archive.org/details/introductiontobe03ednels_k6g0/page/143 143] | quote = | isbn = 0-87893-617-3 | oclc = | doi = | url =https://archive.org/details/introductiontobe03ednels_k6g0| accessdate = }}</ref>: Միջատներու մօտ նման միացութիւնը [[էգտիզոն]]ն է<ref name="De_Loof_2006">{{cite journal | author = De Loof A | title = Ecdysteroids: the overlooked sex steroids of insects? Males: the black box | journal = Insect Science |date=October 2006 | volume = 13 | issue = 5 | pages = 325–338 | doi = 10.1111/j.1744-7917.2006.00101.x }}</ref>: Ամէնուր հանդիպող սդերոիտներէն կարելի է ենթադրել որ սեռական հորմոնները ունին վաղ բարեշրջութեան պատմութիւն<ref name="Mechoulam_1984">{{cite journal | author = Mechoulam R, Brueggemeier RW, Denlinger DL | title = Estrogens in insects | journal = Journal Cellular and Molecular Life Sciences |date=September 1984 | volume = 40 | issue = 9 | pages = 942–944 | doi = 10.1007/BF01946450 }}</ref>: [[Բժշկութիւն|Բժշկութեան]] մէջ դեսդոսդերոնը կ'օգտագործուի տղամարդկանց սեռական [[գեղձ]]երու գործառնութեան անբաւարարութեան, կանանց դաշտանադադարի (բարձրակէտ) խանգարումներու պարագային եւ որոշ ուռուցքներու բուժման նպատակով։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=657}} [[Ստորոգութիւն:Անտրոկեններ]] [[Ստորոգութիւն:Սեռական հորմոններ]] jrsg9kpa99oyjzn3kekfv8oa5pchie7 0 2720 253958 236050 2026-08-29T00:06:55Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253958 wikitext text/x-wiki '''Դերասանը''' անձ մըն է, որ կը խաղայ թատերական կամ կատակերգական ստեղծագործութիւններու մէջ եւ կ'աշխատի ֆիլմերու, թատրոնի, հեռատեսիլի, ձայնասփիւռի կամ այլ նման հաստատութիւններու մէջ<ref> {{cite web|url=http://www.prospects.ac.uk/cms/ShowPage/Home_page/Explore_types_of_jobs/Types_of_Job/p!eipaL?state=showocc&pageno=1&idno=465|title=Actor: Job description and activities|publisher=Prospects UK|accessdate=2009 թ․ փետրուարի 12|last=|first=}}</ref>: == Ստուգաբանութիւն == [[1660]] թուականէն ետք առաջին անգամ սկսաւ օգտագործումը ''դերասան'' եւ ''դերասանուհի'' բառերուն։ Օրինակ՝ անգլիացիները այդ բառը փոխ առած են [[ֆրանսերէն]]է<ref name="OED2010">{{cite book|title=Oxford English Dictionaryedition=3|date=November 2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|chapter=actress, n.|quote=Although actress remains in general use, actor is increasingly preferred for performers of both sexes as a gender-neutral term.}}</ref>: ''Դերասան'' բառը առաջ կը բնորոշէր բեմի վրայ գործող անձը` անկախ սեռական պատկանելիութենէն։ Բայց հասարակական կեանքին մէջ մեծ տարածում գտաւ ''դերասանուհի'' բառը, որը կը բնորոշէր հաստատ իգական սեռի ներկայացուցիչները<ref name="OED2010" />: Գործնականապէս ''դերասանուհի'' բառը մեծ կիրառում գտաւ [[1950]]-[[1960]] թուականներուն, երբ կանանց ներդրումը արդէն էական էր մշակոյթի մէջ<ref name="De GayGoodman1998">{{cite book|last1=Goodman|first1=Lizbeth|authorlink1=Lizbeth Goodman|last2=Holledge|first2=Julie|title=The Routledge reader in gender and performance|url=https://archive.org/details/routledgereaderi0000unse_k5s2|year=1998|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-16583-0|pages=8; 93}}</ref>: Այնուհետեւ մրցանակաբաշխութիւններու ժամանակ սկաւ օգտագործուիլ ''դերասանուհի'' բառը, բնորոշելու համար կին յաղթողները<ref name="latimes">{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2009/jan/18/entertainment/ca-actress18|title=From actor to actress and back again|last=Linden|first=Sheri|date=յունուարի 18, 2009 |work=Entertainment|publisher=Los Angeles Times|accessdate=2009 թ․ մարտի 14|quote=It would be several decades before the word "actress" appeared -- 1700, according to the Oxford English Dictionary, more than a century after the word "actor" was first used to denote a theatrical performer, supplanting the less professional-sounding "player."}}</ref>: == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Flickr 6130489.jpg|մինի|Դերասաններ [[Ճիմ Պրոչու]]ն եւ [[Սթիվ Շալչլի|Սթիւ Շալչլի]]ն ''Մեծ Ձայնը՝ Աստուած եւ Մերմանը'' թատերական ներկայացման:]] Դերասանական խաղի ամէնէն առաջին արձանագրուած դէպքը կը վերաբերի [[534]] թուականին (թէեւ օրացոյցներու բազմաթիւ փոփոխութիւններու պատճառով որոշ ժամանակ նշելը դժուար է), երբ յոյն դերասան [[Թեփսիս]]ը ելոյթ ունեցաւ Տիոնիոսի թատրոնին մէջ եւ դարձաւ առաջին յայտնի մարդը, որ պատմական կերպար բեմադրած էր։ Մինչդեռ Թեփսիսի դերը երգիչներ, պարողներ եւ մեկնաբաններ արձանագրած են միայն։ Թեփսիսի պատուին՝ դերասաններուն յաճախ կ'անուանեն ''թեփսիաներ'': Թատերական առասպելները մինչեւ հիմա ալ կը հաւատան, որ Թեփսիսը մինչեւ այսօր գոյութիւն ունի որպէս ոգի եւ թատերական անյաջողութիւններէն շատերը կը վերագրեն անոր ուրուականի միջամտութեան։ Դերասանները վաղ միջնադարեան շրջանին աւանդաբար բարձր կարգավիճակ չունէին։ Անոնք թատերական խումբերով անընդհատ կը շրջէին եւ մարդոց վստահութեան չէին արժանանար։ Եւրոպայի շատ վայրերու մէջ դերասանները նոյնիսկ [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնէական]] կանոններով չէին յուղարկաւորուիր եւ այդ դարաշրջանը կը համարէին, որ դերասանները դատապարտուած են նման ճակատագրի։ Այդ բացասական կարծիքը կը շարունակուէր մինչեւ 19-րդ դաուի սկիզբը, իսկ ատկէ ետք ''դերասան'' մասնագիտութիւնը դարձաւ ամէնէն յարգուած եւ տարածուած մասնագիտութիւններէն մէկը՝ [[արուեստ]]ի բնագաւառին մէջ<ref>{{Cite book | author=Wilmeth, Don B.; Bigsby, C.W.E. | authorlink= | coauthors= | title=The Cambridge history of American theatre | year=1998 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, U.K. | isbn=978-0-521-65179-0 | pages=449–450}}</ref>: == Յղումներ == {{ծանցանկ|2}} {{Քույրհղումներ |վիքիբառարան = դերասան |վիքիպահեստ = Category:Actors |վիքիքաղուածք = Դերասան }} [[Ստորոգութիւն:Մասնագիտութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանութիւն]] kdozsij51s3tre0bo0mtjibax2psjuj 0 2766 253967 239289 2026-08-29T00:11:19Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253967 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |native_name = Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետութիւն |conventional_long_name = جمهورية مصر العربية<br /> |common_name = Եգիպտոսի |image_flag = Flag of Egypt.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_Egypt.svg |image_map = LocationEgypt.svg |motto = |national_anthem = ''[[Պիլատի, Պիլատի, Պիլատի]]'' |official_languages = [[արաբերէն]] (Եգիպտական արաբերէն) |capital = [[Գահիրէ]] |latd=30 |latm=2 |latNS=N |longd=31 |longm=13 |longEW=E |largest_city = մայրաքաղաք |government_type = Բարդ-նախագահական հանրապետութիւն |leader_title1 = Պետութեան ղեկավար |leader_name1 = [[Զինուած ուժերու գերագոյն խորհուրդ]] |leader_title2 = [[Եգիպտոսի վարչապետ|Վարչապետ]] |leader_name2 = [[Ահմատ Նազիֆ]] |sovereignty_type = Հաստատութիւն |sovereignty_note = |established_event1 = [[Եգիպտոսի առաջին հարստութիւն|Առաջին հարստութիւն]] |established_date1 = 3150 BCE |established_event2 = Անկախութիւն [[Միաւորուած Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութենէն]] |established_date2 = [[28 Փետրուար]] [[1922]] |established_event3 = Հանրապետութեան յայտարարումը |established_date3 = [[18 Յունիս]] [[1953]] |area_rank = 30-րդ |area = 1.001.449 |areami² = 386.660 |percent_water = 0.632 |population_estimate = 77.498.000<ref name="UN Pop">[http://esa.un.org/unpp/p2k0data.asp Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat, World Population Prospects].</ref> |population_estimate_year = 2007 |population_census = 59.312.914 |population_census_year = 1996 |population_density = 74 |population_densitymi² = 192 |population_density_rank = 120-րդ |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP = $329.791 պիլիոն |GDP_PPP_rank = 29th |GDP_PPP_per_capita = $4,836 |GDP_PPP_per_capita_rank = 110-րդ |Gini = 34.5 |Gini_year = 1999–00 |Gini_category = <font color="#ffcc00">միջակ</font> |HDI_year = 2006 |HDI = [[Պատկեր:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.702 |HDI_rank = 111րդ |HDI_category = <font color="#ffcc00">միջակ</font> |currency = [[Եգիպտական փաունտ]] |currency_code = EGP |time_zone_DST = EEST |utc_offset_DST = +3 |cctld = [[.eg]] |calling_code = 20 }} '''Եգիպտոս''', պաշտօնապէս՝ Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետութիւն։ Երկիր մըն է հիւսիսային [[Ափրիկէ]]ի մէջ։ Իր տարածքին մէջ կ'իյնայ նաեւ [[Սինա]]յի շրջանը, որ կը սեպուի երկրային կամուրջ դէպի [[Ասիա]]։ Եգիպտոսի տարածութիւնը 1.001.450 քառ. քմ. է։ Անոր դրացիներն են [[Լիպիա]]ն՝ արեւմտուքէն, [[Սուտան]]ը՝ հարաւէն ու [[Կազա]]յի գօտին եւ [[Իսրայէլ]]ը՝ արեւելքէն։ Երկրին հիւսիսը կը գտնուի [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծով]]<nowiki/>ը, իսկ արեւելքէն՝ [[Կարմիր ծով]]ը։ Եգիպտոսը ամէնամեծ բնակչութիւն ունեցող ափրիկեան երկիրներէն մէկն է։ Բնակչութեան մեծամասնութիւնը [[Նեղոս]] գետի ափերուն կը բնակի, քանի որ հոն է որ հողագործութիւնը կարելի է։ Այլ շրջանները [[Սահարա]]յի անապատին մաս կը կազմեն։ Եգիպտացիներուն մեծ զանգուածը կ'ապրի քաղաքներու մէջ, ընդհանրապէս [[Գահիրէ]] եւ [[Աղեքսանդրիա]]։ Հին եգիպտացիները ստեղծած են աշխարհի [[:hy:Հին_Եգիպտոս|հնագոյն պետական կազմաւորումներն]] ու [[:hy:Քաղաքակրթություն|քաղաքակրթութիւնը]], որու նուաճումներ են [[:hy:Եգիպտական_գիր|հիերոգլիֆային գիրը]], [[:hy:Քաղաքաշինություն|զարգացած քաղաքաշինութիւնը]], [[:hy:Եգիպտական_դիցաբանություն|միասնական դիցարանը]] եւ [[:hy:Պետություն|կեդրոնացուած պետական կառավարման]] հնագոյն համակարգը<ref name="Midant-Reynes">{{Cite book|url=https://archive.org/details/prehistoryofegyp0000mida|title=The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Kings|last=Midant-Reynes|first=Béatrix|publisher=Blackwell Publishers|year=2000|location=Oxford}}</ref>։ [[:hy:Գիզայի_բուրգեր|Կիզայի բուրգերը]], [[:hy:Մեծ_Սֆինքս|Մեծ Սֆինքսը]], ինչպէս նաեւ [[:hy:Մեմփիս|Մեմփիսի]], [[:hy:Թեբե_(Եգիպտոս)|Թեբէի աւերակներն]] ու [[:hy:Արքաների_հովիտ|Արքաներու հովիտը]] կը կազմեն [[:hy:Հին_Եգիպտոս|Հին Եգիպտոսէն]] մեզի հասած պատմական ժառանգութեան մէկ մասը։ Ժամանակի ընթացքին Եգիպտոսը ենթարկուած է [[:hy:Հույներ|յոյներու]], [[:hy:Պարսիկներ|պարսիկներու]], [[:hy:Հռոմեական_կայսրություն|հռոմէացիներու]], [[:hy:Արաբներ|արաբներուի]], [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|օսմանեան թուրքերու]] եւ [[:hy:Նուբիացիներ|նուբիացիներու]] ազդեցութեան։ Սինայի թերակղզին նշանաւոր է որպէս [[:hy:Քրիստոնեություն|վաղ քրիստոնէական կրօնի]] կեդրոններէն մէկը, սակայն այս հանգամանքը չի խանգարեր, որպէսզի 7-րդ դարոււ Եգիպտոսը դառնայ [[:hy:Իսլամ|իսլամադաւան պետութիւն]]։ [[:hy:Միջնադար|Զարգացած միջնադարուն]] ձեւաւորուած է [[:hy:Մամլուքների_սուլթանություն|Մամլուքներու սուլթանութիւնը]]՝ [[:hy:Խաչակիրներ|խաչակիրներու]] գլխաւոր հակառակորդներէն մէկը [[:hy:Մերձավոր_Արևելք|Մերձաւոր Արեւելքի մէջ]]։ 16-րդ դարէն մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը Եգիպտոսը յաջորդաբար կառավարուած է [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|Օսմանեան]] եւ [[:hy:Բրիտանական_կայսրություն|Բրիտանական կայսրութիւններու]] կողմէ։ Ժամանակակից Եգիպտոսը ստեղծուած է 1922 թուականին՝ Բրիտանական կայսրութենէն անկախանալէն յետոյ։ Սակայն երկիրը փաստացիօրէն [[:hy:Հուլիսյան_հեղափոխություն_(1952)|վերականգնած է ինքնիշխանութիւնը]] 1952 թուականին՝ ապստամբներու կողմէ վարչակարգի տապալումէն, [[:hy:Սուեզի_ջրանցք|Սուէզի ջրանցքի]] ազգայնացումէն, Ֆարուք I-ի աքսորէն եւ հանրապետութեան հռչակումէն յետոյ։ Անկախութենէն յետոյ Եգիպտոսը ներքաշուած է [[:hy:Արաբա-իսրայելական_հակամարտություն|արաբա-իսրայէլական հակամարտութեան]] մէջ, եւ այդ ծիրէն ներս զբաղեցուցած է [[:hy:Գազայի_հատված|Գազայի հատուածը]]։ Յաջորդիւ սակայն վերջիններս ստիպուած եղած են ճանչնալ [[:hy:Քեմփ_Դեյվիդի_համաձայնագրեր|Գազայի նկատմամբ Իսրայէլի իրաւունքները]]։ Ներկայիս Եգիպտոսի գլխաւոր արտաքին մարտահրավէրներն են [[:hy:Սուեզի_ճգնաժամ|յետճգնաժամային բարդոյթները]], [[:hy:Ահաբեկչություն|ահաբեկչութեան]] սպառնալիքը եւ տնտեսական խնդիրները։ Ըստ [[:hy:Պետական_կարգ|կառավարման համակարգի]]՝ Եգիպտոսը [[:hy:Կիսանախագահական_Հանրապետություն|կիսանախագահական հանրապետութիւն]] է։ Երկրի պաշտօնական կրօնը [[:hy:Սուննի_իսլամ|սուննի իսլամն]] է<ref>{{Cite web|url=http://www.sis.gov.eg/Newvr/Dustor-en001.pdf|title=Constitution of The Arab Republic of Egypt 2014|website=sis.gov.eg|archive-url=https://web.archive.org/web/20150718052913/http://www.sis.gov.eg/Newvr/Dustor-en001.pdf|archive-date=2015 թ․ հուլիսի 18|accessdate=2017 թ․ ապրիլի 13|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>, լեզուն՝ [[:hy:Արաբերեն|արաբերէնը]] (բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը խօսի [[:hy:Արաբերենի_եգիպտական_բարբառ|արաբերէնի եգիպտական բարբառով]])։ Աւելի քան 95 միլիոն բնակչութեամբ՝ Եգիպտոսը [[:hy:Հյուսիսային_Աֆրիկա|հիւսիսային Ափրիկէի]], [[:hy:Մերձավոր_Արևելք|Մերձաւոր Արեւելքի]] եւ [[:hy:Արաբական_աշխարհ|Արաբական աշխարհի]] ամէնաբնակեցուած պետութիւնն է (այս ցուցանիշով՝ երրորդը՝ [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէյի]] եւ տասնհինգերորդը՝ ամբողջ աշխարհի մէջ)։ Եգիպտոսի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը կը բնակի [[:hy:Նեղոսի_դելտա|Նեղոսի տելդային]] մէջ՝ շուրջ 40 000 քառ. քմ. տարածքի մէջ։ Սահարայի մաս կազմող [[:hy:Անապատներ|անապատային շրջանները]], որոնք կը կազմեն Եգիպտոսի տարածքի մեծ մասը, գրեթէ բնակեցուած չեն։ Եգիպտացիներու գրեթէ կէսը կը բնակի քաղաքային բնակավայրերու մէջ՝ [[:hy:Կահիրե|Գահիրէի]], [[:hy:Ալեքսանդրիա|Աղեքսանդրիայի]] եւ [[:hy:Նեղոս_գետ|Նեղոսի գետի]] ափին տեղաբաշխուած միւս քաղաքներուն մէջ։ Եգիպտոսը տնտեսապէս զարգացած պետութիւն է՝ ամէնաբազմաճիւղը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ 2016 թուականին Եգիպտոսը շրջանցած է [[:hy:Հարավաֆրիկյան_Հանրապետություն|Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւնը (ՀԱՀ)]]՝ դառնալով [[:hy:Նիգերիա|Նիճերիայէն]] յետոյ տնտեսապէս երկրորդ ամէնազարգացած պետութիւնը [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէ մայրցամաքին]] մէջ<ref name="qz.com">{{Cite web|url=https://qz.com/682877/south-africa-loses-its-spot-as-africas-second-largest-economy-to-egypt/|title=South Africa just lost its spot as Africa's second largest economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113061237/https://qz.com/682877/south-africa-loses-its-spot-as-africas-second-largest-economy-to-egypt/|archive-date=2017 թ․ նոյեմբերի 13|accessdate=2017 թ․ նոյեմբերի 11|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="forbes.com">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tobyshapshak/2016/05/12/south-africas-economy-falls-to-third-behind-nigeria-egypt/#5de61a254b78|title=South Africa's Economy Falls To Third Behind Nigeria, Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201045155/https://www.forbes.com/sites/tobyshapshak/2016/05/12/south-africas-economy-falls-to-third-behind-nigeria-egypt/#5de61a254b78|archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 1|accessdate=2017 թ․ նոյեմբերի 19|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>։ Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետութիւնը անկախութենէն ի վեր կը հանդիսանայ [[:hy:Միավորված_ազգերի_կազմակերպություն|Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան]], [[:hy:Չմիացած_երկրների_շարժում|Չմիացած երկիրներու շարժման]], [[:hy:Արաբական_լիգա|Արաբական լիկայի]], [[:hy:Աֆրիկյան_միություն|Ափրիկեան միութեան]], [[:hy:Իսլամական_կոնֆերանս_կազմակերպություն|Իսլամական գոնֆերանսի]] եւ այլ կազմակերպութիւններոգ անդամ: == Պատմութիւն == {{հիմնական|Եգիպտոսի պատմություն}}Եգիպտական քաղաքակրթութիւնը ձեւաւորուած է [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէի]] հիւսիս-արեւելքը՝ [[:hy:Նեղոս|Նեղոս գետի]] ստորուն հոսանքի շրջաններուն մէջ։ Մ․թ․ա․ 10-6-րդ հազարամեակներուն Եգիպտոսի մէջ բնակող տոհմերն ու ցեղերը ապրած են թափառական կենցաղով՝ զբաղած [[:hy:Հավաքչություն|հաւաքչութեամբ]], [[:hy:Որսորդություն|որսորդութեամբ]], [[:hy:Ձկնորսություն|ձկնորսութեամբ]]։ [[:hy:Նոր_քարի_դար|Նոր քարի]] եւ [[:hy:Պղնձասար|պղնձաքարի դարաշրջաններուն]] Եգիպտոսի բնակիչները անցում կը կատարեն նստակեցութեան․ կը սկսին զբաղիլ գլխաւորապէս [[:hy:Երկրագործություն|երկրագործութեամբ]] եւ [[:hy:Անասնապահություն|անասնապահութեամբ]]։ Արտադրողական ուժերու զարգացման հետեւանքով [[:hy:Նախնադար|տոհմատիրական կարգերը]] կը սկսին հետզհետէ քայքայուիլ եւ կը ձեւաւորուին [[:hy:Դասակարգային_կառուցվածք|վաղ դասակարգային յարաբերութիւններ]]<ref name="ReferenceA">Midant-Reynes, Béatrix. ''The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Kings''. Oxford: Blackwell Publishers.</ref>։ === Հին Եգիպտոս === {{main|Հին Եգիպտոս}}Արդիւնքով՝ աստիճանաբար կը ձեւաւորուին [[:hy:Պետության_և_իրավունքի_պատմություն|առաջին պետական կազմաւորումները]], որոնք միասնական պետութեան ստեղծումէն յետոյ կը վերածուին նահանգներու։ Վերջիններս շարունակաբար կռիւներ կը մղէին միմիանց դէմ՝ հարստութեան, իսկ աւելի ուշ՝ գերիշխանութեան համար։ Մ․թ․ա․ 4-րդ հազարամեակի մօտ կիսուն մանր միաւորումները կը համախմբուին երկու բեւեռներու շուրջ, որու հետեւանքով ալ հարաւի մէջ կ'առաջանայ [[:hy:Ստորին_Եգիպտոսի_թագավորություն|Ստորուն Եգիպտոսի թագաւորութիւնը]]՝ Պութօ կեդրոնով, իսկ հիւսիսի մէջ՝ Վերին Եգիպտոսը՝ Դերագոնպոլիս կեդրոնով։ [[Պատկեր:All_Gizah_Pyramids.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:All_Gizah_Pyramids.jpg|alt=|ձախից|մինի|275x275փքս|[[:hy:Գիզայի_բուրգեր|Գիզայի բուրգերը]] [[:hy:Աշխարհի_յոթ_հրաշալիքներ|հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներից]] միակն է, որը պահպանվել է մինչ օրս։]] Մ․թ․ա․ մօտ 3150 թուականին հիւսիսի թագաւոր Մենեսը երկարատեւ յամառ պայքարէ յետոյ կը հասնի առաւելութեան եւ ծունկի կը բերէ հակառակորդը<ref name="The British Museum">{{Cite web|url=http://www.worldtimelines.org.uk/world/africa/nile_valley/6000-4000BC|title=The Nile Valley 6000–4000 BCE Neolithic|year=2005|publisher=The British Museum|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090214084636/http://www.worldtimelines.org.uk/world/africa/nile_valley/6000-4000BC|archivedate=2009 թ․ փետրվարի 14|accessdate=2008 թ․ օգոստոսի 21|url-status=dead}}</ref>։ Այս դարակազմիկ իրադարձութենէն յետոյ կը ձեւաւորուի առաջին միասնական տինասդիան՝ [[:hy:Աբիդոս|Ապիտոս]] մայրաքաղաքով, որն ալ կ'ազդարարէ [[:hy:Հին_Եգիպտոս|Հին Եգիպտոսի]] վաղ թագաւորութեան պատմութեան սկիզբը<ref name="Bard, Kathryn A 2000. p. 69">Bard, Kathryn A. Ian Shaw, ed. ''The Oxford Illustrated History of Ancient Egypt''. Oxford: Oxford University Press, 2000. p. 69.</ref>։ [[:hy:Եգիպտոսի_վաղ_թագավորություն|Վաղ թագաւորութիւնը]] կը ներառէ առաջին երկու տինասդիաներու պատմութիւնը<ref name="bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/apocalypse_egypt_01.shtml|title=The Fall of the Egyptian Old Kingdom|date=2011 թ․ փետրվարի 17|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117133705/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/apocalypse_egypt_01.shtml|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 17|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 3|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>։ Յաջորդիւ՝ իշխանութեան գլուխ կ'անցնի երրորդ թագաւորական հարստութիւնը, որու ներկայացուցիչներէն Ճոսեր փարաւոնը կ'իրականացնէ վարչաքաղաքական բարեփոխումներ, որոնք միտուած էին կառավարման կուռ համակարգի ձեւաւորման։ Այս շրջանին փարաւոնի իշխանութիւնը կը յայտարարուի աստուածատուր, իսկ փարաւոնը՝ մարդ-աստուած։ Եգիպտոսն իր հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի չորրորդ արքայատոհմի իշխանավարման շրջանին։ Եգիպտացիները կը սկսին արշաւանքներ ձեռնարկել հարեւան երկիրներու դէմ՝ դէպի հարաւ՝ [[:hy:Նուբիա|Նուպիա]], դէպի արեւմուտք՝ [[:hy:Լիբիա|Լիպիա]] եւ հիւսիս-արեւելք՝ [[:hy:Սինայի_թերակղզի|Սինա]] եւ [[:hy:Պաղեստին|Պաղեստին]]։ Այս շրջանին կառուցուած է աշխարհի հրաշալիքներէն մէկը՝ [[:hy:Քեոփսի_բուրգ|Քէոփսի բուրգը]]։ Մ.թ.ա. 23-րդ դարուն կը սկսի Եգիպտոսի մասնատումը, որուն յաջորդած գահակալական կռիւներու արդիւնքով (ի սկզբանէ անիկա ուղղուած էր նաեւ արտաքին միջավայրի զավթիչներու դէմ) փարաւոններու իշխանութեան պատմութիւնը կը թեւակոխէ նոր փուլ։ Եգիպտոսի միաւորմամբ կը սկսի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային նոր վերելքը, որ կը տեւէ շուրջ երեք դար եւ յայտնի կը դառնայ «միջին թագաւորութիւն» անուանումով։ Մ․թ․ա․ 17-րդ դարուն [[:hy:Նեղոսի_դելտա|Նեղոսի տելդան]] կը նուաճեն հիքոսդները, որոնք ալ կը հիմնեն [[:hy:Ավարիս|Աւարիս մայրաքաղաքը]]։ Միջին թագաւորութենէն որոշ ժամանակ անց [[:hy:Հիքսոսներ|հիքսոսներու]] դէմ կը սկսին պայքարիլ Թեպէի շուրջ համախմբուած նոմերը, որոնք կը յաջողին վտարել հիքստերն ու հիմնադրել Եգիպտոսի նոր թագաւորութիւնը։ Աւելի ուշ, Եգիպտոսի տարածքը կ'ասպատակեն [[:hy:Լիբիա|լիպիացիները]], [[:hy:Նուբիացիներ|նուպիացիները]] եւ [[:hy:Ասորիներ|ասորիները]], որոնք ժամանակ առ ժամանակ կը խարխլեն թագաւորական իշխանութիւնն ու պետականութիւնը։ Այնուամենայնիւ, վերջիններուս դէմ պայքարելով յաղթանակ կը տանին եգիպտացիները՝ ազատագրելով իրենց երկիրը<ref name="The Kushite Conquest of Egypt">{{Cite web|url=http://www.ancientsudan.org/history_06_nubconegypt.htm|title=The Kushite Conquest of Egypt|publisher=Ancientsudan.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110201014554/http://www.ancientsudan.org/history_06_nubconegypt.htm|archive-date=2011 թ․ փետրվարի 1|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|url-status=dead}}</ref>։ Պսամետիկոս I փարաւոնը եւ իր յաջորդները սերտ առեւտրական յարաբերութիւններ կը հաստատեն [[:hy:Հույներ|յոյներու]], [[:hy:Փյունիկեցիներ|փիւնիկեցիներու]], [[:hy:Հրեաներ|հրեաներու]] եւ այլ ժողովուրդներու հետ։ ==== Եգիպտոսը Աքեմենեան տէրութեան կազմի մէջ ==== {{հիմնական|Կամբյուսես II{{!}}Եգիպտոսի աքեմենյան նվաճում}}[[:hy:Քաղաքակրթություն|Քաղաքակրթութեան]] յետագայ ծաղկումը կը վերաձեւէ արեւելքի քաղաքական սահմանները։ Մասնաւորապէս, [[:hy:Իրանական_բարձրավանդակ|Իրանական բարձրավանդակին մէջ]] աննախադէպ զարթօնք կ'ապրի [[:hy:Աքեմենյան_պետություն|պարսից թագաւորութիւնը՝ Աքեմենեան տէրութիւնը]], որ զավթողական նկրտումներ ունէր իր հարեւաններուն նկատմամբ։ [[:hy:Մ.թ.ա._525|Մ․թ․ա․ 525 թուականին]] աքեմենեան բանակը՝ արքայից արքայ [[:hy:Կամբյուսես_II|Կամբիւսես II-ի]] գլխաւորութեամբ, կ'արշաւէ Եգիպտոս։ [[:hy:Նեղոս|Նեղոսի]] տելդային մէջ՝ Պելուսիոնի մօտ, պարսից բանակը յաղթանակ կը տանի փարաւոն Պսամմետիկոս III-ի նկատմամբ։ Գրաւելով մայրաքաղաք [[:hy:Մեմփիս|Մեմփիսը]]՝ Կամբիւսեսն ինքզինք կը հռչակէ փարաւոն՝ հիմնելով նոր՝ քսանեօթերորդ տինասդիան։ Շուտով սակայն Կամբիւսեսը ստիպուած կ'ըլլայ վերադառնալ [[:hy:Շոշ_(քաղաք,_Իրան)|Շոշ]]՝ Եգիպտոսը ձգելով [[:hy:Սատրապություն|սատրապութեան]] կարգավիճակի։ Քսանեօթերորդ արքայատոհմի բոլոր փարաւոնները (բացառութեամբ՝ Պետուբաստիս III-ի), որոնք կ'իշխանավարեն մ․թ․ա․ 525-402 թուականներու միջեւ, ինքնին Աքեմենեան տէրութեան արքայից արքաներն էին, որոնք կը ժառանգէին [[:hy:Փարավոն|եգիպտական փարաւոնի]] տիտղոսը աքեմենեան թագի հետ միաժամանակ։ Ժամանակ առ ժամանակ եգիպտացիները կը կարողանան հուժկու ապստամբութիւն բարձրացնել օտարի տիրապետութեան դէմ, որոնք սակայն որեւէ հիմնարար արդիւնք չեն ունենար<ref name="Shaw 2002 p. 383">Shaw (2002) p. 383</ref>։ Երեսուներորդ տինասդիան փարաւոններու ժամանակաշրջանի վերջին տինասդիան է, որ մեծապէս կը կառավարուի տեղացիներու կողմէ։ Մ․թ․ա․ 343 թուականին պարսից բանակը կը ջլատէ արքայատոհմի վերջին փարաւոնի՝ [[:hy:Նեկտանեբ_II|Նեկտանեբ II-ի]] ուժերը։ Այնուամենայնիվ, այս միջադէպէն շատ չանցած տարածաշրջանը կը յայտնուի արտաքին լուրջ սպառնալիքներու առջեւ, որոնք ալ Աքեմենեան տէրութեան արքայից արքան կը ստիպեն պատրաստուիլ վճռական պատերազմի։ ----{{համայնապատկեր|Giza pyramid complex.jpg|1180px|<center>Գիզայի հնագիտական համալիրի համայնապատկերը։ Երևում է Քեոփսի բուրգը և Մեծ սֆինքսը</small>}} === Պտղոմէոսեան եւ Հռոմէական ժամանակաշրջան === [[Պատկեր:Placido_Costanzi_-_Alexander_the_Great_Founding_Alexandria_-_Walters_37790.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Placido_Costanzi_-_Alexander_the_Great_Founding_Alexandria_-_Walters_37790.jpg|մինի|270x270փքս|«Ալեքսանդր Մակեդոնացին հիմնադրում է Աղեքսանդրիան»։ Հեղինակ՝ իտալացի նկարիչ Պլաչիդո Կոստանցա։ Աղեքսանդրիան Մակեդոնացու կողմից հիմնադրված առաջին խոշոր քաղաքն էր։]] [[:hy:Իսոսի_ճակատամարտ|Իսոսի ճակատամարտէն]] յետոյ Եգիպտոս կը ներխուժէ [[:hy:Ալեքսանդր_Մակեդոնացի|Աղեքսանդր Մակեդոնացին]]՝ յունամակեդոնական բանակի գլուխն անցած։ Պարսից լուծին տակ գտնուող այս երկրին մէջ արեւմտեան նուաճողը կ'ընդունին որպէս ազատարար եւ նոյն օրն ալ վերջինս կը հռչակեն փարաւոն։ Աղեքսանդր Մեծը մ․թ․ա․ 332 թուականին ձեռնամուխ կ'ըլլայ [[:hy:Ալեքսանդրիա|միջերկրածովեան Աղեքսանդրիա]] քաղաքի հիմնադրման, որ այնուհետեւ կը դառնայ [[:hy:Հելլենականության_դարաշրջան|հելլենիստական աշխարհի]] կեդրոններէն մէկը։ Նշանաւոր զօրավարի մահուան յաջորդած [[:hy:Դիադոքոսներ|Դիադոքսներու պատերազմի]] արդիւնքով Եգիպտոս կը հասնի Աղեքսանդրի հաւատարիմ զօրավարներէն [[:hy:Պտղոմեոս_Լագոս|Պտղոմէոսին]]։ Վերջինս կ'ընդունի եգիպտական բարքերն ու արարողակարգերը՝ հռչակուելով երկրի նոր փարաւոն։ [[:hy:Պտղոմեոսյան_հարստություն|Պտղոմէոսեան հարստութեան]] առաջին ներկայացուցիչներու օրօք [[:hy:Հելլենիզմ|հելլենիստական]] Եգիպտոսը կը համարուէր Արեւելքի հզօրագոյն պետութիւններէն մէկը, իսկ անոր մայրաքաղաք Աղեքսանդրիան՝ [[:hy:Արևելյան_Միջերկրական|Արեւելեան Միջերկրականի]] մեծագոյն նաւահանգիստն ու առեւտրա-արհեստաւորական մշակութային կեդրոնը<ref>{{Cite book|title=Egypt after the Pharaohs 332 BC – AD 642|last=Bowman|first=Alan K|publisher=University of California Press|year=1996|isbn=0-520-20531-6|edition=2nd|location=Berkeley|pages=25–26}}</ref><ref name="Stanwick 2003">{{Cite book|title=Portraits of the Ptolemies: Greek kings as Egyptian pharaohs|last=Stanwick|first=Paul Edmond|publisher=University of Texas Press|year=2003|isbn=0-292-77772-8|location=Austin}}</ref>։ Հռոմէացիներու դաւադրութիւններուն հետեւանքով մ․թ․ա․ 88 թուականին [[:hy:Պտղոմեոսյան_Եգիպտոս|Եգիպտոսէն]] կը հեռանայ արքայազն [[:hy:Պտղոմեոս_Դիոնիսոս|Պտղոմէոս Դիոնիսոսը]], որուն փոխարէն Սենատը այս երկրի ղեկավարի պաշտօնին կը նշանակէ իր կամակատար Պտղոմէոս XVI-ը (վերջինս իր կառավարման սկիզբը Եգիպտոսը կը կտակէ [[:hy:Հռոմեական_հանրապետություն|հանրապետական Հռոմին]])։ Իրավիճակը կը հարթուի [[:hy:Մեծ_Հայքի_թագավորություն|Մեծ Հայքի թագաւորութեան]] [[:hy:Արքայից_արքա|արքայից արքայ]] [[:hy:Տիգրան_Մեծ|Տիգրան Մեծի]] ջանքերով, որ կ'օգնէ գահի օրինական ժառանգորդին հաստատուիլ սեփական երկրին մէջ։ Անկէ յետոյ Հայաստանը կարճ ժամանակ ազդեցութիւն ձեռք կը բերէ Եգիպտոսի մէջ։ Պտղոմէոսեան տինասդիայի վերջին ներկայացուցիչը հանդիսացող [[:hy:Կլեոպատրա|Կլէոպատրա VII-ը]] ինքնասպան կ'ըլլայ իր սիրեցեալի՝ Հռոմի եռապետ [[:hy:Մարկոս_Անտոնիոս|Մարկոս Անտոնիոսի]] մահուընէն յետոյ։ Կարճ ժամանակ անց Եգիպտոսը կը նուաճէ [[:hy:Օկտավիանոս_Օգոստոս|Օգոստոս Օկտավիանոսը]]՝ զայն դարձնելով հռոմէական նահանգ։ Հռոմէական բռնագրաւումէն յետոյ անգամ հելլենիստական մշակոյթը կը շարունակէ բարգաւաճիլ այս երկրին մէջ։ Առաջին դարուն Եգիպտոսի մէջ կը տարածուի քրիստոնէական կրօնը՝ [[:hy:Մարկոս_Ավետարանիչ|Սուրբ Մարկոս Աւետարանիչի]] գործօն ջանքերով<ref name="georgetown">{{Cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/egypt|title=Egypt|publisher=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20111220145046/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/egypt|archive-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 20|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 14|url-status=dead}} See drop-down essay on "Islamic Conquest and the Ottoman Empire"</ref>։ [[:hy:Դիոկղետիանոս|Դիոկղետիանոս]] կայսեր բարեփոխումներու արդիւնքով [[:hy:Հռոմեական_կայսրություն|հռոմէական տիրակալութիւնը]] կը բաժնուի երկու մասի, իսկ Եգիպտոսը կը դառնայ [[:hy:Բյուզանդական_կայսրություն|Բիւզանդական կայսրութեան]] մէկ մասը։ Վերջինիս կառավարման տարիները նշանաւոր կը դառնան նաեւ քրիստոնեաներու աննախադէպ հետապնդումներով, մինչդեռ այս ժամանակաշրջանին ալ տեղի կ'ունենայ [[:hy:Նոր_Կտակարան|Աստուածաշունչի Նոր կտակարանի]] [[:hy:Եգիպտերեն|եգիպտերէն]] թարգմանութիւնը։ [[:hy:Քաղկեդոնի_ժողով|451 թուականի Քաղկեդոնի ժողովով]] կը ստեղծուի [[:hy:Ղպտի_ուղղափառ_եկեղեցի|ղպտի ուղղափառ եկեղեցին]]<ref>Kamil, Jill. ''Coptic Egypt: History and Guide''. Cairo: American University in Cairo, 1997. p. 39</ref>։ === Միջնադարեան Եգիպտոս === Եգիպտոսը բիւզանդական գերագահութեան տակ կը մնայ մինչեւ [[:hy:7-րդ_դար|7-րդ դարու]] առաջին տասնամեակները, որմէ ետք՝ [[:hy:Բյուզանդա-սասանյան_պատերազմ_(602-628_թթ.)|602-628 թուականներու բիւզանդա-պարսկական պատերազմներու]] արդիւնքով, կ'անցնի [[:hy:Սասանյան_Պարսկաստան|Սասանեան Պարսկաստանին]]։ 639-642 թուականներուն տարածաշրջանը կ'ենթարկուի [[:hy:Արաբական_խալիֆայություն|Արաբական խալիֆայութեան (Բարեպաշտ խալիֆաներու պետութեան)]] մուսուլմանական զօրքի ներխուժման եւ նուաճման։ Արաբները գրաւելով [[:hy:Նեղոսի_դելտա|Նեղոսի տելդան]]՝ այստեղ կը բերեն իրենց հայրենի հողերուն մէջ ծագած նոր կրօնը՝ [[:hy:Իսլամ|իսլամը]] (մասնաւորապէս՝ [[:hy:Սուննի_իսլամ|սիւննի ուղղութեան ուսմունքը]])։ Այս ժամանակաշրջանին Եգիպտոսի մէջ տեղի կ'ունենան դարակազմիկ փոփոխութիւններ, որոնք կը նպաստեն երկրի էթնիկական եւ կրօնական կազմի շրջադարձային փոփոխութեան։ Մասնաւորապէս, ինչպէս այստեղ, այնպէս ալ նուաճեալ այլ տարածքներու մէջ, կը սկսին իսլամականացման եւ արաբականացման հարկադիր եւ կամընտրական գործընթացներ, որոնք առաւել ցայտուն կերպով կ'արտայայտուին Եգիպտոսի պարագային։ 639 թուականին 4000-նոց [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան խալիֆայութեան]] զօրախումբերը՝ [[:hy:Ամր_իբն_ալ-Աս|Ամր իպն ալ-Ասի]] հրամանատարութեամբ, կ'արշաւեն Եգիպտոս։ Հելիոպոլիսի ճակատամարտին արաբական բանակը վճռական յաղթանակ կը տանի բիւզանդացիներուն դէմ՝ ամրապնդելով իրենց դիրքերը նուաճուած [[:hy:Հյուսիսային_Աֆրիկա|հիւսիսափրիկեան տարածքներուն մէջ]]։ Աղեքսանդրիան մուսուլմաններէն վերադարձնելու վերջին փորձը կը կատարէ Բիւզանդիայի կայսր [[:hy:Կոստանդ_Բ|Կոստանդ Բ-ն]], որու նաւատորմը եւս ջախջախուած է [[:hy:Միջերկրական_ծով|Միջերկրական ծովուն]] մէջ։ Վաղ միջնադարուն Դեղոսի տելդային մէջ կը հիմնադրուի [[:hy:Ֆուստատ|Ֆուստատ]] քաղաքը, որ, սակայն, կ'աւերուի [[:hy:Խաչակրաց_արշավանքներ|Խաչակրաց արշաւանքներու]] ժամանակ։ Աւելի ուշ՝ 986 թուականին, կը հիմնադրուի Եգիպտոսի ներկայիս [[:hy:Կահիրե|մայրաքաղաք Գահիրէն]], որ կը յաւակնէր դառնալ խալիֆայութեան ամէնահարուստ եւ ընդարձակ քաղաքը։ ==== Աբբասեան տիրապետութիւն ==== Աբբասեան խալիֆաները Եգիպտոսի մէջ կը սկսին վարել հարկային կոշտ քաղաքականութիւն, որու պատճառով վերջիններուս տիրապետութեան չորրորդ տարին այստեղ կը բռնկի ղպտական մասշտապային ընդվզում։ Ապստամբութիւնը ճնշելու նպատակով Աղեքսանդրիա կը ժամանէ Խորասանի կառավարիչ Ապտալլահ իպն Թահիր ալ-Խուրասանին, որ կը յաջողի պարտութեան մատնել ղպտի ապստամբական ուժերը։ Յաջորդիւ ղպտական ընդվզումներ տեղի կ'ունենան նաեւ 828 եւ 831 թուականներուն։ == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:Crop_limit,_Nile_Valley-2.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Crop_limit,_Nile_Valley-2.jpg|մինի|[[:hy:Նեղոս|Նեղոսի]] հովիտը [[:hy:Լուքսոր|Լուքսորի]] մօտ։]] [[Պատկեր:Qesm_Marsa_Alam,_Red_Sea_Governorate,_Egypt_-_panoramio_(6).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Qesm_Marsa_Alam,_Red_Sea_Governorate,_Egypt_-_panoramio_(6).jpg|մինի|Ժայռոտ լանդշաֆտ [[:hy:Մարսա_Ալամ|Մարսա Ալամում]]։]] Եգիպտոսը գլխաւորապէս կը գտնուի հիւսիսային լայնութեան 22-32 աստիճաններու եւ արեւելեան երկայնութեան 25-35 աստիճաններու միջեւ։ Ունի 1,001,450 քառ. քմ. տարածք (386, 660 քառակուսի մղոն)<ref><span class="citation book">Goldschmidt Arthur (1988)։ [https://books.google.com/books?id=YmZyAAAAMAAJ&q=state ''Modern Egypt: The Formation of a Nation-State'']։ Boulder, CO: Westview Press։ էջ&nbsp;5։ [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Սպասարկող:Գրքայինաղբյուրները/978-0-86531-182-4|978-0-86531-182-4]]։ [https://web.archive.org/web/20150906085602/https://books.google.com/books?id=YmZyAAAAMAAJ&q=state Արխիվացված] օրիգինալից 6 September 2015-ին<span class="reference-accessdate">։ Վերցված է <span class="nowrap">20 June</span> 2015</span></span><span title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fhy.wikipedia.org%3A%D4%B5%D5%A3%D5%AB%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%BD&rft.au=Goldschmidt%2C+Arthur&rft.aufirst=Arthur&rft.aulast=Goldschmidt&rft.btitle=Modern+Egypt%3A+The+Formation+of+a+Nation-State&rft.date=1988&rft.genre=book&rft.isbn=978-0-86531-182-4&rft.pages=5&rft.place=Boulder%2C+CO&rft.pub=Westview+Press&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DYmZyAAAAMAAJ%26q%3Dstate&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" class="Z3988"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> <span style="display:none;font-size:100%" class="error citation-comment"><code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;df=</code> պարամետրը գոյություն չունի ([[:en:Help:CS1 errors#parameter_ignored|օգնություն]])</span></ref>, որու շնորհիւ 30-րդն է՝ [[:hy:Աշխարհի_երկրներն_ըստ_տարածքի|ամէնամեծ տարածք ունեցող պետութիւններու]] շարքին։ Եգիպտոսի չափազանց չոր կլիմային պատճառով՝ երկրի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը կեդրոնացած է [[:hy:Նեղոս|Նեղոսի հովիտի]] եւ [[:hy:Նեղոսի_դելտա|տելդայի]] շրջանը, ինչ որ ենթադրել կու տայ թէ բնակչութեան 99 %-ը կը բնակի երկրի տարածքի 5.5% վրայ<ref><span class="citation web">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5309.htm «Background Note: Egypt»]։ United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs։ 10 November 2010<span class="reference-accessdate">։ Վերցված է <span class="nowrap">5 March</span> 2011</span></span><span title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fhy.wikipedia.org%3A%D4%B5%D5%A3%D5%AB%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%BD&rft.btitle=Background+Note%3A+Egypt&rft.date=10+November+2010&rft.genre=book&rft.pub=United+States+Department+of+State+Bureau+of+Near+Eastern+Affairs&rft_id=https%3A%2F%2F2009-2017.state.gov%2Fr%2Fpa%2Fei%2Fbgn%2F5309.htm&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" class="Z3988"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> <span style="display:none;font-size:100%" class="error citation-comment"><code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;df=</code> պարամետրը գոյություն չունի ([[:en:Help:CS1 errors#parameter_ignored|օգնություն]])</span></ref>։ Եգիպտացիներուն 98 %-ը կը բնակի երկրի տարածքի 3 %-ի վրայ<ref><span class="citation book">Pierre Crabitès (1935)։ [https://books.google.com/books?id=1NbCRckI3EoC&pg=PA1 ''Ibrahim of Egypt'']։ Routledge։ էջ&nbsp;1։ [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Սպասարկող:Գրքայինաղբյուրները/978-0-415-81121-7|978-0-415-81121-7]]։ [https://web.archive.org/web/20130509064900/http://books.google.com/books?id=1NbCRckI3EoC&pg=PA1 Արխիվացված] օրիգինալից 9 May 2013-ին<span class="reference-accessdate">։ Վերցված է <span class="nowrap">10 February</span> 2013</span>։ «...&nbsp;on July 9, 1805, Constantinople conferred upon Muhammad Ali the pashalik of Cairo&nbsp;...»</span><span title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fhy.wikipedia.org%3A%D4%B5%D5%A3%D5%AB%D5%BA%D5%BF%D5%B8%D5%BD&rft.au=Pierre+Crabit%C3%A8s&rft.aulast=Pierre+Crabit%C3%A8s&rft.btitle=Ibrahim+of+Egypt&rft.date=1935&rft.genre=book&rft.isbn=978-0-415-81121-7&rft.pages=1&rft.pub=Routledge&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D1NbCRckI3EoC%26pg%3DPA1&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" class="Z3988"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> <span style="display:none;font-size:100%" class="error citation-comment"><code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;df=</code> պարամետրը գոյություն չունի ([[:en:Help:CS1 errors#parameter_ignored|օգնություն]])</span></ref>։ Եգիպտոսը արեւմուտքէն սահմանակից է [[:hy:Լիբիա|Լիպիային]], հարաւէն՝ [[:hy:Սուդան|Սուտանին]], իսկ արեւելքէն՝ [[:hy:Իսրայել|Իսրայէլին]] եւ [[:hy:Գազայի_հատված|Կազայի հատուածին]]։ Շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին՝ Եգիպտոսը մեծ դերակատարութիւն ունի [[:hy:Աշխարհաքաղաքականություն|աշխարհաքաղաքականութեան]] մէջ։ Ըլլալով միջմայրցամաքային պետութիւն՝ անիկա ցամաքային կամուրջ է Ափրիկէի եւ Ասիայի միջեւ, որ կը հատուի նաւարկելի ջրուղիով ([[:hy:Սուեզի_ջրանցք|Սուէզի ջրանցք]])։ Վերջինը [[:hy:Միջերկրական_ծով|Միջերկրական ծովը]], [[:hy:Կարմիր_ծով|Կարմիր ծովի]] միջոցով կը կապէ [[:hy:Հնդկական_օվկիանոս|Հնդկական ովկիանոսին]] հետ։ Բացառութեամբ Նեղոսի հովիտին, Եգիպտոսի ռելիեֆի մեծ մասը կը կազմեն անապատները, որոնք ունին քանի մը ովասիսներ։ Քամիները կը ստեղծեն խոշոր աւազէ [[:hy:Դյուներ|դիւներ]], որոնց բարձրութիւնը կը հասնի մինչեւ 100 ոտք (30 մետր)։ Եգիպտոսի մէջ կը գտնուի [[:hy:Սահարա_անապատ|Սահարայի]] եւ [[:hy:Լիբիական_անապատ|Լիպիական անապատներու]] մէկ մասը։ Այս անապատները պաշտպանած են արեւմտեան սպառնալիքներէն, պաշտպանած են Փարաւոններու թագաւորութիւնը եւ [[:hy:Հին_Եգիպտոս|Հին Եգիպտոսի]] մէջ համարուած՝ որպէս «կարմիր հողեր»։ [[:hy:Ալեքսանդրիա|Աղեքսանդրիան]] Եգիպտոսի մեծութեամբ երկրորդ քաղաքն է։ Միւս խոշոր քաղաքներէն են [[:hy:Ասուան|Ասուաը]], [[:hy:Ասյուտ|Ասյութը]], երկրի ներկայիս մայրաքաղաք եւ խոշորագոյն քաղաք [[:hy:Կահիրե|Գահիրէն]], [[:hy:Էլ_Մահալա_Էլ_Քուբրա|Էլ Մահալա Էլ Քուպրան]], [[:hy:Գիզա|Կիզան]], ուր կը գտնուին [[:hy:Եգիպտական_բուրգեր|Եգիպտական բուրգերը]], [[:hy:Հուրգադա|Հուրգատան]], [[:hy:Լուքսոր|Լուքսորը]], [[:hy:Կոմ_Օմբո|Գոմ Օմպոն]], [[:hy:Սաֆագա|Սաֆագան]], [[:hy:Պորտ_Սաիդ|Պորտ Սայիտը]], [[:hy:Շարմ_էլ_Շեյխ|Շարմ էլ Շեյխը]], [[:hy:Սուեզ|Սուէզը]], որ կը գտնուի Սուէզի ջրանցքի արեւելքը, [[:hy:Զակազիկ|Զակազիկը]] եւ [[:hy:Էլ_Մինիա|Էլ Մինիան]]։ Օվասիսներու կարգին են [[:hy:Բահարիա_օազիս|Պահարիան]], [[:hy:Դախլա_օազիս|Դախլան]], [[:hy:Ֆարաֆրա_օազիս|Ֆարաֆրան]], [[:hy:Խարգա_օազիս|Խարգան]] եւ [[:hy:Սիվա_օազիս|Սիվան]]։ [[:hy:Պրոտեկտորատ|Պրոտեկտորատներու]] կարգին են [[:hy:Ռաս_Մոհամեդ_ազգային_պարկ|Ռաս Մոհամմատ ազգային պարկը]], Զարանիկ պրոտեկտորատը եւ Սիվա ովասիսը։ 2015 թուականի Մարտ 13-ին յայտարարուած է [[:hy:Եգիպտոսի_հնարավոր_նոր_մայրաքաղաք|նոր մայրաքաղաք]] կառուցելու պլաններու մասին<ref>{{Cite news|date=2015 թ․ մարտի 13|title=Egypt to build new administrative and business capital|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-31874886|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216003921/https://www.bbc.co.uk/news/business-31874886|archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 16|access-date=2018 թ․ հունիսի 20|work=BBC News|df=dmy-all}}</ref>։ == Կառավարման համակարգ == [[Պատկեր:Abdel_Fattah_el-Sisi.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Abdel_Fattah_el-Sisi.jpg|մինի|266x266փքս|[[:hy:Աբդել_Ֆաթթահ_Ալ-Սիսի|Աբդել Ֆաթթահ Ալ-Սիսին]] Եգիպտոսի գործող նախագահն է։]] [[:hy:Եգիպտոսի_խորհրդարան|Եգիպտոսի ներկայացուցիչներու պալատը]], որու անդամները կ'ընտրուին հինգ տարի ժամկէտով, երկրի գլխաւոր օրէնսդիր մարմինն է։ 2010 թուականէն յետոյ երկրին մէջ խորհրդարանական առաջին ընտրութիւնները տեղի ունեցած են 2011 թուականի Նոյեմբերի եւ 2012 թուականի Յունուարի միջեւ, որու արդիւնքով ձեւաւորուած խորհրդարանը յետագային ցրուած է։ Յայտարարուած է, որ յաջորդ ընտրութիւնները տեղի կ'ունենան Սահմանդրութեան վաւերացումէն 6 ամիս անց՝ 2014 թուականի Յունուար 18-ին։ Այդ ընտրութիւնները տեղի ունեցած են երկու փուլով՝ 2015 թուականի Հոկտեմբեր 17-էն Դեկտեմբեր 2-ի միջեւ<ref name="ao30aug">{{Cite news|date=2015 թ․ օգոստոսի 30|title=Timetable for Egypt's parliamentary elections announced; voting to start 17 Oct|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/139288/Egypt/Politics-/Egypt-parliamentary-elections-to-start--October---.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904023424/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/139288/Egypt/Politics-/Egypt-parliamentary-elections-to-start--October---.aspx|archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 4|accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 11|agency=Ahram Online}}</ref>։ Եգիպտական օրէնսդրութեան համաձայն՝ երկրի խորհրդարանը կը ձեւաւորուի նախքան նախագահի ընտրութիւնը, սակայն ժամանակաւոր նախագահ [[:hy:Ադլի_Մանսուր|Ատլի Մանսուրը]] տեղափոխած է ընտրութիւններու ժամկէտները<ref name="Stanwick 20032">{{Cite book|title=Portraits of the Ptolemies: Greek kings as Egyptian pharaohs|last=Stanwick|first=Paul Edmond|publisher=University of Texas Press|year=2003|isbn=0-292-77772-8|location=Austin}}</ref>։ Եգիպտոսի նախագահական ընտրութիւնները տեղի ունեցած են 2014 թուականի Մայիսի 26-28-ը։ Մասնակցութեան ընդհանուր ցուցանիշը կազմած է 25,578,233 կամ ընտրողներու ընդհանուր թիւի 47.5%։ Մօտ 23 միլիոն 780 000 քուէ ստացած է [[:hy:Աբդել_Ֆաթթահ_Ալ-Սիսի|Ապտըլ Ֆաթթահ Ալ-Սիսին]] կամ ձայներու ընդհանուր թիւի 96․9 %-ը, այն պարագային, երբ [[:hy:Համդեն_Սաբահի|Համտեն Սապահին]] ստացած է 757,511 կամ ձայներու ընդհանուր թիւի 3.1%-ը<ref>{{Cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/102841/Egypt/Politics-/BREAKING-PEC-officially-announces-AbdelFattah-ElSi.aspx|title=El-Sisi wins Egypt's presidential race with 96.91%|website=English.Ahram.org|publisher=Ahram Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20140731100838/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/102841/Egypt/Politics-/BREAKING-PEC-officially-announces-AbdelFattah-ElSi.aspx|archive-date=2014 թ․ հուլիսի 31|accessdate=2014 թ․ հուլիսի 28|url-status=live}}</ref>։ Նախագահ [[:hy:Մուհամմեդ_Մուրսի|Մուհամմատ Մուրսիի]] գլխաւորած [[:hy:Մուսուլման_եղբայրներ|Մուսուլման եղբայրներու]] բռնապետական կառավարութեան դէմ տեղի ունեցած զանգուածային բողոքի ցոյցերէն յետոյ<ref name="morsi-think-again">{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2013/01/28/think-again-the-muslim-brotherhood/|title=Think Again: The Muslim Brotherhood|date=2013 թ․ հունվարի 28|publisher=Al-Monitor|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202110236/http://foreignpolicy.com/2013/01/28/think-again-the-muslim-brotherhood/|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 2|url-status=live|access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 7}}</ref>, 2013 թուականի Յուլիս 3-ին գեներալ Ապտըլ Ֆաթթահ Ալ-Սիսին յայտարարած է իշխանութենէն Մուրսիի տապալման եւ 2012 թուականին ընդունուած Սահմանադրութեան կասեցման մասին։ Ձեւաւորուած է 50 հոգիէ բաղկացած սահմանադրական կոմիտէ, որ պէտք է զբաղեր Սահմանադրութեան բարեփոխմամբ։ Աւելի ուշ, Սահմանադրութեան նոր տարբերակը դրուած է հանրաքուէի եւ ընդունուած 2014 թուականի Յունուար18-ին<ref>{{Cite news|title=Who's Who: Members of Egypt's 50-member constitution committee|url=http://english.ahram.org.eg/News/80519.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903224524/http://english.ahram.org.eg/News/80519.aspx|archive-date=2013 թ․ սեպտեմբերի 3|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 1|newspaper=Al-Ahram}}</ref>։ 2013 թուականին [[:hy:Freedom_House|«Freedom House]]-ը» Եգիպտոսի մէջ քաղաքական իրաւունքներու ազատութիւնը 7 բալանոց համակարգով գնահատել է 5 միաւոր (գնահատման աղիւսակին մէջ 1-ը կը նշանակէ բացարձակ ազատ, իսկ 7-ը՝ բացարձակ ոչ ազատ), իսկ քաղաքացիական ազատութիւնները՝ դարձեալ 5, ինչ որ կը նշանակէ, թէ Եգիպտոսն ազատութիւններու տեսանկիւնէն «մասամբ ազատ» պետութիւն է<ref>{{Cite web|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/egypt|title=Egypt|work=Freedom in the World 2013|publisher=Freedom House|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204001910/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/egypt|archive-date=2013 թ․ փետրվարի 4|url-status=live|access-date=2013 թ․ փետրվարի 7}}</ref>։ [[:hy:Եգիպտական_ազգայնականություն|Եգիպտական ազգայնականութիւնը]], ի տարբերութիւն արաբական ազգայնականութեան, ունի աւելի հին պատմութիւն։ Անիկա սկսած է դեռեւս 19-րդ դարուն եւ դարձած արտայայտման դոմինանտ ձեւ 20-րդ դարու առաջին կիսուն՝ դրսեւորուելով հակագաղութատիրական պայքարի եւ մտաւորականութեան շրջանակներուն մէջ<ref>Jankowski, James. "Egypt and Early Arab Nationalism" in Rashid Khalidi, ed. ''The Origins of Arab Nationalism''. New York: Columbia University Press, 1990, pp. 244–45</ref>։ Իսլամիստական գաղափարախօսութեան կրող հանդիսացող [[:hy:Մուսուլման_եղբայրներ|Մուսուլման եղբայրներուն]] գլխաւորաբար կ'աջակցին Եգիպտոսի միջին ցած խաւի ներկայացուցիչները<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/arabnationalismt00dawi|title=Arab Nationalism in the Twentieth Century|last=Dawisha|first=Adeed|publisher=Princeton University Press|year=2003|location=Princeton|pages=[https://archive.org/details/arabnationalismt00dawi/page/264 264]–265, 267}}</ref>։ Արաբական աշխարհին մէջ Եգիպտոսը ունի ամէնահին շարունակուող խորհրդարանական կարգերու աւանդոյթը<ref name="pogar">{{Cite web|url=http://www.undp-pogar.org/publications/governance/nbrown/potential.html#foot1|title=Mechanisms of Accountability in Arab Governance: The Present and Future of Judiciaries and Parliaments in the Arab World|last=Brown|first=Nathan J.|publisher=Programme on Governance in the Arab Region|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120605005203/http://www.undp-pogar.org/publications/governance/nbrown/potential.html#foot1|archivedate=2012 թ․ հունիսի 5}}</ref>։ Առաջին հանրային խորհրդարանը հիմնադրուած է 1866 թուականին։ Լուծարուած է 1882 թուականին՝ բրիտանական բռնագրաւման պատճառով։ Բռնագրաւումէն յետոյ բրիտանացիները թոյլատրած են միայն խորհրդատուական մարմնի գործունէութիւն։ 1923 թուականին, այդուհանդերձ, երբ հռչակուեցաւ երկրի անկախութիւնը, նոր սահմանադրութեամբ երկրին մէջ հաստատուեցաւ խորհրդարանական միապետութիւն<ref name="pogar" />։ ==== Մամուլի ազատութիւն ==== [[:hy:Լրագրողներ_առանց_սահմանների|«Լրագրողներ առանց սահմաններիու»]] միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպութիւնը 2017 թուականին, խօսքի ազատութեան համաշխարհային ինդեքսին մէջ, Եգիպտոսը 180 երկիրներու շարքին դասակարգած է 160-րդ հորիզոնականը։ 2015 թուականի Օգոստոս ամսուայ դրութեամբ՝ Եգիպտոսի մէջ դատապարտուած է 18 լրագրող։ 2015 թուականի Օգոստոսին ընդունուած հակաահաբեկչական նոր օրէնսդրութիւնը, ահաբեկչութեան թեմայով կեղծ տեղեկատուութիւն տարածելու համար, որ « կը տարբերի Եգիպտոսի պաշտպանութեան դեպարտամենտի տեսանկիւնէն», լրագրողներուն կը սպառնայ նախկին 25 000 ԱՄՆ տոլարի համար տուգանել 60 000 ԱՄՆ տոլարով<ref>Gehlen, M. (2015) [http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-08/aegypten-al-dschasira-journalisten-haft Al-Dschasira-Journalisten zu drei Jahren Haft verurteilt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150830030511/http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-08/aegypten-al-dschasira-journalisten-haft|date=30 August 2015}}, Zeit Online, 29 August 2015</ref>։ === Ռազմական եւ արտաքին յարաբերութիւններ === [[Պատկեր:Defense.gov_photo_essay_090421-N-0696M-106.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Defense.gov_photo_essay_090421-N-0696M-106.jpg|ձախից|մինի|Եգիպտոսի պատվո պահակախմբի զինծառայողները ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի ծովակալ Մայք Մյուլենի այցի ժամանակ։]] Զինուորականները մեծ ազդեցութիւն ունին Եգիպտոսի քաղաքական եւ տնտեսական կեանքին վրայ եւ անոնք ենթակայ չեն հանրային կեանքի այլ հատուածներու վրայ գործադրուող օրէնքներուն։ [[:hy:Եգիպտոսի_զինված_ուժեր|Զինուած ուժերը]] ունին բաւականաչափ իշխանութիւն, ազդեցութիւն եւ անկախ են պետութենէն։ Զինուած ուժերը կը համարուին եգիպտական «խոր պետութեան» բաղկացուցիչ մաս<ref name="nytimes.com">{{Cite news|last=Cambanis|first=Thanassis|date=2010 թ․ սեպտեմբերի 11|title=Succession Gives Army a Stiff Test in Egypt|url=https://www.nytimes.com/2010/09/12/world/middleeast/12egypt.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111027041857/http://www.nytimes.com/2010/09/12/world/middleeast/12egypt.html|archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 27|access-date=2011 թ․ նոյեմբերի 3|work=The New York Times|location=Egypt}}</ref><ref>{{Cite news|last=Cambanis|first=Thanassis|date=2010 թ․ սեպտեմբերի 11|title=Succession Gives Army a Stiff Test in Egypt|url=https://www.nytimes.com/2010/09/12/world/middleeast/12egypt.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110503082713/http://www.nytimes.com/2010/09/12/world/middleeast/12egypt.html|archive-date=2011 թ․ մայիսի 3|accessdate=2010 թ․ սեպտեմբերի 11|newspaper=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://carnegie-mec.org/2015/04/15/egyptian-armed-forces-and-remaking-of-economic-empire|title=The Egyptian Armed Forces and the Remaking of an Economic Empire|date=2015 թ․ ապրիլի 15|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709153851/http://carnegie-mec.org/2015/04/15/egyptian-armed-forces-and-remaking-of-economic-empire|archive-date=2015 թ․ հուլիսի 9|accessdate=2015 թ․ հունիսի 23|author=Marshall, Shana|url-status=dead}}</ref>։ Համաձայն Իսրայէլի Քնեսեթի Արտաքին յարաբերութիւններու եւ պաշտպանութեան կոմիտէի նախկին ղեկավար [[:hy:Յուվալ_Շտայնից|Եուվալ Շտայնիցի]]՝ Եգիպտոսի ռազմաօդային ուժերն ունեն նոյնքան ժամանակակից ռազմական ինքնաթիռներ, որքան [[:hy:Իսրայելի_ռազմաօդային_ուժեր|Իսրայէլի ռազմաօդային ուժերը]]։ Շտայնիցի խօսքերով՝ Եգիպտոսն ունի արեւմտեան աւելի շատ թանկեր, հրետանի, հակաօդային պաշտպանութեան միջոցներ եւ ռազմանաւեր, քան [[:hy:Իսրայելի_զինված_ուժեր|Իսրայէլի զինուած ուժերը]]<ref>{{Cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/795822.html|title=Not the peace we expected|last=Steinitz|first=Yuval|date=2006 թ․ դեկտեմբերի 4|work=Haaretz|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417084215/http://haaretz.com/hasen/spages/795822.html|archive-date=2009 թ․ ապրիլի 17|accessdate=2013 թ․ փետրվարի 8|url-status=live}}</ref>։ Իսրայէլը կ'ենթադրէ, որ Եգիպտոսը տարածաշրջանի երկրորդ պետութիւնն է, որն ունի լրտեսական արբանեակ՝ [[:hy:EgyptSat_1|EgyptSat 1]]-ը<ref>{{Cite news|last=Katz|first=Yaacov|date=2007 թ․ հունվարի 15|title=Egypt to launch first spy satellite|url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=48099|newspaper=The Jerusalem Post}}</ref>, որ, ի յաւելումն [[:hy:EgyptSat_2|EgyptSat 2]]-ի, արձակուած է 2014 թուականի Ապրիլ 16-ին<ref>{{Cite news|author=Stephen Clark|date=2014 թ․ ապրիլի 16|title=Egyptian reconnaissance satellite launched by Soyuz|url=http://spaceflightnow.com/news/n1404/16egyptsat2/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419013018/http://spaceflightnow.com/news/n1404/16egyptsat2/|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 19|accessdate=2014 թ․ ապրիլի 18|publisher=Spaceflight Now}}</ref>։{{Բազմապատիկ պատկերներ|գոտի=right|ուղղություն=vertical|վերնագիր=|լայնություն=200|պատկեր1=Hosni Mubarak with George W. Bush.jpg|նկարագրություն1=Եգիպտոսի նախկին նախագահ [[Հոսնի Մուբարաք]]ը և ԱՄՆ նախկին նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ]]ը, [[Քեմփ Դևիդ]], 2002 թվական։|պատկեր2=Sisi and Putin meeting on 16 August 2014 (1).jpg|նկարագրություն2=Նախագահ [[Աբդել Ֆաթթահ Ալ-Սիսի]]ն և Ռուսաստանի նախագահ [[Վլադիմիր Պուտին]]ը, [[Սոչի]], 2014 թվականի օգոստոս։}}[[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները]] տարեկան Եգիպտոսին կը տրամադրէ ռազմական օգնութիւն, որ 2015 թուականի տուեալներով, կազմած է 1,3 միլիարդ տոլար<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2015/mar/31/obama-restores-us-military-aid-to-egypt|title=Obama restores US military aid to Egypt over Islamic State concerns|date=2015 թ․ մարտի 31|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214044811/https://www.theguardian.com/us-news/2015/mar/31/obama-restores-us-military-aid-to-egypt|archive-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 14|url-status=live|access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 14}}</ref>։ 1989 թուականին Եգիպտոսը յայտարարուած է ԱՄՆ-ի ՆԱԹՕ-ի ոչ անդամ գլխաւոր դաշնակիցը<ref>{{Cite news|date=2013 թ․ հուլիսի 9|title=The U.S. gives Egypt $1.5 billion a year in aid. Here's what it does.|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/07/09/the-u-s-gives-egypt-1-5-billion-a-year-in-aid-heres-what-it-does/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715231259/http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/07/09/the-u-s-gives-egypt-1-5-billion-a-year-in-aid-heres-what-it-does/|archive-date=2015 թ․ հուլիսի 15|access-date=2017 թ․ օգոստոսի 26|work=The Washington Post}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, երկու երկիրներուն միջեւ առկայ յարաբերութիւնները վատացած են 2013 թուականին տեղի ունեցած եգիպտական յեղաշրջման պատճառով, երբ երկրին մէջ իշխանութեան եկան Մուհամմատ Մուրսին եւ «Մուսուլման եղբայրները»<ref>{{Cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33003.pdf|title=Egypt: Background and U.S. Relations|date=2014 թ․ հունիսի 5|publisher=Congressional Research Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20140909045135/http://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33003.pdf|archive-date=2014 թ․ սեպտեմբերի 9|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 8|author=Sharp, Jeremy M.|url-status=live}}</ref>։ Իսլամիստական ուժերու իշխանութեան գալէն յետոյ՝ Պարաք Օպամայի վարչակազմը դատապարտեց երկրին մէջ ոչ ժողովրդավարական իշխանութեան հաստատումը եւ չեղարկեց երկու երկիրներու միջեւ նախատեսուող ռազմական զօրավարժութիւնները<ref>{{Cite news|author1=Holland, Steve|author2=Mason, Jeff|date=2013 թ․ օգոստոսի 15|title=Obama cancels military exercises, condemns violence in Egypt|url=https://www.reuters.com/article/2013/08/16/us-egypt-protests-obama-idUSBRE97E0N020130816|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014033253/http://www.reuters.com/article/2013/08/16/us-egypt-protests-obama-idUSBRE97E0N020130816|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 14|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 8|work=Reuters}}</ref>։ Այդուհանդերձ, երկու երկիրները կ'իրականացնեն որոշակի քայլեր՝ կարգաւորելու ԱՄՆ-ի եւ Եգիպտոսի յարաբերութիւնները։ Երկու երկիրներու կառավարութիւններն ալ կոչ կ'ընեն ընդհանուր ուժերով պայքարիլ ահաբեկչութեան եւ ահաբեկչական գործողութիւններու դէմ<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-32490624|title=Business as usual for Egypt and the West|date=2015 թ․ մայիսի 7|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801140720/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32490624|archive-date=2015 թ․ օգոստոսի 1|accessdate=2015 թ․ հունիսի 23|author=Iqbal, Jawad|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29186686|title=Egypt 'has key role' in fight against Islamic State – Kerry|date=2014 թ․ սեպտեմբերի 13|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20141004225725/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29186686|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 4|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|author1=Adler, Stephen|author2=Mably, Richard|date=2014 թ․ մայիսի 15|title=Exclusive: Egypt's Sisi asks for U.S. help in fighting terrorism|url=https://www.reuters.com/article/2014/05/15/us-egypt-sisi-idUSBREA4E07X20140515|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023014039/http://www.reuters.com/article/2014/05/15/us-egypt-sisi-idUSBREA4E07X20140515|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 23|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 18|work=Reuters}}</ref>։ Այդուհանդերձ, [[:hy:ԱՄՆ_նախագահական_ընտրություններ_2016|ԱՄՆ 2016 թուականի նախագահական ընտրութիւններու]] ժամանակ հանրապետական [[:hy:Դոնալդ_Թրամփ|Տոնալտ Թրամփի]] ԱՄՆ նախագահ ընտրուելէն յետոյ, կարծես թէ, ջերմացած են երկու երկիրներու փոխյարաբերութիւնները։ Ալ- Սիսին եւ Թրամփը հանդիպած են 2016 թուականի Սեպտեմբերին, ՄԱԿ-ի Գլխաւոր Ասամպլիայի 71-րդ լիագումար նիստի բացման ժամանակ<ref>{{Cite news|date=2016 թ․ նոյեմբերի 9|title=Egypt's Sisi congratulates US President elect Donald Trump|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/248648/Egypt/Politics-/Egypts-Sisi-congratulates-US-President-elect-Donal.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109221642/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/248648/Egypt/Politics-/Egypts-Sisi-congratulates-US-President-elect-Donal.aspx|archive-date=2016 թ․ նոյեմբերի 9|accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 9|publisher=Ahram Online}}</ref>։ Նախագահ Թրամփի կողմէ, մուսուլմանական 7 երկիրներ ճամբորդութիւններու արգելքին գծով՝ Եգիպտոսի բացակայութիւնը, նկատառուած է Ուաշինկթընի մէջ, չնայած Գոնկրէսը մտահոգութիւններ յայտնած էր Եգիպտոսի մէջ մարդու իրաւունքներու կոպտագոյն խախտումներու վերաբերեալ՝ յատկապէս այլախոհներու նկատմամբ<ref>Reuters. (10 February 2017). "Analysis: Trump presidency heralds new era of US-Egypt ties ". (Jerusalem) [http://www.jpost.com/Middle-East/Analysis-Trump-presidency-heralds-new-era-of-US-Egypt-ties-481037 Jerusalem Post website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415062326/http://www.jpost.com/Middle-East/Analysis-Trump-presidency-heralds-new-era-of-US-Egypt-ties-481037|date=15 April 2017}} Retrieved 10 February 2017.</ref>։ 2017 թուականի Ապրիլ 3-ին Ալ-Սիսին [[:hy:Սպիտակ_տուն|Սպիտակ տան]] մէջ հանդիպած է Թրամփին, որ վերջին 8 տարուայ մէջ Եգիպտոսի նախագահի առաջին պաշտօնական այցն էր Ուաշինկթըն։ Թրամփը շնորհաւորած է Ալ-Սիսին Եգիպտոսի նախագահ ընտրուելու առիթով եւ շեշտած, որ ժամանակն է կարգաւորելու երկու երկիրներու յարաբերութիւնները<ref>{{Cite news|last=Baker|first=Peter|last2=Walsh|first2=Declan|date=2017 թ․ ապրիլի 3|title=Trump Shifts Course on Egypt, Praising Its Authoritarian Leader|url=https://www.nytimes.com/2017/04/03/world/middleeast/-egypt-sisi-trump-white-house.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215120743/https://www.nytimes.com/2017/04/03/world/middleeast/-egypt-sisi-trump-white-house.html|archive-date=2019 թ․ փետրվարի 15|access-date=2019 թ․ փետրվարի 10|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref>։ Եգիպտոսի զինուած ուժերն ունին զէնքի եւ զինամթերքի, ինչպէս նաեւ սպառողական ապրանքներու արտադրութեան բազմաթիւ գործարաններ։ Զինուած ուժերու զինանոցին մէջ առկայ են աշխարհի տարբեր պետութիւններու մէջ արտադրուած զինթեխնիկա եւ զինամթերք։ Նախկին [[:hy:ԽՍՀՄ|Խորհրդային Միութեան]] սարքաւորումները փոխարինուած են ամերիկեան, ֆրանսական եւ բրիտանական ժամանակակից սարքաւորումներով, որոնց մեծ մասը, յատուկ արտօնագրի առկայութեան ներքոյ, արտադրուած են Եգիպտոսի մէջ, ինչպէս օրինակ [[:hy:Աբրամս_Մ1|Աբրամս Մ1]] տիպի ամերիկեան թանկերը։ Մուհամմատ Մուրսիի տապալումէն յետոյ՝ Եգիպտոսի եւ Ռուսաստանի յարաբերութիւնները էականօրէն բարելաւուած են<ref>{{Cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/08/russia-egypt-putin-sisi-visit-ukraine-palestine.html|title=Russia, Egypt draw closer|date=2014 թ․ օգոստոսի 13|publisher=Al-Monitor|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817094408/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/08/russia-egypt-putin-sisi-visit-ukraine-palestine.html|archivedate=2014 թ․ օգոստոսի 17|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 8|author=Naumkin, Vitaly|url-status=dead}}</ref>։ Երկու երկիրները կը ձգտին զարգացնել ռազմական<ref>{{Cite news|date=2014 թ․ սեպտեմբերի 17|title=Russia, Egypt seal preliminary arms deal worth $3.5 billion: agency|url=https://www.reuters.com/article/2014/09/17/us-russia-egypt-arms-idUSKBN0HC19T20140917|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014032747/http://www.reuters.com/article/2014/09/17/us-russia-egypt-arms-idUSKBN0HC19T20140917|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 14|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 8|work=Reuters}}</ref> եւ առեւտրական յարաբերութիւնները<ref>{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-boost-wheat-supplies-egypt-mulls-free-trade-144820576--sector.html|title=Russia to boost trade with Egypt after Western food ban|date=2014 թ․ օգոստոսի 12|publisher=Yahoo News|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014204101/http://news.yahoo.com/russia-boost-wheat-supplies-egypt-mulls-free-trade-144820576--sector.html|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 14|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 8|author=Anishchuk, Alexei|url-status=live}}</ref>, որոնք կ'իրականացուին համագործակցութեան տարբեր ուղղութիւններով։ Վերջին տարիներուն էականօրէն զարգացած են նաեւ [[:hy:Չինաստան|Չինաստանի]] հետ յարաբերութիւնները։ 2014 թուականին Եգիպտոսը եւ Չինաստանը հաստատած են «բազմակողմ ռազմավարական գործակցութիւն»<ref>"[http://thediplomat.com/2014/12/chinas-egypt-opportunity/ China's Egypt Opportunity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927040951/http://thediplomat.com/2014/12/chinas-egypt-opportunity/|date=27 September 2015}}". ''[[The Diplomat]]''. 24 December 2014</ref>։ 2019 թուականի Յուլիսին, ՄԱԿ-ի 37 երկիրներու դեսպաններ, ներառեալ Եգիպտոսը, ստորագրած են ՄԱԿ-ի մարդու իրաւունքներու յանձնակատարին ուղղուած միացեալ նամակ, որ կը սատարէր Չինաստանի գործողութիւններուն [[:hy:Ույղուրներ|ույկուրներու]] նկատմամբ, որոնք տեղի կ'ունենային Չինաստանի [[:hy:Սինծիան|Սինծիան]] նահանգին մէջ<ref>{{Cite news|date=2019 թ․ հուլիսի 15|title=Which Countries Are For or Against China's Xinjiang Policies?|url=https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/|work=The Diplomat}}</ref>։ [[:hy:Արաբական_պետությունների_լիգա|Արաբական պետութիւններու լիկայի]] գլխաւոր գրասենեակը կը գտնուի [[:hy:Կահիրե|Գահիրէի]] մէջ, իսկ կազմակերպութեան գլխաւոր քարտուղարը սովորաբար կ'ըլլայ եգիպտացի։ Այդ պաշտօնը ներկայիս կը զբաղեցնէ երկրի արտաքին գործոց նախկին նախարար [[:hy:Ահմեդ_Աբդուլ_Գեյթ|Ահմետ Ապտուլ Կեյթը]]։ 1978 թուականին Արաբական պետութիւններու լիկայի գրասենեակը Եգիպտոսէն տեղափոխուած է [[:hy:Թունիս|Թունուս]]՝ ի բողոք Իսրայէլա-եգիպտական խաղաղութեան պայմանագրին։ Սակայն 1989 թուականին վերադարձած է Գահիրէ։ [[:hy:Պարսից_ծոց|Պարսից ծոցի]] միապետութիւնները, ներառեալ [[:hy:Արաբական_Միացյալ_Էմիրություններ|Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/saudi-arabia-uae-prop-egypt-5bn-aid-boost-1469781|title=Saudi Arabia and UAE to Prop Up Egypt With $5bn Aid Boost|date=2014 թ․ հոկտեմբերի 13|website=International Business Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019104420/http://www.ibtimes.co.uk/saudi-arabia-uae-prop-egypt-5bn-aid-boost-1469781|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 19|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 17|author=Wilson, Nigel|url-status=live}}</ref> եւ [[:hy:Սաուդյան_Արաբիա|Սէուտական Արաբիան]]<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323423804579020510228645356|title=Saudi King Offers Support to Egyptian Military|date=2013 թ․ օգոստոսի 18|work=The Wall Street Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411064245/http://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323423804579020510228645356|archive-date=2015 թ․ ապրիլի 11|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 17|author=Knickmeyer, Ellen|url-status=live}}</ref>, միլիոնաւոր տոլարներ կը տրամադրեն Եգիպտոսին՝ տնտեսական դժուարութիւնները յաղթահարելու համար, որոնք առաջացած էին 2013 թուականի յեղաշրջումէն յետոյ<ref>"[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/06/saudi-king-abdullah-visits-egypt-sisi-2014620183031132590.html Saudi King Abdullah visits Egypt's Sisi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207125944/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/06/saudi-king-abdullah-visits-egypt-sisi-2014620183031132590.html|date=7 February 2015}}". Al-Jazeera. 20 June 2014.</ref>։ [[Պատկեր:Donald_Trump_greets_the_President_of_Egypt,_Abdel_Fattah_Al_Sisi,_May_2017.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Donald_Trump_greets_the_President_of_Egypt,_Abdel_Fattah_Al_Sisi,_May_2017.jpg|ձախից|մինի|Նախագահ Ալ-Սիսին ԱՄՆ նախագահ [[:hy:Դոնալդ_Թրամփ|Դոնալդ Թրամփի]] հետ, 2017 թուականի մայիսի 21։]] 1973 թուականի [[:hy:Արաբա-իսրայելական_պատերազմ_(1973)|Արաբա-Իսրայէլական պատերազմէն]] եւ անոր յաջորդած խաղաղութեան պայմանագիրէն յետոյ, Եգիպտոսը դարձած է արաբական առաջին պետութիւնը, որ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատած է Իսրայէլի հետ։ Այդուհանդերձ, շատ եգիպտացիներու կարծիքով Իսրայէլը կը շարունակէ դիտարկուիլ որպէս թշնամի պետութիւն<ref>"Massive Israel protests hit universities" (Egyptian Mail, 16 March 2010) "According to most Egyptians, almost 31 years after a peace treaty was signed between Egypt and Israel, having normal ties between the two countries is still a potent accusation and Israel is largely considered to be an enemy country"</ref>։ Պատմականօրէն Եգիպտոսն ունեցած է միջնորդի դեր՝ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ առկայ հակամարտութիւններու կարգաւորման գործընթացին մէջ։ Վերջինս աշխոյժօրէն ներգրաւուած է [[:hy:Իսրայելա-պաղեստինյան_հակամարտություն|Իսրայէլա-պաղեստինեան հակամարտութեան]] եւ խաղաղութեան գործընթացի կազմակերպման մէջ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/middleeastcontem0000unse_f3d4|title=Middle East Contemporary Survey: 1995, Volume 19; Volume 1995|author=Maddy-Weitzmann, Bruce|publisher=Moshe Dayan Center|year=1997|isbn=978-0-8133-3411-0|page=[https://archive.org/details/middleeastcontem0000unse_f3d4/page/265 265]}}</ref>։ [[:hy:Գազայի_հատված|Կազայի]] մէջ հրադադարի պահպանման եւ միջնորդութեան Եգիպտոսի ջանքերը, կարծես թէ կը խաթարուէին, երբ 2005 թուականին Իսրայէլը սկսաւ առաջնագիծէն տեղահանել իր բնակավայրերը, չնայած, Մուհամմատ Մուրսիի տապալումէն յետոյ, Կազայի մէջ Համասի կառավարութեան նկատմամբ հասունցող դժգոհութիւններուն<ref>"[http://edition.cnn.com/2014/07/31/world/meast/israel-gaza-region/ This time, Gaza fighting is 'proxy war' for entire Mideast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016064226/http://edition.cnn.com/2014/07/31/world/meast/israel-gaza-region/|date=16 October 2014}}". CNN News. 1 August 2014.</ref>։ Այդ ընթացքին այնպիսի պետութիւններ, ինչպիսին Թուրքիան եւ Քաթարը, կը ցանկային ստանձնել միջնորդի դերը<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/articles/2014/08/13/the_sisi_doctrine_egypt_policy_gaza_israel_iraq|title=The Sisi Doctrine|date=2014 թ․ օգոստոսի 13|work=Foreign Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013192647/http://www.foreignpolicy.com/articles/2014/08/13/the_sisi_doctrine_egypt_policy_gaza_israel_iraq|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 13|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 8|author=Hanna, Michael W.|url-status=live}}</ref>։ Եգիպտոսի եւ [[:hy:Մերձավոր_Արևելք|Մերձաւոր Արեւելքի]] ոչ արաբական միւս պետութիւններու յարաբերութիւնները, այդ կարգին նաեւ [[:hy:Իրան|Իրանի]] եւ [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիայի]] հետ, յաճախ կը լարուէին։ Իրանի հետ յարաբերութիւններու լարումը գլխաւորաբար պայմանաւորուած է Եգիպտոսի եւ Իսրայէլի միջեւ առկայ խաղաղութեան պայմանագրով եւ Պարսից ծոցին մէջ Եգիպտոսի աւանդական դաշնակիցներով, որոնք թշնամական յարաբերութիւններ ունին Իրանի հետ<ref>{{Cite book|title=Egyptian Foreign Policy: Against the National Interest|url=https://archive.org/details/egyptianforeignp0000sham|author=Shama, Nael|publisher=Routledge|year=2013|pages=[https://archive.org/details/egyptianforeignp0000sham/page/129 129]–131}}</ref>։ Թուրքիայի կողմէ, ներկայիս արգիլուած, «Մուսուլման եղբայրներուն» աջակցութիւնը եւ ներգրաւումը [[:hy:Լիբիայի_քաղաքացիական_պատերազմ_(2011)|Լիպիայի քաղաքացիական պատերազմին]] մէջ, երբեմն կը լարէ Եգիպտոսի հետ վերջինիս յարաբերութիւնները<ref>{{Cite web|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/turkey/2015-03-08/turkey-and-egypts-great-game-middle-east|title=Turkey and Egypt's Great Game in the Middle East|author2=Sievers, Marc|date=2015 թ․ մարտի 8|work=[[Foreign Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623024158/https://www.foreignaffairs.com/articles/turkey/2015-03-08/turkey-and-egypts-great-game-middle-east|archive-date=2015 թ․ հունիսի 23|accessdate=2015 թ․ հունիսի 23|author1=Cagaptay, Soner|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/boycott-turkey-movement-grows-egypt-after-erdogans-inflammatory-un-speech-1467938|title=Boycott Turkey Movement Grows in Egypt After Erdogan's Inflammatory UN Speech|date=2014 թ․ սեպտեմբերի 30|work=International Business Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022150650/http://www.ibtimes.co.uk/boycott-turkey-movement-grows-egypt-after-erdogans-inflammatory-un-speech-1467938|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 22|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 17|author=Mezzofiore, Gianluca|url-status=live}}</ref>։ Եգիպտոսը [[:hy:Չմիացած_երկրների_շարժում|Չմիացած երկիրների շարժման]] եւ [[:hy:Միավորված_ազգերի_կազմակերպություն|Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան]] հիմնադիր անդամ է։ Սկսած 1983 թուականէն Եգիպտոսը կ'անդամակցէ նաեւ [[:hy:Ֆրանկոֆոնիայի_միջազգային_կազմակերպություն|Ֆրանքոֆոնիայի միջազգային կազմակերպութեան]]։ Երկրի նախկին փոխվարչապետ [[:hy:Բուտրոս_Բուտրոս-Ղալի|Պութրոս Պութրոս-Ղալին]] 1991-1996 թուականներուն եղած է [[:hy:ՄԱԿ-ի_գլխավոր_քարտուղար|ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղար]]։ 2008 թուականին Եգիպտոսի մէջ հաշուարկուած է շուրջ երկու միլիոն Ափրիկեցի փախստականներ, ներառեալ [[:hy:Սուդան|Սուտանի]] շուրջ 20,000 քաղաքացիներ, որոնք [[:hy:ՄԱԿ-ի_Փախստականների_հարցերով_գերագույն_հանձնակատարի_գրասենյակ|ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակի]] կողմէ գրանցուած են որպէս փախստականներ, որոնք փրկուած են զինուած հակամարտութենէն կամ կը հայցեն ապաստան։ Եգիպտոսը, սահմանային վերահսկողութեան ժամանակ, յաճախ կը կիրառէ «կտրուկ, երբեմն մահացու» մեթոտներ<ref>{{Cite web|url=http://www.jpost.com/JerusalemReport/Article.aspx?id=119897|title=Desperate on the Border|date=2008 թ․ նոյեմբերի 9|work=Jerusalem Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031064451/http://www.jpost.com/JerusalemReport/Article.aspx?id=119897|archive-date=2012 թ․ հոկտեմբերի 31|accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 30|author=Soussi, Alasdair|url-status=live}}</ref>։ === Վարչական բաժանում === {{Հիմնական հոդված|Եգիպտոսի վարչական բաժանում}}Եգիպտոսը բաժնուած է 27 մուհաֆազաներու։ Իրենց հերթին մուհաֆազաները բաժնուած են շրջաններու։ Շրջանները ունին քաղաքներ եւ գիւղեր։ Իւրաքանչիւր մուհաֆազա ունի մայրաքաղաք եւ կեդրոնական քաղաք, որ շատ յաճախ կը կրէ մուհաֆազայի անունը<ref name="Beckouche2017">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tHpHDgAAQBAJ&pg=PA121|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|author=Pierre Beckouche|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2017|isbn=978-1-78643-149-3|page=121}}</ref>։ [[Պատկեր:Egypt_-_Administrative_Divisions_-_Nmbrs_-_colored.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Egypt_-_Administrative_Divisions_-_Nmbrs_-_colored.png|կենտրոն|մինի|550x550փքս|{{Center|'''<big>Եգիպտոսի մուհաֆազներ</big>'''}}{{Flatlist|''' <big>1. [[Մաթրուհ (մուհաֆազ)|Մաթրուհ]] 2. [[Աղեքսանդրիա (մուհաֆազա)|Աղեքսանդրիա]] 3. [[Պուհեյրա (մուհաֆազ)|ՊԲուհեյրա]] 4. [[Քաֆր-էլ-Շէյխ (մուհաֆազ)|Քաֆր-էլ-Շէյխ]] 5. [[Տաքահլիա (մուհաֆազ)|Տաքահլիա]] 6. [[Տումյաթ (մուհաֆազ)|Տումյաթ]] 7. [[Պոր-Սայիտ (մուհաֆազ)|Պոր-Սայիտ]] 8. [[Հիւսիսային Սինա]] 9. [[Ղարպիա (մուհաֆազ)|Ղարպիա]] 10. [[Մինուֆիա (մուհաֆազ|Մինուֆիա]] 11. [[Քալիւպիա (մուհաֆազ)|Քալիւպիա]] 12. [[Շարքիա (մուհաֆազա)|Շարքիա]] 13. [[Իսմայիլիա (մուհաֆազա)|Իսմայիլիա]] 14. [[Ալ-Կիզա (մուհաֆազա)|Ալ-Կիզա]] 15. [[Ալ-Ֆայում (մուհաֆազ)|Ալ-Ֆայում]] 16. [[Գահիրէ (մուհաֆազ)|Գահիրէ]] 17. [[Սուէզ (մուհաֆազա)|Սուէզ]] 18. [[Հարաւային Սինա (մուհաֆազա)|Հարաւային Սինա]] 19. [[Պենի Սուէյֆ (մուհաֆազա)|Պենի Սուէյֆ]] 20. [[Ալ-Մինյա (մուհաֆազա)|Ալ-Մինյա]] 21. [[Նոր Հովիտ (մուհաֆազա)|Նոր Հովիտ]] 22. [[Ասիութ (մուհաֆազա)|Ասեութ]] 23. [[Կարմիր ծով (մուհաֆազա)|Կարմիր ծով]] 24. [[Սոհագ (մուհաֆազա)|Սոհագ]] 25. [[Քենա(մուհաֆազա)|Քենա]] 26. [[Լուքսոր (մուհաֆազա)|Լուքսոր]] 27. [[Ասուան (մուհաֆազա)|Ասուան]]'''</big>}}]] == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Giza-pyramids.JPG Պատկեր:Balloon over Luxor - Egypt denoised.jpg Պատկեր:Templo de Nefertari, Abu Simbel, Egipto, 2022-04-02, DD 128-130 HDR.jpg Պատկեր:Templo de Ramsés II, Abu Simbel, Egipto, 2022-04-02, DD 26-28 HDR.jpg Պատկեր:Thebes, Luxor, Egypt, Cliffs.jpg Պատկեր:Luxor, Egypt, Cityscape of Luxor.jpg Պատկեր:Luxor, Egypt, Luxor Corniche.jpg Պատկեր:Egypt, Cairo, Panorama of Medieval Islamic Cairo.jpg Պատկեր:Templo de Karnak, Luxor, Egipto, 2022-04-03, DD 144.jpg Պատկեր:Cat mummy probably from Bubastis, Ptolemaic Period Egypt 2nd century BCE Penn Museum.jpg </gallery> == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Արաբական երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Եգիպտոս]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] ou75lektglj9hwqx9tbeyxbr0wbsipx 0 2808 253792 253576 2026-08-28T22:08:27Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253792 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Fingernails1.JPG|մինի|Ձեռքի եղունգներ]] '''Եղունգը''' կը ծածկէ [[Ոտքեր|ոտքի]] եւ [[ձեռք]]ի մատներուն ծայրամասի ոսկրիկները (phalanx): Անոր կազմաւորումը շարունակական է մինչեւ անհատին [[մահ]]ը: Եղունգը իր կազմաւորման եւ աճման հետեւանքով որոշ չափով կ'երկարի եւ կը ստանայ ձեւ ու տեսք<ref name="eMedicine">{{cite web | url = http://emedicine.medscape.com/article/1126725-overview | title = Nail Surgery | first1 = Neh | last1 = Onumah | first2 = Richard K | last2 = Scher | publisher = eMedicine | date = May 2009 | accessdate = March 2010 }}</ref>: Ձեռքի մատներու եղունգները աւելի արագ կ'աճին քան ոտքի մատներու եղունգները: Եղունգի աճը պայմանաւորուած է անհատի տարիքէն, սեռէն, տարուան եղանակէն, սնունդէն, մարզանքէն եւ ժառանգականութենէն: Եղունգներու աճը կ'աշխուժանայ ամրան եղանակին եւ առաւելաբար անչափահասներու մօտ: Ան կ'աճի մօտաւորապէս 3 մմ. ամէն ամիս: Մատի եղունգի ամբողջական աճը կը տեւէ 3-6 ամիս, իսկ ոտքի մատներունը՝ 12-18 ամիս: == Բաժիններ == Եղունգը կազմուած է հետեւեալ բաժիններէն. === Եղունգի արմատ՝ եղնգաբուն === Եղնգաբունը (nail root, matrix)<ref>{{cite web | url = http://www.biology-online.org/dictionary/Nail_matrix | title = Nail matrix | publisher = Biology Online | year = 2005 | accessdate = February 2010 }}</ref> կամ եղունգի արմատը եղջերային կազմուածքով (keratogenic)<ref name="Feneis-2000">{{cite book | last = Feneis | first = Heinz | title = Pocket Atlas of Human Anatomy | url = https://archive.org/details/pocketatlasofhum0000fene_k3t2 | year = 2000 | publisher = Thieme | edition = 4th | isbn = 3-13-511204-7 | pages = [https://archive.org/details/pocketatlasofhum0000fene_k3t2/page/392 392]–95 }}</ref> թաղանթ մըն է, որ կը գտնուի մատի մորթին վերջաւորութեան տակը: Անկէ կը ծնին եղջերանիւթէ (keratin) կազմուած եղնգամարմինի բջիջները: Այս բջիջները կը քալեն դէպի առջեւ՝ կազմելու համար եղնգամարմինը: Եղնգաբունին մեծ մասը անտեսանելի է: Անոր յառաջամասի պզտիկ մէկ բաժինը միայն տեսանելի է, որ կը յայտնուի ճերմակ կէս լուսնի ձեւով եւ կը կոչուի լուսնակ: Բոլոր մատներուն եղունգները կը յայտնուին լուսնակով, բացի ճկոյտ մատի եղունգէն: Բթամատի եղունգին լուսնակը ամէնէն խոշորն է: Եղնգաբունը կ'ապրի այնքա'ն ատեն որ անիկա սնունդ կը ստանայ եւ կը մնայ առողջ վիճակի մէջ: === Եղնգամարմին՝ բուն եղունգ === Եղնգամարմինը (nail body, plate)<ref name="NailSuperstore-Glossary">{{cite web | title = Glossary of Nail Technology Terminology | year = 2008 | accessdate = February 2010 | url = https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81 | archive-date = 2011-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110101121638/https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81 | dead-url = yes | archivedate = 2011-01-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110101121638/https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81 | deadurl = yes }}</ref> կազմուած է եղջերանիւթէ եւ եղունգի տեսանելի բաժինն է: Անիկա կը հանգչի եղնգամահիճին վրայ, ուր կը գտնուի մատի մորթին ծայրամասը: Ուրեմն մահիճը կազմուած է մորթի երկու խաւերէն՝ ենթամորթ (dermis) եւ վերնամորթ (epidermis): Ենթամորթը բակած է մատի վերջին ոսկրիկին եւ հարուստ է ջղաթելերով (nerve endings)<ref name="NailDoc">{{cite web | url = http://www.naildoctors.com/nail_anatomy.html | title = Nail Anatomy | publisher = Nail Doctors | year = 2005 | accessdate = February 2010 }}</ref>, աւշաթելանօթներով (lymph vessels) ու արեան թելանօթներով (capillaries), որոնք եղնգամարմինին կու տան վարդագոյն տեսք: Եղնգամարմինը կարծր եւ ողորկ է: Անիկա կրնայ ըլլալ տափակ, կոր-կամարաձեւ (convex) կամ փոսաւոր (concave) զանազան հիւանդութիւններու պատճառով: Անոր հաստութիւնը եւ լայնքը կախեալ է եղնգաբունի չափէն, այսինքն՝ մեծութենէն եւ հաստութենէն: === Ենթաբաժիններ === *Եղնգամահիճ (nail bed)<ref name="FootDoc,Ca">{{cite web | title = Glossary of Nail Conditions | publisher = The Achilles Foot Health Centre | url = http://www.footdoc.ca/Website%20Nail%20Conditions%20(A%20Glossary).htm | accessdate = 2016-04-18 | archive-date = 2017-02-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170219052324/http://www.footdoc.ca/Website%20Nail%20Conditions%20(A%20Glossary).htm | dead-url = yes }}</ref> *Եղունգի լուսնակ (nail lunula)<ref>{{Cite book | last = Crouch | first = James Ensign | title = Functional human anatomy | publisher = Lea & Febiger | year = 1985 | page = 80 | url = https://books.google.am/books?id=p8VqAAAAMAAJ&q=hyponychium+quick }}</ref> == Դերակատարութիւններ == Եղունգը ունի կարգ մը դերակատարութիւններ. *Կը պաշտպանէ մատներու ծայրամասի ոսկրիկները. *Կը գործածուի որպէս գործիք՝ բռնելու համար մանր առարկաներ<ref name="HookedonNails">{{cite web | title = Understanding Your Natural Nails | url=http://www.hooked-on-nails.com/naturalnails.html | year = 2000 | accessdate = February 2010 }}</ref>. *Կը ծառայէ մարմինի մակերեսը-մորթը քերելու. [[Պատկեր:Toes.jpg|մինի|Ոտքերու եղունգներ]] *Կու տայ վայելչութիւն ոտքի եւ ձեռքի մատներուն<ref name="SalonGeek">{{cite web | title = Anatomy of the nail | last = Lellipop | publisher = Salon Geek | date = August 2006 | accessdate = February 2010 | url = http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html | archive-date = 2010-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101124073946/http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html | dead-url = yes | archivedate = 2010-11-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101124073946/http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html | deadurl = yes }}</ref><!-- ֆօրիւմ մըն է, բայց շատ լաւ տեղեկութիւններով -->. == Առողջութիւն == Եղունգի առողջութիւնը որոշ չափով կը ցոլացնէ անհատին առողջութիւնը: Բոլորս մեծ ուշադրութիւն պէտք է ցուցաբերենք մեր եղունգներու առողջութեան: Եղունգները առողջ կը մնան՝ *Առողջ սննդականոնի հետեւելով. բնասպիտները (protein), երկաթը եւ կիրը խիստ կարեւոր են. *Պէտք եղած հիմնական կենսանիւթերը գործածելով, մանաւանդ՝ A, D եւ B-12 կենսանիւթերը. *Հանգիստ կօշիկ եւ մաքուր գուլպայ հագնելով. *Շաքարախտէ եւ սրտանօթային հիւանդութիւններէ զերծ մնալով. *Եղունգը հարուածներէ եւ վնասներէ պաշտպանելով. *Ոտքի եւ ձեռքի մատներու առողջութեան հետեւելով. == Հիւանդութիւններ == === Ախտանշաններ === Եղունգը յաճախ կը կորսնցնէ իր առողջ վիճակը եւ կը յայտնուի զանազան [[հիւանդութիւն]]ներով ու անբնական երեւոյթներով, որոնք կը յայտնուին եղնգային զանազան ախտանշաններով. *Գոյնի ախտանշաններ՝ ճերմակ բիծեր, տժգնութիւն, կապտութիւն, կարմրութիւն, դեղնութիւն<ref name="Jordan-Mirzabeigi">{{cite book | title = Atlas of orthopaedic surgical exposures | first1 = Christopher | last1 = Jordan | first2 = Edwin | last2 = Mirzabeigi | publisher = Thieme | isbn = 0-86577-776-4 | page = 101 | url = https://books.google.am/?id=gMSW59keA4UC&pg=PA101 | date = 2000-04-01 }}</ref>. *Հիւսուածքի եւ տեսքի ախտանշաններ՝ հաստութիւն, բարակութիւն, կոշտութիւն, կարծրութիւն, կակուղութիւն, դիւրաբեկութիւն, ակօսութիւն, ճեղք. *Ձեւի ախտանշաններ՝ գնդակաձեւ (clubbing), կոր, փոսիկանման, դգալանման (spoon shaped). * Բորբոքում *Թարախակոյտ (abscess)<ref>{{cite web | url = http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html | title = Fingertip Injuries | first1 = Quincy C | last1 = Wang | first2 = Brett A | last2 = Johnson | publisher = American Family Physician | date = May 2001 | accessdate = March 2010 | archive-date = 2008-10-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081013052327/http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html | dead-url = yes | archivedate = 2008-10-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081013052327/http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html | deadurl = yes }}</ref> * Արիւնակոյտ (hematoma) [[Պատկեր:Flickr - bslmmrs - Holding on to .....jpg|մինի|Կապիկի ձեռքի եղունգներ]] === Տեսակներ === Եղունգի հիւանդութիւններն ու անբնական երեւոյթներն են՝ ==== Այլանդակ եւ տձեւ երեւոյթներ (deformities) ==== Այս այլանդակ երեւոյթները կը յառաջանան հետեւեալ պատճառներով. * Ծինային (genetic) անբնական կազմաւորում<ref name="Ravosa-Dagosto-389">{{cite book | title = Primate origins: adaptations and evolution | pages = 389–90 | first1 = Matthew J. | last1 = Ravosa | first2 = Marian | last2 = Dagosto | publisher = Springer | isbn = 0-387-30335-9 | url = https://books.google.am/?id=C8RAGvdzedoC&pg=PA416 | year = 2007 }}</ref>. Այս պարագային այլանդակ երեւոյթը կը յայտնուի ի ծնէ եւ կ'ըլլայ ընդոծին (congenital). * Հարուած-վնաս (trauma). Մատներու եղունգները կրնան վնասուիլ ուղղակի կամ անուղղակի հարուածով: Ծանր առարկայի մը իյնալը ոտքին վրայ, եղունգին ուղղակի վնաս կը հասցնէ: Նեղ կօշիկ հագնելով՝ անուղղակի հարուած կը հասցնենք եղունգին: Եղունգի հարուած-վնասը կը յառաջացնէ եղունգի զանազան անբնական երեւոյթներ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ ճերմակ կէտաւորում, կապտութիւն, եղունգի ճեղք եւ կոտրտուք, աւելորդ նոր եղունգի աճ, շրջա-եղնգային եւ ենթա-եղնգային արիւնահոսութիւն եւ բորբոքում: Ենթա-եղնգային արիւնահոսութեամբ, անհատը կ'ունենայ ուժգին ցաւ, որ կ'անհետանայ ծակելով եղունգը եւ կուտակուած արիւնը արտահանելով: Կուտակուած արիւնը չարտահանելու պարագային, եղունգը կը մահանայ ու կ'իյնայ<ref name="growth">[http://www.bmj.com/cgi/content/full/335/7633/1288 BMJ 2007;335(7633):1288 (22 December), ] {{doi|10.1136/bmj.39420.420370.25}}</ref>: *Սնկային (fungal) հիւանդութիւններ. *Մորթային հիւանդութիւններ. * Մարմնական հիւանդութիւններ, օրինակի համար՝ շաքարախտ եւ սրտանօթային (cardiovascular) հիւանդութիւններ, որոնց պատճառով մատներու եւ եղունգներու արեան շրջագայութիւնը կը նուազի եւ տեղի կ'ունենան զանազան անբնական երեւոյթներ. * Կարգ մը դեղերու գործածութիւնը, ինչպէս օրինակ Tetyracycline-ի գործածութեամբ, եղունգի մարմինը կրնայ բաժնուիլ իր մահիճէն. * Տարեցութիւն, որուն հետեւանքով, եղունգին վրայ կը յայտնուին հորիզոնական խորունկ ակօսներ<ref name=penetration>[http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/72442/1/j.1467-2494.1983.tb00348.x.pdf K. A. WALTERS and G. L. FLYNN, Permeability characteristics of the human nail plate, International Journal of Cosmetic Science 5, 231–246 (1983)]</ref>. * Յոռի սննդառութիւն, մասնաւորապէս՝ բնասպիտի, կիրի եւ [[երկաթ]]ի նուազ սպառում: Բնասպիտի անբաւարարութեամբ, եղունգը կ'ունենայ ճերմակ բիծեր, իսկ երկաթի պարագային՝ եղունգը կ'ունենայ մակերեսային դգալանման փոսիկ: * A, D եւ B-12 կենսանիւթերու անբաւարարութիւն<ref>{{Cite web |url=http://www.aad.org/public/Publications/pamphlets/NailHealth.htm |title=American Academy of Dermatology – Nail Health |accessdate=2016-04-18 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927033808/http://www.aad.org/public/Publications/pamphlets/NailHealth.htm |dead-url=yes |archivedate=2007-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927033808/http://www.aad.org/public/Publications/pamphlets/NailHealth.htm |deadurl=yes }}</ref>. A եւ D կենսանիւթերու անբաւարարութեամբ տեղի կ'ունենայ եղունգի չորութիւն եւ ճեղքռտուք. իսկ B-12 սննդանիւթի պարագային՝ եղունգը կը դառնայ թուխ եւ չոր<ref>{{cite journal |author=Schriger DL, Baraff LJ |title=Capillary refill—is it a useful predictor of hypovolemic states? |journal=Ann Emerg Med |volume=20 |issue=6 |pages=601–5 |date=Jun 1991 |pmid=2039096 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0196-0644(05)82375-3 |doi=10.1016/S0196-0644(05)82375-3}}</ref>: ==== Բորբոքումներ ==== Եղունգի բորբոքումներուն մեծամասնութիւնը սնկային են (fungal), սակայն կրնան տեսնուիլ նաեւ ցպկային (bacterial) եւ ժահրային (viral) բորբոքումներ: Եղունգի սնկաքարութիւնը (onychomycosis) սնկային բորբոքում մըն է, որ կը յառաջանայ մարմնական սնկային բորբոքումներու եւ տարեցութեան պատճառով: Ժողովուրդին 10 առ հարիւրը կ'ունենայ այս բորբոքումը: Ան առաւելաբար կը պատահի տղամարդոց մօտ, ոտքի մատներու եղունգներուն վրայ։ Եղունգի սնկաքարութեան կարեւոր ախտանիշ է եղունգի ճերմկութիւնը կամ դեղնութիւնը: Այս բորբոքումը կանխարգիլելի է, պարզապէս՝ ուշադրութիւն դարձնելով հետեւեալ ցուցմունքներուն<ref name="Denning">{{cite journal|last=Denning|first=DW|author2=Evans, EG |author3=Kibbler, CC |author4=Richardson, MD |author5=Roberts, MM |author6=Rogers, TR |author7=Warnock, DW |author8= Warren, RE |date=November 11, 1995|title=Fungal nail disease: a guide to good practice (report of a Working Group of the British Society for Medical Mycology).|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1995-11-11_311_7015/page/n44|journal=British Medical Journal|volume=311|issue=7015|pages=1277–1281|pmc=2551187 |pmid=7496239 |doi=10.1136/bmj.311.7015.1277}}</ref>. *Եղունգները կարճ բայց չափաւոր կտրել<ref>{{Cite web | title = What Is Skin Cancer? | last = Pratt | first = Michelle | publisher = Nails Magazine | date = December 1, 2009 | url = http://www.nailsmag.com/feature.aspx?fid=762&ft=1 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ոտքի մատները լաւ չորցնել լոգանքէ ետք եւ հակասնկային փոշի գործածել մատներուն միջեւ. * Հին եւ նեղ կօշիկ չհագնիլ, որովհետեւ նեղ կօշիկներուն մէջ սունկերու բեղմնիկները (spores) բոյն դրած կրնան ըլլալ. ==== Եղունգի շրջաբորբ (paronychia) ==== Ասիկա եղունգի շուրջը պատահած սուր եւ ցպկային բորբոքում է: Եղունգի շրջաբորբը կը պատահի ընդհանրապէս՝ * Այն անձերուն մօտ, որոնք կը կրծեն իրենց ձեռքերու մատները եւ եղունգները. * Ոտքի մատներու եղունգի մխրճում (ingrowing toe-nail) ունեցողներու մօտ. * Շաքարախտէ տառապողներու մօտ. * Ծայրամասային զարկերակային խցում (peripheral vascular obstruction) ունեցողներու մօտ. * Նեղ կօշիկներով երկարատեւ մարզանք ընողներու մօտ. Շրջաբորբը շուտով կրնայ վերածուիլ թարախակոյտի. եղունգի շրջաբորբի դարմանումը տեղի կ'ունենայ հակացպկային դեղերով, թարախակոյտը բանալով եւ թարախը արտահանելով<ref>{{cite book | title = Handbook of vitamins | edition = 4th | last = Zempleni | first = J | author2 = R.B. Rucker | author3 = D.B. McCormick | author4 = J.W. Suttie | year = 2007 | url = http://linus.lmu.edu/ | access-date = 2016-04-18 | archive-date = 2016-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160420111852/http://linus.lmu.edu/ | dead-url = yes }}</ref>: ==== Մխրճուած եղունգ ==== Մխրճուած եղունգի ախտապատճառներն են՝ *Նեղ եւ անհանգիստ կօշիկի գործածութիւն. * Ընդոծին անբնական եղունգի գոյութիւն. *Տարեցութիւն, անշարժութիւն եւ նստակեաց կեանք. * Յղութեան շրջանին ոտքի մատներու ուռեցք. * Մարմնական ընդհանուր ջրուռեցք (edema). * Եղունգի մնայուն-երկարատեւ բորբոքում. Այս հիւանդութեան պարագային, եղունգը կը մխրճուի շրջապատի մորթին եւ մկաններուն մէջ, ու կը յառաջանայ բորբոքում եւ նոյնիսկ՝ թարախակոյտ: Անհատը կ'ունենայ հետեւեալ ախտանշանները՝ զօրաւոր ցաւ, կարմրութիւն, ուռեցք եւ ջերմութիւն: Մխրճուած եղունգը կը դարմանուի հակացպկային դեղերով եւ վիրաբուժական գործողութեամբ: ==== Եղունգներու անբնական գունաւորում ==== Այս մէկը կը յառաջանայ՝ *Կարգ մը դեղերու գործածութեամբ եւ դարմանական միջոցներով, օրինակ՝ հակամալարիայի դեղերով, Tetracycline-ով եւ քաղցկեղի քիմիական դարմանումով (chemotherapy). *Մարմնական զանազան հիւանդութիւններու հետեւանքով. #Արեան կարմիր գնդիկներու բազմացում (polycythemia), որուն հետեւանքով եղունգը կ'ունենայ կապտախտի (cyanosis) երեւոյթ: #Սրտանօթային հիւանդութիւններ, երբ տեղի կ'ունենայ արեան ծայրամասային շրջանառութիւն եւ արեան նուազում: Այս բոլորին հետեւանքով, եղունգները կը ստանան մանիշակագոյն կամ կապոյտ գոյն: *Սնկաքարութիւն, որ կը յառաջացնէ ճերմակ կամ դեղին գոյն. *Եղունգին ուղղակի կամ անուղղակի վնաս-հարուածը, որ կը յառաջացնէ կապտութիւն եւ ճերմակ կէտաւորում. * Սնունդին մէջ բնասպիտի անբաւարարութիւն, որ կը յառաջացնէ ճերմակ բիծեր. * B-12 կենսանիւթի անբաւարարութիւն, որ կը յառաջացնէ թուխ գոյն: == Տե'ս Նաեւ == *[[Ականջ]] *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[13 Յունուար]], [[2012]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] 2aagc72wioehjxf1zbccmb5d0jnjmqu 0 2862 253924 238116 2026-08-28T23:43:33Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253924 wikitext text/x-wiki '''Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարան''' կամ ուղղակի '''Մատենադարան''' ({{Աուդիո|Hy-մատենադարան.ogg|Մատենադարան}}), հին ձեռագիրներու եւ փաստաթուղթերու պահպանման եւ ուսումնասիրման կեդրոն: Կը համարուի ձեռագիրներու պահպանման աշխարհի ամենահարուստ կեդրոններէն մէկը: Կը գտնուի [[Հայաստան]]ի մայրաքաղաք [[Երեւան]]ի մէջ։ Ունի ձեռագիրներու եւ միջնադարեան գիրքերու աշխարհի ամենալայն հաւաքածոներէն մէկը: Հոս կը պահպանուին շուրջ 17.000 ձեռագիր եւ 300.000 արխիւային փաստաթուղթեր: [[Պատկեր:2014 Erywań, Matenadaran (18).jpg|300px|մինի|աջից|Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան]] Հայերէն ձեռագիր մատեաններու ամենամեծ պահեստանոցն է: Անիկա ստեղծուած է 1921-ին՝ Ե. դարուն ստեղծուած [[Վաղարշապատ|Էջմիածինի]] մատենադարանին հիման վրայ, եւ եղած է առաջին գիտահետազօտական հաստատութիւնը Հայաստանի մէջ։ Նախապէս անիկա կոչուած է Մշակութային-Պատմական հաստատութիւն: Մատենադարանը արձանագրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի համաշխարհային յիշողութեան ցանկին մէջ։ Անիկա այժմ կը համարուի «ազգային յիշողութեան պահպանման եւ զարգացման ամենակարեւոր վայրերէն մէկը»<ref>{{Cite book|url=https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742|title=Histoire du peuple arménien|last=Dédéyan|first=Gérard|publisher=Privat|isbn=9782708968745}}</ref>: == Պատմական Ակնարկ == Մատենադարան բառը գրաբարի մէջ նշանակած է «գրադարան» եւ համարուած է վայր մը, որուն կից գործած է նաեւ ձեռագրատուն մը: Քանի մը հայկական վանական համալիրներ նոյնպէս ունեցած են մատենադարաններ, ինչպէս օրինակ՝ [[Հաղբատի Վանք|Հաղբատ]]<nowiki/>ի եւ [[Սանահինի Վանք|Սանահին]]<nowiki/>ի վանական համալիրները<ref>{{ref-en}} {{ref-fr}} {{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/777bis.pdf|title=Monastères de Haghbat et de Sanahin — Évaluation des organisations consultatives|date=1996, 2000|page=6, 11|site=UNESCO}}.</ref>: Մատենադարանին մասին առաջին տեղեկութիւնները մեզի հասած են Ե. դարէն: Ըստ [[Ղազար Փարպեցի]]ի՝ [[Էջմիածին]]ի կաթողիկոսութեան կից գործած է գրատուն մը, ուր պահուած են հայերէն ու յունարէն մատեաններ<ref name="SAE6"> Բաբգէն Լ. Չուքազեան եւ Լեւոն Զօրեան, «Մատենադարան», [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]], Երեւան, Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա, 1981, հատոր 7, էջ 284-286</ref>: Ե. դարու սկիզբէն Հայաստանի եւ հայաշատ վայրերուն մէջ գրուած ու ընդօրինակուած են հազարաւոր ձեռագիր (գրչագիր) մատեաններ, որոնք պահուած են վանքերու ու մենաստաններու գրատուներու ու մատենադարաններու մէջ: Միջնադարեան ձեռագիր մատեաններուն մշտապէս սպառնացած է օտար նուաճողներու աւարառութեան ու ոչնչացման վտանգը: [[Ստեփանոս Օրբելեանի]] վկայութեամբ՝ 1170-ին սելճուք-թուրքերը գրաւած են Բաղաբերդ ամրոցը եւ կողոպտած են [[Տաթեւի Վանք|Տաթեւէն]] ու շրջակայ այլ վանքերէն այնտեղ հաւաքուած շուրջ 10.000 ձեռագիր<ref name="SAE6"/>, իսկ [[Կիրակոս Գանձակեցի]]ն կը պատմէ, որ օտար նուաճողները 1242-ին [[Կարին]] քաղաքի մատենադարանէն յափշտակած են բազմաթիւ մատեաններ: 1298-ին եգիպտական մեմլուքներու արշաւանքներուն հետեւանքով աւերուած է [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկիոյ]] մայրաքաղաք [[Սիս]]ի պետական գանձատունը<ref name="SAE6"/>: Վերջին անգամ [[Էջմիածին]]ի մատենադարանը աւերուած է [[1804 թուական|1804]]-ին, որուն մասին վկայութիւն ունի [[Ներսէս Ե. Աշտարակեցի]]ն<ref name="SAE6"/>: Մատենադարանը վերաբացուած է [[1840 թուական|1840]]-ին, երբ Արեւելեան Հայաստան մտած է [[Ռուսիա|Ռուսաստան]]<nowiki/>ի կազմին մէջ։ 1840-ին Մարի Պրոսսէի նախաբանով<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://weekly.ahram.org.eg/2006/785/cu6.htm|title=By the book|date=9-15 mars 2006|auteur=Eva Dadrian|site=Al-Ahram Weekly}}.</ref> տպագրուած է ձեռագիրներու առաջին ցանկը, որուն մէջ ցուցակագրուած են 312 ձեռագիր մատեաններ: Մատեաններու երկրորդ համառօտ ցանկը լոյս տեսած է [[1863 թուական|1863]]-ին՝ «Մայր Ցուցակ» վերնագիրով<ref name=":0">{{Cite web|url=http://hpj.asj-oa.am/53/|title=Հայկական ՍՍՌ Մինիստրներու Սովետին առընթեր գիտա-հետազօտական հաստատութիւն «Մատենադարանը»|last=Լ.|first=Խաչիկեան,|date=1959-09-28|website=hpj.asj-oa.am|page=2|accessdate=2016-05-13}}</ref> եւ ցուցակագրած 2340 ձեռագիր: [[1914 թուական|1914]]-ին Մատենադարանին մէջ կը պահուէր շուրջ 4.660 ձեռագիր<ref name="SAE6"/>: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ձեռագիրները ժամանակաւորապէս տեղափոխուած են [[Մոսկուա]]: [[3 Փետրուար]] [[1915 թուական|1915]]-ին [[Էջմիածին]]<nowiki/>էն Մոսկուա տեղափոխուած է ձեռագիրներու ամբողջ հաւաքածոն: Ձեռագիրները [[Երեւան]] կը վերադարձուին [[5 Ապրիլ]] [[1922 թուական|1922]]-ին<ref name=":0" />: [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց ցեղասպանութեան]] տարիներուն ոչնչացած են [[Արեւմտեան Հայաստան]]<nowiki/>ի ոչ միայն մշակութային կեդրոնները, այլեւ հազարաւոր ձեռագիր մատեաններ: Յատկապէս մեծ վնաս կրած է [[Կտուց անապատ|Կտուց Անապատը]], ուր մինչեւ 1915 կը պահուէր շուրջ 500 կտոր ձեռագիր, սակայն միայն 202-ը յաջողած են տեղափոխել Մատենադարան: Բազմաթիւ ձեռագիրներ փրկուած են եղեռնէն մազապուրծ հայերու շնորհիւ: Այդուհանդերձ, [[Երեւան]]ի, [[Էջմիածին]]ի եւ աշխարհի բազմաթիւ քաղաքներու, որոնցմէ՝ [[Երուսաղէմ]]ի, [[Վենետիկ]]ի, [[Վիեննա]]յի, [[Նոր Ջուղա]]յի, [[Պէյրութ]]ի, [[Մոսկուա]]յի, [[Սանթ Փիթըրպուրկ]]ի, [[Թիֆլիս]]ի, [[Փարիզ]]ի, [[Լոնտոն]]ի, [[Նիւ Եորք]]ի, [[Լոս Անճելըս]]ի գրադարաններու ու թանգարաններու մէջ կը պահուին շուրջ 30.000 հայերէն ձեռագիրներ: [[Image:Vagharshapatpillaged.jpg|ձախից|մինի|«Քիւրտերը եւ պարսիկները կը թալանեն Վաղարշապատը:»]] 1920-1930-ական թուականներուն Մատենադարանի հաւաքածոն համալրուած է [[Վասպուրական]]էն եւ [[Տարօն (գաւառ)|Տարօնէն]] բերուած, [[ԽՍՀՄ]] տարածքի հայկական վանքերէն ու եկեղեցիներէն հաւաքուած, Մոսկուայի [[Լազարեան ճեմարան]]էն, [[Թիֆլիս]]ի հայոց ազգագրական ընկերութենէն ու [[Ներսիսեան դպրոց]]էն, [[Նոր Նախիջեւան]]էն, [[Նոր Պայազիտ]]էն, [[Կարին]]էն, [[Թաւրիզ]]ի առաջնորդարանէն, Երեւանի պետական թանգարանէն եւ այլ վայրերէն ստացուած, ինչպէս նաեւ զանազան անհատներու նուիրած կամ վաճառած ձեռագիրներով, որոնք ցուցակագրուած ու նկարագրուած են: 1939-ին Մատենադարանը [[Էջմիածին]]էն տեղափոխուած է [[Երեւան]]՝ Հանրային գրադարան: [[1945 թուական|1945]]-ին ճարտարապետ [[Մարք Գրիգորեան]]ի նախագիծով [[Երեւան]]ի մէջ սկսած է Մատենադարանի շէնքին կառուցումը եւ աւարտած է [[1957 թուական|1957]]-ին: 3 Մարտ [[1959 թուական|1959]]-ին՝ ԽՍՀ նախարարներու խորհուրդի թիւ 71 որոշումով<ref name=":0" /> Մատենադարանը կը տեղափոխուի նորակառոյց շէնքը եւ կը վերածուի գիտահետազօտական կառոյցի. արտաքուստ կիրարկուած են հայկական ճարտարապետութեան բնորոշ, իսկ ներսը՝ հիմնական միջնադարեան ճարտարապետութեան ձեւերն ու լուծումները: Գլխաւոր ճակատի խորշերուն միջնապատերուն առջեւ ձախէն աջ համապատասխանաբար՝ [[Թորոս Ռոսլինի Յուշարձան (Երեւան)|Թորոս Ռոսլինի]], [[Գրիգոր Տաթեւացի|Գրիգոր Տաթեւացիի]], [[Անանիա Շիրակացի|Անանիա Շիրակացիի]], [[Մովսէս Խորենացի|Մովսէս Խորենացիի]], [[Մխիթար Գոշ|Մխիթար Գոշի]], [[Ֆրիկ (բանաստեղծ)|Ֆրիկի]] պազալթէ արձաններն են, իսկ ներսի փոքրիկ հրապարակին վրայ՝ [[Մեսրոպ Մաշտոց]]<nowiki/>ի եւ [[Կորիւն]]<nowiki/>ի արձանախումբը: [[1962 թուական|1962]]-ին Մատենադարանը անուանակոչուած է [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի անունով: [[1954 թուական|1954]]-էն Մատենադարանը ղեկավարած է ակադեմիկոս [[Լեւոն Խաչիկեան]]ը (1918-1982), որուն ջանքերով հաստատութիւնը լիարժէքօրէն կայացած է իբրեւ գիտահետազօտական կեդրոն, կարճ ժամանակի մէջ արժանանալով միջազգային ճանաչման: 1982-2007 թուականներուն Մատենադարանին տնօրէնը եղած է ակադեմիկոս [[Սեն Արեւշատեան]]ը: 2007-էն Մատենադարանին տնօրէնն է բանասիրութեան դոկտոր [[Հրաչեայ Թամրազեան]]ը: == Շէնք == Հաստատութեան հին շէնքը խորանարդաձեւ է, կառուցուած մոխրակապոյտ [[Պազալթ|պազալթէ]]՝ դէպի Երեւան նայող բլուրին վրայ, որ կը գտնուի [[Մաշտոցի պողոտայ (Երեւան)|Մաշտոցի պողոտայի]] հիւսիսային ծայրամասին վրայ՝ [[Մայր Հայաստան յուշահամալիր|Մայր Հայաստան]] յուշահամալիրին ներսը: Շէնքը կառուցուած է վաղ հայկական ոճով, ճարտարապետը [[Մարք Գրիգորեան]]ն է<ref name="Mavian2">{{cite book|language=fr|first=Sèda|last=Mavian|title=Arménie|collection=Guides Évasion|editor=Hachette|lien editor=Hachette Livre|place=Paris|year=2006|passage=81|isbn=978-2-01-240509-7}}.</ref>: Հոյակապ աստիճանները կը տանին դէպի [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի եւ [[Կորիւն|Կորիւնի արձաննները]] ([[Ղուկաս Չուբարեան]], 1962): Իսկ մուտքին մօտ շէնքին ճակատը զարդարուած է [[Թորոս Ռոսլինի Յուշարձան (Երեւան)|Թորոս Ռոսլինի]], [[Գրիգոր Տաթեւացիի Յուշարձան (Երեւան)|Գրիգոր Տաթեւացիի]], [[Անանիա Շիրակացիի Յուշարձան (Երեւան, ԵՊՀ)|Անանիա Շիրակացիի]], [[Մովսէս Խորենացիի Յուշարձան (Երեւան)|Մովսէս Խորենացիի]], [[Մխիթար Գոշի Յուշարձան (Երեւան)|Մխիթար Գոշի]] եւ [[Ֆրիկի Յուշարձան (Երեւան)|Ֆրիկի արձաններով]]<ref name="Mavian2"/>: Մուտքին մօտ գրուած է ըստ աւանդութեան<ref name="lit 1">Agop Jack Hacikyan (dir.), The Heritage of Armenian Literature, vol. II : From the Sixth to the Eighteenth Century, Détroit, Wayne State University Press,‎ 2002 (ISBN 978-0814330234), p. 87}}.&#x3C;/nowiki&#x3E;</ref> հայերէնի թարգմանուած առաջին նախադասութիւնը<ref name="tour armenia">Rick Ney, Tour Armenia, ArmeniaNow.com,‎ 2007, p. 40</ref>: {{Քաղվածք|''Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ:''| (Առակներ 1:2)}} Շէնքին կողմերը զարդարուած են խաչքարերով: Շէնքին ներսը նոյնպէս պազալթէ է, բայց ներսի յարդարանքին մէջ օգտագործուած են նաեւ այլ քարեր, օրինակ՝ մարմար<ref name="SAE6"/>: Մուտքի սրահին մէջ կը գտնուի [[Յովհաննէս Խաչատրեան]]ի՝ [[Աւարայրի Ճակատամարտ|Աւարայրի ճակատամարտը]] պատկերող խճանկարը: Հիմնական աստիճաններուն մօտ կը գտնուին նոյն հեղինակին այլ որմնանկարներ, որոնք կը պատկերեն ուրարտական ժամանակաշրջանը, այբուբենի ստեղծումը եւ Մաշտոցի հելլենական նախորդները: [[1987 թուական|1987-]]էն սկսեալ կը նախագծուի Մատենադարանին նոր մասնաշէնքին կառուցումը, սակայն սկսած շինարարութիւնը կը դադրի 7 Դեկտեմբեր 1988-ի երկրաշարժին պատճառով<ref>{{Cite journal|language=en|title=Matenadaran to Have New Annex, Show-Rooms to Increase Four-Fold, 10 Million Dollars Being Invested|url=http://agbu.org/newsbulletin/2008-09-0924.pdf|date=22 septembre 2008|périodique=Noyan Tapan [reproduit dans AGBU ''Armenia News Bulletin'', 24 septembre 2008, {{p.|13-14}}]|consulté le=12 août 2014|access-date=2016-05-17|archive-date=2009-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229194721/http://agbu.org/newsbulletin/2008-09-0924.pdf|dead-url=yes}}.</ref>: 14 Մայիս 2009-ին կը սկսի Մատենադարանին նոր մասնաշէնքին (ճարտարապետ [[Արթուր Մեսչեան]]) շինարարական աշխատանքները<ref>Hakobyan, Sona. "[http://armradio.am/news/?part=soc&id=14976 Groundbreaking ceremony for a new building of Matenadaran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531152736/http://armradio.am/news/?part=soc&id=14976 |date=2011-05-31 }}." Radiolur. May 14, 2009. Accessed May 15, 2009.</ref>: <gallery mode="packed" heights="150"> Պատկեր:Yerevan M.jpg|Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտան Մատենադարանէն: Պատկեր:Interior of Matenadaran.jpg|Նախասրահի աստիճաններու տեսքը: Պատկեր:Matenadaran 2.JPG|Մատենադարանին նոր մասնաշէնքը (ճարտարապետ՝ Արթուր Մեսչեան) </gallery> Նոր՝ գիտական մասնաշէնքին բացումը տեղի ունեցած է 20 Սեպտեմբեր 2011-ին՝ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] անկախութեան 20 ամեակին նուիրուած տօնակատարութիւններուն շրջանակներուն մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.armenews.com/article.php3?id_article=74295|title=« Arménie : le musée des manuscrits ouvre une nouvelle aile pour la recherche »|site=Nouvelles d'Arménie Magazine|date=8 novembre 2011|consulté le=8 novembre 2011|accessdate=2016-05-17|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230402/http://www.armenews.com/article.php3?id_article=74295|dead-url=yes}}.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.azatutyun.am/a/24334597.html|title=Կայացաւ Մատենադարանի նոր մասնաշէնքի բացման պաշտօնական արարողութիւնը|last=Ստեփանեան|first=Ռուզաննա|newspaper=«Ազատ Եւրոպա/Ազատութիւն» ռադիոկայան|language=Armenian|access-date=2016-05-14}}</ref>: Մատենադարանին նոր մասնաշէնքին մակերեսը երեք անգամով կը գերազանցէ հին համալիրին մակերեսը: Նոր շէնքին մակերեսը կը կազմէ 11.358 քմ., անիկա նախատեսուած է գիտահետազօտական գործունէութեան, ձեռագիրներու, արխիւային փաստաթուղթերու եւ ֆոնտի պահպանման, վերականգնման, թուայնացման աշխատանքներուն համար: Կեդրոնական մասնաշէնքը ամբողջութեամբ վերակազմաւորուած ու վերանորոգուած է՝ վերածուելով թանգարանային համալիրի, որ ունի բազմաթիւ ցուցասրահներ, դահլիճ՝ գիտական համաժողովներու եւ զեկուցումներու համար, ինչպէս նաեւ գիտական տարրալուծարան: <gallery mode="packed" heights="130"> Պատկեր:Matenadaran entrance1.jpg|Մատենադարանին ձախ մուտքին տեսքը, ձախէն աջ՝ Թորոս Ռոսլին, Գրիգոր Տաթեւացի, Անանիա Շիրակացի: Պատկեր:Mesrop.JPG|alt=Photo de la statue centrale représentant Machtots et son disciple Korioun.|Մեսրոպ Մաշտոցը եւ Կորիւնը Պատկեր:Matenadaran entrance.jpg|Մատենադարանին աջ մուտքի տեսքը, ձախէն աջ՝ Մովսէս Խորենացի, Մխիթար Գոշ, Ֆրիկ </gallery> == Հաւաքածոյ == Այստեղ կը պահուին շուրջ 20.000 ձեռագիրներ, որոնցմէ աւելի քան 17. 000-ը հայերէն ամբողջական ձեռագիրներ են (16.989 ըստ Օգոստոսի 2006-ի տուեալներուն<ref>{{Cite book|url=https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742|title=Histoire du peuple arménien|last=Dédéyan|first=Gérard|publisher=Privat|isbn=9782708968745|page=804}}</ref>), մնացեալը՝ հայերէն ձեռագիրներու պատառիկներ, հմայիլներ, նորագոյն եւ օտարալեզու (արաբերէն, պարսկերէն, օսմաներէն, ասորերէն, հին վրացերէն, յունարէն, լատիներէն, ռուսերէն, հայատառ թրքերէն եւ այլն) ձեռագիրներ: Արխիւային ֆոնտին մէջ կը պահպանուին 300.000-էն աւելի արխիւային փաստաթուղթեր<ref>{{cite web|url=http://www.matenadaran.am/fr/index.html|title=Site du Matenadaran, page d'accueil|consulté le=27 juin 2009|accessdate=2016-05-17|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175823/http://www.matenadaran.am/fr/index.html|dead-url=yes|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303175823/http://www.matenadaran.am/fr/index.html|deadurl=yes}}.</ref>: Ձեռագիրներուն մէջ կան նաեւ հայերէն թարգմանուած ձեռագիրներ, որոնց բնօրինակները պահպանուած չեն, օրինակ՝ [[Եւսեբիոս Կեսարացի|Եվսեբիոս Կեսարացիի]] «Քրոնիկոն», [[Զենոն Կիտիոնացի]]ի «Բնութեան մասին» աշխատանքները<ref name="Mouradian2">{{cite book|language=fr|first=Élisabeth|last=Mouradian Venturini|prénom2=Michel|nom2=Malherbe|title=Parlons arménien|editor=L'Harmattan|lien editor=Éditions L'Harmattan|place=Paris|year=2007|passage=173|isbn=978-2-2960-4534-7}}.</ref>: Պահպանուած հայկական ձեռագիրերուն քանակը 10.000 է (ամբողջ աշխարհին վրայ՝ շուրջ 30.000<ref name="Mat hist4">{{cite web|url=http://www.matenadaran.am/fr/history/index.html|title=Site du Matenadaran, « Histoire du Matenadaran »|consulté le=27 juin 2009|accessdate=2016-05-17|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190234/http://www.matenadaran.am/fr/history/index.html|dead-url=yes|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303190234/http://www.matenadaran.am/fr/history/index.html|deadurl=yes}}.</ref>), որոնց մէկ մասը նկարազարդուած են<ref name="Mouradian2"/>: Հայերէն ձեռագիրներու այլ մեծ պահեստանոցներէն է [[Մխիթարեան միաբանութիւն|Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութիւնը]] ([[Վենետիկ]], Իտալիա, 4000 ձեռագիր)<ref name="Kouymjian">{{ref-en}} {{cite web|auteur=Dickran Kouymjian|title=Arts of Armenia (Miniatures)|editor=Armenian Studies Program, California State University|url=http://armenianstudies.csufresno.edu/arts_of_armenia/miniatures.htm|consulté le=27 juin 2009|accessdate=2016-05-17|archive-date=2008-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915175800/http://armenianstudies.csufresno.edu/arts_of_armenia/miniatures.htm|dead-url=yes}}.</ref>, [[Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութիւնը]] ([[Իսրայէլ]], 4000 ձեռագիր)<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://www.armenian-patriarchate.org/page11.html|title=The Calouste Gulbenkian Library|editor=Armenia Patriarchate of St. James, Jerusalem|consulté le=27 juin 2009|accessdate=2016-05-17|archive-date=2009-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116090641/http://www.armenian-patriarchate.org/page11.html|dead-url=yes|archivedate=2009-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090116090641/http://www.armenian-patriarchate.org/page11.html|deadurl=yes}}.</ref>, Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութիւնը ([[Աւստրիա]], 2800 ձեռագիր եւ պատառիկ)<ref>{{it}} {{cite web|url=http://www.mekhitar.org/ita/vienna.shtml|title=Il Monastero Mechitarista di Vienna|site=http://www.mekhitar.org/|consulté le=27 juin 2009}}.</ref>, [[Զմմառ|Զմմառու վանքը]] [[Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի|Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ]], [[Լիբանան]], 1000 ձեռագիր)<ref name="Kouymjian" />, [[Նոր Ջուղա|Նոր Ջուղայի վանք]] ([[Սպահան]], Իրան, 1000 ձեռագիր)<ref name="Kouymjian" /> եւ [[Էջմիածինի Մայր Տաճար|Ս. Էջմիածինի վանական համալիրը]] (Հայաստան, 1000 ձեռագիրէն պակաս<ref name="Kouymjian" />)<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=25&pid=4&lng=en|title=Karekin I Educational Center|editor=Mother See of Holy Etchmiadzin|consulté le=8 août 2014|accessdate=2016-05-17|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305065833/http://www.armenianchurch.org/index.jsp?id=25&lng=en&pid=4&sid=1|dead-url=yes}}.</ref>: <gallery mode="packed" heights="150"> Պատկեր:Thomas by roslin.jpg|Ս. Թովմայի անհաւատութիւնը, Թորոս Ռոսլին, Մալաթիոյ Աւետարան, Ժգ. դար: Պատկեր:Zeytun gospel.jpg|Զէյթունի Աւետարան, Թորոս Ռոսլին Ժգ. դար: Պատկեր:Sargis Pitsak.jpg|Մարկոսի Աւետարանի առաջին էջը, մանրանկարչութիւնը Սարգիս Պիծակի, Ժդ. դար: </gallery> Մատենադարանի ձեռագիրները կը հաւաքագրուին հիմնականօրէն կրօնա-եկեղեցական, ուսումնական, պետական-հասարակական հաստատութիւններու, ինչպէս նաեւ անհատական նուիրատուութիւններու միջոցով: Մատենադարանին մէջ պահուող ձեռագիրները կը վերաբերին միջնադարեան Հայաստանի մշակոյթի եւ գիտութեան բոլոր բնագաւառներուն՝ պատմութեան, աշխարհագրութեան, փիլիսոփայութեան, ուղղագրութեան, իրաւունքին, թուաբանութեան, գրականութեան եւ մանրանկարչութեան: Մատենադարանի ֆոնտը կազմուած է ձեռագիրներէն, արխիւային փաստաթուղթերէն, գրադարանէն եւ պարբերականներէն<ref name="Mat hist4"/>: Ձեռագիրներու ամենահին պատառիկները կը թուագրուին Ե.-Զ. դարերուն, ամենահին պատկերազարդումներն ու մանրանկարչութիւնը [[Էջմիածինի Աւետարան]]ին մէջ են, որ կը թուագրուի Զ. դարուն: Ամենահին ամբողջական ձեռագիրը 887-ին թուագրուող [[Լազարեան աւետարան]]ն է, ամենամեծը՝ [[Մշոյ Ճառընտիր|Մշոյ ճառընտիրը]] ([[Մուշի Սուրբ Առաքելոց վանք|Մշոյ Ս. Առաքելոց վանք]]<ref>{{cite book|language=en|first=Richard G.|last=Hovannisian|directeur1=oui|title=Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush|url=https://archive.org/details/armenianbagheshb0000unse|editor=Mazda Publishers|place=Costa Mesa|year=2001|passage=121|isbn=978-1568591360}}.</ref>, 1200-1202, 70,5 × 55 Սմ., 27,5 Քկ.), իսկ ամենափոքրը՝ [[Տօնացոյցն]] է (1434, 4 × 3 Սմ., 19 Կ.)<ref>{{cite web|url=http://www.matenadaran.am/fr/history/uniqueitems.html|title=Site du Matenadaran, « Quelques spécimens originaux »|consulté le=27 juin 2009|accessdate=2016-05-17|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306000601/http://www.matenadaran.am/fr/history/uniqueitems.html|dead-url=yes|archivedate=2016-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306000601/http://www.matenadaran.am/fr/history/uniqueitems.html|deadurl=yes}}.</ref>: <gallery mode="packed" heights="150"> Պատկեր:Echgospfrontcov.jpeg|Էջմիածինի Աւետարանին փղոսկրեայ կազմը, Զ. դար: Պատկեր:Matenadaran - biggest and smallest.jpg|Մշոյ Ճառընտիրը (1200-1202)՝ ամենամեծ եւ Տօնացոյցը, Ժե. դար՝ ամենափոքր ձեռագիրները: Պատկեր:Matenadaran exhibition.jpg|Ցուցադրութիւններու սրահը: </gallery> Մատենադարանը 1997-ին ներառուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային յիշողութեան ցանկին մէջ «Մաշտոցի Մատենադարանի հին ձեռագիրներու հաւաքածոն» անունով<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CI/CI/pdf/mow/nomination_forms/armenia_mashtots.pdf|title=UNESCO Memory of the World Register Nomination Form - The Mashtots Matenadaran Ancient Manuscripts Collection|accessdate=2013-09-14}}</ref>: == Բաժիններ == Ըստ Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեան որոշման՝ «Մատենադարան» Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու գիտահետազօտական հաստատութիւն» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպութիւնը շահոյթ ստանալու նպատակ չհետապնդող, իրաւաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող պետական [[ոչ առեւտրային կազմակերպութիւն]] է, որ կը գործէ [[ՀՀ կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւն|ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան]] կից<ref>{{Cite web|url=http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=45467|title=ՀՀ Կառավարութեան որոշումը «Մատենադարան» Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու գիտահետազօտական ինստիտուտ» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպութեան կանոնադրութիւնը հաստատելու ՀՀ Կառավարութեան 2002 թուականի Սեպտեմբերի 12-ի 1885-ն որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին|date=2008-05-15|website=www.arlis.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: 2007-էն Մատենադարանին տնօրէնն է բանասիրութեան դոկտոր [[Հրաչեայ Թամրազեան]]ը<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://www.armtown.com/news/en/azg/20070719/2007071908/|title=Hrachya Tamrazian becomes new Director of Matenadaran|auteur=Rouzan Poghosian|date=19 juillet 2007|site=http://www.armtown.com/|consulté le=27 juin 2009|accessdate=2016-05-17|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227020945/http://www.armtown.com/news/en/azg/20070719/2007071908/|dead-url=yes|archivedate=2021-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227020945/http://www.armtown.com/news/en/azg/20070719/2007071908/|deadurl=yes}}.</ref>: Մատենադարանին հիմնական առաքելութիւնը ձեռագիրներու հաւաքագրումն է, պահպանումը եւ գիտական հետազօտութիւնը<ref name="Dédéyan 637">{{Cite book|url=https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742|title=Histoire du peuple arménien|last=Dédéyan|first=Gérard|publisher=Privat|isbn=9782708968745|page=637}}</ref>: Հաստատութիւնը բաժնուած է ինը ստորաբաժիններու<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?id=63&lng=3|title=Մատենադարանի կայք|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: * Ձեռագրատուն, ուր կը պահուին շուրջ 23.000 ձեռագիրներ, պատառիկներ եւ հմայիլներ: Ձեռագրապահեստանոցին մէջ կը գտնուին հետեւեալ հաւաքածոները՝ հայերէն հիմնական ձեռագիրներ, հայերէն նորագոյն ձեռագիրներ, հայերէն պատառիկներ, հայերէն հմայիլներ, արաբատառ ձեռագիրներ, արաբատառ պատառիկներ, արաբատառ հմայիլներ, այլալեզու ձեռագիրներ, այլալեզու պատառիկներ<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=119|title=Մատենադարանի կայքէջ, Ձեռագրատուն|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: * Ցուցասրահներ, որոնք կը գտնուին հին կոթողային շէնքին մէջ, ներկայացուած են 15 ցուցասրահներ<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=227|title=Մատենադարանի կայքէջ, Մատենադարանի թանգարանային համալիր|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: * Ընթերցասրահ - ընթերցասրահը կ'իրականացնէ աշխատակիցներու եւ դուրսէն եկող ընթերցողներու ձեռագիրներու, արխիւային նիւթերու, տպագիր գրականութեան սպասարկումը<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=125|title=Մատենադարանի կայքէջ, Մատենադարանի ընթերցասրահ|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>։ * Միջազգային կապերու բաժին, որուն նպատակն է ապահովել Մատենադարանի գործունէութեան հիմնական ռազմավարական ուղղութիւններու միջազգայանացման հատուածը<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=123|title=Մատենադարանի կայքէջ, Միջազգային կապերի բաժին|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: * Թուայնացման եւ կայքէջի սպասարկման բաժին - կը զբաղի միջնադարեան ձեռագիր գիրքերու, արխիւային փաստաթուղթերու եւ վաւերագիրներու, ինչպէս նաեւ Մատենադարանի գրադարանին մէջ պահուող հայագիտական գրականութեան ու մամուլի հաւաքածոներու թուայնացմամբ, ինչպէս նաեւ թուայնացումէն բխող լրացուցիչ ծրագրային ապահովման մշակմամբ եւ կիրարկումով<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=121|title=Մատենադարանի կայքէջ, Թուայնացման եւ կայքէջի սպասարկման բաժին|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>։ * Հայագիտական տպագիր գրականութեան եւ մամուլի բաժին, որ կը զբաղի գիրքերու եւ մամուլի համալրմամբ, մշակմամբ, արձանագրութեամբ, քարտագրութեամբ եւ քարտադարանին մէջ տեղադրութեամբ եւ սպասարկութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=122|title=Մատենադարանի կայքէջ, Հայագիտական տպագիր գրականութեան եւ մամուլի բաժին|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: * Արխիւային փաստաթուղթերու պահպանման եւ գիտական մշակման բաժին - հոս կը պահուի աւելի քան 500.000 արխիւային փաստաթուղթ<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=120|title=Մատենադարանի կայքէջ, Արխիւային փաստաթղթերի պահպանման եւ գիտական մշակման բաժին|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: * Վերականգնման բաժին - բաժինը կը զբաղի ձեռագիրներու եւ փաստաթուղթերու վերականգնմամբ<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=118|title=Մատենադարանի կայքէջ, Վերականգնման բաժին|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: * Համակարգչային բաժին - հիմնական գործառոյթներն են Մատենադարանի աշխատանքներուն, յօդուածներուն, գիրքերուն մուտքագրումը, սրբագրումը, էջադրումը, ձեւաւորումը եւ հրատարակութեան յանձնելը<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?lng=3&id=126|title=Մատենադարանի կայքէջ, Համակարգչային բաժին|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: Առանձին կը գործեն նաեւ գիտահետազօտական բաժիններ<ref>{{Cite web|url=http://www.matenadaran.am/?id=64&lng=3|title=Մատենադարանի կայքէջ, Գիտահետազօտական բաժիններ|website=www.matenadaran.am|accessdate=2016-05-13}}</ref>: Մատենադարանը կը հովանաւորուի ՀՀ Կառավարութեան, [[Սփիւռք]]ի (օրինակ՝ [[Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնադրամ|Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնադրամը]]), տարբեր նուիրատուութիււններու միջոցով<ref>{{Cite book|url=https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742|title=Histoire du peuple arménien|last=Dédéyan|first=Gérard|publisher=Privat|isbn=9782708968745|page=805}}</ref>: == Պատեկարասրահ == <gallery widths="220" heights="220"> Պատկեր:Matenadaran Yerevan 56.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 57.jpg Պատկեր:Matenadaran, Yerevan 58.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 75.jpg Պատկեր:Matenadaran, Yerevan 07.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 74.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 66.jpg Պատկեր:Matenadaran, Yerevan 21.jpg Պատկեր:Matenadaran, Yerevan 14.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 73.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 33.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 44.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 07.jpg Պատկեր:Matenadaran, Yerevan 61.jpg Պատկեր:Matenadaran, Yerevan 04.jpg Պատկեր:Matenadaran, Yerevan 41.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 67.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 26.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 32.jpg Պատկեր:Matenadaran Yerevan 30.jpg </gallery> == Գրականութիւն == # Աբգարեան Գ., Մատենադարան, Երեւան 1962 # Մատենադարան /Ուղեցոյց/, կազմող Բ. Չուգասզեան, Երեւան 1980 == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.matenadaran.am/ Մատենադարանի պաշտօնական կայքէջը] [[Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Մատենադարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայկական մշակոյթ]] [[Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով]] geyzpo0tyd0ks478ycind903kcaiisu 0 2878 253985 250144 2026-08-29T00:24:24Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253985 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:HMB Keltengrab Münsingen-Rain Grab 91.jpg|մինի|250px|Երկաթէ դարու զէնքեր եւ զարդեր։]] '''Երկաթի դար''', մարդկութեան պատմութեան ժամանակաշրջան, որ կը բնորոշուի երկաթի օգտագործմամբ, երկաթէ գործիքներու գործածութեամբ։ == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Iron Age|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iron_Age&oldid=1343663812|date=2026-03-15|accessdate=2026-04-10|language=en}}</ref> == '''Երկաթի դարը''' (Ք.ա. շուրջ 1200 – շուրջ 550) պատմական մետաղներու երեք դարաշրջաններուն վերջինն է՝ Պղինձի եւ Պրոնզի դարերէն ետք: Անիկա նաեւ կը նկատուի երեք դարերու բաժանման եզրափակիչ փուլը, որ կը սկսի նախապատմութեամբ (նախքան արձանագրուած պատմութիւնը) եւ կը յառաջանայ դէպի նախապատմական շրջան (protohistory՝ նախքան գրաւոր պատմութիւնը): Այս իմաստով, անոր կը նախորդեն Քարի դարը (բաժնուած՝ Հին քարի, Միջին քարի եւ Նոր քարի դարաշրջաններու) եւ Պրոնզի դարը: Այս հասկացողութիւնները սկզբնապէս ստեղծուած են նկարագրելու համար Եւրոպայի եւ Հին Մերձաւոր Արեւելքի Երկաթի դարը: Ամերիկեան ցամաքամասի հնագիտութեան մէջ, փոխարէնը՝ սովորաբար կ'օգտագործուի հինգ շրջաններու համակարգ մը. տեղաբնիկ մշակոյթները նախաքոլոմպոսեան դարաշրջանին երկաթի տնտեսութիւն չեն զարգացուցած, թէեւ ոմանք կը մշակէին պղինձ եւ արծաթ: Տեղաբնիկ մետաղագործութիւնը Աւստրալիա հասաւ եւրոպացիներու հետ շփման միջոցով: Թէեւ երկնաքարային երկաթը հազարամեակներ շարունակ օգտագործուած է բազմաթիւ տարածաշրջաններու մէջ, Երկաթի դարու սկիզբը աշխարհի տարբեր կողմերուն մէջ հնագիտականօրէն կը սահմանուի այն պահով, երբ ձուլուած երկաթի արտադրութիւնը (յատկապէս պողպատէ գործիքներն ու զէնքերը) սովորական գործածութեան մէջ կը փոխարինէ պրոնզէ համարժէքներուն: '''Անատոլուի''', '''Կովկասի''' եւ Հարաւային Եւրոպայի մէջ Երկաթի դարը սկսած է շուրջ Ք.ա. 1300-ին: Հին Մերձաւոր Արեւելքի մէջ այս անցումը տեղի ունեցաւ Պրոնզի դարու վերջին փուլի փլուզման հետ միաժամանակ՝ Ք.ա. 12-րդ դարուն: Արհեստագիտութիւնը շուտով տարածուեցաւ Միջերկրականի աւազանին մէջ եւ Հարաւային Ասիա՝ Ք.ա. 12-րդ եւ 11-րդ դարերու միջեւ: Անոր յետագայ տարածումը դէպի Կեդրոնական Ասիա, Արեւելեան եւ Կեդրոնական Եւրոպա քիչ մը ուշացաւ, իսկ Հիւսիսային Եւրոպա հասաւ միայն շուրջ Ք.ա. 5-րդ դարուն: Հնդկաստանի Երկաթի դարը կը համարուի սկսած երկաթագործական «Նկարազարդ մոխրագոյն խեցեղէնի» մշակոյթով, որ կը թուագրուի շուրջ Ք.ա. 1200-էն մինչեւ Աշոքա թագաւորի գահակալութիւնը՝ Ք.ա. 3-րդ դարուն: Ափրիկէն չունեցաւ համընդհանուր «Պրոնզի դար», եւ շատ մը շրջաններ անմիջապէս քարէն անցան երկաթի: Որոշ հնագետներ կը հաւատան, որ երկաթի մետաղագործութիւնը ենթասահարեան Ափրիկէի մէջ զարգացած է Եւրասիայէն անկախ՝ դեռ Ք.ա. 2000 թուականին<ref>Holl, Augustin F. C. (6 November 2009). "Early West African Metallurgies: New Data and Old Orthodoxy". ''Journal of World Prehistory''. '''22''' (4): 415–438. doi:10.1007/s10963-009-9030-6. S2CID 161611760.</ref>: Երկաթի դարու աւարտը գրաւոր պատմագրութեան սկիզբով սահմանելու գաղափարը միշտ չէ, որ կիրառելի է, քանի որ գրաւոր լեզուն եւ պողպատի գործածութիւնը տարբեր վայրերու մէջ զարգացած են տարբեր ժամանակներու: Օրինակ՝ '''Չինաստանի''' մէջ գրաւոր պատմութիւնը սկսած է նախքան երկաթի ձուլումը: '''Միջագետքի''' մէջ գրաւոր պատմութիւնը հարիւրաւոր տարիներով կը նախորդէ երկաթի ձուլման: Հին Մերձաւոր Արեւելքի համար՝ Աքեմենեան կայսրութեան հիմնադրումը (շուրջ Ք.ա. 550) աւանդաբար կը նկատուի որպէս աւարտի թուական: Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ Հռոմէական կայսրութեան նուաճումները (Ք.ա. 1-ին դար) կը նշեն Երկաթի դարու վերջը, իսկ Սկանտինաւիոյ մէջ այն կը համարուի աւարտած շուրջ Ք.ե. 800-ին՝ Վիքինկներու դարաշրջանի սկիզբով: [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհը]] հարուստ եղած է բազմաթիւ երկաթի հանքավայրերով։ Այդ պատճառով ալ Ուրարտուն եղած է առաջին երկիրներէն, ուր սկսած են օգտագործել երկաթ։ Երկաթէ դարը կը համընկնի վաղ դասակարգային յարաբերութիւններու ծագման։ Անիկա կը յաջորդէ պրոնզէ դարուն։ «Երկաթէ դար» եզրը գիտութեան մէջ մտցուցած է դանիացի հնագէտ Կ․ Յու․ Թոմսէնը, 19-րդ դարու կիսուն։ Տարբեր ժամանակներու մէջ երկաթի արտադրութեան նախնական շրջան ունեցած են բոլոր ժողովուրդները, սակայն «Երկաթէ դար» եզրը սովորաբար կը վերաբերի միայն նէոլիթ եւ պրոնզէ դարուն մէջ առաջացած քաղաքակիրթ ստրկատիրական պետութիւններու ([[Եգիպտոս]], [[Յունաստան]], [[Հնդկաստան]], [[Չինաստան]] եւ այլն) տարածքէն դուրս բնակուող նախնադարեան ցեղերուն։ Քանի որ երկաթը այժմ ալ շատ օգտագործուող մետաղ է, հնագիտութեան մէջ ընդունուած է նաեւ վաղ Երկաթէ դար արտայայտութիւնը։ Երկաթէ դարը նախնադարեան հասարակութեան կեանքի նախորդ փուլերու՝ քարէ դարու եւ պրոնզէ դարու համեմատ, խիստ կարճ տեւած է. հիմնական ժամանակագրական սահմանները Ն․Ք․ 9-7-րդ դարերն են, երբ [[Եւրոպա]]յի եւ [[Ասիա|Ասիոյ]] նախնադարեան շատ ցեղեր ունեցած են երկաթի սեփական արտադրութիւն։ Հիմք դրուած է դասակարգային հասարակութեան ու պետութեան։ Որոշ գիտնականներ երկաթէ դարու վերջը Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ կը համարեն Ն․Ք․ 1-ին առաջին դարը, երբ ի յայտ եկած են հռոմէական գրաւոր յուշարձանները, որոնք տեղեկութիւններ կը հաղորդեն արեւմտաեւրոպական ցեղերու մասին։ Առաջին երկաթէ առարկաներու հումք ծառայեր է երկնաքարային երկաթը, որմէ պատրաստուած զարդարանքներ գտնուած են Ն․Ք․ 3-րդ հազարամեակի եգիպտական դամբարաններուն մէջ։ Ըստ աւելի հաւանական ենթադրութիւններէն մէկուն՝ հանքային երկաթը առաջին անգամ օգտագործուած է [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] մէջ (Անտիտաւրոս) Ն․Ք․ 15-րդ դարուն։ Ն․Ք․ 11-րդ դարէն [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]], [[Հարաւային Կովկաս]]ի, [[Հնդկաստան]]ի եւ այլ երկիրներու մէջ լայնօրէն կը տարածուին երկաթէ գործիքներն ու զէնքերը։ Հարաւային Եւրոպայի, Արեւելեան Եւրոպայի, [[Միջագետք]]ի մէջ երկաթի արտադրութեամբ զբաղուած են Ն․Ք․ 8-7-րդ դարերուն, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի]], [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] եւ [[Խաղաղ ովկիանոս]]ի շատ կղզիներու մէջ՝ 16-17-րդ դարերուն՝ եւրոպացիներու միջոցով։ Հայաստանի մէջ երկաթի արտադրութեան թուագրման համար առանցքային նշանակութիւն ունին Թեյշեբաինիի մէջ (Կարմիր բլուր) գտնուած դարբնոցային արհեստանոցը եւ Լճաշէնի մէջ պեղուած ձուլարանը (Ն․Ք․ 13-12-րդ դարեր)։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ երկաթի մշակոյթը առաւելաբար զարգացած է ուրարտական ժամանակաշրջանին․ գտնուած են բազմաթիւ երկաթէ առարկաներ (գութանի խոփեր, բրիչի ծայրակալներ, մանգաղներ, մուրճեր, կացիններ, դռներու փականքներու օղակներ, նիզակներու ու նետերու ծայրապանակներ, երկաթէ սուրեր, թերթաւոր զրահներ եւ այլ)։ Երկաթի մշակոյթի զարգացման համար Ուրարտուն ապահովուած էր տեղական հումքով, հարուստ էին [[Մուշ]]ի, [[Պիթլիս]]ի, [[Վան]]ի, [[Ուրմիոյ Լիճ|Ուրմիոյ լիճի]] շրջակայքի, [[Աղձնիք]]ի, [[Բարձր Հայք]]ի եւ այլ վայրերու հանքերը։ 19-րդ դարու վերջին Կարմիր վանքի, Թազաքէնդի, Ռեդկին–լագէրի, Լոռիի մէջ եւ այլուր յայտնաբերուած են Ն․Ք․ Ա. հազարամեակի սկիզբի երկաթէ նիզակներ, դանակներ, սուրեր, որոնց վաղ շրջանի նմուշները ունին պրոնզէ բռնակներ։ Մեծամօրի մէջ, Ն․Ք․ Ա. հազարամեակի սկիզբին վերաբերող շերտերէն գտնուած են հեմատիտէ թիթեղիկներ եւ խարամի կտորներ, որոնց որոշ հատուածներուն մէջ կան հեմատիտէ բիւրեղիկներու խումբեր։ Կ՛ենթադրուի, որ երկաթահումքը բերուած է Հրազդանի եւ Մարմարիկի երկաթահանքերէն։ Խրտանոցի, Աստղի բլուրի, Գոլովինոյի, Լենինականի, Կուրթանի, Ջարխեջի, Նոյեմբերեանի, Շամշադինի ու շատ այլ վայրերու հին դամբարաններուն մէջ գտնուած են Ն․Ք․ 8-7-րդ դարերու մեծ քանակութեամբ երկաթէ առարկաներ։ Երկաթէ գործիքները բնութեան դէմ պայքարելու, արտադրողական ուժերու եւ արտադրական յարաբերութիւններու զարգացման լայն կարելիութիւններ ընձեռեցին։ Երկաթը մեծ դեր ունեցաւ նաեւ ռազմական գործին մէջ, քարէ եւ պրոնզէ զէնքերը հետզհետէ դուրս եկան ասպարէզէն։ Աշխատանքի արտադրողականութեան բարձրացման շնորհիւ աւելցաւ մթերքներու արտադրութիւնը, որ իր հերթին նախադրեալներ ստեղծեց մարդու կողմէ մարդու շահագործման համար։ Աստիճանաբար վերացան ցեղային միութիւնները, յստակացաւ դասակարգային շերտաւորումը, արտադրութեան միջոցները դարձան մասնաւոր սեփականութիւն, անջատուեցաւ ցեղային աւագանին, միջցեղային կռիւները անխուսափելի դարձան։ == Հասկացողութեան պատմութիւնը<ref>{{Citation|title=Iron Age|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iron_Age&oldid=1343663812|date=2026-03-15|accessdate=2026-04-10|language=en}}</ref> == Քարի, Պրոնզի եւ Երկաթի դարերու '''երեք դարաշրջաններու համակարգը''' առաջին անգամ օգտագործուած է Եւրոպայի հնագիտութեան համար 19-րդ դարու առաջին կիսուն. իսկ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն այն արդէն տարածուած էր Հին Մերձաւոր Արեւելքի հնագիտութեան վրայ: Անոր անուանումը կը յիշեցնէ Հեսիոդոսի առասպելական «Մարդկութեան դարաշրջանները»: Որպէս հնագիտական դարաշրջան՝ անիկա առաջին անգամ ներկայացուած է Սկանտինաւիոյ մէջ '''Քրիստիան Եուրկենսէն Թոմսենի''' կողմէ 1830-ական թուականներուն: 1860-ականներուն այն արդէն ընդունուած էր որպէս «մարդկութեան վաղագոյն պատմութեան» ընդհանուր եւ օգտակար բաժանում մը ու սկսաւ կիրառուիլ Ասորագիտութեան (Assyriology) մէջ: Հին Մերձաւոր Արեւելքի հնագիտութեան այժմու սովորական դարձած ժամանակաշրջաններու բաժանումը մշակուած է 1920-ական եւ 1930-ական թուականներուն<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/2330-4804_eiro_com_1534|title=ORIENTAL INSTITUTE OF THE UNIVERSITY OF CHICAGO|website=Encyclopaedia Iranica Online|accessdate=2026-04-10}}</ref>: == «Երկաթ»ի սահմանումը<ref>{{Citation|title=Iron Age|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Iron_Age&oldid=1343663812|date=2026-03-15|accessdate=2026-04-10|language=en}}</ref> == '''Ուիլամեթ երկնաքարը''', որ աշխարհի 13-րդ մեծագոյն երկնաքարն է, երկաթ-նիքելային երկնաքար մըն է՝ գտնուած ԱՄՆ-ի մէջ։ '''Երկնաքարային երկաթը''', որ բնական երկաթ-նիքելային համաձուլուածք մըն է, օգտագործուած է զանազան հին ժողովուրդներու կողմէ Երկաթի դարէն հազարաւոր տարիներ առաջ։ Երկնաքարային երկաթէ պատրաստուած ամենավաղ ծանօթ առարկաները ինը փոքր ուլունքներ են՝ թուագրուած Ք․ա․ 3200-ին, որոնք գտնուած են Ստորին Եգիպտոսի Կերզէ բնակավայրի դամբարաններուն մէջ․ ատոնք պատրաստուած են զգուշաւոր կռանահարման (hammering) միջոցով<ref>{{Cite book|title=Archaeomineralogy|last=Rapp|first=George Robert|date=2002|publisher=Springer|isbn=978-3-540-42579-3|series=Natural science in archaeology|location=Berlin ; New York}}</ref><ref>{{Cite book|title=Understanding materials science: history, properties, applications|last=Hummel|first=Rolf E.|date=2004|publisher=Springer|isbn=978-0-387-20939-5|edition=2. ed|series=SpringerLink Bücher|location=New York Berlin Heidelberg}}</ref>։ Երկաթի դարաշրջանի մշակոյթի բնորոշ յատկանիշը ոչ թէ պարզապէս գտնուած երկաթէ, այլ ձուլուած '''պողպատի համաձուլուածքներէ''' (յաւելեալ ածխածնի պարունակութեամբ) գործիքներու եւ զէնքերու զանգուածային արտադրութիւնն է։ Միայն ածխածնային պողպատի արտադրութեան կարողութեամբ է, որ երկաթի մետաղագործութիւնը կը յանգի պրոնզէն աւելի կարծր եւ թեթեւ գործիքներու կամ զէնքերու ստեղծման։ Ձուլուած երկաթը հնագիտական տուեալներուն մէջ երբեմնակիօրէն կը յայտնուի Միջին պրոնզի դարէն սկսեալ։ Թէեւ երկրային երկաթը բնութեան մէջ առատ է, սակայն զայն ձուլելու համար անհրաժեշտ է 1,250°C-էն բարձր ջերմաստիճան, ինչ որ անիրագործելի էր սովորական արհեստագիտութեամբ մինչեւ Ք․ա․ երկրորդ հազարամեակի աւարտը։ Ի հակադրութիւն ատոր՝ պրոնզի բաղադրիչները՝ անագը (հալման կէտը՝ 231.9°C) եւ պղինձը (յարաբերաբար չափաւոր հալման կէտով՝ 1,085°C), հասանելի էին Նոր քարի դարու հնոցներուն, որոնք գոյութիւն ունէին դեռ Ք․ա․ 6000-ին եւ կրնային արտադրել 900°C-էն բարձր ջերմաստիճան<ref>{{Cite book|title=Science and technology in world history: an introduction|url=https://archive.org/details/sciencetechnolog0000mccl|last=McClellan|first=James E.|last2=Dorn|first2=Harold|date=2006|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-8359-0|edition=2nd ed|location=Baltimore}}</ref>։ Յատուկ նախագծուած վառարաններէն բացի, հին երկաթի արտադրութիւնը կը պահանջէր բարդ ընթացակարգերու մշակում՝ խառնուրդներու հեռացման, ածխածնի բաղադրութեան կարգաւորման, ինչպէս նաեւ տաք մշակման (hot-working) գիւտը՝ պողպատի կարծրութեան եւ ամրութեան միջեւ օգտակար հաւասարակշռութիւն ապահովելու համար։ == Գրականութիւն== * {{книга|заглавие=Всемирная история: в десяти томах|ответственный=Ред. И. Лурье, М. Полтавский; глав. ред. E. M. Жуков|том=1|место=М.|издательство=Государственное издательство политической литературы |год=1955|страниц=748|тираж=100000}} * {{книга|автор=Корякова Л. Н.|ссылка=http://www.eunnet.net/books/ironage/conten.html|заглавие=Археология раннего железного века Евразии. Ч. I. Общие проблемы. Железный век Западной Европы|место=Екатеринбург|год=2002}} * Пиотровский Б. Б․, Археология Закавказья с древнейших времен до 1 тыс․ до н.э., Л․, 1949. * Мартиросян А․ А․, Армения в эпоху бронзы и раннего железа, Е․, 1964. == Ծանօթագրութիւն == [[Ստորոգութիւն:Պատմութիւն]] lyjheexcy3ch4b4dhch3l3zkvlg77g4 0 2882 253956 230175 2026-08-29T00:05:26Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253956 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image file = Oceanic_Whitetip_Shark.jpg | image descr = Երկարաթեւ շնաձուկը կը լողայ նաւաստիներու ուղեկցութեամբ | image2 file = | image2_caption = | regnum = Կենդանիներ | phylum = Քորտաւորներ | subphylum = Ողնաշարաւորներ | classis = Կռճիկային ձուկեր | infraclassis = | ordo = Քարխարինակերպեր | subordo = | familia = Գորշ շնաձուկեր | genus = Գորշ շնաձուկեր | latin = Carcharhinus longimanus | author = {{ստեղ|Poey 1861}} | syn = {{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=| [[Պատկեր:Lesson and Poey.jpg|մինի|կենտրոն|180px|Ռընէ Լեսընը եւ Փելիփէ Փայւին, որ նկարագրած են թեւավոր շնաձուկերու տեսակները]] * ''Squalus maou'' Lesson, 1831 * ''Squalus longimanus'' Poey, 1861 * ''Pterolamiops longimanus'' Poey, 1861 * ''Carcharhinus obtusus'' Garman, 1881 * ''Carcharhinus insularum'' Snyder, 1904 * ''Pterolamiops magnipinnis'' Smith, 1958 * ''Pterolamiops budkeri'' Fourmanoir, 1961 * ''Carcharhinus maou'' Lesson, 1831 }} | wikispecies = Carcharhinus longimanus | commons = Carcharhinus longimanus | itis = | ncbi = | range map = Carcharhinus_longimanus_distmap.png | range legend = }} '''Երկարաթեւ շնաձուկ,''' [[շնաձուկ]]երու տեսակ, որ կը պատկանի գորշ շնաձուկերու ցեղին եւ համանուն ընտանիքին, քարխարինակերպերու ({{lang-la|Carcharhiniformes}}) կարգին։ Երկարաթեւ շնաձուկերը կ'ապրին արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային [[ովկիանոս]]ային ջուրերու 230 մեթր խորութեան մէջ։ Կենդանածին են, կ'ունենան առնուազն 15 ձագ։ == Անուանակարգ == Շնաձուկերու այս տեսակը առաջին անգամ նկարագրած է բնագէտ Ռընէ Փրիմվեր Լեսըն (René Primevère Lesson), 1822-1825 թուականներու շուրջ՝ նաւարկութեան ատեն։ Գիտնականը Ֆրանսական Փոլինեզիոյ Տուամոտու կղզաշարքին յայտնաբերուած շնաձուկը կ'անուանէ «Carcharhinus maou»: Հետագային, 1861-ին, [[Քուպա|Քուպացի]] գիտնական Ֆիլիփէ Փoուի զայն անուանած է «Carcharhinus longimanus»: Կ'օգտագործուի նաեւ «Pterolamiops longimanus» անուանումը: Ըստ Միջազգային կենդանաբանական անուանակարգման յանձնաժողովի կանոններուն՝ այն անուանումը, որ առաջինը կը հրապարակուի, գերակայ կը համարուի, ուստի անուանումը պէտք է ըլլայ անոր առաջին տրուած անունը՝ «Carcharhinus maou», թէեւ «Carcharhinus longimanus» անունն ալ լայն կիրարկում ունի։ Անունը յառաջացած է լատիներէն «longimanus» բառէն, որ թարգմանաբար կը նշանակէ «երկարաթեւ», եւ անիկա կը կապուի այս շնաձուկի առաջնային երկար լողակներուն հետ<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/sharks/statistics/species2.htm |title=ISAF Statistics on Attacking Species of Shark |publisher=Flmnh.ufl.edu |date=2009-05-20 |accessdate=2010-07-05}}</ref>: == Կենսատարածք == Երկարաթեւ շնաձուկերը կը համարուին ջերմասէր, որոնք կ'ապրին ովկիանոսի 18° ջերմաստիճանի տակ։ Անոնց համար աւելի նախընտրելի ջերմաստիճանը կը տատանի 20°-էն մինչեւ 28°։ Երբ ջուրին ջերմաստիճանը իջնէ, անոնք կը հեռանան այդ տարածքէն<ref>{{cite web |url=http://www.geographic.hu/index.php?act=napi&id=10238 |author= Bíró Zsuzsa |title=Hogyan szaporodnak a cápák? |publisher=National Geographic Magyarország |date=2007-10-08 | accessdate=2010-07-28 }}</ref>: Անցեալին, շնաձուկերու այս տեսակը շատ տարածուած էր, սակայն վերջին հետազօտութիւնները ցոյց տուած են, որ անոնց թիւը կտրուկ նուազած է։ Երկարաթեւ շնաձուկերը տարածուած են ամբողջ աշխարհով մէկ։ 2004-ին [[Շուէտ|Շուէտի]] արեւմտեան ափին, կասկածեալ կենսատարածքի հիւսիսային սահմանին կողմը յայտնաբերուած եւ բռնուած է այս տիպի [[շնաձուկ]] մը: 2013-ին լուրեր տարածուած են, որ [[Անգլիա|Բրիտանիոյ]] ափերուն, մարդիկ տեսած են երկարաթեւ շնաձուկ մը, որ ունէր 4 մեթր երկայնք, իսկ կշիռքը՝ շուրջ 300 Քկ<ref>{{cite web|url=http://www.express.co.uk/news/uk/427763/Shark-that-ate-600-US-sailors-is-circling-waters-off-Britain|title=Shark that ate 600 US sailors is 'circling' waters off Britain|author=James Fielding|date=September 8, 2013|publisher=http://www.express.co.uk/|accessdate=2015-03-13}}</ref>: Շնաձուկերուն մեծ մասը իրենց ժամանակը կ'անցընէ ովկիանոսի 150 մեթր խորութեան մէջ եւ նախընտրելի է անկէ որոշ չափով հեռու մնալ։ Ըստ կարգ մը տուեալներու, նաւերը որքան հեռու կը գտնուին ափէն, այնքան աւելի շատ կը հանդիպին երկարաթեւ շնաձուկերուն։ Սակայն անոնք երբեմն կու գան ափին մօտ՝ ջուրի մակերեւոյթին լողալու համար<ref name="bester">{{cite web |title=Oceanic Whitetip Shark |author=Cathleen Bester |publisher=Florida Museum of Natural History |url=http://www.flmnh.ufl.edu/fish/Gallery/Descript/OceanicWT/OceanicWT.html |accessdate=2014-03-15}}</ref>: Երկարաթեւ շնաձուկերը կը վարեն առանձին կեանք, սակայն սնունդ հայթայթելու համար կը հաւաքուին խումբերով։ Այս տեսակը աշխուժ է ցերեկ եւ գիշեր։ Շնաձուկերը կը լողան դանդաղ, լայն բացուած կրծքային լողակներով։ Անոնց յաճախ կ'ուղեկցին տարբեր տեսակի ձուկեր՝ նաւաստիներ ({{lang-la|Naucrates ductor}}), կպչաններ ({{lang-la|Echeneidae}}) եւ քորիֆեներ ({{lang-la|Coryphaena}})։ Վերջին փաստը զարմանք կը պատճառէ, քանի որ գիշատիչները յաճախ կ'ուտեն այդ ոսկեայ-կանաչ ձուկերը։ 1988-ին երկարաթեւ շնաձուկը նկատած են նաւաստի կէտերու ({{lang-la|Globicephala}}) ուղեկցութեամբ<ref>{{cite book|author=Stafford-Deitsch, Jeremy |title=Shark: A Photographer's Story |url=https://archive.org/details/sharkphotographe0000staf |year=1988 |isbn=0871567334 |publisher=Sierra Club Books}}</ref>: == Կազմուածք == Երկարաթեւ շնաձուկերուն երկայնքը կրնայ հասնիլ 3.5-4 մեթրի, բայց յաճախ կարելի է հանդիպիլ յատուկ երկայնք ունեցողներու՝ 1.5-2 մեթր, իսկ կշիռքը՝ 20-60 քկ։ Առաւելագոյն կշիռքը 170 քկ է։ Էգերը սովորաբար աւելի մեծ են, քան արուները։ Արուներուն միջին չափը 1.5 մեթր է, իսկ էգերունը՝ 1.9 մեթր։ Ունին իլիկաձեւ մարմին։ Անոնց մարմինին վերի մասը մոխրագոյն, պրոնզագոյն, շագանակագոյն կամ [[կապոյտ (գոյն)|կապոյտ]] կ'ըլլայ, փորը՝ սպիտակ։ Լողակներուն եզրերը ունին ճերմակ երանգներ։ Ներսի եռանկիւնաձեւ ակռաները համեմատաբար փոքր չափեր եւ բարակ ատամնաւոր ծայրակալեր ունին։ Ստորին ծնօտին տեղակայուած են 13-15 ատամնաշարեր։ Վերի ատամները նոյնպէս եռանկիւնաձեւ են։ Վերի ծնօտին վրայ տեղակայուած են 14-15 ատամնաշարեր։ Մաշկը ծածկուած է հարթ թեփուկներով։ == Կենսաբանութիւն == === Սննդակարգ === [[Պատկեր:Carcharhinus longimanus 1.jpg|մինի]] Երկարաթեւ շնաձուկերը կը սնանին ձուկերով, գլխոտանիներով, ծովային [[կրիաներ]]ով, կատուաձուկերով եւ խեցգետնանմաններով։ Որսի ատեն անոնք ձուկերու վտառի քովէն կ'անցնին «բաց երախով»: Որսի ատեն անոնք կը դառնան յարձակող: Բազմաթիւ դիտարկումներէ ետք, կը պարզուի, որ երկարաթեւ շնաձուկերը քանի մը վայրկեանը մէկ իրենց դունչին ծայրը կը հանեն ջուրէն դուրս։ Տեսութիւն մը կայ, ըստ որուն, երկարաթեւ շնաձուկերուն թեւերը կ'օգնեն որսալու։ [[Պատկեր:Globicephala macrorhynchus.jpg|մինի]] === Բազմացում === * [[Ատլանտեան ովկիանոս|Ատլանտեան ովկիանոսին]] հիւսիս-արեւմուտքը եւ [[Հնդկական Ովկիանոս|Հնդկական ովկիանոսին]] հարաւ-արեւմուտքը բազմացման շրջանը ամրան կը սկսի։ * Երկարաթեւ շնաձուկերը կը համարուին կենդանածին։ * Մեծցող սաղմը կը սնանի մօր միջոցով՝ ինչպէս բոլոր կաթնասունները։ * Յղութիւնը կը տեւէ մէկ տարի։ * 1-15 օրական ձագը կ'ունենայ 0-6 մ երկայնք։ * Արուները եւ էգերը սեռական հասունութեան կը հասնին համապատասխանաբար 1.7-1.9 մ եւ 1.8-2 մ չափերու հասնելով։ === Առեւտուր === Երկարաթեւ շնաձուկերուն լողաթեւիկները, միսը եւ լեարդը կ'ուտեն։ Միսը կ'ուտեն թարմ, ապխտուած, չորցած եւ աղացած վիճակներու մէջ։ Շատ յաճախ շնաձուկերը կը բռնուին, քանի որ կուլ կու տան խայծը, զոր նախատեսուած էր ուրիշ ձուկերու համար<ref>{{cite journal|author=Baum, J.K., Kehler, D. and Myers, R.A.|year=2005|title=Robust estimates of decline for pelagic shark populations in the northwest Atlantic and Gulf of Mexico|journal=Fisheries|volume=30|pages=27–30|url=http://www.globalshark.ca/ramweb/papers-total/Baumetal2005.pdf|access-date=2016-01-08|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421075911/http://www.globalshark.ca/ramweb/papers-total/Baumetal2005.pdf|dead-url=yes}}</ref>: [[ԱՄՆ]]-ին կատարուած ձկնորսական աշխատանքներու վերլուծութիւնը ցոյց տուած է, որ 1992-2000 թուականներու ժամանակահատուածին, երկարաթեւ շնաձուկերու թիւը հիւսիւս-արեւմտեան եւ կեդրոնա-արեւմտեան Ատլանտայի մէջ նուազած է 70%-ով։ Ըստ [[Մեքսիքայի ծոց|Մեքսիքական ծոցին]] ըրած հետազօտութեան, այդ տեսակին թիւը նուազած է 99.3 տոկոսով։ 2013-ին [[Նոր Զելանտա|Նոր Զելանտայի]] այս շնաձուկերը պաշտպանութեան տակ կ'առնուին<ref>{{cite book|author=Thomas H. Lineaweaver III and Richard H. Backus|title=The Natural History of Sharks|year=1969|publisher=Lippincourt}}</ref>: === Խնամքը՝ ոչ բնական պայմաններու մէջ === Ի տարբերութիւն այլ ովկիանոսաբնակ շնաձուկերու, ինչպէս օրինակ [[կապոյտ կէտը|կապոյտ կէտին]], այս տեսակը Մոնտարէ Պէյ ձկնարանին մէջ երեք տարի պահուելէ ետք, անոնցմէ մէկը հասած է 0-3 մ երկարութեան, իսկ միւս 2-ը՝ անորոշ ժամանակով՝ 0.5 մեթրի<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21741648 |title='Historic' day for shark protection |author=MCGrath, Matt |website=BBC News |date=11 March 2013 |accessdate=27 July 2013 }}</ref>: [[Պատկեր:Oceanic Whitetip Shark.png|մինի]] == Վտանգ == [[Պատկեր:Longimanus RedSea2009.ogg|մինի|Երկարաթեւ շնաձուկերը կը լողան ջրասուզակի հետ: [[Կարմիր Ծով|Կարմիր ծով]], [[Եգիպտոս]], 2009:]] [[Ֆրանսա]]ցի հետազօտող-ովկիանոսագէտ Ժագ Իվ Քուսթօ երկարաթեւ շնաձուկերը անուանած է «շնաձուկերուն ամէնէն վտանգաւորը»<ref>{{cite book|author=Cousteau, Jacques-Yves & Cousteau, Philippe|title=The Shark: Splendid Savage of the Sea|publisher= Doubleday & Company, Inc|year=1970}}</ref>: Բացի ատկէ, ան այդ շնաձուկերը անուանած է «արքայազն երկարաձեռքեր»։ Շնաձուկերու կարգ մը տեսակներ եւ յատկապէս մեծ ճերմակ շնաձուկերը վատ համբաւ կը վայելեն, որովհետեւ կը բնակին ափին մերձակայքը. անոնք իրենց յարձակումներով նաւաբեկութեան պատճառ կրնան հանդիսանալ<ref name=Elasmo>{{cite web|author=Martin, R. Aidan.|title=Family Carcharhinidae: Whaler Sharks - 54+ species|publisher=Elasmo Research|accessdate=2014-03-05|url=http://www.elasmo-research.org/education/shark_profiles/carcharhinidae.htm}}</ref><ref name=captive>{{cite web|url=http://elasmollet.org/Cl/Cl_captive.html|title = Oceanic Whitetip Shark Carcharhinus longimanus (Poey, 1861) in Captivity | publisher=H. F. Mollet |accessdate=15 May 2014}}</ref>: [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի Կանանց Յուշարձան|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին]] ընթացքին, «Nova Scotia» նաւը, որուն վրայ շուրջ 1000 հոգի կը գտնուէր, ջրասոյզ կ'ըլլայ [[Գերմանիա|գերմանական]] սուզանաւի մը պատճառով՝ [[Հարաւային Ափրիկէ|Հարաւային Ափրիկէի]] ափերուն մօտակայքը։ Միայն 19 հոգի կը փրկուի, միւսներուն մահուան պատճառը կը համարուի երկարաթեւ շնաձուկը<ref name=DougStanton>{{cite book|last=Stanton|first=Doug|authorlink=Doug Stanton|title=In Harm's Way: The Sinking of the USS Indianapolis and the Extraordinary Story of Its Survivors|year=2003|publisher=H. Holt|location=New York|isbn=978-0-8050-7366-9|edition=1st Owl Books}}</ref>: Լողորդներուն համար երկարաթեւ շնաձուկերը նուազ սպառնալիք կը հանդիսանան, բայց բաց ովկիանոսի մէջ գտնուողներուն համար անոնք շատ վտանգաւոր են։ Սակայն ափամերձ ջուրերուն եղած են քանի մը միջադէպեր՝ Դեկտեմբեր 2010-ին, [[Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] [[Շարմ էլ-Շէյխ]] հանգստավայրին մէջ: Տեղի ունեցած է հինգ յարձակում, չորս հոգի լուրջ վնասներ ստացած է եւ մէկ լուղորդ՝ սպաննուած։ Յարձակումները տեղի ունեցած են ափէն ոչ հեռու վայրի մը մէջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.iucnredlist.org/details/39374/0 ''Carcharhinus longimanus'' Բնության պաշտպանության միջազգային միություն] * [http://www.flmnh.ufl.edu/fish/sharks/statistics/statistics.htm International Shark Attack File] * [http://www.longimanus.info Introducing an ongoing study of the Oceanic Whitetip Shark in the Red Sea] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Ծովային կենդանիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ծովատառեխային շնաձկներ]] l1gubm7t4rcmt4nwe4or0ghji8qsmgn 0 2930 253802 239689 2026-08-28T22:15:51Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253802 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ |Ճակատամարտի անուանում = Զամայի ճակատամարտ |Հակամարտութիւն = Պունիկեան երկրորդ պատերազմ |Պատկեր = [[Պատկեր:Schlacht bei Zama Gemälde H P Motte.jpg|400px]] |Վերնագիր = |Թուական = [[19 Հոկտեմբեր]], [[մ.թ.ա. 202]] |Վայր = [[Զամա]], [[Կարթագէն]] |Արդիւնք = Հռոմէացիներու յաղթանակ <br> Կարթագէնի անկում |Հակառակորդ1 = [[Պատկեր:Carthage standard.svg|15px|Կարթագեն]] [[Կարթագէն]] |Հակառակորդ2 = [[Պատկեր:Vexilloid of the Roman Empire.svg|20px|Հռոմ]] [[Հռոմէական Հանրապետութիւն]] |Հրամանատար1 = [[Հաննիբալ|Հաննիբալ Բարկա]] |Հրամանատար2 = Սկիպիոն Աֆրիկացի <br> Ֆաբիոս Մաքսիմոս |Ուժեր1 = '''40,000:'''<br>36,000 [[Հետեւազօր]]<br>4,000 [[Հեծելազօր]]<br>80 [[Փղեր]]<ref name="Lazenby, Hannibal's War pp.220-221">Lazenby, Hannibal's War, pp.220-221</ref> |Ուժեր2 = '''35,100:'''<br>29,000 [[Հետեւազօր]]<br>6,100 [[Հեծելազօր]]<ref name="Lazenby, Hannibal's War pp.220-221"/> |Կորուստներ1 = 20,000 սպաննուած<br>20,000 գերի բռնուած |Կորուստներ2 = 2,500 սպաննուած<br>4,000 վիրաւորուած }} '''Զամայի ճակատամարտ''', ճակատամարտ [[Հռոմէական Հանրապետութիւն|Հռոմէական Հանրապետութեան]] եւ [[Կարթագէն]]ի միջեւ, որ տեղի ունեցած է [[19 հոկտեմբեր]] [[մ.թ.ա. 202|մ.թ.ա. 202 թուական]]ին։ Զամայի ճակատամարտը ազդարարեց [[Պունիկեան Պատերազմներ (մ. թ. ա. 264-146)|Պունիկեան երկրորդ պատերազմի]] աւարտը։ Հռոմէական ուժերը կը գլխաւորէր [[Սկիպիոն Ափրիկէցի]]ն, իսկ Կարթագէնական զօրքերու հրամանատարն էր հին աշխարհի նշանաւոր զօրավար [[Հաննիբալ|Հաննիպալ Բարկան]]։ Չնայած անոր, որ Հաննիպալի զօրքերը կը գերազանցէին Հոմէական [[լեգէոն]]երներուն, սակայն Սկիպիոնը կրցաւ շփոթեցնել Հաննիպալին եւ յաղթել Զամայի ճակատամարտին։ Զամայի ճակատամարտը նաեւ կը համարուի Հաննիպալի միակ ռազմական պարտութիւնը։ Ճակատամարտէն ետք, [[Կարթագէն]]ի ծերակոյտը վճռեց խաղաղութեան պայմանագիր կնքել [[Հռոմէական Հանրապետուիւն|Հռոմէական Հանրապետութեան]] հետ։ Սակայն Հռոմի թելադրած պայմանները նուաստացուցիչ էին [[Կարթագէն]]ի եւ [[Հաննիբալ|Հաննիպալ]]ի համար։ Ի վերջոյ Կարթագէնի եւ Հռոմի միջեւ կնքուեցաւ պայմանագիր, ըստ որուն աւարտեցաւ 17 տարի տեւած Պունիկեան պատերազմը։ == Նախապատմութիւն == [[Պատկեր:D478-scipion l’africain-Liv2-ch10.png|մինի|աջից|200px|Սկիպիոս Ափրիկէցի]] [[Պատկեր:HannibalBarca.jpg|մինի|աջից|200px|Հաննիպալ Բարկա]] Անցնելով [[Ալպեր|Ալպեան լեռները]]` Հաննիպալի բանակը իջաւ [[Պո|Պօ]] գետի հովիտը. հոս ապրող գալլերը, որոնք Հռոմի վաղեմի թշնամիներն էին, ուրախութեամբ միացան [[Հաննիբալ|Հաննիպալ]]ի բանակին: [[մ.թ.ա. 218]]-ին սկսաւ Պունիկեան երկրորդ պատերազմը: Հռոմէական զօրքերը կը պատրաստուէին յարձակիլ Հաննիպալի վրայ [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ, սակայն իմանալով Հաննիպալի բանակի ներխուժման մասին, շտապեցին Հիւսիսային [[Իտալիա]]` անոր ընդառաջ։ Անկէ առաջ, Սկիպիոնը ինքը որոշած էր նախայարձակ ըլլալ [[Կարթագէն]]ի վրայ, սակայն չէր կրնար [[հռոմէական Ծերակոյտ|ծերակոյտի]] համաձայնութիւնը ստանալ։ Քանի մը ճակատամարտի մէջ Հաննիպալը ջախջախեց հռոմէական լեգէոներները եւ ներխուժեց Միջին [[Իտալիա]]։ [[Մ.թ.ա. 216]] թուականին Կաննէ գիւղին մօտ տեղի ունեցաւ ճակատամարտ<ref name = "Hart Scipio">{{citation | first = Basil Henry | last = Liddell Hart | title = Scipio}}.</ref><ref name = "Bagnall Punic">{{citation | first = Nigel | last = Bagnall | title = The Punic Wars}}.</ref>, ուր Հաննիպալի զօրքերը ջախջախեցին հռոմէական լեգէոներները։ Պարտութենէն ետք հռոմէացիները արագ ուշքի եկան եւ նոր բանակ կազմեցին։ Ծերակոյտը դիկտատոր նշանակեց Ֆաբիոս Մաքսիմոսին։ Մաքսիսոսը կը խուսափէր մեծ ճակատամարտներէն եւ թիկունքէն անընդհատ կը յարձակէր Հաննիպալի բանակի վրայ։ Հռոմէացիները շուտով յաղթեցին Հաննիպալի կողմը անցած [[իտալիկներ]]ուն եւ [[յոյներ]]ուն, գրաւեցին Սիրակուզան եւ ամբողջ [[Սիցիլիա]]ն։ Անկէ ետք հռոմէացիները իրենք յարձակեցան Կարթագէնի վրայ։ Հռոմէական լեգէոն մը, Սկիպիոնի գլխաւորութեամբ ափ իջաւ [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] մէջ եւ սկսաւ աւերել [[Թունիս]]ի շրջակայքը։ Կարթագէնի ծերակոյտը Իտալիայէն ետ կանչեց [[Հաննիբալ|Հաննիպալ Բարկա]]յին։ Հաննիպալը թէեւ ոչ մէկ պարտութիւն չէր կրած, սակայն ստիպուած էր հեռանալ [[Իտալիա]]յէն: == Սկիզբ եւ ընթացք == [[Մ.թ.ա. 203]] -ին Սկիպիոնը ափ իջաւ [[Ափրիկէ]]ի մէջ<ref name="ReferenceA">{{citation | title = Readings in Ancient History — Illustrative Extracts from the Sources | first = William Stearns | last = Davis | ISBN = 1-4067-4833-1 | page = 79}}</ref>։ Հաննիպալի զօրքերը ուղղուեցան դէպի հիւսիս-արեւմուտք, մինչ տակաւին հռոմէացիները հարաւի մէջ տեղակայուած էին։ Զօրքերը միմիանց հանդիպեցան 15 Հոկտեմբեր [[մ.թ.ա. 202]]-ին ներկայիս [[Թունուզ]] քաղաքէն 130 քմ հեռաւորութեան վրայ` [[Զամա]] քաղաքի մօտ։ [[Հաննիբալ|Հաննիպալ]]ի բանակը բաղկացած էր 36,000 [[հետեւակ]]ներէ, 4,000 [[հեծելազօր]]է եւ 80 մարտական [[փիղեր]]է, իսկ Սկիպիոնը ունէր 29,000 հետեւակային եւ 6,100 հեծելազօր<ref name="Lazenby, Hannibal's War pp.220-221"/>։ Յարձակումը սկսան հռոմէացիները։ Հռոմէական փաղանգը միաժամանակ ջախջախեց առաջին գիծին կանգնած անփորձ կարթագէնացի վարձկան հեծալազօրը եւ շարժեցաւ դէպի առաջ։ Երկրորդ գիծի վրայ կանգնած էին կարթագէնական մարտական փիղերը։ [[Հաննիբալ|Հաննիպալ]]ը միաւորեց ետին կանգնած մնացած երեք գիծերը եւ շարժեցաւ փիղերու ետեւէն։ [[Փիղեր]]ուն առջեւը կանգնած էին խառն վարձկաններ եւ գալլեր, որոնք կ'ուղեւորէին փիղերը։ Սկիպիոնը եւս կեդրոնացուցած էր իր երեք գիծերը, որոնք փաղանգի տեսքով կը յարձակէին փիղերէն առջեւ կանգնած մակեդոնացիներու եւ գալլերու վրայ։ Այդ պարագային, Սկիպիոնի միակ մտահոգութիւնը մարտական փիղերն էին<ref>Carey, Hannibal's Last Battle, p.116</ref>, որոնք անյաղթելի զօրքեր կը թուէին։ Փիղերը կը տապալէին առաջին գիծին կանգնած հռոմէացիները եւ Սկիպիոնը միաւորեց մնացած երկու [[լեգէոն]]ները։ Հաննիպալը կը կարծէր թէ փիղերը կը տապալէին հռոմէական բանակի դիմային հատուածին մէջ կանգնածները, իսկ փիղերէն ետք կանգնած երկու գիծերը կ'ոչնչացնէին հռոմէացիները եւ պատերազմը կ'աւարտէր Հաննիպալի եւ իր զօրքի յաջողութեամբ։ Սակայն այդպէս չեղաւ։ Հռոմէացիները յաջողեցան փիղերու մէկ մասը ուղղել [[Կարթագէն]]ի ուղղութեամբ։ Իսկ պատերազմի կէսերէն հռոմէացիներուն միացան նաեւ [[Սիցիլիա]]յէն ժամանած հռոմէական ուժերը։ Հռոմէացիները կարողութիւնը ունեցան ջախջախել կարթագէնական զօրքերը<ref>{{citation | first = Adrian | last = Goldsworth | title = The Fall of Carthage, The Punic Wars 265-146 BC | place = Phoenix | year = 2006 | page = 304}}.</ref>: Ընդհանուր առմամբ զոհուեցաւ 20,000 կարթագէնացի եւ մօտաւորապէս նոյնքան քանակութեամբ գերի ինկաւ։ Հռոմէացիները 2,500 զոհ տուին<ref>Adrian Goldsworth, The Fall of Carthage, The Punic Wars 265-146 BC, Phoenix, 2006, page 305-307</ref> եւ 4,000 վիրաւոր։ == Մարտավարութիւն == <gallery perrow="4" widths="180px" heights="180px"> File:Mohammad adil rais-battle of zama-2.PNG|Հաննիպալի յարձակումը Սկիպիոնի վրայ։ Հաննիպալը իր փիղերը կը վերադասաւորէ, իսկ Սկիպիոնը կը փորձէ ընդվզիլ Հաննիպալի դէմ File:Mohammad adil rais-battle of zama-3.PNG|Հռոմէական զօրքերու կեդրոնացումը File:Mohammad adil rais-battle of zama-4.PNG|Հաննիպալի զօրքերու առաջին գիծը լքելը ճակատէն։ Երկրորդ գիծի վերադասաւորումը File:Mohammad adil rais-battle of zama-5.PNG| Գիծերու վերադասաւորումը եւ Հռոմէական փաղանգի մէկ գիծի կազմին մէջ </gallery> == Արդիւնք == [[Պատկեր:Hannibal's death.jpg|մինի|աջից|250px|Հաննիպալի մահը]] Սկիպիոնի յաղթանակէն անմիջապէս ետք, Կարթագէնը հաշտութիւն խնդրեց [[Հռոմէական Հանրապետութիւն|Հռոմէն]]։ Սակայն այս պայմանագիրը նման չէր Պունիկեան I պատերազմէն ետք կնքուած պայմանագիրին, որովհետեւ այս պայմանագիրի համաձայն [[Կարթագէն]]ը վերածուեցաւ շարքային քաղաք-պետութեան։ Կարթագենը զրկուեցաւ [[նաւատորմ]]էն եւ վճարեց չափազանց մեծ ռազմատուգանք, որ երկիրը սնանկացուց։ [[Հաննիբալ|Հաննիպալ]]ը ստիպուած էր [[Կարթագէն]]էն փախչիլ։ Փախուստի ճանապարհին Հաննիպալը ինքնասպան կ'ըլլայ, քանի որ ան երդուած էր ողջ կեանքի ընթացքին ըլլալ հռոմէացիներու թշնամին, իսկ այս պայմանագիրը կը հակասէր այդ երդման։ [[Կարթագէն]]ին յաղթելով` [[Հռոմէական Հանրապետութիւն|Հռոմը]] դարձաւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրածովային]] ամէնազօրեղ պետութիւնը։ Քանի մը տասնամեակ ետք [[Կարթագէն]]ը վերստին սկսաւ հարստանալ։ Վախնալով նոր մրցակցութենէ` հռոմէացիները յարձակեցան [[Կարթագէն]]ի վրայ եւ [[մ.թ.ա. 146]]-ին, երեք տարուայ պաշարումէն ետք, կործանեցին քաղաքը։ ==Գրականութիւն== * {{cite book| author = Hans Delbruck|author2= Hans Delbrück| title = Warfare in antiquity| year = 1990| publisher = University of Nebraska Press| isbn = 978-0-8032-9199-7 }} * Robert F. Pennel; [http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/history/ancrome/chapter16.html ''Ancient Rome from the earliest times down to 476 A.D'']; 1890 * {{cite book| author = Theodore Ayraul Dodge| title = Hannibal: A History of the Art of War Among the Carthaginians and Romans Down to the Battle of Pydna, 168 B.C., with a Detailed Account of the Second Punic War| date = 2004-03-30| publisher = Da Capo Press| isbn = 978-0-306-81362-7 }} * Polybius; ''The general history of Polybius, Volume 2''; W. Baxter for J. Parker, 1823 * {{cite book| author = Basil Henry Liddell Hart|author2= Sir Basil Henry Liddell Hart| title = Scipio Africanus: Greater Than Napoleon| year = 1926| publisher = Greenhill Press| isbn = 978-1-85367-132-6 }} * {{cite book| author = Paul K. Davis| title = 100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present| url = https://archive.org/details/100decisivebattl0000davi| date = 2001-06-14| publisher = Oxford University Press, USA| isbn = 978-0-19-514366-9| page = [https://archive.org/details/100decisivebattl0000davi/page/47 47] }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ==Արտաքին յղումներ== * [http://www.roman-empire.net/army/zama.html Battle of Zama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310213712/http://www.roman-empire.net/army/zama.html |date=2007-03-10 }} * [http://www.unrv.com/empire/battle-of-zama.php Battle of Zama] from UNRV History * [http://www.theartofbattle.com/battle-of-zama-202-bc.htm Battle of Zama animated battle map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516071155/http://www.theartofbattle.com/battle-of-zama-202-bc.htm |date=2010-05-16 }} by Jonathan Webb {{Պունիկյան պատերազմներ}} [[Ստորոգութիւն:Պունիկեան պատերազմներ]] [[Ստորոգութիւն:Կարթագէնի պատերազմներ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմէական կայսրութեան ճակատամարտներ]] 0dgf9z5oyleyvo8mriphi53vygaa1qi 0 2966 253823 250877 2026-08-28T22:31:49Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253823 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Զաւէն Տէր-Եղիայեան''' (Մուսուլ, Օսմանեան Իրաք [[1868]] - Պաղտատ, Իրաք [[1947]]), Կոստանդունպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[1913]]-1922<ref name="Armenian Golgotha: a memoir of the Armenian genocide, 1915-1918">{{cite book|last=Balakian|first=Grigoris Balakian ; |title=Armenian Golgotha : a memoir of the Armenian genocide, 1915-1918|url=https://archive.org/details/armeniangolgotha00unse|year=2010|publisher=Vintage Books|location=New York|isbn=9781400096770|edition=1st Vintage Books|coauthors=translated by Peter Balakian with Aris Sevag|page=[https://archive.org/details/armeniangolgotha00unse/page/443 443]}} Ճուլֆայեան Աբրահամ Աբղ., ''Հասկ Հայագիտական,'' '''Զաւէն Տէր Եղիայեանի Լուսանկարները, ԺԴ. Հատոր, 2025:'''</ref>։ Աքսորուած է Մուսուլ [[Հայոց ցեղասպանութեան]] ժամանակ։ Հոգելոյս Տ. Զաւէն արք. Տէր Եղիայեան սերած է Սղերդցի քահանաներու ընտանիքէ մը, որ 45-50 քահանայ տուած է, ներառեալ իր հայրը՝ Տ. Աւետիս քհնյ. Տէր Եղիայեան: Աւազանի անունով Միքայէլ, ծնած է 1868-ին, Մուսուլ (այժմ Իրաք): Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Միացեալ Ընկերութեան Սղերդի (1881-1884) եւ Պաղտատի Ազգային (1884-87) Թարգմանչաց վարժարաններէն ներս: 1988-1890 տարիներուն եղած է ուսուցիչ: 1890-ին Արմաշու Դպրեվանք ղրկուած է ամուսնացեալ քահանայ պատրաստուելու եւ հուսկ՝ հօրը պաշտօնը ժառանգելու: Դպրեվանքի բացումէն տարի մը ուշացած է, սակայն առաջին դասարան նստած է: Օրմանեան սրբազան կը գրէ. «երրորդ տարւոյ վերջը ընկերները կուսակրօնութեան նուիրուիլ հաւանեցան, ինքն ալ անոնց հետեւիլ ուզեց» : Սարկաւագ կը ձեռնադրուի 27 սեպտեմբեր 1892ին, իսկ աբեղայ՝ 18 յունիս 1895ին, անուանուելով Զաւէն քահանայ: Լրման տարւոյն ընթացքին Յովհան Օձնեցիի մատենագրութեան վրայ աւարտաճառ մը պատրաստելով, վարդապետական մասնաւոր գաւազան կը ստանայ 26 մայիս 1896-ին: 1896-ի Համիտեան ջարդերուն բերումով Օրմանեան եւ Դուրեան կը հարկադրուին Պոլիս մեկնիլ, եւ այդ առիթով Դպրեվանքը կը վստահին Զաւէն վարդապետին: Ատեն մը Խաս-Գիւղի Ս. Ստեփանոս Եկեղեցւոյ մէջ քարոզիչ կը կարգուի: Ծայրագոյն վարդապետութեան աստիճան կը ստանայ՝ Օրմանեան սրբազանէն, 21 սեպտեմբեր 1897-ին, Գում-Գաբուի Ս. Աստուածածին մայր եկեղեցւոյ մէջ: Առաջնորդական պաշտօններ կը վարէ Կարին (1898-1906), Վան (իբրեւ տեղապահ՝ 1908-1909) եւ Տիարպէքիր (1909-1913): 31 օգոստոս 1913-ին կ’ընտրուի Կ. Պոլսոյ Հայոց Պատրիարք: 1916-ի Ազգային Սահմանդրութեան ջնջումով՝ Աղթամարու, Կ. Պոլսոյ, Երուսաղէմի աթոռները Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միացումով՝ յանձին երջանկայիշատակ Տ. Տ. Սահակ Բ. Խապայեան սրբազնակատար Կաթողիկոսին , Զաւէն սրբազան աթոռազուրկ կ’ըլլայ եւ Պաղտատ կ’աքսորուի, որմէ Մուսուլ կ’անցնի, ուր կը մնայ մինչեւ 1918-ի վերջերը: Զինադադարէն ետք, անգլիացիներու հովանաւորութեամբ Զաւէն Պատրիարք կը վերահաստատուի նոյն Աթոռին վրայ: 1920-ին կ’այցելէ Անգլիա, ուր հայկական հարցին վերաբերեալ հանդիպումներ կ’ունենայ Անգլիոյ Ճորճ Ե. թագաւորին եւ Քէնթրպրիի արքեպիսկոսպոսին հետ: 1920-ին քաղաքական ճնշումներու տակ կ’անցնի Պալքանեան երկիրներ եւ կը մնայ Վառնա, Սօֆիա: 1922-ին իր իսկ բառերով ձեռնթափ կ’ըլլայ պատրիարքական պաշտօնէն: Պալքաններէն Յունաստանի եւ Եգիպտոսի վրայով կը վերադառնայ իր ծննդավայրը՝ Պաղտատ: 1924-ին Պաղտատէն Կիպրոս կու գայ Մելգոնեան թողօնը կարգի դնելու: Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը հիմնադրելէ եւ Հ. Բ. Ը. Միութեան յանձնելէ ետք (28 դեկտեմբեր 1925 ) 1927ին կը վերադառնայ Պաղտատ: Մինչ այդ իր յոգնաբեկ մարմինը ճարակ կը դառնայ քաղցկեղի եւ կ’ախտորոշուի հագագի քաղցկեղով: 1932-ին հագագի գործողութեան մը արդիւնքով յաւերժ կը կորսնցնէ իր ձայնը: Տարիներու իր սալարուն վիճակէն ետք Զաւէն սրբազան կը ժամանէ Անթիլիասի մայրավանք եւ կը մասնակցի երջանկայիշատակ Տ. Տ. Գարեգին Ա. Կաթողիկոսի օծման հանդէսին եւ ինք կը հեղու սրբալոյս միւռոնը ընտրեալին գագաթին : Տարիներու թէ՛ մարմնաւոր եւ թէ հոգեկան խոնջէքէն ետք, կը վախճանի 3 յունիս 1947-ին, իր ծննդավայրը՝ Պաղտատ, Իրաք : Աբրահամ Աբղ. Ճուլֆայեան == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ]] dg3f8ve77hbdba3nx93uh6tlpqfsdpm 0 2980 253954 231470 2026-08-29T00:04:41Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253954 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|մինի|աջից|140px|Զեւսի 4-րդ դարու քանդակի հռոմէական պատճէն]] '''Զեւս''' կամ '''Տիաս''' ({{lang-el|Ζεύς}}, Δίας)<ref>Դասական Ատտիկայի [[յունարէն]]</ref>, Հին Յունական դիցաբանութեան երկինքի եւ ամպրոպի աստուած. Ողիմպոսի աստուածներուն կառավարիչ: Ան Հռոմէական դիցաբանութեան մէջ համապատասխանն է Լուսնթագին ''Juppiter'', հայկականին՝ Արամազդ, իսկ ուրիշ ժողովուրդներու՝ Ինտրա, Փերուն, Թոր ու Օտին<ref name="Berry1996p20">{{cite book|author=Thomas Berry|title=Religions of India: Hinduism, Yoga, Buddhism|url=https://books.google.am/books?id=ouWxrcybsxIC&pg=PA20 |year=1996|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-10781-5|pages=20–21}}</ref><ref>{{cite book|author=T. N. Madan|title=The Hinduism Omnibus|url=https://books.google.am/books?id=EUsqAAAAYAAJ|year=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-566411-9|page=81}}</ref><ref>{{cite book|author=Sukumari Bhattacharji|title=The Indian Theogony|url=https://books.google.am/books?id=lDc9AAAAIAAJ&pg=PA280|year=2015|publisher=Cambridge University Press|pages=280–281}}</ref>: Զեւսը կրտսեր զաւակն է Քրոնոսի եւ Ռէայի: Ըստ յունական առասպելին ան ամուսնացած էր Հերային (կամ աւելի պարզ՝ Իրա) հետ։ Ունեցած է բազմաթիւ զաւակներ՝ կիներէն եւ ժամանակաւոր սիրուհիներէն․ ամենածանօթ աստուած-զաւակներն են՝ Փերսեֆոնի ''Περσεφόνη'', Արուսեակ ''Ἀφροδίτη'', Արիս ''Άρης'', Հեպէ ''Ήβη,'' Իֆեստոս ''Ήφαιστος,'' Հեռմես ''Ερμής ,'' Տիոնիսոս ''Διόνυσος ,'' Ափոլոն ''Απόλλωνας'' , Արթեմիս ''Ἄρτεμις'' , Աթինա ''Αθηνά'' , Հեռաքլիս (Իրաքլիս) ''Ηρακλής'', Փերսէաս ''Περσέας'', 9 [[Մուսաներ|Մուսաները]] ''Μούσες'' եւ այլն<ref name="Hamilton1942">{{cite book|last=Hamilton|first=Edith|title=Mythology|url=https://archive.org/details/mythology0000unse_e6q0|publisher=Back Bay Books|location=New York|year=1942|edition=1998|page=467|isbn=978-0-316-34114-1}}</ref><ref>9 Մուսաները {{Cite web|url=http://www.mythologia.8m.com/mouses.html|title=ΟΙ ΜΟΥΣΕΣ - MOUSES|date=2006-02-19|website=web.archive.org|accessdate=2020-06-12|archive-date=2006-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219200224/http://www.mythologia.8m.com/mouses.html|dead-url=yes|archivedate=2006-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060219200224/http://www.mythologia.8m.com/mouses.html|deadurl=yes}}</ref>: == Անուանում == Տիաս, հին յունարէնով՝ Զեւս։ Հին յունարէնի մէջ Զեւս անունը հոլովումի ընթացքին «Տիոսին» (''του Διός)'' կը դառնայ․ այս հոլովումէն կ՛առաջանայ նոր յունարէնի Տիաս անունը։ Բառին ստուգաբանութիւնը հետեւեալն է․- Կ՛առաջանայ հնդեւրոպական''*Dyēus'' բառէն։ Ըստ լեզուաբաններուն յառաջ կու գայ առաջին հնդեւրոպական ցերեկի աստուծոյ *''Dyeus ph<sub>2</sub>tēr'' անունէն։ Այս բառը առաջ եկած է ''dyeu (''շողալ) եւ ''div (''երկինք)․ տուած է նաեւ յունարէնի ''Θεός'' (Աստուած) բառը, լատիներէն՝ ''Deus'', Վետերէն (''Veda)'' ''Dyaus'', Գերմաներէն''Tiwaz,'' Կաէլեան(''Gaeil'' )՝ ''Dia,'' Հին իրլանտերէն ''Dia,'' որ «Աստուած» եւ «Օր» կը նշանակէ։ Անունը կը գտնենք նաեւ ուրիշ հնդեւրոպական ժողովուրդներուն մէջ․ հնդիկներ, լատին եւ այլն։ Յունարէն «Զեւս Հայր» ''Ζευς πατήρ'' ասացուածքը կը համապատասխանէ հռոմէացիներուն ''Diespiter (Juppiter)''-ին, հին հնդիկներուն ''Dyaus Pita-''ին. նՆոյն արմատէն առաջացած է նաեւ անգլերէն ''day'' բառը, որ «օր» կը նշանակէ։ Հին յոյները յաճախ երդում կու տային Տիասին անունով․ Μὰ τὸν Δία / ''Mà tòn Día'' եւ Nὴ τὸν Δία / ''Nề tòn Día'' ասացուացքով (մեր՝ «Աստուած վկայ»)<ref>[https://www.etymonline.com/word/day Արցանց ստուգաբանութիւն - օր- {{ref-en}}]</ref><ref>[https://archive.org/stream/Dictionnaire-Etymologique-Grec Յունարէն լեզուի բառերու ստուգաբանութիւն, Klincksieck հրատարակութիւն,{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://el.wiktionary.org/wiki/%CE%96%CE%B5%CF%8D%CF%82 Ուիքի բառարան, Զեւս/Տիաս {{ref-el}}]</ref>: == Դիցաբանութիւն == [[Պատկեր:Idäische_Grotte_11.JPG|մինի|180px|Իտա լերան քարանձաւի մուտքը ծանօթ իբրեւ՝«Զեւսին քարայրը», ուր Ռէան պահած է մանուկ Զեւսը|alt=|ձախից]] === Ծնունդը === Տիտան Քրոնոսի եւ Ռէայի ամուսնութենէն ծնած են Տիմիթրան, Հերան, Պղուտոնը (Փլութոն), Էսթիան եւ Փոսիտոնը։ Սակայն Քրոնոս զանոնք կը կլլէ՝ անմիջապէս երբ կը ծնին, վախնալով որ անոնք զինք պիտի սպանեն եւ տիրանան իր գահին (Ղէայէն եւ Ուրանոսէն իմացած էր թէ իր մանչ զաւակը զայն պիտի տապալէ, ինչպէս ան հօրը ըրած էր): Երբ Զեւսին ծնունդը կը մօտենայ, Ռէան իր ծնողքի՝ Ուրանոս-Երկինքի եւ Ղէա-Երկրի խուհուրդին կը հետեւի․ կը հեռանայ եւ կ՛ապաստանի [[Կրետէ]] կղզին, ուր Զեւսը կը ծնի եւ Ռէան զայն կը պահէ Փսիլորիթիս ''Ψηλορείτης'' լերնաշղթային Իտա լերան ''Ίδα'' (2456 մ․) քարայրին մէջ, իսկ Քրոնոսին կը յանձնէ շորերու մէջ փաթթուած ժայռի կտոր մը, որ ան անմիջապէս կը կլլէ<ref>{{Cite book|title=Mythology: Myths, Legends, & Fantasy|year=2003|publisher=Sweet Water Press|isbn=9781468265903|page=21|chapter=Greek and Roman Mythology.}}</ref>: [[Պատկեր:Ψηλορείτης Πανόραμα 7469.jpg|մինի|Փսիլորիթիս ''Ψηλορείτης'' ․ Կրետէ|alt=|330x330փքս]] === Մանկութիւնը === Մինչ Տիաս կը մեծնայ, ըստ պատմութեան տարբերակներուն, անոր հոգ կը տանին․- * Ղէան * Ամալթիա ''Αμάλθεια'' անունով այծ մը եւ միաժամանակ Գուրոսիկ ''Κουρήτες''-զինուորները՝ փոքր տարողութեամբ աստուածներ․ անոնք կը պարեն, կը պոռան եւ իրենց վահանները ուժով կը զարնեն, որպէսզի Քրոնոսը մանուկին ձայնը չլսէ։ * Շնագի ''Κυνοσούρα'' անունով յաւերժահարս մը, որուն Զեւսը իբրեւ երախտագիտութիւն, կը զետեղէ աստղերուն միջեւ (փոքր արջ՝ հիւսիսային բեւեռի աստեղատուն)։ * Մեղուն ''Μελίσσα'' , այծի կաթով եւ մեղրով։ * Հովիւներու ընտանիք մը, խոստումով՝ թէ իրենց հօտը գայլերէն պիտի փրկուի։[[Պատկեր:Mountain Olympus snowy.JPG|մինի|Ողիմպոս լեռը, արեւմուտքէն դիտուած]] === Աստուածներուն թագաւոր === Տիաս չափահաս դառնալով Քրոնոսին կը պարտադրէ փսխել նախ քարը, ապա եղբայրները՝ ըստ կլլած շարքով։ Կարգ մը առապելներ կը պատմեն թէ Ովկիանիա Միթիսը Քրոնոսին կու տայ փսխել յառաջացնող հեղուկ մը, որպէսզի ան դուրս տայ նորածինները։ Ապա Տիաս, եղբայրներուն, Հսկաներուն ''Γίγαντες'' (Ղիղանտես), Կիկլոպներուն ''Κύκλωπε''ς եւ Էքաթօհիրես/ներուն ''Εκατόγχειρες'' (հարիւր ձեռք ունեցողներ) հետ Տիտաններու կռիւի ''Τιτανομαχία'' ընթացքին Քրոնոսին եւ մնացեալ Տիտաններուն կը տապալէ: ==== Տիտաններու կռիւը ('''''Τιτανομαχία)''''' ==== [[Պատկեր:Altes Museum - Antikensammlung 058.JPG|մինի|Տիաս եւ իր արծիւը|alt=|269x269փքս]] Ըստ Իսիոտոյին ''Ησίοδος,'' Տիաս (Զեւս) եւ եղբայրները կը կռուին Երկրին իշխելու համար։ Անոնք Ողիմպոս ''Όλυμπος'' լեռնէն կ՛արշաւեն Տիտաններուն, որոնք ամրացուած են Օթրիս ''Όθρυς'' լերան։ Այս պատերազմը 10 տարի կը տեւէ։ Ի վերջոյ, Ղէան Զեւսին կը խրատէ Տարտարոս Τάρταρα (վարի աշխարհի երկրորդական աստուած) իջնել, որպէսզի Տիտաններուն եղբայրները՝ Կիկլոփները եւ Էքաթօհիրեսները գերութենէն ազատէ։ Ան նախ կը կռուի առասպելի հրէշ Քապիին ''Κάμπη'' դէմ եւ կը յաղթէ։ Կ՛ազատէ Կիկլոփները եւ Էքաթօհիրեսները, որոնք կը զինակցին հետը։ Անոնք իրենց երախտագիտութիւնը կը յայտնեն զանազան շնորհումներով։ Կիկլոփները Արիին եւ Փոսիտոնային զէնքեր կու տան, իսկ Զեւսին կը մատակարարեն կայծակներով, որոտումով եւ մուրճով, որոնք այդ օրէն սկսեալ անոր ուժին խորհրդանիշը կը դառնան։ Կռիւին Էքաթօհիրեսները Զեւսին կ՛ընկերակցին եւ իրենց օգնութեամբ աստուածները Տիտաններուն կը յաղթեն եւ Տարտարոս կը նետեն, պահակ դնելով Էքաթօհիրեսներուն։ Քրոնոսը կը բանտարկեն Տիտաններուն հետ եւ անոր հսկիչ կը նշանակեն Իրիկունը ''Νύχτα''։ Բաւական ժամանակ ետք, Քրոնոսին ներում կը շնորհուի եւ Եղիւսեան դաշտերուն ''Ηλύσια Πεδία'' անոր թագաւոր կը նշանակեն․ ան հոն դարաւոր կը քնանայ։ Ապա Տիաս, Ղէային պատուէրով, աստուածներուն պետը կը դառնայ եւ աշխարհը երեք թագաւորութիւններու կը բաժնէ․ Երկինք, Ծով եւ Վարի աշխարհ։ Անոնց պետ կը նշանակէ ինքզինքը (Երկինք), Փոսիտոնասը (Ծով) եւ Ատին (Վարի աշխարհ)։ [[Պատկեր:Greek trinity.png|մինի|Երեք աստուածները․ Զեւս՝ Երկինքի, Փոսիտոնաս՝ Ծովուն եւ Ատիս՝ Վարի աշխարհին]] ==== Հսկաներուն կռիւը (''Γιγαντομαχία)'' ==== Հսկաները կը սպառնան Զեւսին (Տիա ''Δία'') թագաւորութեան։ Անոնք Ղէային դրդումով կ՛ուզեն Տիտաններուն պարտութեան վրէժը լուծել։ Այս կռիւին ալ Տիաս յաղթական է․ Ողիմպոսի աստուածները, Հեռաքլեսին եւ Տիոնիսոսին օգնութեամբ կը կռուին եւ կը յաղթեն Հսկաներուն<ref>{{Cite web |url=https://www.gottwein.de/Grie/apollod/apollod10403.php |title=Հսկաներու կռիւը {{ref-fr}} |accessdate=2020-06-12 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121212031/https://www.gottwein.de/Grie/apollod/apollod10403.php |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://theogonia.gr/cosmogonia/isiodos.htm Աշխարհարածնունդի առասպելներ․ Իսիոտոս {{ref-el}}]</ref> <ref>[https://theogonia.gr/cosmogonia/apollodoros.htm Աշխարհարածնունդի առասպելներ․ Ափոլոտորոս {{ref-el}}]</ref><ref>[https://theogonia.gr/cosmogonia/omiros.htm Աշխարհարածնունդի առասպելներ․ Աստուածնունդը ըստ Հոմեռոսի{{ref-el}}]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100531022355/http://www.theoi.com/Olympios/Zeus.html Զեւս, աստուածներուն թագաւորը {{ref-en}}]</ref>: == Ընտանիք == === Տիաս եւ Միթիս === Ըստ Իսիոտոյին, Տիասին առաջին կինը Միթիսն է, հմտութեան աստուածուհին։ Ղէան կը զգուշացնէ Տիասը թէ անոնց մանչ զաւակը օր մը զայն պիտի տապալէ։ Տիասը յղի Միթիսը կը կլլէ եւ այդ իսկ պատճառով զօրաւոր գլխացաւ կ՛ունենայ։ Իֆեստոս օգնութեան կը փութայ եւ կ՛օգնէ Աթինային ծնունդին։ Աթինան զինուած, Տիասին գլխէն դուրս կը ցատկէ։ === Տիաս եւ Թեմիս === Միթիսին կը յաջորդէ Թեմիսը։ Տիասին թագաւորութիւնը կ՛ամրապնդուի․ կ՛ունենայ կանոններ պարզ մարդոց եւ աստուածներուն համար։ Առասպելին մէջ, Թեմիսն է որ կ՛օրէնսդրէ։ Կը ներկայացնէ արդարութիւնը, որ սուրբ է եւ կը վերաբերի նաեւ աստուածներուն․ արդարութիւնը անոնցմէ եւ անոնց կամքէն՝ վեր է։ Թեմիս կը ներկայացուի իբրեւ բնականոն կեանքի, կարգ կանոնին, բարոյական կանոններուն եւ մօրմէն՝ Ղէա, ժառանգած գուշակութեան աստուածուհի։ Նշուածներուն համաձայն, անոր աղջիկները պահապաններն են կարգ ու կանոնին։ Բնականոնութեան՝ Օրես/ները ((''Ώρες''=Ժամերը)․ կը ներկայացնեն եղանակները, իրենց ճշգրիտ փոխանակութեամբ), բարոյականութեան՝ Էվնոմիա ''Ευνομία(=''Համերաշխութիւն), Տիքի ''Δίκη(=''Դատ) եւ Իրինի ''Ειρήνη(=''Խաղաղութիւն)'','' որոնք կը կազմեն ընկերութեան գերագոյն ինչքերը, նաեւ Միրեսերը` Քլօթօ ''Κλωθώ'', Լահեսիս ''Λάχεσις'' եւ Աթրոփոս ''Άτροπος'', որոնք կը պատկերացնէին իւրաքանչիւր մարդու ճակատագիրը եւ որոնց հայրը՝ Տիաս, անոնց յանձնած է ինչքերը մարդոց բաժնելու պարտականութիւնը եւ վերջապէս յաւերժահարսերը ''Νύμφες'' եւ կոյս Ասթրէա ''Αστραία''՝ նոյնպէս արդարութեան պատկերացումը։ === Տիաս եւ Իրա === [[Պատկեր:The Temple of Olympian Zeus, September 2019.jpg|մինի|Ողիմպիա (Օլիմպիու) Զեւսին տաճարը, [[Աթէնք]]․ կը կոչուի՝ «Սթիլես Օլիմպիու Տիոս»․ նկարուած Աքրոփոլի ժայռէն ]] Տիասին երրորդ կինը՝ Իրա (Հեռա), իր քոյրն ու կինն է։ Միասին կ՛ունենան երեք զաւակներ․ Արի, Իվի եւ Իֆեստոս։ Ըստ առասպելի մը, Իրան նախանձութենէն մինակը Իֆեստոյին ծնունդ կու տայ, հակադարձելով Տիասին՝ որմէ Աթինան կը ծնի։ Նոյնպէս, իրենց զաւակները աստուածներ են՝ Իլիթիան ''Ειλείθυια'' (ծննդաբերութեան), Արղիս ''Άργης'' (պատերազմի - յարձակման) եւ Էրիտա ''Έριδα'' (նախանձութեան, գժտութեան, բանակռիւի եւ կռիւի)։ Իրենց աղմկասէր կեանքը լեցուն է խարդախութիւններով եւ մախանքներով։ Կ՛ընդգրկէ նաեւ մէկը միւսին դէմ դաւադրութիւններ եւ կամ միւսին կամքին դէմ թշնամութիւն։ Կը պատմուի թէ զոյգին թշնամութիւնը շարունակութիւնն է Երկինքի եւ Ղէայի մրցակցութեան․ նահապետական տարիներուն արական սեռի կամեցողութիւնը իգականին տիրելու։ Բազմաթիւ առասպելներ կը պատմեն թէ Իրան կը նախանձի Տիասի սեռային յաջողութիւններուն վրայ եւ կը թշնամանայ վերջինին սիրահարներուն եւ անոնց զաւակներուն։ Մէկ ամբողջ տարուայ համար, յաւերժահարս մը Իխօ անունով, Տիասին կողմէ պարտականութիւն կ՛ունենայ անդադար խօսելով Իրային ուշադրութիւնը գրաւել։ Սակայն երբ Իրան խարդախութիւնը կը հասկնայ, զայն ուրիշներու խօսքերը կրկնելու կ՛անիծէ։ === Շառաւիղներ === Տիաս ունենալով բազմաթիւ սիրածներ, կ՛ունենայ նաեւ բազմաթիւ զաւակներ։ Առասպելներ կը պատմեն թէ ան բազմիցս կը կերպանայ, որպէսզի սիրածներուն միանայ։ Զաւակներն են․- Աստուածներ՝ Աֆրոտիթի, Փերսեֆոնի, Հեռմես, Տիոնիսոս, Էրսի, Էքաթի, Ափոլոնաս, Արթեմիս, Խարիթես (Աղլայիա, Էֆրոսինի, Թալիա), Մուսես (Քալիոփի, Քլիօ, Էֆթերփի, Թերփսիհորի, Էրաթօ, Մելփոմենի, Թալիա, Փօլիմնիա եւ Ուրանիա), Արմոնիա, Փանաս։ Նաեւ՝ Քորիվանդես, Էփաֆոս, Էնտիմիօն, Թիթիոս, Վրիթոմարթիս, Զաղրեւս, Քար, Քուրիտես, Քրաթոս, Քրիս, Մինոաս, Րատամանթիս, Սարփիտոնաս, Ղրէքոս, Էլլին, Ահէոս, Միրմիտոն, Մաղնիս, Մաքետոն, Վիթինոս, Տարտանոս, Թիվի, Ասօփոս, Ամֆիօն, Զիթոս, Լօքրոս, Օրհոմենոս, Թրոֆօնիոս, Հեռաքլես, Արղոս, Փերսէաս, Նեմէա, Լաքետէմօն, Օրէա էլենի, Տիոսքուրի (Քասթոր եւ Փոլիտեւքիս), Արքաս, Մեղարոս եւ էաքոս։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == #[http://www.theoi.com/Olympios/Zeus.html Աստուածային Նախագիծ, Զեւս] # [http://www.maicar.com/GML/Zeus.html Յունական Դիցաբանութիւն, Զեւս] #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%B3%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1:%CE%A0%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B9%CE%AC_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%94%CE%AF%CE%B1 Զեւսին զաւակները] {{ref-el}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Titanomachy Տիտաններուն կռիւը] {{ref-en}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն]] q85jfurqv57wjt8xsjqrvfbiswencz5 0 2993 253986 233585 2026-08-29T00:24:48Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253986 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Զիմպապուէ''' (պաշտօնապէս՝ '''Զիմպապուէի Հանրապետութիւն''' {{lang-en|Republic of Zimbabwe}}, մինչեւ [[1980 թուական]]ը՝ '''Հարաւային Ռոտեզիա''')՝ [[Ափրիկէ]]ի հարաւին գտնուող երկիր: Բրիտանական համագործակցութեան անդամ է։ <br> Ունէ տասնչորս պաշտօնական լեզու, որոնցմէ է [[անգլերէն]]ը: Կը գտնուի [[Զամպեզի]] եւ [[Լիմփոփոյ]] գետերուն միջեւ: == Ստուգաբանութիւն == «Զիմպապուէ» անունը կը ծագէ երկրի հարաւ-արեւելեան մասին եղած հնագոյն աւերուած քաղաքի շոնայերէն անունէն: Աղբիւրներէն շատեր կը համարեն, որ անունը կը սերէ «ծիմպա-ծա-մապուէ»-էն, որ կը նշանակէ՝ քարեայ մեծ տուներ:<ref>{{cite web|url= http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html|title= Zimbabwe – big house of stone|publisher= Somali Press|accessdate= 14 December 2008|archive-date= 3 May 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20110503184153/http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html|dead-url= yes|archivedate= 3 May 2011|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110503184153/http://www.somalipress.com/zimbabwe-overview/zimbabwe-big-house-stone-1145.html|deadurl= yes}}</ref><ref>{{cite journal|title= Shona Class 5 revisited: a case against *ri as Class 5 nominal prefix|journal= Zambezia|year= 1994|volume= 21|pages= 51–80|author= Lafon, Michel|url= http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/Journal%20of%20the%20University%20of%20Zimbabwe/vol21n1/juz021001005.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|title= Mediated monuments and national identity|author= Vale, Lawrence J.|doi= 10.1080/136023699373774|journal= Journal of Architecture|volume= 4|year= 1999|pages= 391–408|issue= 4}}</ref><br> Զիմպապուէն պաշտօնապէս յայտնի եղած է Հարաւային Ռոտեզիա (1898), Ռոտեզիա (1965) եւ Զիմպապուէ Ռոտեզիա (1979) անուններով՝: Զիմպապուէ անունն առաջին անգամ յիշատակուած է 1960-էն սեւ ազգայնական Մայքըլ Մաուէմային {{resize|90%|({{lang-en|Michael Mawema}})}} կողմէ: «Ռոտեզիա» {{resize|90%|({{lang-en|Rhodesia}})}} եզրը ծագած է 19^րդ դարու առաջին գաղութարար Սէսիլ Ճոն Ռոուտսի {{resize|90%|({{lang-en|[[Cecil Rhodes]]}})}} մականունէն:<ref>{{cite book|title= The Silence of Great Zimbabwe: Contested Landscapes and the Power of Heritage|url= https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font|last= Fontein|first= Joost|location= London|publisher= [[University College London| University College London Press]]|date= September 2006|edition= First|isbn= 978-1844721238|pages= [https://archive.org/details/silenceofgreatzi0000font/page/119 119]–20}}</ref> == Աշխարհագրական Տուեալներ == [[Պատկեր:Victoria Falls aerial view September 2003.jpg|ձախից|220px]] Զիմպապուէն [[Ափրիկէ]]ի հարաւի փակ երկիր է կը գտնուի [[15-րդ հարաւային զուգահեռական|15^րդ]] ու [[23-րդ հարաւային զուգահեռական]]ներուն եւ [[25-րդ արեւելեան միջօրէական|25^րդ]] ու [[34-րդ արեւելեան միջօրէական]]ներուն միջեւ: Սահմանակից է հարաւէն Հարաւային Ափրիկէին, արեւմուտքէն եւ հարաւ-արեւմուտքեն՝ [[Պոթսուանա]]յին, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Զամպիոյ եւ [[Մոզամպիք]]ին՝ արեւելքէն եւ հիւսիս-արեւելքէն: Անոր հիւսիս արեւմտեան անկիւնը 150 մեթրի վրայ է [[Նամիպիա]]յէն, համարեայ թէ ձեւաւորելով չորս երկիրներու հատման կէտ: Երկրին տարածքի մեծ մասը բարձրադիր է, տեղադրուած է 1 000-էն մինչեւ 1 600 մ բարձրութեան հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս ձգուող կեդրոնական Մաթապելէ եւ Մաշոնա սարաւանդներուն վրայ: Երկրի ծայր արեւելքը լեռնային է, ամէնաբարձր 2 592 մ բարձրութեան Նեանկանի լեռնագագաթով: <br> Տարածքի մօտաւորապէս 20%-ը 900 մեթրէն ցածրադիր է: Երկրի ծայր հիւսիս-արեւելքին կը գտնուի եւ [[Զամպեզի]] գետի մաս կը կազմէ աշխարհի ամէնամեծ եւ տեսարժան ջրվէժներէն մեկը՝ Վիքթորիա ջրվէժը: Խոշոր գետերն են [[Զամպեզի]]ն եւ [[Լիմփոփոյ|Լիմփոփոն]]։<br> Զիպապուէն ունի արեւադարձային քլիմա: Կեդրոնական բարձրավանդակին որոշ մասերուն բնորոշ են ձմեռուայ սառնամանիքները: Անձրեւային սեզոնը հիմնականին կը տեւէ Հոկտեմբերէն մինչեւ Մարտը: Պարբերաբար կը պատահեն երաշտներ, վերջինը եղած է 2015-ի սկիզբին եւ տեւած է մինչեւ 2016-ը:<ref>Baughan, M. (2005). Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; {{ISBN|1590848101}}.</ref> == Կենդանական եւ Բուսական == {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = left | ուղղություն = horizontal | վերնագիր = Ազգային զբոսայգիներ | վերնագրի գոտի = left/right/center | վերնագրի ֆոն = | նկարագրություն = | նկարագրության գոտի = left/right/center | նկարագրության ֆոն = | լայնություն = | պատկեր1 = Curled trunk.jpg | լայնություն1 = 200 | նկարագրություն1 = Հուանկէ <br>{{resize|90%|({{lang-en|[[:en:Hwange National Park|Hwange National Park]]}})}} | պատկեր2 = Swimuwini.jpg | լայնություն2 = 202 | նկարագրություն2 = Կոնարեժու <br>{{resize|90%|({{lang-en|[[:en:Gonarezhou National Park|Gonarezhou National Park]]}})}} }} Երկրի մեծ մասը կը զբաղեցնեն սաւաննաները, թէեւ արեւելեան խոնաւ սարաւանդներուն վրայ կը տիրապետէն արեւադարծային մշտադալար անտառները: Յաճախ հանդիպող ծառատեսակներէն են թեքիները, մահոկանին, վիթխարի [[թզենի]]ներու հազւագիւտ տեսակները:<br> Ցածրադիր գոտիներուն տարածուած են ջերմասէր ծառերը եւ մեծ տարածում ունեն պաոպապները:<br> Զիմպապուէի տարածքին հնարաւոր է գտնել 350 տեսակի կաթնասուններ: Կան նաեւ մեծ քանակութեան [[օձեր]] ու մողեսներ, 500-էն աւելի թռչնա- եւ 131 [[Ձուկեր|ձկնատեսակներ]]: == Պատմութիւն == 20^րդ 80-ական թուականներէն Զիմպապուէն կը գտնուէր Մեծ Բրիտանիոյյի տիրապետութեան տակ։ [[1895 թուական]]էն կոչուած է եղած Հարաւային Ռոտեզիա (գաղութային զաւթման կազմակերպիչ Ճոն Ռոտսի անունով), ապա՝ [[1953 թուական|1953]]-էն մինչեւ [[1963 թուական]]ը եղած է Ռոտեզիաներու եւ Նեասալենտի Դաշնութեան կազմին մէջ։ [[1970 թուական]]ին անկախութիւն ձեռք բերելէն ետք կոչուեցաւ Ռոտեզիոյ Հանրապետութիւն, [[1980 թուական]]ի [[Փետրուար]]էն՝ Զիմպապուէի Հանրապետութիւն։ == Պետութեան Կառուցուածքը == Զիմպապուէն կառավարման նախագահական համակարգով հանրապետութիւն է: Կիսանախագահական համակարգը վերացուած է 2013-ի հանրաքուէով: Ռապըրթ Մուկապէի Զիմպապուէի Ափրիկէական Ազգային Միութիւն-Ազգային Ճակատը (ԶԱԱՄ-ԱՃ) գերակշռող քաղաքական կուսակցութիւնը եղած է անկախութենէ ի վեր:<ref>Mugabe, Robert. (2007). ''Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite'', Chicago: Encyclopædia Britannica.<!--ISSN/ISBN needed, page(s) needed--></ref><br> ԶԱԱՄ-ը յաղթած է բոլոր ընտրութիւնները, 1990-ին Էտկար Թեքերէի Զիմպապուէի Միացեալ Շարժումը ստացած է ձայներու 20%-ը:<ref>{{cite web|url=http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html|title=Tekere says Mugabe 'insecure' in new book|accessdate=6 January 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071227185709/http://www.newzimbabwe.com/pages/review27.15680.html|archivedate=27 December 2007}}</ref> 1995-ի խորհրդարանական ընտրութիւններուն ընդդիմադիր կուսակցութիւնները, ներառեալ ԶՄՇ-ը պոյքոթեցին ընտրութիւնները:<ref name="Frankel">Frankel, Matthew. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0526_myanmar_boycott_frankel.aspx "Myanmar Boycott is Misguided"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511085706/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0526_myanmar_boycott_frankel.aspx |date=11 May 2011 }}, [http://www.brookings.edu The Brookings Institution], 26 May 2010.</ref> 2000-ին վերադառնալով ընտրութիւններուն, ընդդիմադիրները խորհրդարանէն ներս ստացան 57 տեղ, որն ընդամենը ԶԱԱՄ-էն հինգով էր պակաս: Նախագահական ընտրութիւնները կրկին անցկացաուած են 2002-ին, ուղեկցուելով կեղծիքներով, ահաբեկումներով եւ խարդախումներով:<ref>[https://web.archive.org/web/20140104021201/http://www.africa.upenn.edu/afrfocus/afrfocus041805.html Zimbabwe: Election Fraud Report, 04/18/05]. [[University of Pennsylvania]], 18 April 2005.</ref> 2008-ի 30 Մարտին կայացած ընտրութիւններուն արդյունքները եղած էին ընդդիմութեան առաջնորդ Մորկան Ցուանկիրաիի օգտին: Այս արդիւնքները չեղեալ արուեցին հաստատելով Մուկապէի կառավարութեան կողմէն կատարուած ընտրակեղծիքները:<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7322468.stm|title=Zimbabwe stands 'on a precipice'|publisher=BBC News|date=31 March 2008|accessdate=6 June 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/africa/03/27/zimbabwe.election|title=Mugabe critics predict fraud in Zimbabwe elections|date=28 March 2008|publisher=CNN}}</ref> == Բնակչութեան Կազմը == Զիմպապուէի ամբողջ բնակչութիւնը 12.97 միլիոն է: Համաձայն [[Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ-ի]] [[Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութիւն|Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութեան]] տղամարդոց կեանքին տեւողութիւնը 56 տարի է, կիներունը՝ 60 (2012).<ref>{{cite web|title=WHO – Zimbabwe|url=http://www.who.int/countries/zwe/en|accessdate=17 January 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=In Zimbabwe, life ends before 40|author=Thornycroft, Peta |location=Harare|work=The Sydney Morning Herald|date=10 April 2006|accessdate=10 April 2006|url=http://www.smh.com.au/news/world/in-zimbabwe-life-ends-before-40/2006/04/09/1144521210993.html}}</ref> Զիմպապուէին մէջ ՁԻԱՀ/ՄԻԱՎ-ով վարակուածութեան աստիճանը 15-49 տարեկաններուն համար 2009-ին գնահատուած է 14% :<ref>{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/regionscountries/countries/zimbabwe|title=Zimbabwe|accessdate=16 January 2011|publisher=UNAIDS}}</ref> [[ԻՒՆԷՍՔՕ]]-ն զեկուցած է, որ յղի կիներու շրջանին վայրըսակիրներու քանակը 2002-ի 26%-էն իջած է 2004-ի 21%:<ref>{{cite web|url=http://www.harare.unesco.org/educaids/zimprevalence.html|title=HIV Prevalence Rates Fall in Zimbabwe|accessdate=3 December 2007|publisher=UNESCO|archive-date=30 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080330055849/http://www.harare.unesco.org/educaids/zimprevalence.html|dead-url=yes|archivedate=30 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080330055849/http://www.harare.unesco.org/educaids/zimprevalence.html|deadurl=yes}}</ref> Զիմպապուէացիներու 85%-ը քրիստոնեայ է, բնակչութեան 62%-ը կաոնաւոր կը մասնակցէ կրօնական ծեսերուն:<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575825_3/Zimbabwe.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071031022353/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575825_3/Zimbabwe.html|archivedate=31 October 2007|title=MSN Encarta |accessdate=13 November 2007}}</ref> <br> Բնակչութեան մեծմասնությւնը կը կազմեն շոնաները՝ 70%, նտեպելէները կը կազմեն 20%-ը:<ref>{{cite web|url=http://www.scholars.nus.edu.sg/post/zimbabwe/zpeople.html|title=The People of Zimbabwe|accessdate=13 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712141810/http://www.scholars.nus.edu.sg/post/zimbabwe/zpeople.html|archivedate=12 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0108169.html|title=Ethnicity/Race of Zimbabwe|accessdate=6 January 2008}}</ref> Նտեպելէները 19^րդ դարուն զուլուներէն առանձնացած եւ այլ ցեղերուն միախառնուած են: Մինչեւ մեկ միլիոն նտեպելէներ հեռացած են երկիրէն վերջին հինգ տարիներուն, հիմնականը՝ դէպի Հարաւային Ափրիկէ: Պանթուներու այլ խումբերը կը կազմեն 2-էն 5%-ը՝ վենտաներ, թոնկաներ, շանկաաններ, քալանկաներ, սոթոներ, նտաուներ, թսուանաներ:<br> Ազգային փոքրամասնութիւնները, որոնցմէ են նաեւ ճերմակները, կը կազմեն բնակչութեան 1%-էն պակասը: Ճերմակ զիմպապուէացիները հիմնականը ունեն բրիտանական ծագում, կան նաեւ յոյներ, փորթուկալցիներ, ֆրանսացիներ: Անոնց առաւելագոյն թիւը եղած է 1975-ին՝ 278 000, որը կը կազմեր բնակչութեան 4.3%-ը <ref>Wiley, David and Isaacman, Allen F. (1981). ''Southern Africa: society, economy, and liberation''. Michigan State University, University of Minnesota. p. 55</ref> 199-ին հասած էր 120 000-ի, 2002-ին կը կազմեր 50 000-էն պակաս: 2012-ին ճերմակներու քանակը գնահատուած է 28 782՝ բնակչութեան մօտաւորապէս 0.22%-ը, որը 1975-ին եղածի մեկ տասներորդն է: Առաւել մեծ արտագաղթը եղած է դէպի Միացեալ թագաւորութիւն, [[Հարաւային Ափրիկէ]], [[Պոթսուանա]], [[Զամպիա]], [[Քանատա]] եւ [[Աւստրալիա]]: Գունաւորները կը կազմեն բնակչութեան 0.5%, որոնք հիմնականին հնդիկներ եւ չինացիներ են:<br> Հայերուն թիւը կը հասնէ երեսունի<ref>https://news.am/arm/news/422973.html</ref>: Հիմնականին կը զբաղին առողջապահութեան ոլորտին մէջ: === Բնակչութիւն === {{Wikidata/Population}} == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Hwange National Park, Zimbabwe (48595113747).jpg Պատկեր:African bush elephants (Loxodonta africana) female with six-week-old baby.jpg Պատկեր:African Art Zimbabwe.jpg Պատկեր:Zimbabwe $1000 2003 Obverse.jpg Պատկեր:Umzingwane, Zimbabwe - panoramio.jpg Պատկեր:African openbill, Zimbabwe 01.jpg </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] {{ՎՊԵ|Zimbabwe|Զիմպապուէ}} 71n3u3y6t60tggp0x6eozuvmf0d6juq 0 3087 253789 232867 2026-08-28T22:07:20Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253789 wikitext text/x-wiki [[File:Jacopo Pontormo - Portrait of Two Friends - WGA18109.jpg|thumb|200px|''Portrait of Two Friends'' գծուած՝ [[Փոնթորմօ|Փոնթորմոյին]] կողմէ, [[1522]]:]] '''Ընկերութիւն (մարդկային յարաբերութիւններ)''', փոխադարձ [[սէր|սիր]]ով լեցուն յարաբերութիւն մըն է, որ զօրաւոր կապ կը հաստատէ անձերու միջեւ<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Oxford Dictionaries |publisher=Oxford Dictionary Press |title=Definition for friend |url=http://oxforddictionaries.com/definition/friend |accessdate=25 May 2012 |archive-date=11 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611004347/http://oxforddictionaries.com/definition/friend |dead-url=yes }}</ref>: Ընկերութիւնը ուսումնասիրուած է տարբեր ճիւղերու ու [[ասպարէզ]]ներու, ինչպէս՝ [[ընկերաբանութիւն|ընկերաբանութեան]], [[հոգեբանութիւն|հոգեբանութեան]], [[մարդաբանութիւն|մարդաբանութեան]] եւ [[Փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփայութեան]] մէջ: Տարբեր ակադեմական տեսութիւններ կը փաստեն թէ՝ մտերիմ ընկերութիւններն ու բարեկամութիւնները կը պատճառեն ուրախութիւն եւ միաբանութիւն<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-23097143 | work=BBC News | title=Can we make ourselves happier? | date=1 July 2013}}</ref>: Կը գտնուին զանազան ընկերութեան կերպեր ու ձեւեր, որոնք կը տարբերին մէկ շրջանէ միւսը, սակայն բոլոր ընկերութիւններուն մէջ կը գտնուին նոյնանման յատկանիշեր: Այս յատկանիշերէն են սէրը, համակրութիւնը, հասկացողութիւնը, անկեղծութիւնը, այլասիրութիւնը, փոխադարձ հասկացողութիւնը, հաճոյքը, վստահութիւնը եւ ազատ արտայայտութիւնը՝ անձին մասին: Բոլոր անձերը կարող են կազմել տարբեր ընկերութիւններ առանց որեւէ սահմանի, սակայն ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, թէ մարդիկ կը ցանկանան կազմել ընկերութիւններ այդ անձերուն հետ, որոնք կը բաժնեկցին նոյն դասակարգը, արհեստը եւ կամ հետաքրքրութիւնները: == Զարգացական հոգեբանութիւն == Ընկերութիւնը մեծ դեր կը խաղայ իւրաքանչիւր անձի սովորական հոգեկան զարգացման գործունէութեան մէջ: Հոգեբանութիւնը ցոյց կու տայ թէ այդ ընկերութիւնները, որոնք կը կազմուին անձի մը մանկութեան ժամանակ ու անոնց կերպը, կարեւոր դերեր կը խաղան այդ անձին ապագայի յարաբերութիւններուն մէջ<ref>{{cite book|last=Conger|first=John Janeway|title=Adolescence and youth: psychological development in a changing world|url=https://archive.org/details/adolescenceyouth0000cong|year=1997|publisher=Longman|location=New York|isbn=978-0-673-99262-8|edition=5th|author2=Galambos, Nancy}}</ref><ref>Grabmeier, Jeff (January 6, 2004). [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2004-01/osu-fpk010604.php Friendships play key role in suicidal thoughts of girls, but not boys]. Ohio State University.</ref>: === Մանկութիւն === [[Image:Childhood friends at a carnival.jpg|thumb|Մանկութեան ընկերներ:]] Մանկութեան ընթացքին կազմուած ընկերութիւնները հիմնուած կ'ըլլան խաղերու կամ խաղալիքներու ու խաղալու հաճոյքին վրայ: Այս ընկերութիւնները կը պահպանուին ու կը շարունակուին, երբ կը պարունակեն սէր եւ ստեղծագործական խաղեր: Երբ մանուկները կը մեծնան, անոնք կը սկսին շրջապատուիլ տարբեր անձերու կողմէ ու նկատի կ'առնեն իրենց ընկերներուն հետաքրքրութիւնները: Անոնք նաեւ կ'ունենան ընկերային մերժումներ, որոնք կուգան իրենց մանկական տարիներէն: Զօրաւոր ընկերային կապ մը հաստատելը մանուկ տարիքէն, օգտակար կը դառնայ անձին ապագայ յարաբերութիւններուն<ref name="Newman, B. M. 2012">Newman, B. M. & Newman, P.R. (2012). Development Through Life: A Psychosocial Approach. Stanford, CT.</ref><ref>{{Cite web|url=http://elitedaily.com/life/culture/childhood-friends-most-important-friends/1063153/|title=Your Childhood Friendships Are The Best Friendships You’ll Ever Have|last=|first=|date=17 Jun 2015|website=|publisher=|access-date=21 June 2016}}</ref>: [[1975]] թուականի<ref name="Newman, B. M. 2012"/><ref>Cited in Brace, N. & Byford, J. (Ed.) (2010) Discovering psychology: ''What is friendship''. The Open university. ISBN 1-84873-466-2.</ref> ուսումնասիրութիւն մը, որ կատարուած է [[Պիկելօ|Պիկելոյի]] եւ [[Լա Կայփա]]յի կողմէ, ցոյց կու տայ թէ «մտերիմ բարեկամ»ի հասկացողութիւնները կը դառնան աւելի բարդ, երբ մանուկը կը մեծնայ: Ուսումնասիրութիւն մը որ կատարուած է [[Պերնտթ]]ի կողմէ կը փաստէ թէ մանուկները կը նախընտրեն այդ ընկերութիւնները, որ իրենց վրայ կ'ունենան դրական ազդեցութիւններ եւ իրենց կը պատճառեն ուրախութիւն, սակայն այս ընկերութիւնները կը խանգարուին անձերու կողմէ, որոնք ունին ժխտական յատկանիշեր, օրինակ՝ վիճաբանութիւն, տիրապետութիւն, մրցակցութիւն եւ այլն: Սակայն զօրաւոր ընկերութիւնները կ'ազդեն մանուկին ընկերային կեանքին դրական ձեւով, անոր ապահովելով յաջողութիւն եւ անձնահաճութիւն<ref name="www2.psych.purdue.edu">Berndt, T. J. (2002). [http://www2.psych.purdue.edu/~berndt/Friendship%20quality%20and%20social%20development.pdf Friendship Quality and Social Development]. American Psychological Society. Purdue University.</ref><ref>Kennedy-Moore, E. (2013). What Friends Teach Children. http://www.psychologytoday.com/blog/growing-friendships/201305/what-friends-teach-children</ref>: Մանուկը յատուկ ընկերութենէ կամ մտերիմ բարեկամէ մը կը սորվի արտայայտուիլ, հաճոյք զգալ եւ բաժնեկցիլ<ref>Kennedy-Moore, E. (2012). How children make friends (part 1). http://www.psychologytoday.com/blog/growing-friendships/201209/how-children-make-friends-part-1</ref><ref>Kennedy-Moore, E. (2012). How children make friends (part 2). http://www.psychologytoday.com/blog/growing-friendships/201209/how-children-make-friends-part-2</ref><ref>Kennedy-Moore, E. (2012). How children make friends (part 3). http://www.psychologytoday.com/blog/growing-friendships/201209/how-children-make-friends-part-3</ref>: Ծնողքը նաեւ կ'օգնէ զաւակին, անոր ծանօթացնելով ընկերային կանոններու<ref>Elman, N. M. & Kennedy-Moore, E. (2003). The Unwritten Rules of Friendship: Simple Strategies to Help Your Child Make Friends. New York: Little, Brown.</ref><ref>Kennedy-Moore, E. (2012). Children's Growing Friendships. http://www.psychologytoday.com/blog/growing-friendships/201202/childrens-growing-friendships</ref>: === Պատանեկութիւն === [[File:Bhutan, Friends - Flickr - babasteve.jpg|thumb|250px|Երկու ընկերներ Պութանի մէջ:]] [[Թեքսաս]]ի համալսարանը կատարած է ուսումնասիրութիւն մը, ուր քննած է 9,000 [[ամերիկացի]] պատանիներ, որպէսզի գիտնայ եթէ անոնց անստոյգ վարուելակերպը (օրինակ՝ գողնալ, կռուիլ եւ այլն...) կապ ունի անոնց ընկերային շրջանակին հետ: Ուսումնասիրութիւնները մատնանշած են թէ այդ պատանիները, որոնց ընկերները լաւ վարուելակերպ ունին դպրոցական կեանքին մէջ, կը քաշուին այսպիսի վատ յատկանիշերէ: Ուսումնասիրութիւնները նաեւ փաստած են, թէ այդ պատանիներուն վատ վարուելակերպերը ներշնչուած են իրենց ընկերներէն: Եւ այս վարուելակերպին հիմնական պատճառը այդ է, թէ պատանիները կ'ուզեն ընդունուիլ յատուկ ընկերական շրջանակներու կողմէ<ref>Crosnoe, R., & Needham, B. (2004) [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15015689 Holism, contextual variability, and the study of friendships in adolescent development]. University of Texas at Austin.</ref><ref>Sparks, Glenn (August 7, 2007). [http://news.uns.purdue.edu/x/2007b/070807SparksFriendship.html Study shows what makes college buddies lifelong friends] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407142440/https://news.uns.purdue.edu/x/2007b/070807SparksFriendship.html |date=2019-04-07 }}. Purdue University.</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * [http://armenianportal.com/dir/ynkerurtyan_masin_aforizmnner/3- Ասոյթներ ընկերութեան մասին]{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ստորոգութիւն:Ընկերութիւն]] btg142czlrrxrujam457ur4nt504jed 0 3098 253836 247257 2026-08-28T22:41:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253836 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Эдинбург,_Королевская_миля,_Каслхилл._Вид_на_Хаб..jpg|մինի|Էտինպուրկ, Թագաւորական Մղոն, Քասլհիլլ. Գեղեցիկ տեսարան Հանգոյց.]] [[Պատկեր:Royal_Mile_streetsign.JPG|մինի|Փողոցային նշան]] '''Թագաւորական Մղոն''' ({{Lang-en|The Royal Mile}}), փողոցներու շարան [[Էտինպուրկ]]ի ([[Սքոթլանտա]]) կեդրոնը, քաղաքի գլխաւոր տեսարժան վայրերէն մէկը։ Երկարութիւնը կը կազմէ մէկ [[Մղոն|սքոթլանտական մղոն]]<ref>{{cite book | last=Harris | first=Stuart | title=The Place Names of Edinburgh | url=https://archive.org/details/placenamesofedin0000stua |year=2002 |publisher=Steve Savage |location=London | page=[https://archive.org/details/placenamesofedin0000stua/page/497 497] | isbn=1 904246 06 0 |postscript=--The guidebook was R T Skinner's, ''From the Castle to Holyrood - "The Royal Mile"''}}</ref>, որ երկար է բրիտանականէն մօտ 200 մեթր (մօտ 1.8 քմ)։ Անիկա կը սկսի Էտինպուրկի ամրոցի մօտէն եւ կ'իջնէ ներքեւ` դէպի Հոլիռուդեան պալատ։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Netherbow_E.jpg|մինի|Քաղաքային դարպասներ Քենոնգեյթի մէջ. քաղաքի գլխաւոր մուտքը մինչեւ 1764]] [[Պատկեր:Thomas_Keith04.jpg|ձախից|մինի|Թագաւորական Մղոնը [[:ru:1850-е|1850-ական]] թուականներուն]] Թագաւորական Մղոնի պատմութիւնը սկիզբ կ'առնէ [[12–րդ դար|12-րդ դարու]] առաջին կիսուն, երբ Սքոթլանտայի թագաւոր Դաւիթ Ա.-ը հիմնաւորուեցաւ ամրոցին մէջ՝ Ամրոցային ժայռի վրայ, որ ան հրահանգած է վերակառուցել Էտինպուրկի ամրոցի։ Թագաւորը ամրոցի ստորոտի բնակչութեան իրաւունք տուած է զբաղիլ առեւտուրով, եւ Լոնմարկետի մէջ կը տարածուի բաց շուկան։ Ապա Դաւիթ կարգադրած է Հայսթրիթի կառուցման վերաբերեալ, որ այն ժամանակներուն կը կոչուէր Via Regis (բառացի՝ «Արքայական ճանապարհ»), որմէ կ'ենթադրուի, որ յառաջացած է անուանումը՝ «Թագաւորական Մղոն»: Թագաւորական Մղոնի երկայնքով փայտէ տուները սովորաբար կը կոչուէին ի պատիւ սեփականատէրերու, եւ այս աւանդոյթը պահպանուած է եւ ավելի ուշ շինութիւններու։ Տուներուն միջեւ կը ձեւաւորուէին փակուղիներ եւ ներքին բակեր, ուր նաեւ կը պահէին [[Անասնաբուծութիւն|տնային անասուններուն]]: [[16–րդ դար|16-րդ դարու]] կէսերուն միջնադարեան շինութիւնները այրած են անգլիացիներու կողմէ անգլո-սքոթլանտական հակամարտութեան ժամանակ։ Անգլիական թագաւոր [[Հենրի Ը.|Հենրիխ Ը.-ը]] հրամայած է վերականգնել տուները, քանի որ ան կը ցանկանայ հասնիլ անոր, որ սքոթլանտացիներուն թոյլ տան իր որդիին ամուսնանալ [[Մարի Ստիւարտ]]ի հետ։ Մօտաւորապէս 1591-ին կառուցուած նոր շէնքեր գլխաւորապէս քարէ էին, բայց ատոնց մէջ թերեւս եղած են առողջական վատ պայմաններ` չնայած այն հանգամանքին, որ Քենոնգեյթի գեղեցիկ այգիներով շքեղ առանձնատուներուն մէջ կը հաստատուի բարձրաշխարհիկ հասարակութիւնը։ [[17–րդ դար|17-րդ դարու]] կէսերուն բնակարանային պայմանները դարձած են ծայրահեղ վատ. Հին քաղաքը լեփ-լեցուն էր, Թագաւորական Մղոնին մէջ կը բնակէր շուրջ 70 հազար մարդ։ Որոշ շէնքեր կը հասնէին 14 յարկի, մէկ հատուածին մէջ կարող էին ապրիլ մինչեւ 300 մարդ՝ երբեմն կիսելով մէկ սենեակը 10 մասի։ Էտինպուրկի ընդլայնումով եւ Նոր քաղաքի կառուցումով [[18–րդ դար|18-րդ դարուն]] այդ խնդիրը կարողացան լուծել։ 1865-էն կատարուած են շարք մը բարեփոխումներ նաեւ Թագաւորական Մղոնին մէջ. լորդ-պրովոստ Ուիլեամ Չամպերսը նոր ընդարձակ տուներ կառուցեց Պլեքֆրայարս եւ Սենթ Մարիս սթրիթերուն մէջ։ Օլտ Ուեսթ Պոուին քանդուեցաւ, իսկ Քոքբեռն սթրիթի միջոցով մուտք «փորեցին» դէպի Ուեւերլի կայարան։ Աշխատանքները շարունակուեցան 1880-ական թուականներուն քաղաքային շինարար եւ կենսաբան Փաթրիք Գեդդեսի կողմէ, որ վերակառուցեց Քենոնգեյթ շրջանն ու Մաունդ արհեստական բլուրը։ Ան նախագծեց ներքին բակեր ու այգիներ այն ծրագիրերով, որոնք կը յիշեցնէին 500 տարի առաջուան Թագաւորական Մղոնի մասին։ == Տեսարժան Վայրեր == Բուն Թագաւորական Մղոնը բաղկացած է չորս իրար յաջորդող փողոցներէն (արեւմուտքէն արեւելք)՝ Քասլհիլլ, Լոնմարկետ, Հայսթրիթ եւ Քենոնգեյթ, ընդ որուն ատոնք աստիճանաբար կ'իջնեն ներքեւ: Նման ձուկին ողնաշարին՝ այդ փողոցներէն կ'անջատուին փոքր փողոցներ եւ փակուղիներ, որոնք նոյնպէս կը պատկանին Մղոնին։ [[Պատկեր:RM-map18thc.jpg|կենտրոն|մինի|500x500փքս|<center>18-րդ դարու յատակագիծ</center>]] [[Պատկեր:The_Royal_Mile,_Edinburgh_-_High_Resoultion.jpg|մինի|Քասլհիլլ]] === Քասլհիլլ === Թագաւորական Մղոնը կը սկսի էսպլանտայով(''Castle Esplanade'') Էտինպուրկի ամրոցի մօտ<ref>{{cite web | url = http://www.britishlistedbuildings.co.uk/sc-28011-edinburgh-castle-esplanade- | title = Edinburgh Castle, Esplanade, Edinburgh | accessdate = 2012-10-22}}</ref>, որ կտրած է [[19–րդ դար|19-րդ դարուն]] այստեղ ռազմական շքերթներ կազմակերպելու համար։ Այստեղ ամէն տարի տեղի կ'ունենայ Ռազմական նուագախումբերու թագաւորական էտինպուրկեան շքերթը։ Փոքրիկ Քասլհիլլի մէջ տեղաւորուած է պատրանքներու [[Օպսքուրա Քամերա|Օպսքուրա քամերա]] թանգարանը եւ Վիսկիի ժառանգութեան սքոթլանտական կեդրոնը։ Փողոցի աջ մասին մէջ կը գերիշխէ Հապը՝ նախքան՝ Սուրբ Ճոնի եկեղեցին, այժմ էտինպուրկեան փառատօններէն մեծամասնութեան ժամանցի վայրը։ === Լոնմարկետ === Լոնմարկետը<ref>{{cite web |url=http://maps.nls.uk/view/74400010#zoom=5&lat=3462&lon=3252&layers=BT |title=City and castle of Edinburgh, William Edgar, 1765 |work=Town Plans / Views, 1580-1919 |publisher=National Library of Scotland |accessdate=2015-02-11 |archive-date=2015-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211052416/http://maps.nls.uk/view/74400010#zoom=5&lat=3462&lon=3252&layers=BT |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://maps.nls.uk/view/74400070#zoom=5&lat=4745&lon=4785&layers=BT |title=City of Edinburgh, John Ainslie, 1780 |work=Town Plans / Views, 1580-1919 |publisher=National Library of Scotland |accessdate=2015-02-11 |archive-date=2015-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211053400/http://maps.nls.uk/view/74400070#zoom=5&lat=4745&lon=4785&layers=BT |dead-url=yes }}</ref> նախքան շուկայ էր, ուր կը զբաղուէին կտորի առեւտուրով։ Հիմա դուրսը հաստատուած է զբօսաշրջային ուղղուածութիւն ունեցող փոքր խանութներ՝ յուշանուէրային արտադրանքով, ուր առաջին հերթին կը վաճառեն [[քիլթ]]եր եւ սքոթլանտական [[բուրդ]]էն այլ իրեր։ Ձախ կողմը կը գտնուի Կլետսոնս Լենտ պատմական շէնքը (''Gladstone's Land'')։ Փողոցը կ'աւարտի է Պենք փողոցի հատման հետ կէտին վրայ, որ կը բանայ ձախէն գեղեցիկ տեսարան դէպի Սքոթլանտայի դրամատունը եւ աջէն Գէորգ Դ.-ի կամուրջը, որ կը տանի դէպի Մաունդ եւ Նոր քաղաք։ [[Պատկեր:City_Chambers.JPG|ձախից|մինի|Նախկին խորհրդարանի շէնքը]] === Հայսթրիթ === Բազմաթիւ էտինպուրկեան փառատօներու ժամանակ փողոցը կը դառնայ քաղաքի հասարակական կեանքի կեդրոն, ուր կը հաւաքուին զբօսաշրջիկներ, փողոցային երաժիշտներ, մասնակիցներն ու փառատօններու այցելուները։ [[Պատկեր:HeartOfMidlothian_2004_SeanMcClean.jpg|մինի|153x153փքս|«Միտլոտիանի սիրտը»]] Ձախ կողմը կը գտնուի Գերագոյն դատարանի շէնքը, աջ կողմը՝ Խորհրդարանական հրապարակին վրայ, տեղակայուած է [[Սքոթլանտայի խորհրդարան|Սքոթլանտայի Խորհրդարանի]] հին շէնքը, որ իր գործառոյթները կատարեց մինչեւ Միաւորման ակտի ընդունումը։ Այժմ այնտեղ տեղակայուած է գերագոյն քաղաքացիական դատարանը։ Խորհրդարանական հրապարակին վրայ է նաեւ Սենթ Ճայլսի տաճարը՝ սքոթլանտական պրեսբերիտականութեան կեդրոնը։ Սուրբ Ճայլսի տաճարի արեւմտեան մուտքին կը գտնուի «Միտլոտիանի սիրտը»՝ սալարկուած[[Խճանկարչութիւն|մոզայիկան]]<nowiki/>՝ պատրաստուած նոյն տեղը, ուր նախապէս եղած է Թոլպութի բանտը։ Եկեղեցւոյ միւս կողմը կարելի է տեսնել մերկաթ-քրոսը, որուն վրայէն կը կարդային թագաւորական հրամանագիրերը եւ կը հրապարակէին ընտրութիւններու արդիւնքները։ Քիչ այն կողմ փողոցը կը հատեն կամուրջներ. ձախ կողմէն Հիւսիսային կամուրջը, որ կը կապէ Հին քաղաք Նորին, աջ՝ Հարաւային կամուրջը, որ աւելի շատ նման է խանութներով սովորական փողոցի, բայց իր տակ կը թաքցնէ շէնքեր և էտինպուրկեան դամբարաններ։ Հայսթրիթի մէջ կը գտնուին նաեւ կրօնական բարեփոխիչ Ճոն Նոքսի տուն-թանգարանը եւ Մանկութեան թանգարանը։ Փողոցի վերջը կը գտնուի «Աշխարհի ծայր» պանդոկը (''World's End Pub'') եւ համանուն փակուղին. աւելի վաղ այստեղ կանգնած էին քաղաքի Նետերբոու դարպասները, եւ քաղաքային պատերէն ներս կարող էին մտնել միայն ունեւոր քաղաքացիները՝ վճարելով մուտքի համար<ref>{{cite web | url = http://www.edinburgh.org.uk/STREETS/part1/w.htm | title = The Derivation of Edinburgh's Street Names | accessdate = 2012-09-10 | archive-date = 2012-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120808221222/http://www.edinburgh.org.uk/STREETS/part1/w.htm | dead-url = yes | archivedate = 2012-08-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120808221222/http://www.edinburgh.org.uk/STREETS/part1/w.htm | deadurl = yes }}</ref><ref>{{cite web | url = http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/52328/details/edinburgh+high+street+world+s+end+close/ | title = Edinburgh High Street, World's End Close | accessdate = 2012-09-10 | archive-date = 2014-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141219104347/http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/52328/details/edinburgh+high+street+world+s+end+close/ | dead-url = yes | archivedate = 2014-12-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141219104347/http://canmore.rcahms.gov.uk/en/site/52328/details/edinburgh+high+street+world+s+end+close/ | deadurl = yes }}</ref>: [[Պատկեր:Canongate_Nov_05.JPG|մինի|Տեսարան դէպի Քենոնգեյթ. Ձախէն Քենոնգեյթ Թոլպութը]] === Քենոնգեյթ === Քենոնգեյթ անուանումը յառաջացած է ''canon's gait ''արտայայտութենէն («միաբանական փողոց»)՝ ի պատիւ [[Հոլիռուդեան ապպայութիւն|Հոլիռուդեան ապպայութեան]]<ref>{{cite web | url = http://www.edinburgh.org.uk/STREETS/part1/c.htm | title = The Derivation of Edinburgh's Street Names | accessdate = 2012-09-10 | archive-date = 2012-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120808230712/http://www.edinburgh.org.uk/STREETS/part1/c.htm | dead-url = yes | archivedate = 2012-08-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120808230712/http://www.edinburgh.org.uk/STREETS/part1/c.htm | deadurl = yes }}</ref>: Այս փողոցին վրայ կը գտնուի Մորեյ Հաուսը՝ Էտինպուրկի համալսարանի մանկավարժական բաժանմունքը, նախկին բանտ եւ դատարան ''Canongate Tolbooth-ը'', այժմ՝ Էտինպուրկի Ժողովրդական պատմութեան թանգարանը, Էտինպուրկի թանգարանը։ Սքոթլանտայի եկեղեցւոյ շինութեան համար անսովոր տեսք ունի Քենոնգեյթեան եկեղեցին, որ կառուցուած է հոլանտական գաղութային ոճով։ Եկեղեցական գերեզմանոցին մէջ կը գտնուին բազմաթիւ յայտնի սքոթլանտացիներու, ինչպէս ՝ [[Ատամ Սմիթ]]ի, Դաւիթ Ռիչչոյի եւ բանաստեղծ Ռոպերթ Ֆերկիւսոնի շիրիմները, որուն պրոնզէ արձանը կանգնած է եկեղեցւոյ մուտքի առջեւ: Քենոնգեյթը կ'աւարտի [[Սքոթլանտայի խորհրդարան|Սքոթլանտական խորհրդարանի]] մօտ, իսկ փոքրիկ Էպպի Սթրենդ փողոցը Թագաւորական Մղոնէն կը տանի դէպի Հոլիռուդեան պալատ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.edinburgh-royalmile.com/ www.edinburgh-royalmile.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127005928/http://www.edinburgh-royalmile.com/ |date=2012-11-27 }} {{En icon}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Փողոցներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Էտինպուրկի փողոցներ]] altglq2y3uj5la6mi39dph4eky28uln 0 3099 253759 246760 2026-08-28T21:41:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253759 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ռապինտրանաթ Թակոր''' ({{ԱԾ}}), կեղծանունը՝ '''Գուրուդեւ'''{{efn|Գուրուդեւ, թարգմանաբար՝ աստուածային ուսուցիչ։{{Sfn|Sil|2005}}}}: Բազմակողմանի զարգացած <ref>{{cite web|url=http://qz.com/810668/rabindranath-tagore-not-bob-dylan-the-first-lyricist-to-win-the-nobel-prize-for-literature-was-actually-indian/|title=Tagore, not Dylan: The first lyricist to win the Nobel Prize for literature was actually Indian|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.onbeing.org/program/anita-desai-and-andrew-robinson-rabindranath-tagore/6342|title=Anita Desai and Andrew Robinson — The Modern Resonance of Rabindranath Tagore|publisher=''On Being''|accessdate=19 March 2016|archive-date=11 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311222801/http://www.onbeing.org/program/anita-desai-and-andrew-robinson-rabindranath-tagore/6342|dead-url=yes}}</ref> [[Պենկալացիներ|պենկալացի]], որ ԺԹ.-րդ դարու վերջը եւ Ի.-րդ դարու սկիզբը վերստեղծած է [[Պենկալական Գրականութիւն|պենկալական գրականութիւն]]<nowiki/>ն ու երաժշտութիւնը, ինչպէս նաեւ՝ [[Բնագիրական Արդիապաշտութիւն|բնագրական արդիապաշտութեամբ]] վերափոխած [[Հնդկական Արուեստ|հնդկական արուեստ]]<nowiki/>ը: Թակորը «[[Գիթանճալի|Կիթանճալ]]ի»<nowiki/>ի ըլլալով «Զոհաբերութեան երգեր»ու եւ անոր «չափազանց զգայուն, թարմ ու գեղեցիկ արձակ բանաստեղծութիւններու»{{Sfn|The Nobel Foundation}} հեղինակը՝ 1913-ին {{Sfn|O'Connell|2008}} դարձած է [[Գրականութեան Նոպէլեան Մրցանակ|Գրականութեան Նոպէլեան մրցանակ]]<nowiki/>ի առաջին ոչ եւրոպացի դափնեկիրը: Թակորի բանաստեղծական երգերը մեկնաբանուած են որպէս հոգեւոր եւ քնարական գործեր: Այնուամենայնիւ, անոր «նրբաճաշակ արձակն ու կախարդական բանաստեղծութիւնը»{{Sfn|Sen|1997}} [[Պենկալիա|Պենկալիոյ]] սահմաններէն դուրս՝ հիմնականին մէջ անյայտ կը մնայ: Երբեմն անոր որպէս «Պենկալիոյ բարդ» կը յիշեն<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-33543786|title=Work of Rabindranath Tagore celebrated in London|website=BBC News|accessdate=15 July 2015}}</ref>: զինք կոչած են «Պենկալի աշուղ», ծնած է [[Կալկաթա]]<nowiki/>յի մէջ, իր նախնիները եղած են ազնուականներ: Թակոր սկսած է բանաստեղծութիւններ գրել կանուխ տարիքէն, երբ հազիւ 8 տարեկան էր{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=363}}: 16 տարեկանին ''Bhānusiṃha''  (Արեւ Առիւծ) կեղծանունով՝ Թակորը արտօնած է իր առաջին ծաւալուն բանաստեղծութիւններու հրատարակութիւնը, որ խանդավառութեամբ ընդունուած է գրականութեան գիտակներու կողմէ՝ որպէս երկար ժամանակ մոռացութեան անցած դասական գրականութեան վերադարձ{{Sfn|Thompson|1926|pp=27–28}}{{Sfn|Dasgupta|1993|p=20}}: 1877-ին աւարտած է իր առաջին կարճ պատմուածքներն ու թատերախաղերը, որոնք տպագրուած են իր իսկական անուան տակ: Որպէս մարդասէր, [[Համայնականութիւն|համաայնականութեան]] կողմնակից, [[միջազգայնական]] եւ հակաազգայնութեան ջատագով<ref>"Nationalism is a Great Menace" Tagore and Nationalism, by Radhakrishnan M. and Roychowdhury D. from Hogan, P. C.; Pandit, L. (2003), Rabindranath Tagore: Universality and Tradition, pp 29-40</ref>, ան դատապարտած է [[ԱՆգլիական Հնդկաստան|Անգլիական Հնդկաստան]]<nowiki/>ը եւ անկախացման գաղափարը պաշտպանած է Անգլիայէն: «Պենկալական Վերածնունդ»ը ըլլալով՝ ան մեծ հաւաքածոյ մը կազմած է, ուր զետեղած է նկարներ, ուրագիծեր, խզբզանքներ, հարիւրաւոր յօդուածներ եւ երկու հազարէն աւելի երգեր: Թակորի գրական ժառանգութիւնը պահպանուած է նաեւ իր հիմնադրած համալսարանին՝ Վիշվա Պհարատիի մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.visva-bharati.ac.in/at_a_glance/at_a_glance.htm|title=Visva-Bharti-Facts and Figures at a Glance|accessdate=2018-08-22|archive-date=2007-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070523132100/http://www.visva-bharati.ac.in/at_a_glance/at_a_glance.htm|dead-url=yes}}</ref>{{Sfn|Datta|2002|p=2}}: Թակոր արդիականացուցած է պենկալական արուեստը՝ կարեւորութիւն չտալով դասական կառուցուածքի պահպանմանն ու դիմակայելով լեզուական խիստ քննադատութեան: Անոր [[վէպ|վէպեր]]<nowiki/>ը, [[պատմուածք|պատմուածքներ]]<nowiki/>ը, երգերը, պարային թատերախաղերն ու [[գրափորձ|գրափորձներ]]<nowiki/>ը պտտած են քաղաքական եւ անձնական թեմաներու շուրջ: Անոր ամենայայտնի ստեղծագործութիւններն են՝ [[Կիթանճալի|«Կիթանճալի»]]<nowiki/>ն, «[[Կորա|Կորա»]]<nowiki/>ն, «Տունը եւ աշխարհը», իսկ չափածոյ գործերէն՝ կարճ պատմուածքներն ու վէպերը, որոնք կա՛մ բուռն ընդունելութիւն գտած են, կամ խիստ քննադատութեան ենթարկուած են իրենց քնարականութիւնները, խօսակցական դարձուածքներու, [[Բնականութիւն|բնականութեան]] եւ անբնական ակնարկներու համար: Ան կատարեց մեծ գործ «երբ պենկալի արուեստը եւ գրականութիւնը վերաձեւեց ըստ 20-րդ դարու նորարարութեան: Սակայն այս բոլոր գործերուն մէջէն ան ամենաշատ փայլեցաւ իր բանաստեղծական հանճարով: Թակորի երաժշտական երկերը երկու ժողովուրդներու կողմէ ընտրուած են որպէս պետական [[օրհներգներ]]․ անոնցմէ են [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի հիմնը՝ [[Ճանա Գանա Մանա]]<nowiki/>ն եւ [[Պանկլատէշ]]ի հիմը՝ [[Ամմար Շոնար Պանլա]]<nowiki/>ն («Իմ ոսկի Պենկալիա»): [[Շրի Լանկա]]<nowiki/>յի օրհներգի ոգեշնչման աղբիւրը եւս եղած է Թակորի աշխատանքը<ref name="University of Hawaii Press">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=6orPBJCSPhIC|title=J. R. Jayewardene of Sri Lanka: a Political Biography - Volume One: The First Fifty Years|first1=K. M.|last2=Wriggins|first2=Howard|date=1988|publisher=[[University of Hawaii Press]]|isbn=0-8248-1183-6|page=368|authorlink1=K. M. de Silva|last1=de Silva|authorlink2=William Howard Wriggins}}</ref><ref name="The Times of India">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/off-the-field/Man-of-the-series-Nobel-laureate-Tagore/articleshow/7854172.cms|title=Man of the series: Nobel laureate Tagore|date=3 April 2011|work=[[The Times of India]]|agency=[[Times News Network]]}}</ref>: == Կեանքի սկզբնական տարիներ 1861-1878 թուականներ == [[Պատկեր:Rabindranat Tagore 1873.jpg|Թակորը 1873-ին|150px|մինի]] Ռապի Թակորը ընտանիքի 13-րդ ողջ մնացած երեխաներէն ամենակրտսերն էր։ Ան ծնած է 7 Մայիս 1861-ին , [[Կալկաթա]]<nowiki/>յի մէջ, Ջորասանկի Թհակուր Բարի առանձնատանը, [[Տեպենտրանաթ Թակոր]]<nowiki/>ի (1817-1905 ) եւ Սարատա Դեւիի (1830-1875) ընտանիքին մէջ{{efn|Թակոր ծնած է Տուարկանաթ Թակոր փողոցի 6-րդ նրբանցքին մէջ, Ճորասանկոն գլխաւոր առանձնատան հիմնական հասցէն է։ Առանձնատան մէջ բնակած են Թակոր տոհմական մեծ ընտանիքի անդամները, որոնք աւելի վաղ պառակտուած ապրած են։ Ճորասանկոն կը գտնուէր Կալկաթայի մէջ՝ Ճիթպուրի ճանապարհին։ Տեպենտրանաթը սկիզբ դրած է Պրահմոիզմին, որ ընդունած է անոր ընկեր Ռէմ Մոհան Ռոյը։ Վերջինիս մահէն ետք այդ փիլիսոփայութիւնը դարձած է Պրահմօ հասարակութեան հիմնական գաղափարախօսութիւնը։{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=34}}{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=37}} Տուարկանաթ Թակորը Ռապինտրանաթ Թակորի հայրական պապը եղած է։{{Sfn|The News Today|2011}} {{Sfn|Roy|1977|pp=28–30}}{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|pp=8–9}}}}: {{Քաղվածքի տուփ | width = 30% | align = left | քաղվածք= «Վերջին երկու օրերուն փոթորիկը կը մոլեգնէր, ինչպէս իմ երգի հետեւեալ տողերուն մէջ նկարագրուած է՝ պատկերացուր դժբախտ մը, անտուն մարդու մը՝ ոտքէն մինչեւ գլուխ թրջուած, կանգնած իր շոգենաւու տախտակամածին....վերջին երկու օրերուն ես անընդհատ այս երգը կ՛երգէի... անոր պատճառով մեծ հորդութեամբ թափող անձրեւի ձայնը, քամիի շաչիւնը, հառաչող Կորայ գետի ձայնը, կեանքին թարմ շունչ բերելով գտած էին նոր լեզու մը, եւ ես գլխաւոր դերի մէջ կ՛զգայի այդ նոր երաժշտական թատերախաղին մէջ, որ իմ առջեւ կը մերկանար»: | աղբյուր=—Նամակ՝ հասցէագրուած Ինտիրա Դեվիին<ref>https://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pBhaswati2.html</ref> }} Թակորի մայրը մահացած էր, երբ ան տակաւին փոքր երեխայ էր, իսկ հայրը կը ճամբորդէր{{Sfn|Thompson|1926|p=20}}, հիմնականին մէջ անոր դաստիարակած են ընտանեկան ծառաները: [[File:Rabindranath-Tagore-Mrinalini-Devi-1883.jpg|thumb|right|upright|alt=Black-and-white photograph of a finely dressed man and woman: the man, smiling, stands with the hand on the hip and elbow turned outward with a shawl draped over his shoulders and in Bengali formal wear. In front of him, the woman, seated, is in elaborate dress and shawl; she leans against a carved table supporting a vase and flowing leaves. |Թակորը եւ կինը՝ Մրինալինի Տեւին, 1883]] Թակորի ընտանիքը ապրած եւ ստեղծագործած է [[Պենկալական Վերածնունդ|Պենկալական վերածնունդ]]<nowiki/>ի ժամակաշրջանին: Անոնք կազմակերպած եւ իրականացուցած են գրական ամսագիրներու տպագրութիւն: Թատրոնը ներկայացուած է, իսկ պենկալական ու արեւմտեան [[Դասական Երաժշտութիւն|դասական երաժշտութեան]] մենահամերգները՝ պարբերաբար տեղի ունեցած են այդ առանձնատանը մէջ։ Թակորի հայրը հրաւիրած էր թատերական խումբի քանի մը մասնագիտական երաժիշտներու՝ իրենց տան մէջ ապրելու եւ երեխաներուն [[Հնդկական Դասական Երաժշտութիւն|հնդկական դասական երաժշտութիւն]] սորվեցնելու համար{{Sfn|Som|2010|p=16}}: Թակորի աւագ եղբայրը՝ [[Տուիճէնտրանաթ Թակոր|Տուիճենտրանաթ Թակոր]]<nowiki/>ը եղած է [[փիլիսոփայ]] եւ [[բանաստեղծ]]: Եղբայրներէն միւսը՝ [[Սատիենտրանաթ Թակոր|Սատիենտրանաթ]]<nowiki/>ը, եղած է առաջին հնդիկը, որ ընտրուած է [[Հնդկաստանի Պետական Ծառայութիւն|Հնդկաստանի Պետական Ծառայութեան]] անդամ: Միւս երբայրն ալ՝ [[Ճիոտիրինտրանաթ Թակոր|Ճիոտիրինտրանաթ]]<nowiki/>ը եղած է [[երաժիշտ]]<nowiki>, եւ խմբավար Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=10}}: Թակորի քոյրը՝ </nowiki>[[Շուարնակումարի Տեւի]]<nowiki/>ն ալ վիպասան եղած է: Ճիոթիրինտրանաթի կինը՝ [[Կադամբարի Տեւի]]ն, որ ընդամէնը քանի մը տարի Թակորէն մեծ էր, եղած է վերջինիս սիրելի ընկերը ու հզօր ազդեցութիւն ձգած է անոր հետագայ կեանքի վրայ։ Կադամբարիի ինքնասպանութիւնը ամուսնանալէ որոշ ժամանակ ետք՝ 1884-ին, տարիներ շարունակ խորապէս յուզած եւ ցաւ պատճառած է Թակորին: Թակոր անընդհատ խուսափած է դասասենեկային ուսուցումէն եւ նախընտրած է թափառիլ կալուածին կամ անոր հարեւանութեան մէջ գտնուող [[ՊոլփուրգՊոլփուրին|Պոլփուրգ Պոլփուրին]]<nowiki/>ի մէջ եւ [[Պանիհաթի]]<nowiki/>ի մէջ, ուր իր ընտանիքը կ'այցելէր {{Sfn|Thompson|1926|pp=21–24}}{{Sfn|Das|2009}}: Անոր եղբայրը՝ Հեմենտրանաթը, յանձնարարած է իրեն լողալ [[Կանկես]]ի ափերուն, բլուրներ բարձրանալ, [[ճիւտօ]] եւ [[ԸմբշաՄարտ|ըմբշամարտի]] մարմնամարզութեամբ ֆիզիքապէս զօրացուցած էր զինք: Թակոր սորված է նկարչութիւն, [[անդամազննութիւն]], [[պատմութիւն]], [[գրականութիւն]], [[թուաբանագիտութիւն]], [[սանսքրիտ|սանսեքրիտ]] եւ [[անգլերէն]], որ Թակորի ամէնէն քիչ սիրելի նիւթը եղած է{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|pp=48–49}}: Ան չէ սիրած կանոնաւոր կրթութիւնը. նախագահական համալսարանին մէջ, Թակորի գիտական աշխատանքը տեւած է ընդամէնը մէկ օր: Տարիներ ետք, ան համոզուած է, որ կանոնաւոր եւ պատշաճ ուսուցումը իրերու բուն բացատրութիւնը չի տար, պատշաճ ուսուցումը կ'աւելցնէ հետաքրքրութիւնը {{Sfn|Dutta|Robinson|1995|pp=50}}: Ուպանաեանի (հասուննալ) արարողութենէն՝ 11 տարեկան դառնալէն ետք, 1873-ին, Թակոր իր հօր հետ, [[Կալկաթա]]<nowiki/>յէն քանի մը ամսուան համար մեկնած է [[Հնդկաստան]] ճամբորդութեան՝ [[Սանթինիկեթան]]<nowiki/>ի մէջ գտնուող հօր կալուածը եւ [[Ամրիթսար]] այցելելու համար, այնուհետեւ՝ [[Հիմալաեան Լեռներ|Հիմալաեան լեռներու]] [[Դալհաուսիի]] բարձրաւանդակ: Այնտեղ Թակորը կենսագրութիւններ ընթերցած է, ուսումնասիրած է՝ պատմութիւն, աստղագիտութիւն, ժամանակակից գիտութիւն, [[սանսքրիտ]] եւ քննած է հնդիկ գրող՝ [[Գալիդասա]]<nowiki/>յի դասական բանաստեղծութիւնը<ref name="Dutta_1995_55-562">{{Harv|Dutta|Robinson|1995|pp=55–56}}.</ref><ref name="Stewart_2003_91">{{Harv|Stewart|Twichell|2003|p=91}}.</ref>: 1873-ին, [[Ամրիթսար]]<nowiki/>ի մէջ մէկ ամիս անցընելու ժամանակ, անոր վրայ մեծապէս ներգործութիւն ունեցած է քաղցրահնչիւն «Կուրբանին» եւ «Նանակ Բանին», որոնք երգած են [[Խարմանդիր Սախաբ]]<nowiki/>ին մէջ (Ոսկէ տաճար) եւ որոնց համար ալ թէ՛ հայրը, եւ թէ որդին, կանոնաւոր կերպով այցելած են տաճար: Վերջինիս մասին Թակոր գրած է «Իմ վերյուշերուս մէջ» (1912). {{քաղվածք|[[Ամրիթսար]]ի Ոսկէ Տաճարը ինծի երազ կը թուի: Շատ առաւօտներ ես ուղեկցած եմ հօրս՝ լիճի մէջտեղը գտնուող՝ [[սիկհեր]]ի Գուրուդարբար: Այնտեղ անընդհատ հոգեւոր սաղմոսերգերը կը հնչէին: Հայրս՝ նստած երկրպագող բազմութեան մէջ, երբեմն գոհունակութեան օրհներգին կը ձայնագրէր, եւ անոնք երկրպագութեան միացող անծանօթ ձայնը գտնելով՝ սրտաբաց կ'ընդունէին անոր, եւ մենք կը վերադառնայինք՝ լի ու լի բեռնուած սառնաշաքարներու եւ այլ քաղցրեղէնի օրհնուած ընծաներով:<ref>{{Cite web|title= A journey with my Father My Reminiscences|url= http://www.online-literature.com/tagore-rabindranath/my-reminiscences/14/}}</ref>}} Թակորը 6 բանաստեղծութիւն գրած է [[Սիկխական Կրօն|սիկխական կրօն]]<nowiki/>ի վերաբերեալ, ինչպէս նաեւ՝ նոյն թէմայով յօդուած մը՝ պենկալական մանկական ամսագրին մէջ<ref>{{Cite journal|last=Dev|first=Amiya|date=2014|title=Tagore and Sikhism|url=http://www.mainstreamweekly.net/article5261.html|journal=Mainstream weekly|volume=|pages=}}</ref>: Վերադառնալով Ճորասանկօ՝ մինչեւ 1877 վերջացուցած է իր հիմնական ծաւալուն աշխատանքները, որոնցմէ մէկը մայթհիլի լեզուով ընդարձակ բանաստեղծութիւն մըն է, գրուած՝ [[Վիդեափաթի]]<nowiki/>ի ոճով: ԱՆ կատակով պնդած է, որ անոնք [[վայշնավիզմ]]<nowiki/>ի հետեւորդ՝ 17-րդ դարու վիշնուինեան բանաստեղծ Bhānusiṃha-ի կորսուած գործերն են, որոնք նոր երեւան եկած են{{efn|... ամբողջությամբ անիրական։}}<ref name="Stewart_2003_32">{{Harv|Stewart|Twichell|2003|p=3}}.</ref>: Այդ տարածաշրջանի փորձագէտները ընդունած են անոնք որպէս՝ Bhānusiṃha-ի կորսուած աշխատանքներ{{Sfn|Tagore|Chakravarty|1961|p=45}}: Թակոր առաջին անգամ պատմուածքի ժանրին մէջ հանդէս եկած է «Պիխարինի» (Մուրացկան կինը) ստեղծագործութեամբ, որ պենկարալերէն էր{{Sfn|Tagore|Chakravarty|1961|p=45}}{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=265}}: Նոյն թուակականին հրատարակուած ''Sandhya Sangit-ը'' (1882) կ'ընդգրկէր "Nirjharer Swapnabhanga" («Ջրվէժի արթնացումը») բանաստեղծութիւնը: 1971-ին, Ամմար Շոնար Պանլան («Իմ ոսկի Պենկալիա») դարձած է [[Պանկլատէշ]]ի [[Ազգային Օրհներգ|ազգային օրհներգ]]<nowiki/>ը: Այս մէկը գրուած է մեծ հեգնանքով եւ բողոք. գրուած է [[1905-ի Պենկալիոյ Բաժանում|1905-ի Պենկալիոյ բաժանման]] դէմ, ըստ որուն՝ Պենկալիան համայնքներու բաժնուեցաւ եւ մահմետական համայնքէն առանձնացուեցաւ: Արեւմտեան Պենկալիան եւ Արեւմտեան Պենկալիան, ուր հնդիկները կը գերակշռէին, կանխած են տարածաշրջանային արիւնահեղութիւնը: Թակորը այդ բաժանումը կ՛ընկալէր որպէս [[Հնդկական Անկախութեան Շարժում|Հնդկական անկախութեան շարժում]], խորամանկ ծրագիր մը խափանելու համար: Անոր նպատակն էր պենկալացիներու միասնութիւնը եւ համայնավարութիւնը բորբոքել: [[Հնդկաստանի Օրհներգ|Ճանա Գանա Մանա]]<nowiki/>ն «Ժողովուրդի հոգին»՝ Հնդկաստանի ազգային օրհներգը, պենկալերէնի ձեւն է: Այս երգը բաղկացած է Պրահմօ հիմնով՝ 5 տունէ կազմուած Պհարօտ Պհագեօ Պիդհաթայի առաջին տունէն, որ Թակորը յօրինած է: Այս մէկը առաջին անգամ երգուած է 1911-ին՝ [[Հնդկական Ազգային Համաժողով|Հնդկական ազգային համաժողով]]<nowiki/>ի նիստին, որ տեղի ունեցած է [[Կալկաթա|Կալկաթայի մէջ]]: 1951-ին [[Հնդկաստան|Հնդկաստանի Հանրապետութեան]] Սահմանադիր ժողովի կողմէն ընդունուած է որպէս վերջինիս ազգային օրհներգ: [[Շրի Լանքա]]<nowiki/>յի ազգային օրհներգի ոգեշնչման աղբիւրը եղած է Թակորի աշխատանքը<ref name="University of Hawaii Press" /><ref name="The Times of India" /><ref name="IBN Live" />: Պենկալացիներու համար, անոր երգերու հմայքը, որ ծագած է յուզական ուժի եւ գեղեցկութեան համակեցութենէն եւ բնութագրուած է որպէս Թակորի բանաստեղծութեան գերազանցած աշխատանքը, այնքան հրաշալի է, որ «ժամանակակից գրախօսութիւնը» նկատած է. «Պենկալիոյ մէջ չկայ բարեկիրթ ընտանիք, ուր Ռապինտրանաթի երգերը չեն երգեր կամ գոնէ չեն փորձեր երգել.... Նոյնիսկ անուս գիւղացիները կ'երգեն անոր երգերը»{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=359}}: Թակորի վրայ ազդեցութիւն ունեցած են [[սիթար]]<nowiki/>ի երաժշտապետ Վիլայաթ Խանը եւ սարոդ նուագողներ՝ Պուտտհադեւը եւ Ամճատ Ալի Խանը{{Sfn|Dasgupta|2001}}: === Արուեստի գործեր === 60 տարեկանին, Թակորը գծագրութեան ու գեղանկարչութեան անցաւ: Անոր բազմաթիւ աշխատանքներու յաջողակ ցուցահանդէսները տեղի կ'ունենային Ֆրանսայի մէջ՝ Ֆրանսայի հարաւի արուեստագէտներու խրախուսանքէն ոգեշնչուած, նախ՝ Փարիզի մէջ, ապա՝ ամբողջ Եւրոպայի մէջ{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=222}}: Հաւանաբար, ան հարցեր ունէր, որովհետեւ կարմիր գոյնը կը շփոթէր մութ կանաչի, մութ սրճագոյնի, իսկ կանաչ գոյնը՝ բաց մոխրագոյնի, բաց դեղինի եւ բաց նարնջագոյնի հետ, եւ այս մէկը կը փաստուի անոր ցուցահանդէսի տարօրինակ գոյներով ուրուագիծներէն: Թակորի քնարերգութիւններէն քանի մը հատը շինծու են զգացողութիւններով եւ կը համընկնին որոշ նկարներու հետ{{Sfn|Ghosh|2011}}: {{quote|Քանի մը գեղանկարիչներով շրջապատուած ըլլալով՝ Ռապինտրանաթ միշտ ալ փափաքած է նկարել: Գիրն ու երաժշտութիւնը, թատերախաղը եւ դերասանութիւնը անոր մօտեցան բնականօրէն՝ առանց ջանքերու, ինչպէս կը պատահէր ընտանքի միւս անդամներուն հետ, նոյնիսկ՝ աւելի մեծ չափերով, բայց գեղանկարչութիւնը կը խուսափէր անոնցմէ: Այնուամենայնիւ, Թակոր շատ փորձած է ինքնիրեն ենթարկել արուեստը եւ անոր մասին որոշ ակնարկներ կան իր հին նամակներուն եւ վերյուշերուն մէջ։ Օրինակ՝ 1900-ին, երբ ան գրեթէ 40 տարեկան էր եւ արդէն նշանաւոր գրող, Ջագադիշ Չանտրա Բոսին ուղղուած նամակին մէջ գրած էր. «Դուք կը զարմանաք լսելով, որ ես նստած եմ նկարելու, նկարչական նկարատետրը դրուած է դիմացս: Անօգուտ է ըսել, որ նկարները Փարիզի գեղարուեստական սրահներու համար չեն նախատեսուած եւ ոչ մէկ կասկած չունիմ, որ որեւէ երկրի ազգային պատկերասրահ յանկարծ կ՛որոշէ այդ նկարները ձեռք բերելու համար հարկեր աւելցնել: Սակայն, ինչպէս մայրը իր սէրը աւելի շատ կը շռայլէ ամենաայլանդակ որդիին համար, այնպէս ալ՝ ես, ինձ թաքուն այլայլուած կը զգամ այն հմտութեան համար, որ շատ դիւրութեամբ ինծի կը տրուի»: ԱՆ նաեւ հասկցած էր, որ ինք ռետինը աւելի շատ կ՛օգտագործէ, քան՝ մատիտը եւ կը դժգոհէր արդիւնքներէն, վճռելով, որ նկարիչ դառնալը իրեն համար չէ: <ref>[[R. Siva Kumar]] (2011) ''[[«Վերջին պտուղները, Ռաբինդրանաթ Թակորի գեղանկարները»]]''.</ref>}} Հնդկաստանի Ժամանակակից արուեստներու ազգային պատկերասրահի հաւաքածոյին մէջ Թակորի աշխատանքներէն 102-ը կան: == Քաղաքական հայեացքներ == [[Պատկեր:Gandhi-Tagore-cropped.jpg|alt=Photo of a formal function, an aged bald man and old woman in simple white robes are seated side-by-side with legs folded on a rug-strewn dais; the man looks at a bearded and garlanded old man seated on another dais at left. In the foreground, various ceremonial objects are arrayed; in the background, dozens of other people observe.|աջից|մինի|Թակոր հիւրընկալել է [[Մահաթմա Կանտի|Կանտի]]<nowiki/>ին եւ անոր կնոջ՝ Կաստուրբային, 1940]] Թակոր ընդդիմացած է [[Կայսերականութիւն|կայսերականութեան]] դէմ եւ աջակցած է հնդիկ ազգայնականներուն{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=127}}{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=210}}{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=304}}. այս մէկը կ'երեւի «Մանաստ» ստեղծագործութեան մէջ{{Sfn|Scott|2009|p=10}}։ Այս վկայութիւնը ներկայացուած է [[Հինդու-գերմանական Դաւադրութեան Դատավարութիւն|հինտու-գերմանական դաւադրութեան դատավարութեան]] ժամանակ։ Վերջին զեկոյցները կը հաստատեն, որ Թակոր իրազէկ էր Ղադարիթիներու ծրագիրներու մասին եւ կը հաստատեն, որ ան խնդրած է [[Ճափոն]]<nowiki/>ի վարչապետներ՝ [[Տերաուտի Մասատակէ]]<nowiki/>ի եւ Օկումա Սինգենոբուի օգնութիւնը{{Sfn|Brown|1948|p=306}}։ Աւելի ուշ Թակոր պարսաւագիր գրած է [[Սուադէշի Շարժում|Սուատէշի շարժման]] մասին եւ պտուտակած է զայն 1925-ին գրուած, սուր ծաղր պարունակող «Ճախարակի պաշտամունքը» յօդուածին մէջ{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=261}}։ ԱՆգլիական ղեկավարութեան ներկայութիւնը «մեր սոցիալական մոլութեան քաղաքական ախտանշան» համարելով՝ Ժողովուրդին յորդորած է խուսափիլ զոհի հոգեբանութենէն եւ անոր փոխարէնը՝ յոյսը դնել սեփական ուժերու եւ գիտելիքի վրայ։ Ան պնդած է, որ նոյնիսկ ծայրայեղ աղքատութեան մէջ ապրող մարդոց համար «կոյր յեղափոխութիւնը աւելի նախընտրելի է», քան «ամուր եւ նպատակային կրթութիւնը»{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|pp=239–240}}{{Sfn|Tagore|Chakravarty|1961|p=181}}։ {{Quote box|quote=Ուստի ես կը կրկնեմ, որ մենք երբեք չենք կրնար մարդու ճիշդ նկարագիրը ունենալ, մինչեւ որ անոր չսիրենք։ Քաղաքակրթութիւնը քննութեան եւ գնահատանքի պիտի չենթարկուի, բայց ո՛չ իր զարգանալու կարողութեան չափի համար, այլ՝ թէ որքանով տարածուած եւ արտայայտուած է, իր օրէնքներու եւ կարգերու, մարդկութեան սիրոյ համար։ |-Սադհանա։ «Կեանքի գիտակցում», 1916 .{{Sfn|Tagore|1916|p=111}}|align=left|width=20%|fontsize=85%|quoted=1}} Այսպիսի տեսակէտ ունեցողներէն շատերը զայրացած են։ Նոյնիսկ, 1916-ին [[Սէն Ֆրանսիսքօ|Սէն Ֆրանսիսքո]]<nowiki/>յի հիւրանոցներէն մէկուն մէջ, հնդիկ փախստականները մահափորձ կատարած են անոր վրայ, սակայն անոնց դաւադրութիւնը ձախողած է, երբ ենթադրեալ մարդասպանները վէճի բռնուած են{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=204}}։ == Սանթինիկետան եւ Վիշուա Պհարաթի == [[Պատկեր:Kala Bhavan, Santiniketan.jpg|thumb|[[Գալա Պհաւան]] (Գեղարուեստի ակադեմիա), [[Սանթինիկետան]], [[Հնդկաստան]]]] Թակորը արհամարհած է դպրոցներու մեքենագիտական յիշողութեան դասաւանդման ձեւը․ «Թութակներու վարժեցում» ստեղծագործութեան մէջ թութակներուն կը պահեն վանդակներու մէջ եւ ստիպողաբար թուղթերով կը կերակրեն, մինչեւ որ մահանան{{Sfn|Tagore|Dutta|Robinson|1997|p=267}}{{Sfn|Tagore|Pal|2004}}։ 1917-ին Սանթա Պարպարային այցելութեան ժամանակ, Թակոր համալսարան բանալու նոր միտք յղացած էր։ Ան ձգտած էր «Սանթինիկետանը [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի եւ աշխարհի միջեւ կապող օղակ դարձնել՝ մարդկութեան ուսումնասիրման կեդրոն՝ առանց սահմաններու, ազգերու եւ աշխարհագրական պայմաններու տարանջատման»{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=204}}։ Թակորի հիմնած դպրոցի՝ «Վիշուա Պհարաթի»{{efn|Վիշուա Պհարաթիի ստուգաբանութիւնը․ Սանսկրիտերէն «աշխարհ» ու «տիեզերք» եւ Ռիգվեդիկ (Պհարաթի) աստուածուհիի անունը հնչուած են Սարասուատիի՝ գիտելիքի հովանաւորի հետ{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=220}}։ Վիշուա Պհարաթին նաեւ կը թարգմանուի՝ «Հնդկաստանը աշխարհին մէջ» մասով։}} հիմքը դրուած է 24 Դեկտեմբեր 1918-ին եւ այս մէկը պաշտօնապէս բացուած է 3 տարի ետք{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=220}}։ Թակորը կ'աշխատէր անասնական համակարգով․ աշակերտներուն անհատապէս կը մօտենային, անոնց զգայնական, իմացական եւ հոգեւոր ուղղորդում տալով։ Յաճախ, դասի պահերը ծառերու տակ կ՛ըլլային։ Ան կը հաւաքէր անձնակազմը եւ նուիրաբերութիւններ կ՛ընէր [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպելեան մրցանակ]]<nowiki/>էն ստացած գումարով{{Sfn|Roy|1977|p=175}}։ Սանթինինկետանի մէջ ունեցած տնօրէն-ուսուցչի պարտականութիւնները շարունակաբար կը խլէին իր ժամանակը․ առաւօտեան դասեր կու տար, իսկ կէսօրին եւ երեկոյեան ուսանողներու դասագիրքերը կը կազմէր{{Sfn|Tagore|Chakravarty|1961|p=27}}։ 1921-1919 թուականներուն Թակորը լայնածաւալ մասնակցութեամբ դրամահաւաք կազմակերպած է [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]<nowiki/>ու դպրոցներուն համար{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=221}}։ === Նոպէլեան մրցանակի գողութիւն === 25 Մարտ 2004-ին Վիշուա-Պհարատի համալսարանի չհրկիզուած պահարանէն գողցած են Թակորի Նոպելեան մրցանակը եւ անոր պատկանող քանի մը իրեր<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-03-25/india/28342931_1_tagore-s-nobel-prize-mrinalini-devi-visva-bharati-university|title=Tagore's Nobel Prize stolen|date=25 March 2004|work=[[The Times of India]]|publisher=[[The Times Group]]|accessdate=10 July 2013|archive-date=19 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819183907/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-03-25/india/28342931_1_tagore-s-nobel-prize-mrinalini-devi-visva-bharati-university|dead-url=yes}}</ref>։ 7 Դեկտեմբեր 2004-ին, [[Շուետական Ակադեմիա|Շուէտական ակադեմիա]]<nowiki/>ն Վիշուա-Պհարաթի համալսարանին Թակորի Նոպէլեան մրցանակի ոսկիէ եւ պրոնզէ պատրաստուած երկու կրկնօրինակ նուիրուած էր<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-12-07/india/27146417_1_rabindranath-tagore-s-nobel-prize-visva-bharati-university-replicas|title=Sweden to present India replicas of Tagore's Nobel|date=7 December 2004|work=[[The Times of India]]|publisher=[[The Times Group]]|accessdate=10 July 2013|archive-date=10 July 2013|archive-url=https://archive.today/20130710163535/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-12-07/india/27146417_1_rabindranath-tagore-s-nobel-prize-visva-bharati-university-replicas|dead-url=yes}}</ref>։ Այս պատմութիւնը ոգեշնչած է [[վարիչ]] Սուման Գոշին, որ ֆիլմ նկարահանած է եւ կոչուած է «Նոպելեան մրցանակի գողը»։ == Մէջբերումներ իր խօսքերէն == «Իւրաքանչիւր մարդ արժանի է անսահման սիրոյ․ անոր հոգիի գեղեցկութիւնը սահմաններ չի ճանաչնար»։ Ռապինտրանաթ Թակոր, «Պենկալիոյ նշոյլները»<ref>[http://www.gutenberg.org/files/7951/7951-h/7951-h.htm Glimpses of Bengal]</ref> «Վստահիր սիրոյ, նոյնիսկ եթէ թախիծ կը բերէ։ Մի՛ փակեր սիրտդ»։ Ռապինտրանաթ Թակոր, «Այգեպանը»<ref>[http://www.gutenberg.org/files/6686/6686-h/6686-h.htm The Gardener]</ref> «Երկրի ստորջրեայ արմատները ճիւղերը պտղատու դարձնելու համար յատուցում չեն պահանջեր»։ «Մենք սխալ կը հասկնանք աշխարհը եւ կ՛ըսենք, որ մեզ կը հիասթափեցնէ»։ «Մէկ անգամ, մենք երազին մէջ տեսանք, որ անծանօթներ ենք։ Արթնացանք՝ յայտնաբերելու, որ արժէք ենք իրար համար»։ Ռապինտրանաթ Թակոր, «Մոլորուած թռչունները»<ref>[http://www.gutenberg.org/files/6524/6524-h/6524-h.htm Stray Birds]</ref> «Պարզապէս գոյութիւն ունենալը փառք չունի»<ref name="Հայկական Հանրագիտարան">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1633|title=Հայկական Հանրագիտարան|website=www.encyclopedia.am|language=en-US|accessdate=2018-02-04|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105154155/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1633|dead-url=yes}}</ref>: «Երջանկութիւն է, երբ սիրտդ կու տաս ուրիշին»<ref name="Հայկական Հանրագիտարան"/>: == Ազդեցութիւն եւ ժառանգութիւն == [[Պատկեր:Rabindranath Tagore Bust in Gordon Square.jpg|thumb|upright|Թակորի կիսանդրին, Կորտոնի պուրակ, Պլումսպերի, [[Լոնտոն]]]] [[Պատկեր:Rabindranath Tagore's bust at St Stephen Green Park, Dublin, Ireland.JPG|thumb|upright|Թակորի կիսանդրին Սուրբ [[Ստեփանոս Նախավկայ]]<nowiki/>ի «Գրին» պուրակին մէջ, Տապլին, Իրլանտա]] Ամէն տարի, բազմաթիւ միջոցառումներ նուիրուած են Թակորի յիշատակին․ Կապիփրանամը՝ Թակորի ծննդեան օրուան առիթով կատարուած տօնակատարութեան մասնակից կը դառնայ ամբողջ աշխարհի խումբերով։ Ամենամեայ Թակորի յիշատակման օրը կ՛անցնի [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանագներ]]<nowiki/>ու [[Իլլինոյս]] նահանգի Ուրպանա բնակավայրին մէջ։ Ռապինտրա Փաֆ Պարիկրաման՝ ուխտագնացութիւններ [[Կալկաթա]]<nowiki/>յէն դէպի [[Սանթինիկետան]] եւ քերթուածներու երեկոները անոր ծննդեան օրուան կարեւոր միջոցառումներէն են{{Sfn|University of Illinois at Urbana-Champaign}}{{Sfn|Chakrabarti|2001}}{{Sfn|Hatcher|2001}}։ Պենկալական մշակոյթը լեցուն է անոր ժառանգութեամբ՝ թէ՛ պենկալերէնի, եւ թէ՛ արուեստի մէջ, եւ թէ քաղաքականութեան մէջ. Թակորի ձգած ժառանգութիւնը արժէքաւոր էր։ [[Ամարտեայ Սէն]]<nowiki/>ը Թակորին «բարձունքի կերպար» համարած է՝ «բազմակողմանի եւ խորապէս.․․ ժամանակակից մտածող »{{Sfn|Hatcher|2001}}: Թակորի բնագիրներէն մէկը՝ 1939-ին գրուած «Ռապինտրա Ռաչանաւալին», յայտարարուած է սուրբ ստեղծագործութիւն, որպէս իր ազգի մշակութային սքանչելի հարստութիւն, իսկ անոր կոչած են՝ «Հնդկաստանի լաւագոյն բանաստեղծ»{{Sfn|Kämpchen|2003}}։ {{Quote box|quote=<poem>Ո՞վ ես դուն, ընթերցող, որ հարիւրաւոր տարիներ ետք կը կարդաս իմ բանաստեղծութիւնները։ Այս գարնան հարստութենէն ես չեմ կրնար քեզ ուղարկել նոյնիսկ ծաղիկ մը, հեռաւոր ամպերու մէկ ոսկէ շերտ։ Բաց դռներդ եւ շուրջդ նայիր։ Քու ծաղկող պարտեզէդ հարիւրաւոր տարիներ առաջ անհետացած ծաղիկներու բուրաւէտ յիշողութիւնները հաւաքէ։ Սիրտի բերկրանքով դուն կրնաս ետ զգալ կենդանի հրճուանքը, որ հնչեց գարնանային առաւօտ մը՝ իր խինդով լցուած ձայնը ուղարկելով հարիւրաւոր տարիներ դէպի միւս կողմ»։</poem>|source=— «Այգեպանը» 1915 թուական {{Sfn|Tagore|Ray|2007|p=104}}|align=left|width=20%|fontsize=85%|quoted=1}}Թակորը մեծ հռչակի տիրացած է գրեթէ ամբողջ Եւրոպայի, [[Հիւսիսային Ամերիկա]]<nowiki/>յի եւ [[Արեւելեան Ասիա|Արեւելեան Ասիոյ]] մէջ։ Ան Դարթինգթոն Հոլ դպրոցի՝ յառաջադիմական համատեղ ուսումնական հաստատութեան համահիմնադիրն էր{{Sfn|Farrell|2000|p=162}} եւ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է [[Ճափոնացիներ|ճափոնացի]] հեղինակներու վրայ, անոնցմէ են նաեւ՝ [[Յասունարի Կաւապաթա]]<nowiki/>յի, որ [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպէլեան մրցանակ]]<nowiki/>ի դափնեկիր եղած է{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=202}}։ Թակորի աշխատանքները թարգմանուած են [[անգլերէն]]<nowiki/>ի, [[գերմաներէն|գերմաներէնի]], [[սպաներէն]]<nowiki/>ի եւ եւրոպական այլ լեզուներու։ Թարգմանիչներէն են չեխ հնդկագէտ [[Վինսենդ Լեսնի]]<nowiki/>ն{{Sfn|Cameron|2006}}, [[Նոբելեան Մրցանակ|Նոպէլեան մրցանակ]]<nowiki/>ի դափնեկիր [[Անդրէ Ժիդ|Անտրէ Ժիտ]]<nowiki/>ը, ռուս բանաստեղծուհի [[Աննա Ախմատովա]]<nowiki/>ն{{Sfn|Sen|2006|p=90}}, նախկին վարչապետ, թուրք [[Բիւլենտ Էջեւիտ|Պիւլենտ Էճեւիտ]]ը{{Sfn|Kinzer|2006}} եւայլն։ Թակորի, [[Ամերիկա]]<nowiki/>յի մէջ անցուցած է դասախօսական շրջագայութիւններ, մասնաւորապէս՝ 1916-1917 թուականներու դասախօսութիւնները, մասնակիցներու բարձր գնահատանքին արժանացած են։ Որոշ, հաւանաբար յօրինուած վիճաբանութիւններ{{efn|Թակորի կեանքին մէջ վիճաբանութիւններ ալ եղած են՝ անոր փոխյարաբերութիւնները հնդիկ ազգայնականներ՝ Սուբաս Չանդրա Պոսի եւ Ռաշ Պեհարի Ռոսի հետ, համայնավարութեան ձգտումները, Նիւ Եորքի հնդիկ ազգայնականներէն բռնագրաւուած թուղթերը, ըստ որուն՝ ան ներգրաւուած էր գերմանացիներու կողմէ՝ Ռաճի դէմ կազմակերպած դաւադրութեան պատճառով։ Վերջիններս, որոշ չափով վնաս հասցուցած են Թակորի կերպարին եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ կազմակերպուած գիրքերու վաճառքին։ Մուսսոլինի հետ անոր յարաբերութիւնները եւ երկակի կարծիքները շատերուն մօտ զայրոյթ առաջացուցած են։ Թակորի մօտ ընկեր Ռոմէն Ռոլանը յուսահատօրէն գրած է․ «ան կը հրաժարի հանուն Եւրոպայի եւ Հնդկաստանի անկախ էակներուն՝ բարոյական առաջնորդի իր դերէն »{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=273}}}}, անոնք որոնք ներգրաւած էին Թակորին, բացասաբար անդրադարձած են անոր ժողովրդականութեանը ու 1920-ի վերջերուն՝ [[Ճափոն]]<nowiki/>ի եւ [[Հիւսիսային Ամերիկա]]<nowiki/>յի մէջ կազմակերպուած գիրքերու վաճառքին, զայն անուանելով՝ «գրեթէ ամբողջական խաւարին մէջ» [[Պենկալիա|Պենկալիոյ]] սահմաններէն դուրս{{Sfn|Sen|1997}}։ [[Սալման Ռուշտի]]ի [[Նիգարակուա]] այցելութեան ժամանակ բացայայտուած է վերջինիս թաքուն ակնածանքը՝ Թակորի հանդէպ{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|p=255}}։ Թարգմանութիւններու միջոցով, ան մեծ ներգործութիւն ունեցած է չիլիցիներ՝ [[Փապլօ Ներուտա]]<nowiki/>յի եւ Գաբրիէլա Միստրալի վրայ, մեքսիքացի գրող Օքթաւիօ Պասի, սպանացիներ՝ Խօզէ Օրթեկա ի Կասեթի, Զենոպիա Կամբրուպիի եւ Խուան Ռամոն Խիմենէսի վրայ։ 1914-1922 թուականներուն, Թակորի ժողովածուներէն քսաներկուքը, Խիմենէսի ու Կամբրուպիի համատեղ աշխատանքով, անգլերէնէն թարգմանուած են սպաներէնի, որոնց ժամանակ քանի մը գլխաւոր ստեղծագործութիւններու վերնագիրները փոփոխութեան ենթարկուած են։ Այդ տարիներուն Խիմենէսը զարգացուցած էր «մերկ բանաստեղծութիւնը»{{Sfn|Dutta|Robinson|1995|pp=254–255}}։ Օրթեկա ի Կասեթը Թակորի մասին գրած է․ «Թակոր իր հմայքի համար պարտական է բուռն ցանկութեամբ խօսելու կատարելութեան մասին, որ մենք բոլորս ունինք։ Թակոր կ'արթնցնէ մանկական զարմանքի քուն մտած զգացում մը, ան օդը կը բարձրացնէ ընթերցողին՝ իր տուած բոլոր տեսակի հիասքանչ խոստումներով, այն ընթերցողին, որ աւելի խորութեամբ ներմուծուած արեւելեան խորհրդապաշտութեանը այնքան ալ ուշադրութիւն չի դարձներ»։ Թակորի աշխատանքները ազատ հրատարակութեամբ սկսած են շրջանառուիլ 1920-էն, [[Փլաթօ|Փլաթո]]<nowiki/>յի, [[Միգէլ տէ Սերուանդես|Միգէլ տէ Սերուանդէս]]<nowiki/>ի, [[Ճոհան Վոլֆկանկ Ոն Կյոթէ|Եոհան Վոլֆկանկ վոն Կէօթէ]]<nowiki/>ի եւ [[Լեւ Թոլսթոյ]]<nowiki/>ի գործերուն հետ միասին։ Շատերը կը կարծէին, որ Թակորին գերագնահատած են։ Կրեհեմ Կրինը կասկածներ յայտնած էր անոր վերաբերեալ, ըսելով, որ «որեւէ մէկը, բացի պարոն [[Ուիլեամ Պաթլեր Եյթս|Եյթս]]<nowiki/>էն կրնայ լրջօրէն դաս քաղել Թակորի բանաստեղծութիւններէն»։ Արեւմտեան քանի մը ակնառու երկրպագուներ, ներառեալ՝ Էզրա Փաունտը եւ նոյնիսկ, քիչ մըն ալ Եյթսը քննադատած են Թակորի աշխատանքները։ Եյթսը, որ բացարձակապէս չէր տպաւորուած Թակորի անգլերէն թարգմանութիւններով, շատ կոպիտ արտայայտուած է անոր մասին եւ օգտագործած է «Անիծեալ Թակորը․․․ Ես ու Սթարջ Մուրը երեք գիրք կէս թողեցինք, եւ յետոյ, երբ ան մտածեց, որ աւելի կարեւոր է լաւ անգլերէն գիտնալ, քան մեծ բանաստեղծ ըլլալը, ան մէկ զգացապաշտութիւն պարունակող տխմարութիւն հրատարակեց եւ կործանեց իր համբաւը։ Թակորը անգլերէն չի գիտեր, ոչ մէկ հնդիկ անգլերէն չի գիտեր»{{Sfn|Sen|1997}}{{Sfn|Bhattacharya|2001}}: Ուիլիամ Ռատիսը, որ մշակած է Թակորի բանաստեղծութիւնները, զանոնք աւելի մօտեցնելով անգլիականին, հարց մը բարձրացուցած է․ «Ու՞ր է անոնց տեղը համաշխարհային գրականութեան մէջ»{{Sfn|Tagore|Radice|2004|p=26}}։ Ռատիսը Թակորին ընկալած է որպէս «մօտաւորապէս հակամշակութային», «նոր տեսակի դասական» գրող, որ ըստ իրեն պիտի բուժէր «20-րդ դարու խորտակուող ռոմանթիք խառնաշփոթութիւնն ու քաոսը»{{Sfn|Bhattacharya|2001}}{{Sfn|Tagore|Radice|2004|pp=26–31}}։ Թարգմանուած տարբերակով Թակորը «գրեթէ անիմաստ է»{{Sfn|Tagore|Radice|2004|pp=18–19}} եւ անգլերէն թարգմանութիւններու ենթաբաժինները որոշ չափով իջեցուցած են անոր համաշխարհային հռչակը։ {{quote|իւրաքանչիւրը, որ ծանօթ է Թակորի բնօրինակ բանաստեղծութիւններուն, չի կրնար բաւարարուիլ իր ցանկացած թարգմանութեամբ (նաե՛ւ անոնք, որ ստեղծուած են Եյթսի օգնութեամբ, ինչպէս նաեւ անոնք, որ ստեղծուած են առանց անոր)։ Նոյնիսկ արձակ թարգմանութիւնները որոշ չափով աղաւաղուած են։ Էտուարտ Մորկան Ֆորսթերը «Տունը եւ աշխարհը» ստեղծագործութեան մասին նշած է, որ «թեման շատ գեղեցիկ է», բայց կախարդանքը «կ՛անհետանայ թարգմանութեան մէջ» կամ «այն փորձի, որ այնքան ալ չէր յաջողած»։|2=[[Ամարտիա Սեն]]|3="Tagore and His India".{{Sfn|Sen|1997}}}} == Թանգարաններ == [[Պատկեր:Interior_room,_Jorasanko_Mansion,_Kolkata,_India.jpg|մինի|Այն սենեակը, ուր մահացած է Թակորը, Ճորասանկօ Թհակուր Բարի, [[Կալկաթա]]]] [[Պատկեր:রবীন্দ্রনাথ এর ব্যবহৃত তরী (2).jpg|մինի|Թակորներու ընտանիքի տուն-նաւակը՝ «Պաճրան», Շիլաիտահա, Կուտիպասի, [[Պանկլատէշ]]]] [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի եւ [[Պանկլատէշ]]<nowiki/>ի մէջ Ռապինտրանաթ Թակորին նուիրուած հինգ թանգարան կայ։ * Ռապինտրանա Բհարաթիի թանգարան, Ճորասանկօ Թհակուր Բարի, [[Կալկաթա]], [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի * Թակորի յիշատակի թանգարան, Շիլաիտահա Կուտիպասի, [[Պանկլատէշ]] * Թակորի յիշատակի թանգարան, Շահզադպուր Կաչհարիբարի, Շահզադպուր, [[Պանկլատէշ]] * Ռապինտրա Բհաւանի թանգարան, Սանտինիկետան, [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի * Ռաբինտրայի թանգարան, Մանգփու, Կալիմփոնգ, [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի Ճորասանկօ Թհակուր Բարին (պենկալերէն՝ Թհակուրներու առանձնատուն, անգլիականցուած՝ Թակորներու առանձնատուն) Թակորներու ընտանիքի տոհմական տունն է, որ կը գտնուի [[Կալկաթա]]<nowiki/>յի հիւսիսը՝ Ճորասանկոյի մէջ։ Ներկայիս, այս մէկը կը գտնուի Ռապինտրա Բհարաթի համալսարանի տարածքին մէջ։ Այդ մէկը այն տունն է, ուր ան ծնած է, անցուցած է իր մանկութեան մեծ մասը եւ ուր 7 Օգոստոս 1941-ին մահացած է։ Շիլաիտահա Կութիպատի<ref>{{cite web|url=http://www.kumarkhali.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=27|title=Shilaidaha Kuthibari: Out of focus By Ershad Kamol|publisher=www.kumarkhali.com|accessdate=29 December 2010|archive-date=13 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713173703/http://www.kumarkhali.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57&Itemid=27|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thekushtiatimes.com/08/11/2010/kuthibari-of-rbindranath/|title=Kuthibari of Rbindranath|work=The Kushtia Times|accessdate=29 December 2010|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041034/http://www.thekushtiatimes.com/08/11/2010/kuthibari-of-rbindranath/|dead-url=yes}}</ref> ({{lang-bn|শিলাইদহ}}) բնակավայր է, որ կը գտնուի [[Պանկլատէշ]]<nowiki/>ի մէջ՝ Կուշթիայի շրջանի Կումարխալի մէջ։ Այս վայրը յայտնի է Դուարկանաթ Թակորի կառուցած գիւղական տունով՝ Կութի Բարիով։ Թակորը կեանքի որոշ շրջան մը ապրած է Կութի Բարի մէջ, եւ անոր նշանաւոր բանաստեղծութիւնները հոն ծնած են իր բնակութեան տարիներուն։ Այժմ, այս մէկը կը կոչուի՝ Թակորի յիշատակի թանգարան։ Այնտեղ կը ցուցադրուին շատ իրեր, որոնք բանաստեղծը օգտագործած է այդ տունը ապրած ժամանակ, անոնցմէ են՝ անոր մահճակալը, զգեստապահարանը, երկաթէ սնտուկը, շրջանակներով նկարները եւ իր տուն-նաւակը։ Շահզադպուր Կաչհարիիպարին դարձած է անոր նուիրուած թանգարան եւ յուշարձան։ Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին շատ շինծու եւ պատմական արժէք ունեցող նմոյշներ, անոնցմէ են՝ կօշիկները, փայտէ ոտնամանները եւ դաշնամուրը։ Եօթը սենեակէ բաղկացած այդ շինութիւնը արդէն հետաքրքրական ճարտարապետական ժառանգութիւն մըն է։ Թանգարաններէն զատ նաեւ կը գործէ «Ռապինտրա Թիրթա» մշակութային կեդրոնը, որ կը գտնուի Հնդկաստանի՝ Կալկաթայի Նիւ Թաուն շրջանին մէջ։ == Ստեղծագործութիւններու ցանկ == {{main|Ռապինտրանաթ Թակորի ստեղծագործութիւններու ցանկ}} Թակորի ամբողջական պենկալերէն ստեղծագործութիւններու 1415-ի Անգլիական Անգլերէն հրատարակութիւնը կազմակերպած է Բնական լեզուներու հետազոօութեան արուեստագիտութեան հասարակութիւնը (ԲՆՀՏՀ, SNLTR)։ Թարգմանութիւնները կարելի է գտնել «Կուտենպերկ» ծրագիրին եւ Ուիքիդարանին մէջ։ Յաւելեալ աղբիւրները վարը յիշուած են։ === Բնօրինակ ստեղծագործութիւններ === Պենկալերէն {{Col-begin|width=75%}} {| |- !Բանաստեղծութիւն |- |* ভানুসিংহ ঠাকুরের পদাবলী||''[[Bhānusiṃha Ṭhākurer Paḍāvalī]]''||''(«Պհանուշիմա Թհակուրի երգերը»)''||1884 |- |* মানসী||''Manasi''||''(«Կատարեալը»)''||1890 |- |* সোনার তরী||''Sonar Tari''||''(«Ոսկէ մակոյկ»)''||1894 |- |* গীতাঞ্জলি||''Gitanjali''||''(«Զոհաբերութեան երգեր»)''||1910 |- |* গীতিমাল্য||''Gitimalya''||''(«Երգերու ծաղկաշղթայ»)''||1914 |- |* বলাকা||''Balaka''||''(«Կռունկներու թռիչքը»)''||1916 |- ! Թատերախաղեր |- |* বাল্মিকী প্রতিভা||''[[Valmiki-Pratibha]]''||''(«Վալմիկայի հանճարը»)''||1881 |- |* বিসর্জন||''Visarjan''||''(«Զոհաբերութիւն»)''||1890 |- |* রাজা||''[[Raja (play)|Raja]]''||''(«Մութ պալատի թագաւորը»)''||1910 |- |* ডাকঘর||''Dak Ghar''||(''«Փոստը»'')||1912 |- |* অচলায়তন||''Achalayatan''||''(«Անշարժը»)''||1912 |- |* মুক্তধারা||''Muktadhara''||''(«Ջրվէժը»)''||1922 |- |* রক্তকরবী||''Raktakaravi''||(''«Կարմիր դափնեվարդեր»'')||1926 |- ! Վիպագրութիւն |- |* নষ্টনীড়||''[[Nastanirh]]''||''(«Քանդուած բոյն»)''||1901 |- |* গোরা||''Gora''||(''«Կորա»'')||1910 |- |* ঘরে বাইরে||''[[Ghare Baire]]''||''(«Տունը եւ աշխարհը»)''||1916 |- |* যোগাযোগ||''Yogayog''||''(«Հակառակ հոսանքներ»)''||1929 |- ! Ինքնակենսագրութիւն |- |* জীবনস্মৃতি||''Jivansmriti''||(''«Իմ վերյուշերը»'')||1912 |- |* ছেলেবেলা||''Chhelebela''||(''«Իմ պատանեկութեան օրերը»'')||1940 |} {{Col-end}} ---- '''Անգլերէն''' {{Col-begin|width=50%}} {| |- |* ''«Միտքի հետքեր»'' ||1921<ref group=original>{{Citation|title=Thought Relics|publisher=Internet Sacred Text Archive|url=http://www.sacred-texts.com/hin/tagore/tr/tr01.htm}}</ref> |} {{Col-end}} === Թարգմանութիւններ === {| style="float:right;" |- |style="vertical-align:top;"| [[File:Dejvice, Thákurova, Thákurova busta (01).jpg|thumb|right|upright|Թհակուրի փողոց, [[Փրակա]], [[Չեխիա|Չեխական Հանրապետութիւն]], ]] |- |style="vertical-align:top;"| [[File:Rabindranath-Tagore-bust-Patel-memorial-(cropped).jpg|thumb|right|upright|alt=A bronze bust of a middle-aged and forward-gazing bearded man supported on a tall rectangular wooden pedestal above a larger plinth set amidst a small ornate octagonal museum room with pink walls and wooden panelling; flanking the bust on the wall behind are two paintings of Tagore: to the left, a costumed youth acting a drama scene; to the right, a portrait showing an aged man with a large white beard clad in black and red robes.|Թակորի սենեակը, «Սարտար Պատել» յուշարձանը, [[Ահմատապատ]], [[Հնդկաստան]]]] |} <!--{|align="right" |- |style="vertical-align:top;"|[[File:Jorasanko Thakur Bari.jpg|thumb|right|upright|alt=A brick-red mansion in the background, shaded by a row of large trees; in the foreground, a manicured lawn with a perimeter of trimmed round bushes.|''[[Jorasanko Thakur Bari]].'']] |style="vertical-align:top;"|[[File:Tagore Kuthibari.jpg|thumb|right|upright|alt=A large three-story white concrete mansion with burnt sienna trimmings and a second-floor balcony set amid landscaped gardens and palm trees under a blue sky.|''Shelaidaha Kuthibari'', Kushtia, Bangladesh.]] |- |style="vertical-align:top;"|[[File:Interior room, Jorasanko Mansion, Kolkata, India.jpg|thumb|right|upright]] |style="vertical-align:top;"|[[File:Robi Kuthibari0015.JPG|thumb|right|upright]] |}--> ---- '''Անգլերէն''' {{Col-begin|width=50%}} {| |- |* ''«Չիտրա»'' ||1914<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=2502|name=Chitra}}</ref> |- |* ''«Ստեղծարար ամբողջութիւն«»'' ||1922<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=23136|name=Creative Unity}}</ref> |- |''* «Կիսալուսինը»'' ||1913<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6520|name=The Crescent Moon}}</ref> |- |''* «Գարնան շրջապտոյտ»'' ||1917<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=24607|name=The Cycle of Spring}}</ref> |- |''* «Լուսատտիկներ»'' ||1928 |- |''* «Բերքահաւաք»'' ||1916<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6522|name=Fruit-Gathering}}</ref> |- |''* «Փախստականը»'' ||1916<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=7971|name=The Fugitive}}</ref> |- |''* «Այգեպանը»'' ||1913<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6686|name=The Gardener}}</ref> |- |''* «Գիթանճալի՝ Զոհաբերութեան երգեր»'' ||1912<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=7164|name=Gitanjali}}</ref> |- |''* «Պենկալիոյ նշոյլները»'' ||1920<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=7951|name=Glimpses of Bengal}}</ref> |- |''* «Տունը եւ աշխարհը»'' ||1921<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=7166|name=The Home and the World}}</ref> |- |* ''«Սոված քարերը»'' ||1916<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=2518|name=The Hungry Stones}}</ref> |- |''* «Ես չեմ թողեր՝ դուն հեռանաս», բանաստեղծութիւններու ընտրանի'' ||1991 |- |* ''«Մութ պալատի թագաւորը»'' ||1914<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6521|name=The King of the Dark Chamber}}</ref> |- |* ''«Նամակներ՝ Եւրոպայի փախստականէն»'' ||2012 |- |''* «Աստծոյ սիրուհին»'' ||2003 |- |''* «Մաշի»'' ||1918<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=34757|name=Mashi}}</ref> |- |* ''«Իմ պատանեկութեան օրերը»'' ||1943 |- |* ''«Իմ վերյուշերը»'' ||1917<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=22217|name=My Reminiscences}}</ref> |- |* ''«Ազգայնականութիւն»'' ||1917 |- |* ''«Փոստը»'' ||1914<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6523|name=The Post Office}}</ref> |- |* ''«Սատհանա, Կեանքի գիտակցումը»'' ||1913<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6842|name=Sadhana: The Realisation of Life}}</ref> |- |* «''Նամակներու ընտրանի»'' ||1997 |- |* ''«Բանաստեղծութիւններու ընտրանի»'' ||1994 |- |''* «Պատմուածքների ընտրանի»'' ||1991 |- |''* «Քապիրի երգերը»'' ||1915<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6519|name=Songs of Kabir}}</ref> |- |''* «Ճափոնիայի ոգին»'' ||1916<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=33131|name=The Spirit of Japan}}</ref> |- |''* «Պատմուածքներ Թակորէն»'' ||1918<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=33525|name=Stories from Tagore}}</ref> |- |''* «Մոլորուած թռչունները»'' ||1916<ref group=text>{{Gutenberg|bullet=none|no=6524|name=Stray Birds}}</ref> |- |''* «Կոչում»'' ||1913<ref name="Vocation">{{Citation|title=Vocation|year=2007|publisher=Ratna Sagar|page=64|isbn=81-8332-175-5}}</ref> |- |''* «Խորտակում»'' ||1921 |} {{Col-end}} === Պենկալերէն === * ''Նատիր Փուճա'' – 1932 – Թակորի նկարահանած միակ ֆիլմը * ''Նաուկատուպի'' – 1947 («''Նաուկատուպի''») – [[Nitin Bose|Նիթին Պոս]] * ''Կապուլիվա'' – 1957 ''(«Մրգեր վաճառողը՝ Քապուլէն»'') – Տաբան Սինհա * ''Կշուտիթա Փաշաան'' – 1960 (''«Կշուտիթա Փաշաան»'') – Տաբան Սինհա * ''Տին Կանեայ'' – 1961 (''«Տին Կանեայ»'') – [[Սաթյաճիթ Ռայ]] * ''Չարուլաթա ''- 1964 (''«Նաստանիրհ»'') – Սաթյաճիթ Ռայ * ''Տունը եւ աշխարհը'' – 1985 («''Տունը եւ աշխարհը'' ») – Սաթյաճիթ Ռայ * ''Չոկեր Պալի'' – 2003 (''«Չոկեր Պալի»'') – Ռիտուպարնռ Կոշ * ''Շաստի'' – 2004 («''Շաստի''») – Չաշի Նազրուլ Իսլամ * ''Շուա'' – 2006 ''(«Շուաշինի»)'' – Չաշի Նազրուլ Իսլամ * ''Չատուրանգա'' – 2008 ''(«Չատուրանգա»'')– Սուման Միկհոպադահյայ * ''Էլար Չար Ադհյայ'' – 2012 (''«Չար Ադհյայ''») – Բափփադիտեայ Բանդյոպադհեայ === Հինդի === * ''Զոհաբերութիւն'' – 1927 («Պալիդան») – Նանանդ Պհոճայ եւ Նաւալ Կանտի * ''Միլան''– 1946 («Նաուկա Տուբի») – Նիթին Պոս * ''Փոստը'' - 1965 («Փոստը») - Զուլ Վելլանի * ''Կապուլիուա'' – 1961 («Կապուլիուա») – [[Պիմալ Ռոյ]] * ''Ուպհաար'' – 1971 («Սամապտի») – Սուդհենդու Ռոյ * ''Լեկին․․․․'' – 1991 («Կշուդիտա Պաշաան») – [[Կուլզար]] * ''Չար Ադհեայ'' – 1997 («Չար Ադհեայ») – Կումար Շահանի * ''Կաշմակաշ'' – 2011 («Նաուգա Տուպի») – Ռիտուպարնո Կոշ * ''Բիխարին'' == Գրականութիւն == === Հիմնական === '''Ժողովածուներ''' {{Refbegin}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date=January 1952|year=1952|title=Collected Poems and Plays of Rabindranath Tagore|publisher=Macmillan Publishing|isbn=978-0-02-615920-3<!--0026159201-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date=1984|year=1984|title=Some Songs and Poems from Rabindranath Tagore|publisher=East-West Publications|isbn=978-0-85692-055-4<!--085692055X-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Alam|first2=F<!--akrul-->. (editor)|last3=Chakravarty|first3=R<!--adha-->. (editor)|publication-date=15 April 2011|year=2011|title=The Essential Tagore|publisher=Harvard University Press|page=323|isbn=978-0-674-05790-6<!--0674057902-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Chakravarty|first2=A<!--miya-->. (editor)|publication-date=1 June 1961|year=1961|title=A Tagore Reader|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-5971-5<!--0807059714-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Dutta|first2=K<!--rishna-->. (editor)|last3=Robinson|first3=A<!--ndrew-->. (editor)|author3-link=W. Andrew Robinson|publication-date=28 June 1997|year=1997|title=Selected Letters of Rabindranath Tagore|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59018-1<!--0521590183-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Dutta|first2=K<!--rishna-->. (editor)|last3=Robinson|first3=A<!--ndrew-->. (editor)|author3-link=W. Andrew Robinson|publication-date=November 1997|year=1997|title=Rabindranath Tagore: An Anthology|publisher=Saint Martin's Press|isbn=978-0-312-16973-2<!--0312169736-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Ray|first2=M<!--ohit-->. K. (editor)|publication-date=10 June 2007|year=2007|title=The English Writings of Rabindranath Tagore|publisher=Atlantic Publishing|volume=1|isbn=978-81-269-0664-2<!--8126906642-->}} {{Refend}} '''Բնօրինակներ''' {{Refbegin}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date=1916|year=1916|title=Sādhanā: The Realisation of Life|publisher=Macmillan|url=https://books.google.am/books?id=1ADftQVyteYC<!--&#124;accessdate=10 September 2011-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date=1930|year=1930|title=[[The Religion of Man]]|publisher=Macmillan}} {{Refend}} '''Թարգմանութիւներ''' {{Refbegin}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Mukerjea|first2=D<!--evabrata-->. (translator)|publication-date=1914|year=1914|title=The Post Office|publisher=Macmillan|publication-place=London}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Pal|first2=P<!--alash-->. B<!--aran-->. (translator)|title=The Parrot's Tale|periodical=Parabaas|publication-date=1 December 2004|year=2004|url=http://www.parabaas.com/translation/database/translations/stories/gRabindranath_parrot.html<!--&#124;accessdate=29 September 2011--><!--&#124;quote=The King felt the bird. It didn't open its mouth and didn't utter a word. Only the pages of books, stuffed inside its stomach, raised a ruffling sound.-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Radice|first2=W<!--illiam-->. (translator)|author2-link=William Radice|publication-date=1 June 1995|year=1995|title=Rabindranath Tagore: Selected Poems|edition=1st|publisher=Penguin|publication-place=London|isbn=978-0-14-018366-5<!--0140183663-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Radice|first2=W<!--illiam--> (translator)|author2-link=William Radice|publication-date=28 December 2004|year=2004|title=Particles, Jottings, Sparks: The Collected Brief Poems|publisher=Angel Books|isbn=978-0-946162-66-6<!--0946162662-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|last2=Stewart|first2=T<!--ony-->. K. (translator)|last3=Twichell|first3=C<!--hase-->. (translator)|publication-date=1 November 2003|year=2003|title=Rabindranath Tagore: Lover of God|series=Lannan Literary Selections|publisher=Copper Canyon Press|isbn=978-1-55659-196-9<!--1556591969-->}} {{Refend}} ===Երկրորդական=== '''Յօդուածներ''' {{Refbegin|2}} * {{Citation|last=Bhattacharya|first=S<!--abyasachi-->.|publication-date=2 September 2001|year=2001|title=Translating Tagore|publisher=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/thehindu/2001/09/02/stories/1302017r.htm|accessdate=9 September 2011|location=Chennai, India|archivedate=1 November 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031101144150/http://www.hindu.com/thehindu/2001/09/02/stories/1302017r.htm|deadurl=yes}} * {{Citation|last=Brown |first=G<!--iles-->. T.|title=The Hindu Conspiracy: 1914–1917|publication-date=August 1948|year=1948|publisher=University of California Press|journal=The Pacific Historical Review|volume=17|issue=3|pages=299–310|issn=0030-8684|doi=10.2307/3634258}} * {{Citation|last=Cameron|first=R<!--ob-->.|publication-date=31 March 2006|year=2006|title=Exhibition of Bengali Film Posters Opens in Prague|periodical=Radio Prague|url=http://www.radio.cz/en/article/77431<!--http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/exhibition-of-bengali-film-posters-opens-in-prague-->|accessdate=29 September 2011<!--|quote=Lesny was the first European person to translate Rabindranath Tagore from the original into a European language, the first European or westerner ever.-->}} * {{Citation|last=Chakrabarti|first=I<!--ndrani-->.|publication-date=15 July 2001|year=2001|title=A People's Poet or a Literary Deity?|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pIndrani1.html|accessdate=17 September 2011}} * {{Citation|last=Das|first=S<!--oumitra-->.|publication-date=2 August 2009|year=2009|title=Tagore's Garden of Eden|url=http://www.telegraphindia.com/1090802/jsp/calcutta/story_11299031.jsp|accessdate=29 September 2011<!--|quote=the garden in Panihati where the child Rabindranath along with his family had sought refuge for some time during a dengue epidemic. That was the first time that the 12-year-old poet had ever left his Chitpur home to come face-to-face with nature and greenery in a Bengal village.-->|location=Calcutta, India|work=The Telegraph}} * {{Citation|last=Dasgupta|first=A<!--nirban-->.|publication-date=15 July 2001|year=2001|title=Rabindra-Sangeet as a Resource for Indian Classical ''Bandishes''|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pAnirban1.html|accessdate=17 September 2011}} * {{Citation|last=Dyson|first=K<!--etaki-->. K<!--ushari-->.|title=Rabindranath Tagore and His World of Colours|publication-date=15 July 2001|year=2001|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pKetaki2.html|accessdate=26 November 2009}} * {{Citation|last=Ghosh|first=B<!--haswati-->.|title=Inside the World of Tagore's Music|periodical=Parabaas|publication-date=August 2011|year=2011|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pBhaswati2.html|accessdate=17 September 2011}} * {{Citation|last=Harvey|first=J<!--onathan-->.|author-link=Jonathan Harvey (composer)|publication-date=1999|year=1999|title=In Quest of Spirit: Thoughts on Music|publisher=University of California Press<!--|quote=Works published after 1977-->|url=http://www.vivosvoco.com/listofworks.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20010506112222/http://www.vivosvoco.com/listofworks.html|dead-url=yes|archive-date=6 May 2001|accessdate=10 September 2011|archivedate=6 May 2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010506112222/http://www.vivosvoco.com/listofworks.html|deadurl=yes}} * {{Citation|last=Hatcher|first=B<!--rian-->. A.|publication-date=15 July 2001|year=2001|title=''Aji Hote Satabarsha Pare'': What Tagore Says to Us a Century Later|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pBrian1.html|accessdate=28 September 2011}} * {{Citation|last=Hjärne|first=H<!--arald-->.|publication-date=10 December 1913|year=1913|title=The Nobel Prize in Literature 1913: Rabindranath Tagore—Award Ceremony Speech|publisher=[[Nobel Foundation]]|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/press.html|accessdate=17 September 2011<!--|quote=Tagore's ''Gitanjali: Song Offerings'' (1912), a collection of religious poems, was the one of his works that especially arrested the attention of the selecting critics.-->}} * {{Citation|last=Jha|first=N<!--armadeshwar-->.|publication-date=1994|year=1994|title=Rabindranath Tagore|journal=PROSPECTS: The Quarterly Review of Education|volume=24<!--XXIV-->|issue=3/4|pages=603–19|publisher=UNESCO: International Bureau of Education|publication-place=Paris|url=http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/tagoree.PDF|accessdate=30 August 2011|archivedate=10 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111110033655/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/tagoree.PDF|deadurl=yes}} * {{Citation|last=Kämpchen|first=M<!--artin-->.|publication-date=25 July 2003|year=2003|title=Rabindranath Tagore in Germany|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pMartin1.html|accessdate=28 September 2011}} * {{Citation|last=Kinzer|first=S<!--tephen-->.|publication-date=5 November 2006|year=2006|title=Bülent Ecevit, Who Turned Turkey Toward the West, Dies|periodical=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2006/11/06/world/europe/06iht-web.1106ecevit.3406951.html|accessdate=28 September 2011<!--|quote=He published several volumes of poetry and translated the works of T. S. Eliot and Rabindranath Tagore.-->}} * {{Citation|last=Kundu|first=K<!--alyan-->.|publication-date=7 May 2009|year=2009|title=Mussolini and Tagore|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pKalyan.html|accessdate=17 September 2011}} * {{Citation|last=Mehta|first=S<!--uketu-->.|author-link=Suketu Mehta|title=The First Asian Nobel Laureate|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|publication-date=23 August 1999|year=1999|url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/tagore1.html|accessdate=30 August 2011|archivedate=10 February 2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010210221336/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/tagore1.html|deadurl=yes}} * {{Citation|last=Meyer|first=L<!--iesbeth-->.|publication-date=15 July 2004|year=2004|title=Tagore in The Netherlands|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pMeyer.html|accessdate=30 August 2011}} * {{Citation|last=Mukherjee|first=M<!--eenakshi-->.|publication-date=25 March 2004|year=2004|title=''Yogayog'' ("Nexus") by Rabindranath Tagore: A Book Review|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/brMeenakshi.html|accessdate=29 September 2011}} * {{Citation|last=Pandey|first=J<!--himli-->. M<!--ukherjee-->.|publication-date=8 August 2011|year=2011|title=Original Rabindranath Tagore Scripts in Print Soon|publisher=[[Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-08/india/29864127_1_tagore-work-maharshi-debendranath-tagore-first|accessdate=1 September 2011|archivedate=24 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120924125138/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-08/india/29864127_1_tagore-work-maharshi-debendranath-tagore-first|deadurl=yes}} * {{Citation|last=O'Connell|first=K<!--athleen-->. M.|publication-date=December 2008|year=2008|title=''Red Oleanders'' (''Raktakarabi'') by Rabindranath Tagore—A New Translation and Adaptation: Two Reviews|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/brRedOleanders.html|accessdate=28 September 2011}} * {{Citation|last=Radice|first=W<!--illiam-->.|author-link=William Radice|publication-date=7 May 2003|year=2003|title=Tagore's Poetic Greatness|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pRadice.html|accessdate=30 August 2011}} * {{Citation|last=Sen|first=A<!--martya-->.|author-link=Amartya Sen|publication-date=1997|year=1997|title=Tagore and His India|periodical=[[The New York Review of Books]]|url=http://www.countercurrents.org/culture-sen281003.htm|accessdate=30 August 2011}} * {{Citation|last=Sil|first=N<!--arasingha-->. P.|publication-date=15 February 2005|year=2005|title=''Devotio Humana'': Rabindranath's Love Poems Revisited|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pNarasingha.html|accessdate=13 August 2009}} {{Refend}} '''Գիրքեր''' {{Refbegin|2}} * {{Citation|last=Ayyub |first=A<!--bu-->. S<!--ayeed-->.|publication-date=1980|year=1980|title=Tagore's Quest|publisher=Papyrus}} * {{Citation|last=Chakraborty |first=S. K.|last2=Bhattacharya|first2=P<!--radip-->.|publication-date=16 August 2001|year=2001|title=Leadership and Power: Ethical Explorations|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-565591-9<!--0195655915-->}} * {{Citation|last=Dasgupta |first=T<!--apati-->.|publication-date=1 October 1993|year=1993|title=Social Thought of Rabindranath Tagore: A Historical Analysis|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-302-1<!--8170173027-->}} * {{Citation|last=Datta |first=P<!--radip-->. K<!--umar-->.|publication-date=1 December 2002|year=2002|title=Rabindranath Tagore's ''The Home and the World'': A Critical Companion|edition=1st|publisher=Permanent Black<!--Orient Longman-->|isbn=978-81-7824-046-6<!--8178240467-->}} * {{Citation|last=Dutta |first=K<!--rishna-->.|last2=Robinson|first2=A<!--ndrew-->.|author2-link=W. Andrew Robinson|publication-date=December 1995|year=1995|title=Rabindranath Tagore: The Myriad-Minded Man|publisher=Saint Martin's Press|isbn=978-0-312-14030-4<!--0312140304-->}} * {{Citation|last=Farrell |first=G<!--erry-->.|publication-date=9 March 2000|year=2000|title=Indian Music and the West|edition=3|series=Clarendon Paperbacks Series|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-816717-4<!--0198167172-->}} * {{Citation|last=Hogan |first=P<!--atrick-->. C<!--olm-->.|title=Colonialism and Cultural Identity: Crises of Tradition in the Anglophone Literatures of India, Africa, and the Caribbean|publisher=State University of New York Press|publication-date=27 January 2000|year=2000|isbn=978-0-7914-4460-3<!--0791444600-->}} * {{Citation|last=Hogan |first=P<!--atrick-->. C<!--olm-->.|last2=Pandit|first2=L<!--alita-->.|title=Rabindranath Tagore: Universality and Tradition|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|publication-date=May 2003|year=2003|isbn=978-0-8386-3980-1<!--0838639801-->}} * {{Citation|last=Kripalani |first=K<!--rishna-->.|publication-date=2005|year=2005|title=Dwarkanath Tagore: A Forgotten Pioneer—A Life|publisher=National Book Trust of India|isbn=978-81-237-3488-0<!--8123734883-->|ref={{Sfnref|Kripalani|2005a}}}} * {{Citation|last=Kripalani |first=K<!--rishna-->.|publication-date=2005|year=2005|title=Tagore—A Life|publisher=National Book Trust of India|isbn=978-81-237-1959-7<!--8123719590-->|ref={{Sfnref|Kripalani|2005b}}}} * {{Citation|last=Lago |first=M<!--ary-->.|publication-date=April 1977|year=1977|title=Rabindranath Tagore|publisher=Twayne Publishers|publication-place=Boston|isbn=978-0-8057-6242-6<!--0805762426-->}} * {{Citation|last=Lifton |first=B<!--etty-->. J<!--ean-->.|last2=Wiesel|first2=E<!--lie-->.|author2-link=Elie Wiesel|publication-date=15 April 1997|year=1997|title=The King of Children: The Life and Death of Janusz Korczak|publisher=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-15560-5<!--0312155603-->}} * {{Citation|last=Prasad |first=A<!--mar-->. N<!--ath-->.|last2=Sarkar|first2=B<!--ithika-->.|publication-date=2008|year=2008|title=Critical Response To Indian Poetry in English|publisher=Sarup and Sons|isbn=978-81-7625-825-8<!--8176258253-->}} * {{Citation|last=Ray |first=M<!--ohit-->. K<!--umar-->.|publication-date=1 October 2007|year=2007|title=Studies on Rabindranath Tagore|volume=1|publisher=Atlantic|isbn=978-81-269-0308-5<!--8126903082-->|url=https://books.google.am/books?id=hptK6GTo43QC|accessdate=16 September 2011}} * {{Citation|last=Roy |first=B<!--asanta-->. K<!--oomar-->.|publication-date=1977|year=1977|title=Rabindranath Tagore: The Man and His Poetry|publisher=Folcroft Library Editions|isbn=978-0-8414-7330-0<!--0841473307-->}} * {{Citation|last=Scott |first=J<!--ohn-->.|title=Bengali Flower: 50 Selected Poems from India and Bangladesh|publication-date=4 July 2009|year=2009|isbn=978-1-4486-3931-1<!--144863931X--><!--|quote=In 1890 Tagore wrote Manast, a collection of poems that contains some of his best known poetry. The book has innovations in Bengali forms of poetry, as well as Tagore's first social and political poems. He published several books of poetry while in his 20s.-->}} * {{Citation|last=Sen |first=A<!--martya-->.|author-link=Amartya Sen|publication-date=5 September 2006|year=2006|title=The Argumentative Indian: Writings on Indian History, Culture, and Identity|edition=1st|publisher=Picador|isbn=978-0-312-42602-6<!--031242602X-->}} * {{Citation|last=Sigi |first=R<!--ekha-->.|title=Gurudev Rabindranath Tagore—A Biography|publisher=Diamond Books|publication-date=1 October 2006|year=2006|isbn=978-81-89182-90-8<!--8189182900-->}} * {{Citation|last=Sinha|first=S<!--atya-->.|title=The Dialectic of God: The Theosophical Views Of Tagore and Gandhi|date=2015|publisher=Partridge Publishing India|isbn=978-1-4828-4748-2}} * {{Citation|last=Som |first=R<!--eba-->.|author-link=Reba Som|publication-date=26 May 2010|year=2010|title=Rabindranath Tagore: The Singer and His Song|publisher=Viking|isbn=978-0-670-08248-3<!--0670082481-->|url=http://openlibrary.org/books/OL23720201M/Rabindranath_Tagore<!--&#124;accessdate=7 September 2011-->}} * {{Citation|last=Thompson<!--, Jr.--> |first=E<!--dward-->.|publication-date=1926|year=1926|title=Rabindranath Tagore: Poet and Dramatist|publisher=Pierides Press|isbn=978-1-4067-8927-0<!--1406789275-->}} * {{Citation|last=Urban |first=H<!--ugh-->. B.|publication-date=22 November 2001|year=2001|title=Songs of Ecstasy: Tantric and Devotional Songs from Colonial Bengal|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513901-3<!--0195139011-->}} {{Refend}} '''Այլ''' {{Refbegin|2}} * {{Citation|publication-date=7 August 2009|year=2009|title=68th Death Anniversary of Rabindranath Tagore|periodical=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|location=[[Dhaka]]|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=100259|accessdate=29 September 2011|ref={{Sfnref|The Daily Star|2009}}}} * {{Citation|publication-date=2005|year=2005|title=Recitation of Tagore's Poetry of Death|periodical=Hindustan Times|publisher=Indo-Asian News Service|ref={{Sfnref|Indo-Asian News Service|2005}}}} * {{Citation|publication-date=28 April 2011|year=2011|title=Archeologists Track Down Tagore's Ancestral Home in Khulna|publisher=The News Today|url=http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=26140&date=2011-04-29|accessdate=9 September 2011<!--|quote=Archeologists&nbsp;[...] tracked down the ancestral home of&nbsp;[...] Tagore [in] a daylong initial experimental excavation on the ancestral house of the great poet at Pithabhog village under Rupsha Upazila of Khulna&nbsp;[...] Archeologists believe the ancestral house of the poet was owned by Jagannath Kushari, the fourteenth forefather of the great poet who was also a Jaminder of the area.-->|ref={{Sfnref|The News Today|2011}}|archivedate=28 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120328092526/http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=26140&date=2011-04-29|deadurl=yes}} * {{Citation|title=The Nobel Prize in Literature 1913|publisher=The Nobel Foundation|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/|accessdate=14 August 2009|ref={{Sfnref|The Nobel Foundation}}}} * {{Citation|title=History of the Tagore Festival|work=Tagore Festival Committee|publisher=College of Business|publication-place=University of Illinois at Urbana-Champaign|url=http://tagore.business.uiuc.edu/history.html|accessdate=29 November 2009|ref={{Sfnref|University of Illinois at Urbana-Champaign}}|archivedate=13 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150613225155/http://tagore.business.uiuc.edu/history.html|deadurl=yes}} {{Refend}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ|group=Ն}} {{ծանտուփ}} ==Լրացուցիչ գրականութիւն== {{Library resources box|by=yes||onlinebooks=yes|viaf=24608356}} {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Abu Zakaria|first=G<!--olam-->. (editor)|location=|publication-date=2011|pages=|year=2011|title=Rabindranath Tagore—Wanderer zwischen Welten|publisher=Klemm and Oelschläger|isbn=978-3-86281-018-5|url=http://www.klemm-oelschlaeger.de/product_info.php?products_id=102|access-date=22 August 2018|archive-date=28 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328162246/http://www.klemm-oelschlaeger.de/product_info.php?products_id=102|dead-url=yes}} *{{cite book|last1=Bhattacharya|first1=Sabyasachi|title=Rabindranath Tagore: an interpretation|date=2011|publisher=Viking, Penguin Books India|location=New Delhi|pages=|year=|isbn=978-0670084555|url=https://books.google.am/books?id=xYpkWGHGkwYC}} * {{Cite book|last=Chaudhuri|first=A<!--mit-->. (editor)|location=|publication-date=9 November 2004|pages=|year=2004|title=The Vintage Book of Modern Indian Literature|url=https://archive.org/details/vintagebookofmod0000unse|edition=1st|publisher=Vintage|isbn=978-0-375-71300-2<!--037571300X-->}} * {{Cite book|last=Deutsch|first=A<!--ndré-->. (editor)|last2=Robinson|first2=A<!--ndrew-->. (editor)|author-link=André Deutsch|author2-link=W. Andrew Robinson|location=|publication-date=August 1989|pages=|year=1989|title=The Art of Rabindranath Tagore|url=https://archive.org/details/artofrabindranat0000robi|edition=1st|publisher=Monthly Review Press|isbn=978-0-233-98359-2<!--0233983597-->}} * {{cite book|last=Shamsud Doulah|first=A. B. M.|title=Rabindranath Tagore, the Nobel Prize for Literature in 1913, and the British Raj: Some Untold Stories|url=https://books.google.am/books?id=m6-xCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Partridge Publishing Singapore|isbn=978-1-4828-6403-8|location=|pages=}} {{Refend}} ==Արտաքին Յղումներ== {{Քույրհղումներ|d=Q7241|mw=no|species=no|voy=no|n=no|m=no|wikt=no|s=Author:Rabindranath Tagore|b=no}} * {{Britannica|580333}} * {{Bibliowiki}} * {{DMOZ|Arts/Literature/Authors/T/Tagore%2C_Rabindranath/}} * {{IMDb name}} '''Վերլուծութիւններ''' * [http://fortnightlyreview.co.uk/2013/04/rabindranath-tagore/ Ezra Pound: "Rabindranath Tagore"], ''[[The Fortnightly Review]]'', March 1913 * [http://www.parabaas.com/rabindranath/ ''... Current Articles''], Parabaas * [https://web.archive.org/web/20051215153108/http://www.visva-bharati.ac.in/Rabindranath/Rabindranath.htm ''... The Founder''], [[Visva-Bharati University]] * [http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm ''Mary Lago Collection''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719212129/http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm |date=2013-07-19 }}, [[University of Missouri]] '''Աուդիոգրքեր''' * [http://www.schoolofwisdom.com/tagore-einstein.html ... with Albert Einstein] [https://web.archive.org/web/20000309232944/http://www.schoolofwisdom.com/tagore-wells.html and H. G. Wells], School of Wisdom '''Ստեղծագործութիններ''' * [https://garoun.am/?p=1382 Ռապնդրանաթ Թագոր. Անծանոթ աղջիկը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407142452/https://garoun.am/%3Fp%3D1382/ |date=2019-04-07 }} * [http://bichitra.jdvu.ac.in/index.php Bichitra: Online Tagore Variorum] * [http://www.gutenberg.org/ebooks/author/942 Ռաբինդրանաթ Թագորը գուտենբերգ նախագծում] '''Զրույցներ''' * [http://www.saadigitalarchive.org/entity/rabindranath-tagore South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Թագոր, Ռաբինդրանաթ}} [[Ստորոգութիւն:Հնդիկ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Հնդիկ արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հնդիկ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:19-րդ դարու փիլիսոփաներ]] [[Ստորոգութիւն:20-րդ դարու փիլիսոփաներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] <references group="lower-alpha" /> <references group="original" /> kvp70gruykzwy2dk2d2tnlyzevd496f 0 3176 253894 230670 2026-08-28T23:26:12Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253894 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:English Westminster Tea.jpg|մինի]] '''Թէյ,''' անուշաբոյր ըմպելի մը, որ կը պատրաստուի թէյենիին (Camellia sinesis) մշակուած թերթիկներուն վրայ լեցնելով գաղջ կամ եռացած ջուր։ Թէյենին մշտադալար թուփ մըն է, որուն հայրենիքը [[Ասիա]]ն<ref>Martin, p. 8</ref> ([[Չինաստան|Չինաստանը]]) է։ Թէյը ջուրէն ետք ամէնէն շատ տարածում գտած ըմպելին է<ref name="Macfarlane">{{cite book|author=[[Alan Macfarlane]]|author2=Iris Macfarlane |title=The Empire of Tea|url=https://archive.org/details/empireoftearemar00macf|publisher=The Overlook Press|isbn=1-58567-493-1|page=[https://archive.org/details/empireoftearemar00macf/page/32 32]|year=2004}}</ref>։ Կարգ մը թէյեր, ինչպէս [[Տարճիլինկ|«Տարճիլինկ»ը]] եւ չինական կանաչ թէյը ունին զովացուցիչ յատկութիւն, քիչ մը դառն եւ փոթոթող համ<ref name="ody">{{cite book |author=Penelope Ody, |title=Complete Guide to Medicinal Herbs |url=https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp |publisher=Dorling Kindersley Publishing |location=New York, NY |year= 2000|page=[https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp/page/48 48] |isbn=0-7894-6785-2 |doi=}}</ref>, մինչ այլ տեսակի թէյեր ունին աւելի անուշ եւ տարբեր առանձնայատկութիւններ: == Պատմութիւն == [[Պատկեր:2DU Kenya16 (5367334314).jpg|ձախից|մինի|Թէյի բերքահաւաք՝ Քենիոյ մէջ:]] Ջուրէն ետք թէյը աշխարհի տարածքին ամէնէն աւելի սպառուող ըմպելին է: Աւանդութեան մը համաձայն, առաջին անգամ թէյը յայտնաբերուած եւ օգտագործուած է Ք.Ա. 2737-ին: Այսպէս, ծառէն թափած թէյի տերեւներ ինկած են այն ջուրին մէջ, որ չին կայսր [[Շեն Նունկ|Շեն Նունկի]] համար կ'եռացնէին, որպէսզի խմէր: Կայսրը կը համտեսէ տաք խմիչքը եւ շատ կը հաւնի: Եւ, այսպիսով, ծնունդ կ'առնէ ըմպելի թէյը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/314035 Թէյի օգտագործումը Չինաստանի մէջ]</ref>: Թէյը օգտագործուած է իբրեւ բժշկական ըմպելի։ [[Արեւմուտք]] հասած է շնորհիւ [[փորթուկալ]]ցի կղերականներու եւ վաճառականներու, որոնք թէյը [[Եւրոպա]] ներմուծած են ԺԶ. դարուն։ ԺԷ. դարուն թէյ խմելը կենցաղային նորաձեւութիւն դարձած է անգլիացիներուն մօտ, որոնք սկսած են [[Հնդկաստան]]ի մէջ մեծ քանակութեամբ թէյ մշակել, արտադրել եւ վաճառել, խափանելով Չինաստանի մենատիրութիւնը թէյի վաճառականութեան մէջ<ref>http://www.teamuse.com/article_000803.html</ref>։ Բոյսերէ պատրաստուած թէյը (herbal tea) պտուղներէ եւ խոտաբոյսերէ պատրաստուած ըմպելիներ են, որոնք թէյ չեն պարունակեր։ Ասոնք ճանչցուած են Tisane կամ herbal infusion անունով, որ կը նշանակէ բուսական թէյ։ == Ստուգաբանութիւն == Թէյ բառին չինական արտայայտութիւնն է <big>'''茶'''</big>: Բառը Չինաստանի տարբեր շրջաններու մէջ հնչուած է տարբեր ձեւով. Մանտարինի մէջ (Չինաստանի հիւսիսը եւ հարաւ արեւմտեան շրջանը) հնչուած է «չա», Wu չինարէնի մէջ՝ «զօ», իսկ մին չինարէնի մէջ՝ «թա» կամ «թէ»: Սակայն մեծ առաջադրանք կայ, որ թէյի տարբեր անուանումները յառաջացած են հին չինարէնի տարբեր բառերէ: == Թէյին օգտագործումը զանազան մշակոյթներու մէջ == [[Պատկեր:Tea ceremony performing 2.jpg|մինի|200px|<small>Ճափոնական թէյի արարողութիւն</small>]] [[Պատկեր:Gorskii 03992u.jpg|մինի|200px|<small>Թէյին կշռման կայան Ռուսիոյ կայսրութեան մէջ, Պաթումի, 1915-էն առաջ:</small>]] Թէյը կարելի է օգտագործել վաղ առաւօտեան, որ առոյգութիւն կրնայ յառաջացնել՝ իր մէջ պարունակող [[:en:L-theanine|L-թէանինին]], [[:en:Theophylline|թէոֆիլինին]] եւ քաֆէինին շնորհիւ: Կարգ մը մշակոյթներու մէջ անիկա կ'օգտագործուի տարբեր իրադարձութիւններու ատեն, ինչպէս՝ յետ ճաշու թէյ խմելու սովորութիւնը: * Չինական եւ ճափոնական մշակոյթներու մէջ, յառաջացած է թէյի ծիսակատարութիւն, որոնց ընթացքին իրենց հաճոյքին համար նրբաճաշակ կահաւորուած միջավայրերու մէջ կ'օգտագործեն թէյի պատրաստման աւանդական եւ արարողակարգային եղանակներ: * [[Անգլիա|Անգլիոյ]] բնակչութեան մեծամասնութիւնը թէյը կ'օգտագործէ ամէն օր<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/311890|title=Թէյի օգտագործումը Անգլիոյ մէջ|date=}}</ref>: Անգլիացիները աշխարհի ամէնէն շատ թէյ խմող բնակիչներն են. անոնցմէ 66 առ հարիւրը օրական դրութեամբ թէյ կը սպառէ: Անգլիական տուներու մէջ հիւրընկալութեան սովորութիւններէն է հիւրերուն անմիջապէս թէյ առաջարկելը: Նուրբ յախճապակիէ սպասքով եւ քաղցրաւենիքով յետ ճաշու թէյի հիւրասիրութիւնը մշակութային կարծրատիպ կը համարուի, կը հանդիպինք հրաշագեղ թէյի տուներու։ Անգլիոյ հարաւ-արեւմուտքը կարգ մը սրճարաններ «քրէմ» թէյը կը մատուցեն, որ բաղկացած է թխուածքներէ, հարած սերուցքէ եւ անուշեղէններէ: Թէյը մաս կը կազմէ նաեւ անոնց երեկոյեան սեղաններուն: Անգլիացիները օրական 165 գաւաթ թէյ կը խմեն: Ասիկա կը նշանակէ, թէ անգլիացիք տարեկան 60,2 միլիառ գաւաթ թէյ կը խմեն 25 միլիառ գաւաթ սուրճի դիմաց: * Թրքական թէյը թրքական խոհանոցին կարեւորագոյն մասը կը կազմէ, եւ ամէնէն շատ օգտագործուող տաք ըմպելիքը կը համարուի: 2004-ին [[Թուրքիա]] արտադրած է 205, 500 թոն թէյ (աշխարհի ամբողջ արտադրած քանակին 6.4%-ը), ինչ որ զինք կը դարձնէ թէյի աշխարհին ամէնէն մէծ շուկաներէն մին<ref name="quantity">{{Cite web |url=http://www.fao.org/newsroom/en/news/2005/105404/index.html |title=World tea production reaches new highs<!-- Bot generated title --> |accessdate=2016-03-05 |archive-date=2018-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428045119/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2005/105404/index.html |dead-url=yes |archivedate=2018-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180428045119/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2005/105404/index.html |deadurl=yes }}</ref>: Ըստ 2013-ի տուեալներուն, թէյին սպառումը կը կազմէ տարին 13,8 քկ.: * 1638-էն ի վեր [[Ռուսիա]] ունի թէյի հարուստ աւանդոյթ մը, երբ [[Միխայիլ Ա. ցար|Միխայիլ Ա. ցարը]] կը մուծէ զայն: Հանրային միջոցառումները թերի կը համարուին առանց թէյախմութեան, զոր սովորաբար կ'եփեն «սամովարներու» ({{lang-ru|самовар}}) մէջ։ Այսօր ռուսերու 82%-ը ամէն օր թէյ կ'օգտագործէ: == Թէյի տեսակներ == ==== Սեւ Թէյ ==== Թէյի ամէնէն տարածուած եւ սիրուած տեսակներէն է սեւ թէյը։ Անիկա կ'օգնէ ազատելու աւելորդ կշիռքէ, կը պահպանէ բերանի խոռոչի առողջութիւնը, կը կանխարգիլէ կարգ մը հիւանդութիւններ, ինչպէս՝ քաղցկեղը եւ շաքարախտը: Սեւ թէյին առոյգ նիւթերէն շատերը չեն զարգանար 90°-էն ցած ջերմաստիճաններու:<ref>{{cite journal|last1=Gulati|first1=Ashu|last2=Sharma|first2=Vaishali|title=Թէյին գաթեխիններուն արտազատումը՝ կախուած պատրաստման եղանակէ եւ թորումին ջերմաստիճանէ:|journal=Food Chemistry|date=November 2005|volume=93|issue=1|pages=141–148|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0308814604007290|accessdate=7 December 2014|doi=10.1016/j.foodchem.2004.10.016}}</ref> Այդ պատճառով Արեւմուտքի մէջ սեւ թէյը կ'եռացնեն մինչեւ շուրջ 99°: Սեւ թէյին պատրաստման եղանակին կապուած ամէնէն մեծ սխալն է շատ ցած ջերմաստիճանի ջուրով զայն օգտագործելը: Արեւմուտքի մէջ թէյը սովորաբար կ'եռացնեն շուրջ չորս վայրկեան: Հնդկաստանի մէջ՝ տասնհինգ վայրկեան եւ աւելի, [[մասալա]] ստանալու համար: ==== Կանաչ թէյ ==== [[Պատկեր:Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg|մինի|Կանաչ Թէյ]] Թեթեւ ըմպելիք նախընտրող տարածաշրջաններուն մէջ, ինչպէս Արեւմուտքն ու Հեռաւոր Արեւելքն են, կանանչ թէյը կ'եռացնեն շուրջ 80-85°C ջուրի մէջ։ Հիւսիսային [[Ափրիկէ]]ի եւ [[Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] երկիրներու մէջ կը նախընտրեն դառն թէյը, այդ պատճառով ալ աւելի տաք ջուր կ'օգտագործեն: [[Մարոք|Մարոքի]] մէջ կանաչ թէյը ջուրին մէջ կը ձգեն 15 վայրկեան: Բարձրորակ կանաչ թէյերը կարելի է քանի մը անգամ օգտագործել, անոնց վրայ ջուր աւելցնելով: [[Պատկեր:Green tea leaves.jpg|ձախից|մինի]] Կանաչ թէյը ունի նաեւ օգտակար յատկութիւններ: Պարբերաբար կանաչ թէյի օգտագործումով կարելի է խթանել շարք մը հիւանդութիւններու բուժման եւ կանխարգելման։ Անիկա ունի երիտասարդացնող յատկութիւն<ref>{{Cite web|url=https://teaco.am/%d5%a9%d5%a5%d5%b5%d5%ab-5-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a5%d6%80/|title=Թէյի Տարածուած Տեսակներ|date=2020-01-13|website=|language=|accessdate=}}</ref> եւ հարուստ է հակաօքսիտաններով: Իր իւրայատուկ բաղադրութեան շնորհիւ կ'օգնէ արագ այրելու ճարպերը, ինչպես նաեւ կ'արգիլէ ածխաջուրերու կլանման գործընթացը<ref>{{Cite web|url=https://www.tert.am/medicine/am/news/2019/06/15/tea/62799|title=Թէյի 6 տեսակ, որոնք կը նպաստեն ճարպերու այրման եւ կշիռքի նուազեցման:|website=|language=|accessdate=|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907170209/https://www.tert.am/medicine/am/news/2019/06/15/tea/62799|dead-url=yes|archivedate=2021-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210907170209/https://www.tert.am/medicine/am/news/2019/06/15/tea/62799|deadurl=yes}}</ref>: Օրուան ընթացքին մէկ-երկու գաւաթ կանաչ թէյ խմելը կը հանգստացնէ ջղային համակարգը: [[Պատկեր:Nokcha (green tea) field.jpg|կենտրոն|մինի]] ====== Կոճապղպեղով թէյ ====== Կոճապղպեղով թէյը շատ օգտակար է մարսողութեան, ինչպէս նաեւ կը զօրացնէ մարմինին դիմադրողականութիւնը։ Անիկա կը բուժէ բորբոքումները, սրտխառնոցը եւ գլխապտոյտը: Այս պատճառով ալ Չինաստանի մէջ այս համեմը հազարամեակներ շարունակ օգտագործուած է իբրեւ դեղամիջոց պաղարութեան դէմ: Մասնագէտներ խորհուրդ կու տան պարբերաբար կոճապղպեղով թէյ խմել, ինչպես նաեւ աւելցնել թարմ կոճապղպեղը տարբեր հիւթերու եւ ուտեստեղէնի հետ: ====== Անանուխով թէյ ====== Անանուխով թէյը պատրաստելու ատեն կարելի է կիրարկել անանուխի ինչպէս թարմ, այնպէս ալ չոր տերեւները: Անանուխով թէյը օգտակար է ստամոքսի ցաւի, պրկումներու եւ գլխացաւի։ ====== Մրգային թէյեր ====== Մրգային թէյերը լի են բազմաթիւ կենսանիւթերով եւ հակաօքսիտաններով։ Անոնք կը բարելաւեն դիմադրողական համակարգը ։ <gallery mode="packed" class="float-right"> Պատկեր:Masala Chai.JPG Պատկեր:Turkish tea2.jpg Պատկեր:Milk clouds in tea.jpeg Պատկեր:Iced Tea from flickr.jpg </gallery> ====== Երիցուկով թէյ ====== Երիցուկի թէյը կ'օգնէ քունի կարգաւորման եւ կը բարելաւէ մարմինի ճանաչողական գործառոյթները` յիշողութիւնը եւ ընկալումը, օրուան ընթացքին: Երիցուկի թէյը նաեւ կ'օգնէ նուազեցնելու ձմրան բնորոշող յոգնածութեան զգացումը, ինչ որ դրականօրէն կ'անդրադառնայ մարդու ինքնազգացողութեան բարելաւման վրայ<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/494576|title=Երիցուկով թէյ|date=|website=|language=|accessdate=}}</ref>: Խորունկ ամանի մը մէջ կարելի է երիցուկի տաք թէյ լեցնել, ապա դէմքը պարզել տաք շոգիին` գլուխը սրբիչով մը ծածկած: Այս դիրքով առնուազն 5-7 վայրկեան մնալէ ետք, երիցուկի գոլորշին կ'ընդլայնէ մորթին ծակտիկները եւ դուրս կը հանէ մակերեսին սեւ կէտերը<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/506625|title=Երիցուկով թէյի յատկութիւններէն|date=}}</ref>: == Սպասք == Մէծ թէյամանները ԺԹ. դարէն ետք յայտնագործուած են, քանի որ մինչ այդ թէյը հազուագիւտ եւ խիստ սուղ էր։ Փորձառու թէյ ըմպողները յաճախ կը պնդեն, որ եռացնելու ընթացքին թէյը կարելի չէ խառնել: <gallery mode="packed" class="float-right"> Teapot (Yixing ware, about 1900).JPG|<small>Չինական թէյաման</small> Balansekjele, Norsk Folkemuseum NF.1971-0382AC.jpg|<small>Նորուէկական թէյաման</small> Small pot of oolong tea.jpg|<small>Ապակեայ թէյաման</small> BLW Camel teapot.jpg|<small>Անգլիական թէյաման</small> Азарова1.jpg|<small>Ռուսական սամովար</small> Podstakannik and glass of tea.jpg|<small>Ռուսական բաժակապահ</small> </gallery> == Արտադրութիւնը == * 2003-ին թէյին արտադրութիւնը աշխարհի տարածքին կազմած է 3,21 մլն. թոն<ref name="FAOSTAT">Food and Agriculture Organization of the United Nations—Production [http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567&lang=en FAOSTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111115042315/http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567&lang=en |date=2011-11-15 }}. Retrieved 30 April 2010.</ref>: * 2010-ին 4,52 մլն, թոնէ աւելին հասած է 2009-ին, 5.7% համեմատութեամբ աւելցած ըլլալով:<ref>[http://agritrade.cta.int/Agriculture/Commodities/Tea/Executive-Brief-Update-2013-Tea-sector ''Agritrade Executive Brief on Tea'', 2013] {{Webarchive|url=https://archive.is/20140221083643/http://agritrade.cta.int/Agriculture/Commodities/Tea/Executive-Brief-Update-2013-Tea-sector |date=2014-02-21 }} Retrieved 21 Feb 2014</ref> * 2013-ին աշխարհի տարածքին թէյի արտադրութիւնը 5,34 մլն. թոնի հասած է, 2012-ի համեմատութեամբ 6,17%-ով աճած ըլլալով: * Ամէնէն շատ թէյ արտադրողներ կը համարուին [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ը, [[Քենիա|Քենիան]], [[Սրի Լանքան]] եւ [[Թուրքիա]]ն: === Վաճառքը === Ըստ ՄԱԿ-ի պարենի եւ գիւղատնտեսութեան կազմակերպութեան (FAO), 2007-ի տուեալներուն, թէյի մեծագոյն ներմուծողը ըստ կշիռքի, Ռուսիան եղած է, որուն կը յաջորդեն՝ Անգլիան, [[Փաքիստան|Փաքիստանը]] եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգները]]:<ref name=commodity>Food and Agriculture Organization of the United Nations—Trade [http://faostat.fao.org/site/342/default.aspx FAOSTAT]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />Քենիան, Չինաստանը եւ Սրի Լանքան 2007-ին ամէնէն շատ թէյ արտահանած երկիրները եղած են<ref name=commodity /><ref name="faostat.fao.org">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/site/342/default.aspx |title=IMPORTS: Commodities by country |publisher=Faostat.fao.org |accessdate=24 January 2011 }}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Ամէնէն շատ սեւ թէյ արտահանողը Քենիան եղած է, իսկ ամէնէն շատ սպառող երկիրը՝ Հնդկաստանը<ref name="faostat.fao.org" /><ref>{{cite web |last = Thompkins | first = Gwen | title = In Kenya, Tea Auction Steeped In Tradition, Gentility: NPR | url = http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=112620157 | publisher = npr.org | date = 16 September 2009 | accessdate = 18 September 2009}}</ref>: == Գործածուած Թէյի ծրարիկներու օգտագործումը == Թէյի գործածուած ծրարիկները կարելի է օգտագործել կարգ մը հարցեր լուծելու համար. * Թեթեւ վէրք մը կարելի է բուժել` անոր վրայ գործածուած թէյի ծրարիկ մը զետեղելով: Նոյն միջոցին կարելի է դիմել, ձերբազատելու համար հարուածի մը պատճառով մարմինին վրայ յառաջացած կապոյտ հետքերէն: * Թէյը կը չէզոքացնէ գէշ հոտերը: Գործածուած թէյի ծրարիկներուն մէջի թէյը կարելի է լեցնել մոխրամաններու յատակը, կամ ընտանի անասունին` յատկապէս կատուին, պէտքերը հոգալու տարածութեան վրայ՝ ձերբազատելու համար անախորժ հոտերէ: * [[Պատկեր:Tea bags.jpg|ձախից|մինի]]Թէյի ծրարիկներ կարելի է զետեղել նաեւ սառնարանին մէջ` անախորժ հոտերԷն ձերբազատելու համար: * Աչքերուն կոպերը հանգստացնելու, ինչպէս նաեւ աչքերուն տակի ուռեցքը չքացնելու համար, թէյի գաղջ ծրարիկներ կարելի է քառորդ ժամ զետեղել աչքերուն վրայ: Թէյին պարունակած թանին կոչուած նիւթը եւ քաֆէինը դրականօրէն կ'ազդեն աչքերուն շուրջ գտնուող մազերակներուն վրայ: * Փայտեայ կահոյքը կամ տախտակամածը մաքրելու համար մէկ լիթր ջուրի մէջ 3 գործածուած թէյի ծրարիկ թրջել, ապա մաքրել աղտերը: * Գործածուած թէյի ծրարիկները կարելի է նաեւ գործածել իբրեւ պարարտացուցիչ` տան բոյսերուն համար: * Գործածուած թէյի ծրարիկները կարելի է տեղաւորել պահարաններու գզրոցներուն կամ կօշիկներու մէջ` անախորժ հոտերը չէզոքացնելու համար<ref>[https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B9%D5%A7%D5%B5?veaction=edit&section=9 Գործածուած Թէյի ծրարիկներու օգտագործումը]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Թէյ]] [[Ստորոգութիւն:Ըմպելիքներ]] [[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]] fknygrbq71ki6xd5jn5nr5fbk5gggrg 0 3197 253818 236604 2026-08-28T22:30:04Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253818 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Թիմըթի Ուալթըր «Թիմ» Պըրթըն | բնագիր ԱԱՀ = Timothy Walter "Tim" Burton | պատկեր = Tim Burton by Gage Skidmore.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[25 Օգոստոս]], [[1958]] | ծննդավայր = Պըրպէնք, Քալիֆորնիա, [[ԱՄՆ]] | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = [[California Institute of the Arts]] | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = ֆիլմի բեմադրիչ <br/> արտադրիչ <br/> արուեստագէտ <br/> գրող <br/> ծաղրանկարի ձեւաւորող | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = 2 | պարգեւներ և մրցանակներ = | կայքէջ = {{URL|timburton.com}} | ստորագրութիւն = }} [[Պատկեր:Pedro Almodóvar and Tim Burton 01 (cropped).jpg|մինի]] [[Պատկեր:Tim Burton at ComicCon 2009.jpg|ձախից|մինի|2009]] '''Թիմըթի Ուալթըր''' «'''Թիմ'''» '''Պըրթըն'''<ref name="Walter">Թիմ Պըրթընի միջին անունը յիշուած է իբրեւ Ուալթըր [[Museum of Modern Art]] թանգարանի [http://www.moma.org/timburton 2009-ի ներկայացումին, որ նուիրուած էր Պըրթընին] եւ [https://books.google.am/books?id=9zWFrCfCyJ0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%22timothy%20walter%20burton%22 գիրքի մը մէջ,] որ կը խօսի Պըրթըրնի կեանքի ու ասպարեզի մասին. սակայն [http://www.timburtoncollective.com/bio.html Tim Burton Collective] եւ այլ աղբիւրներ կը նշեն, թէ Ուիլիըմ է եւ ոչ Ուալթըր</ref> ([[անգլերէն|անգլ.]]՝ '''Timothy Walter''' "'''Tim'''" '''Burton''' (bɜrtən), ծնած [[25 Օգոստոս]], [[1958]], Պըրպէնք, Քալիֆորնիա, [[ԱՄՆ]]) [[ԱՄՆ|Ամերիկացի]] ֆիլմի բեմադրիչ, արտադրիչ, արուեստագէտ, գրող եւ ծաղրանկարի ձեւաւորող մըն է: Ան ճանչցուած է մութ, կոպիտ, բարբարոսական եւ տարօրինակ իր ֆիլմերով, ինչպէս ''[[Beetlejuice]]'' ([[1988]]), ''[[Edward Scissorhands]]'' ([[1990]]), երգախառն ''[[The Nightmare Before Christmas]]'' ([[1993]]), կենսագրական վաւերագրական ''[[Ed Wood (ֆիլմ)|Ed Wood]]'' ([[1994]]), զգայացունց ''[[Sleepy Hollow (ֆիլմ)|Sleepy Hollow]]'' ([[1999]]), ինչպէս նաեւ ''[[Corpse Bride]]'' ([[2005]]), ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 ֆիլմ)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' ([[2007]]), ''[[Dark Shadows (ֆիլմ)|Dark Shadows]]'' ([[2012]]) եւ ''[[Frankenweenie (2012 ֆիլմ)|Frankenweenie]]'' ([[2012]]): Ան նաեւ ճանչցուած է իր շատ մեծ շահոյթ ունեցող ֆիլմերով, ինչպէս կատակերգական եւ արկածախնդրական ''[[Pee-wee's Big Adventure]]'' ([[1985]]), աշխարհահռչակ ''[[Batman (1989 ֆիլմ)|Batman]]'' ([[1989]]) ֆիլմը եւ իր շարունակութիւնը ''[[Batman Returns]]'' ([[1992]]), գիտախառն ''[[Planet of the Apes (2001 ֆիլմ)|Planet of the Apes]]'' ([[2001]]), երեւակայական տրամա ''[[Big Fish]]'' ([[2003]]), երաժշտական եւ արկածախնդրական ''[[Charlie and the Chocolate Factory (ֆիլմ)|Charlie and the Chocolate Factory]]'' ([[2005]]) եւ երեւակայական ''[[Alice in Wonderland (2010 ֆիլմ)|Alice in Wonderland]]'' ([[2010]]), որու շահոյթն էր $1,000,000,000: Պըրթընը աշխատած է Ճոնի Տեփփի հետ յաճախ, որ նաեւ դարձած է իր մտերիմներէն մէկը իրենց միասնական առաջին ֆիլմէն ի վեր: Ան նաեւ աշխատակցած է երաժիշտ Տենի Էլֆմընի հետ, որ յօրինած է բոլոր եղանակներն ու երգերը Պըրթընի բեմադրած ֆիլմերուն: Դերասանուհի Հելենա Պոնհըմ Քարթըր, Պըրթընի նախկին սիրածը, յաճախ դերեր ստանձնած է իր գրեթէ բոլոր ֆիլմերուն մէջ։ Պըրթրըն նաեւ գրած եւ գծագրած է գիրք մը՝ ''[[The Melancholy Death of Oyster Boy & Other Stories]]'', հրատարակուած 1997-ին [[Faber and Faber]] հրատարակչատան կողմէ, ինչպէս նաեւ կոյտ մը իր գծագրածներէն եւ ուրիշ արուեստի կտորներ կան բոլորը հաւաքուած ''The Art of Tim Burton'' գիրքին մէջ, որ հրատարակուած է [[2009]]-ին: Այդ գիրքին շարունակութիւնը՝ ''The Napkin Art of Tim Burton: Things You Think About in a Bar'', կը պարունակէր Պըրթընի բոլոր գործերը, որոնք գծագրուած են թաշկինակներու վրայ, երբ ան ճաշարաններու եւ կամ գինետուներու մէջ էր։ Այդ գիրքը հրատարակուած է [[2015]]-ին Steeles Publishing հրատարակչատան կողմէ: == Վաղ Կեանք == Պըրթըն ծնած է [[25 Օգոստոս]], [[1958]]-ին, Պըրպէնք, Քալիֆորնիա, [[ԱՄՆ]], եւ զաւակն էր մօր՝ Ճին Պըրթընի, նուէրի խանութի մը տէրը, եւ հօր Պիլլ Պըրթընի, որ մարզիկ էր եւ Burbank Park and Recreation Department գործատեղիի աշխատաւոր<ref name=nytimes>{{cite news|last=Morgenstern |first=Joe |url=http://www.nytimes.com/1989/04/09/magazine/tim-burton-batman-and-the-joker.html?pagewanted=all |title=Tim Burton, Batman and The Joker |publisher=NYTimes.com |date=April 9, 1989 |accessdate=March 12, 2010}}</ref><ref>{{cite news | url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article544489.ece?print=yes&randnum=1151003209000 | work=The Times | location=London | title=Tim+Burton | accessdate=May 25, 2010 | first=Sadie | last=Gray | archive-date=June 15, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110615193349/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article544489.ece?print=yes&randnum=1151003209000 | dead-url=yes }}</ref>: Իբրեւ պատանի, Պըրթըն կարճ ֆիլմեր կը պատրաստէր իր տան պարտէզին մէջ եւ այդպիսով ալ իր առաջին կարճ ֆիլմը՝ ''[[The Island of Doctor Agor]]'', նկարահանած է երբ 13 տարեկան էր։ Պըրթըն յաճախած է [[Burbank High School (Պըրպէնք, Քալիֆորնիա)|Burbank High School]] երկրորդական դպրոցը, բայց լաւ աշակերտ մը չէր: Ան ընդհանրապէս չէր սիրեր պտոյտներ եւ կը սիրէր զբաղիլ գծագրութեամբ եւ ֆիլմ դիտելով: Իր ապագայ գործերը արդէն ազդուած են Դկ. Սուսի եւ Ռոալտ Տահլի պէս անձերու կողմէ<ref>Alison McMahan (2005). [https://books.google.am/books?id=2J5-MMVW1pYC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=tim+burton+-+dr+seuss+roald+dahl&source=bl&ots=34ue9QkTq5&sig=Jl6GiydiHyec7IOikFD2GrrM7nY&hl=en&sa=X&ei=DvfDT9v7NMjA0QXM443fCg&ved=0CF4Q6AEwBQ#v=onepage&q&f=false "The Films of Tim Burton: Animating Live Action in Contemporary Hollywood"]. p.27. Continuum International Publishing Group, 2005</ref>: Դպրոց աւարտելէ ետք, Պըրթըն սկսաւ յաճախել [[California Institute of the Arts]], Վալենսիա, Քալիֆորնիա, որպէսզի ուսանի ծաղրանկարչութեան ձեւաւորման ճիւղը<ref name=VFCal>{{cite news|last=Kashner|first=Sam|title=The Class That Roared|url=http://www.vanityfair.com/culture/2014/03/calarts-animation-1970s-tim-burton|accessdate=February 13, 2014|newspaper=Vanity Fair|year=2014}}</ref>: Իբրեւ աշակերտ CalArts-ի (ծանօթ կրճատում California Institute of the Arts-ի), Պըրթըն կը պատրաստէ բազմաթիւ կարճ ֆիլմեր, ինչպէս ''[[Stalk of the Celery Monster]]'' եւ ''King and Octopus''<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3Jo6L9Qzpp0 |title=Tim Burton's early short: 'King and Octopus' Clip |publisher=YouTube |date=December 5, 2009 |accessdate=June 4, 2010}}</ref>: == Ասպարէզ == === Վաղ Ասպարէզ՝ 1980ական Թուականներ === ''Stalk of the Celery Monster'' կարճ ֆիլմը կը դառնայ աշխարհահռչակ [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Productions]] ծաղրանկարչական ֆիլմի արտադրութեան հետաքրքրութեան կէտը, որոնք Պըրթընը կը հրաւիրեն ընկերութենէն ներս եւ կը ներառեն զինք իբրեւ աշակերտ, որմէ ետք արդէն կը դառնայ մնայուն ձեւաւորող, տարիներ շարունակ: Ան բազմաթիւ արտադրական կազմերու մաս կազմած է հռչակաւոր ֆիլմերու պատրաստութիւններու ընթացքին, ինչպէս ''[[The Fox and the Hound]]'' ([[1981]]), ''[[The Black Cauldron (ֆիլմ)|The Black Cauldron]]'' եւ ''[[Tron]]''<ref>{{Cite news|url=http://www.imdb.com/title/tt0082406/news|title=The Fox and the Hound|publisher=[[Internet Movie Database]] |accessdate = August 19, 2014}}</ref>: Երբ ան Տիզնի կ'աշխատէր, [[1982]]-ին ան իր առաջին կարճ ֆիլմը ստեղծեց՝ ''[[Vincent (1982 ֆիլմ)|Vincent]]'', 6 վարկեան տեւողութիւն ունեցող ֆիլմ մը, պատանի տղեկի մը երազներուն մասին: Ֆիլմը կը ցուցադրուի Շիքակոյի Ֆիլմի Փառատօնին (Chicago Film Festival) եւ կը ցուցադրուի շարժապատկերներու պաստառներու վրայ 2 շաբթուայ վրայ։ Այս ֆիլմէն ետք, Պըրթըն կը ստեղծէ իր Ճաբոնական թեմայով ''[[Hansel and Gretel (1982 ֆիլմ)|Hansel and Gretel]]'' ֆիլմը, որ 1983-ի Հալոուինի գիշերը ժամը 10:30-ին կը ցուցադրուի եւ ոչ մէկ ուրիշ անգամ անկէ ետք, ինչ որ կասկած կ'արթնցնէր շատերու մէջ, եթէ իրապէս այդպէս ֆիլմ մը ստեղծած էր Պըրթըն, թէ ոչ: Սակայն 2009-ին եւ 2011-ին, [[Museum of Modern Art]] թանգարանի Պըրթընի նուիրուած ցուցահանդէսի ընթացքին ցուցադրեցին այդ ֆիլմը. վայրն էր [[Los Angeles County Museum of Art|LACMA]]: == Ֆիլմ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" scope="col" | Տարի ! rowspan="2" scope="col" | Վերնագիր ! rowspan="2" scope="col" style="width: 4em;" | Բեմադրիչ ! rowspan="2" scope="col" style="width: 4em;" | Արտադրիչ ! rowspan="2" scope="col" style="width: 4em;" | Թատերագիր ! rowspan="2" scope="col" style="width: 4em;" | Ուրիշ ! scope="col" style="width: 7em;" | Ելեւմտացոյց ! scope="col" style="width: 7em;" | Շահոյթ<!-- This is for worldwide box office gross only --> ! rowspan="2" scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" | Ծան. |- class="unsortable" ! colspan="2" class="unsortable" | USD$ |- | 1978 ! scope="row" | ''[[The Lord of the Rings (1978 ֆիլմ)|The Lord of the Rings]]'' | | | | Արուեստագէտ | 4,000,000 | 30,471,420 |<ref name="Deleted scenes">{{cite web|url=http://www.ralphbakshi.com/films.php?film=thelordoftherings_bonus|title=''The Lord of the Rings'' – deleted scenes|accessdate=2007-08-08|last=|first=|authorlink=|date=|work=|publisher=The Official Ralph Bakshi website|pages=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307012538/http://www.ralphbakshi.com/films.php?film=thelordoftherings_bonus|archivedate=2005-03-07|dead-url=yes}}</ref><br /><ref name="Beck">{{cite book|last=Beck|first=Jerry|authorlink=Jerry Beck|date=2005|title=The Animated Movie Guide|url=https://archive.org/details/animatedmoviegui0000beck_f1r9|chapter=The Lord of the Rings |publisher=Chicago Review Press|isbn=978-1-55652-591-9|page=[https://archive.org/details/animatedmoviegui0000beck_f1r9/page/155 155]}}</ref> |- | 1979 ! scope="row" | ''[[The Muppet Movie]]'' | | | | Պուպրիկ Խաղցնող | 8,000,000 | 65,200,000 |<ref name="ebert">{{cite news|author=[[Roger Ebert]]|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19791114/REVIEWS/51114006/1023|title=The Muppet Movie|work=Chicago Sun-Times|publisher=rogerebert.com|date=November 14, 1979|accessdate=February 1, 2012|archive-date=January 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120122113204/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19791114%2FREVIEWS%2F51114006%2F1023|dead-url=yes}}</ref><br/><ref name=mojo>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=muppetmovie.htm|title=The Muppet Movie|work=[[Box Office Mojo]]| publisher=[[Internet Movie Database]]|accessdate=April 7, 2014}}</ref> |- | 1981 ! scope="row" | ''[[The Fox and the Hound]]'' | | | | Ծաղրանկարի ձեւաւորող | 12,000,000 | 63,456,988 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/the-fox-and-the-hound-v82415 |title=The Fox and the Hound (1981) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref name="Fox and the Hound budget">{{cite journal|title=Forest Friendship|first=David|last=Ansen|journal=[[Newsweek]]|date=|page=81}}</ref> |- | 1982 ! scope="row" | ''[[Tron]]'' | | | | Ծաղրանկարի ձեւաւորող | 17,000,000 | 74,000,000 |<ref>{{rotten-tomatoes|id=tron|Tron}}</ref> |- | rowspan="2"| 1985 ! scope="row" | ''[[The Black Cauldron (ֆիլմ)|The Black Cauldron]]'' | | | | Արուեստագէտ | 44,000,000 | 21,288,692 |<ref>{{cite news | url=http://articles.chicagotribune.com/1985-08-03/features/8502210564_1_horned-king-black-cauldron-disney-films | title=`Black Cauldron` A Brew Of Vintage Disney Animation | last=Blowen | first=Michael | work=[[Boston Globe]] | publisher=''[[Chicago Tribune]]'' | date=August 3, 1985 | accessdate=February 20, 2015 | archive-date=February 20, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150220175518/http://articles.chicagotribune.com/1985-08-03/features/8502210564_1_horned-king-black-cauldron-disney-films | dead-url=yes }}</ref><br /><ref name=BO>{{cite web | title=The Black Cauldron (1985) | publisher=[[Box Office Mojo]] |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=blackcauldron.htm | accessdate=October 23, 2010}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Pee-wee's Big Adventure]]'' | {{այո}} | | | Դերասան | 7,000,000 | 40,940,662 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/pee-wees-big-adventure-v37591 |title=Pee-Wee's Big Adventure (1985) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=peeweesbigadventure.htm|title=Pee-wee's Big Adventure (1985)|publisher=[[Box Office Mojo]] ([[Amazon.com]])|accessdate=2008-04-06}}</ref> |- | 1988 ! scope="row" | ''[[Beetlejuice]]'' | {{այո}} | | | | 15,000,000 | 73,707,461 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-v4624 |title=Beetlejuice (1988) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=March 30, 1988 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=beetlejuice.htm | title = Beetlejuice | work = [[Box Office Mojo]] | accessdate = 2008-04-03}}</ref> |- | 1989 ! scope="row" | ''[[Batman (1989 ֆիլմ)|Batman]]'' | {{այո}} | | | | 35,000,000 | 411,348,924 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/batman-v4278 |title=Batman (1989) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=June 23, 1989 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=batman.htm |title=Batman (1989) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 1990 ! scope="row" | ''[[Edward Scissorhands]]'' | {{այո}} | {{այո}} | {{այո}} | | 20,000,000 | 86,024,005 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/edward-scissorhands-v15350 |title=Edward Scissorhands (1990) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=December 7, 1990 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=edwardscissorhands.htm |title=Edward Scissorhands (1990) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | rowspan="3"| 1992 ! scope="row" | ''[[Singles (1992 ֆիլմ)|Singles]]'' | | | | Դերասան | 9,000,000 |18,471,850 |<ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/1040379-singles/ |title=Singles Movie Reviews, Pictures |accessdate=2013-08-28|publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref><br/><ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/singles-v44879 |title=Singles (1992) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=September 18, 1992 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Batman Returns]]'' | {{այո}} | {{այո}} | | | 80,000,000 | 266,822,354 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/batman-returns-v4281 |title=Batman Returns (1992) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=June 19, 1992 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=batmanreturns.htm |title=Batman Returns (1992) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Stay Tuned (ֆիլմ)|Stay Tuned]]'' | | | | Ձեւաւորող | Չգիտցուած | 10,736,401 |<ref name="variety">[http://www.variety.com/review/VE1117901496.html Review of ''Stay Tuned''] from ''[[Variety (magazine)|Variety]]''</ref><br /><ref>{{Mojo title|staytuned|title=Stay Tuned}}</ref> |- | rowspan="2"| 1993 ! scope="row" | ''[[Hoffa]]'' | | | | Դերասան | 35,000,000 | $29,302,121 |<ref>{{cite news|title= MOVIE REVIEWS : 'Hoffa': Negotiating a Complex Life : Saga of Teamsters Leader Is Dark, Sinister, Brooding|publisher= [[Los Angeles Times]]|date=1992-12-25|url= http://articles.latimes.com/1992-12-25/entertainment/ca-2314_1_jimmy-hoffa|accessdate=2012-06-05|first=Kenneth|last=Turan}}</ref><br/><ref>http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=hoffa.htm</ref> |- ! scope="row" | ''[[The Nightmare Before Christmas|Tim Burton's The Nightmare Before Christmas]]'' | | {{այո}} | {{այո}} | Արտադրման ձեւաւորող | 18,000,000 | 75,082,668 |<ref>{{cite web|author=Danny Elfman |url=http://www.allmovie.com/movie/the-nightmare-before-christmas-v119910 |title=The Nightmare Before Christmas (1993) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite book | author = Mark Salisbury, [[Tim Burton]] | title = Burton on Burton | url = https://archive.org/details/isbn_2900571229269 | publisher = [[Faber and Faber]] | year = 2006 | location = London | pages = [https://archive.org/details/isbn_2900571229269/page/121 121]–127 | isbn = 0-571-22926-3 }}</ref> |- | rowspan="2"| 1994 ! scope="row" | ''[[Cabin Boy]]'' | | {{այո}} | | | 10,000,000 |3,662,459 |<ref name="Crain">{{cite news |first=Zac |last=Crain |title=Handsome Dan, Automator Man |url=http://www.miaminewtimes.com/1999-11-25/music/handsome-dan-automator-man/ |publisher=''[[Miami New Times]]''|date=November 25, 1999 |accessdate=27 January 2009 }}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/cabin-boy-v131107 |title=Cabin Boy (1994) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Ed Wood (ֆիլմ)|Ed Wood]]'' | {{այո}} | {{այո}} | | | 18,000,000 | 5,887,457 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/ed-wood-v132259 |title=Ed Wood (1994) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=edwood.htm |title=Ed Wood (1994) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 1995 ! scope="row" | ''[[Batman Forever]]'' | | {{այո}} | | | 100,000,000 | 336,529,144 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/batman-forever-v134815 |title=Batman Forever (1995) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=June 16, 1995 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=batmanforever.htm |title=Batman Forever (1995) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | rowspan="3"| 1996 ! scope="row" | ''[[Mary Reilly (ֆիլմ)|Mary Reilly]]'' | | | | Մասնակից | 47,000,000 | 12,379,402 |<ref name=numbers>{{cite web|title=Mary Reilly - Box Office Data|url=http://www.the-numbers.com/movies/1996/0MARE.php|publisher=The Numbers|accessdate=16 August 2011|archive-date=21 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921195212/http://the-numbers.com/movies/1996/0MARE.php|dead-url=yes}}</ref><br /><ref name=off>{{cite news | author = Claudia Eller | url =http://www.variety.com/article/VR106493 | title = Burton's off 'Reilly' | work = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = 1993-05-03 | accessdate = 2010-10-30}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[James and the Giant Peach (ֆիլմ)|James and the Giant Peach]]'' | | {{այո}} | | | 38,000,000 | 37,734,758 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/james-and-the-giant-peach-v135461 |title=James and the Giant Peach (1996) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br/><ref>{{cite web|title=James and the Giant Peach|publisher=[[Box Office Mojo]]|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=jamesandthegiantpeach.htm|accessdate=August 3, 2015}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Mars Attacks!]]'' | {{այո}} | {{այո}} | | | 70,000,000 | 101,371,017 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/mars-attacks%21-v136613 |title=Mars Attacks! (1996) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=marsattacks.htm |title=Mars Attacks! (1996) |publisher=Box Office Mojo |date=January 24, 1997 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 1999 ! scope="row" | ''[[Sleepy Hollow (ֆիլմ)|Sleepy Hollow]]'' | {{այո}} | | | | 100,000,000 | 206,071,502 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/sleepy-hollow-v181131 |title=Sleepy Hollow (1999) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=November 19, 1999 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=sleepyhollow.htm |title=Sleepy Hollow (1999) |publisher=Box Office Mojo |date=April 2, 2000 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 2001 ! scope="row" | ''[[Planet of the Apes (2001 ֆիլմ)|Planet of the Apes]]'' | {{այո}} | | | | 100,000,000 | 362,211,740 |<ref>{{cite web|author=Charlton Heston |url=http://www.allmovie.com/movie/planet-of-the-apes-v246306 |title=Planet of the Apes (2001) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=July 27, 2001 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=planetoftheapes01.htm |title=Planet of the Apes (2001) (2001) |publisher=Box Office Mojo |date=October 18, 2001 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 2003 ! scope="row" | ''[[Big Fish]]'' | {{այո}} | | | | 70,000,000 | 122,919,055 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/big-fish-v290352 |title=Big Fish (2003) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bigfish.htm |title=Big Fish (2003) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 2004 ! scope="row" | ''[[Catwoman (ֆիլմ)|Catwoman]]'' | | | | Մասնակից | 100,000,000 | 82,102,379 |<ref>{{cite news | author = Michael Fleming | url = http://www.variety.com/article/VR109036 | title = Another life at WB for ''Catwoman'' and Burton? | work = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = 1993-07-22 | accessdate = 2008-08-14}}</ref><br /><ref>http://www.metacritic.com/movie/catwoman</ref> |- | rowspan="2"| 2005 ! scope="row" | ''[[Charlie and the Chocolate Factory (ֆիլմ)|Charlie and the Chocolate Factory]]'' | {{այո}} | | | | 150,000,000 | 474,968,763 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/charlie-and-the-chocolate-factory-v290415 |title=Charlie and the Chocolate Factory (2005) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=July 15, 2005 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=charliechocolate.htm |title=Charlie and the Chocolate Factory (2005) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Corpse Bride|Tim Burton's Corpse Bride]]'' | {{այո}} | {{այո}} | {{այո}} | | 40,000,000 | 117,195,061 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/tim-burtons-corpse-bride-v293765 |title=Tim Burton's Corpse Bride (2005) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=corpsebride.htm |title=Tim Burton's Corpse Bride (2005) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 2007 ! scope="row" | ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 ֆիլմ)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' | {{այո}} | | | | 50,000,000 | 152,523,164 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/sweeney-todd-the-demon-barber-of-fleet-street-v352629 |title=Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=December 21, 2007 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=sweeneytodd.htm |title=Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007) |publisher=Box Office Mojo |date=March 20, 2008 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | rowspan="3"| 2009 ! scope="row" | ''[[Coraline (ֆիլմ)|Coraline]]'' | | | | Ձեւաւորող | 60,000,000 | 124,596,398 |<ref>{{cite web|title=''Coraline'' (2009): Reviews |url=http://www.metacritic.com/movie/coraline |publisher=[[Metacritic]] |date=February 5, 2009 |accessdate=February 10, 2009}}</ref><br /><ref name="boxoffice">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=coraline.htm |title=Coraline |publisher=[[Box Office Mojo]] |accessdate=August 11, 2009}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Waking Sleeping Beauty]]'' | | | | Մասնակից | Շգիտցուած | 84,918 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/waking-sleeping-beauty-v491449 |title=Waking Sleeping Beauty (2009) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=March 26, 2010 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=wakingsleepingbeauty.htm |title=Waking Sleeping Beauty (2010) |publisher=Box Office Mojo |date=May 6, 2010 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[9 (2009 animated ֆիլմ)|9]]'' | | {{այո}} | | | 30,000,000 | 48,428,063 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/9-v332273 |title=9 (2009) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=September 9, 2009 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=9.htm |title=9 (2009) |publisher=Box Office Mojo |date=December 3, 2009 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | 2010 ! scope="row" | ''[[Alice in Wonderland (2010 ֆիլմ)|Alice in Wonderland]]'' | {{այո}} | | | | 150,000,000–<br/>200,000,000 | 1,025,467,110 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/alice-in-wonderland-v424944 |title=Alice in Wonderland (2010) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=March 5, 2010 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=aliceinwonderland10.htm |title=Alice in Wonderland (2010) (2010) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | rowspan="4"| 2012 ! scope="row" | ''[[Dark Shadows (ֆիլմ)|Dark Shadows]]'' | {{այո}} | | | | 150,000,000 | 245,527,149 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/dark-shadows-v529187 |title=Dark Shadows (2012) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=May 11, 2012 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=darkshadows.htm |title=Dark Shadows (2012) |publisher=Box Office Mojo |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Men in Black 3]]'' | | | | Դերասան | 215,000,000 | 624,000,000 |<ref name="Grover & Richwine (2012)">{{cite news |last1=Grover |first1=Ronald|last2=Richwine |first2=Lisa |date=May 28, 2012 |title="Men in Black" sequel powers past "Avengers" |publisher=[[Reuters]] |url=http://www.reuters.com/article/2012/05/28/entertainment-us-boxoffice-idUSBRE84Q09Y20120528 |accessdate=June 13, 2012 |quote=Sony said it spent an estimated $215 million to make the new "Men in Black" movie.}}</ref><br /><ref name="BoxOfficeMojo">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=mib3.htm | title=MIB 3 (2012) | publisher=Box Office Mojo|accessdate=August 24, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Abraham Lincoln: Vampire Hunter]]'' | | {{այո}} | | | 69,000,000 | 108,319,139 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/abraham-lincoln-vampire-hunter-v526866 |title=Abraham Lincoln: Vampire Hunter (2012) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=June 22, 2012 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=abrahamlincolnvampirehunter.htm |title=Abraham Lincoln: Vampire Hunter (2012) |publisher=Box Office Mojo |date=September 20, 2012 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Frankenweenie (2012 ֆիլմ)|Frankenweenie]]'' | {{այո}} | {{այո}} | {{այո}} | | 39,000,000 | 81,150,788 |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/frankenweenie-v424945 |title=Frankenweenie (2012) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date=October 5, 2012 |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=frankenweenie.htm |title=Frankenweenie (2012) |publisher=Box Office Mojo |date=October 5, 2012 |accessdate=October 21, 2012}}</ref> |- | rowspan="2"| 2014 ! scope="row" | ''[[Maleficent (ֆիլմ)|Maleficent]]'' | | | | Participant | 180,000,000 | 758,410,378 |<ref name="bom">{{cite web|title=Maleficent (2014)|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=maleficient.htm|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=[[IMDb]] |accessdate=December 6, 2014}}</ref><br /><ref>{{cite news|last=Brooks|first=Xan|title=Tim Burton's Sleeping Beauty: Angelina Jolie poised to play Maleficent|url=http://www.theguardian.com/film/2010/mar/29/tim-burton-angelina-jolie-sleeping-beauty|accessdate=October 25, 2014|newspaper=The Guardian|date=March 29, 2010}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Big Eyes]]'' | {{այո}} | {{այո}} | | | 10,000,000 | 29,253,166 |<ref>http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=bigeyes.htm</ref><br /><ref>{{cite news|author=Fleming, Michael|title=Tim Burton To Direct ‘Big Eyes'; The Weinstein Company Putting Finishing Brush Strokes On Deal For Painting Saga|url=http://deadline.com/2013/04/tim-burton-to-direct-big-eyes-the-weinstein-company-putting-finishing-brush-strokes-on-deal-for-painting-saga-466304|publisher=Deadline.com|date=April 2, 2013|accessdate=October 24, 2014}}</ref> |- | rowspan="2"| 2016 ! scope="row" | ''[[Alice Through the Looking Glass (2016 ֆիլմ)|Alice Through the Looking Glass]]'' | | {{այո}} | | | 170,000,000 | 299,377,321 |<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2013/film/news/james-bobin-in-early-talks-to-direct-alice-in-wonderland-sequel-exclusive-1200490138/|title=James Bobin in Early Talks to Direct ‘Alice in Wonderland’ Sequel (EXCLUSIVE)|work=Variety|accessdate=October 4, 2014}}</ref><br /><ref>{{cite web |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=121390 |title=Disney's Alice in Wonderland: Through the Looking Glass Starts Filming! |publisher=ComingSoon.net |date=August 4, 2014 |accessdate=August 4, 2014 |archive-date=November 7, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107073836/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=121390 |dead-url=yes |archivedate=November 7, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141107073836/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=121390 |deadurl=yes }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Miss Peregrine's Home for Peculiar Children (ֆիլմ)|Miss Peregrine's Home for Peculiar Children]]'' | {{այո}} | | | | 110,000,000 | 259,800,113 |<ref>http://www.hollywoodreporter.com/news/hugh-jackmans-greatest-showman-earth-824884</ref><br /><ref>{{cite news|last1=Cridlin|first1=Jay|title=Tim Burton's 'Miss Peregrine' begins filming in the Tampa Bay area next week|url=http://www.tampabay.com/things-to-do/movies/tim-burtons-miss-peregrine-begins-filming-in-tampa-bay-next-week/2218017|accessdate=February 18, 2015|publisher=tampabay.com|date=February 17, 2015}}</ref> |} == Կարճ Ֆիլմ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Վերնագիր ! scope="col" | Տարի ! scope="col" style="width: 4em;" | Բեմադրիչ ! scope="col" style="width: 4em;" | Արտադրիչ ! scope="col" style="width: 4em;" | Թատերագիր ! scope="col" style="width: 4em;" | Ուրիշ ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" | Ծան. |- ! scope="row" | ''[[The Island of Doctor Agor]]'' | 1971 | {{այո}} | | {{այո}} | Դերասան |<ref name="Rare Tim Burton Movies">{{cite web|url=http://voices.yahoo.com/rare-tim-burton-movies-may-not-seen-yet-2269679.html?cat=40 |title=Rare Tim Burton Movies You May Not Have Seen Yet – Yahoo! Voices |publisher=voices.yahoo.com |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|title=Tim Burton's early movies (1971–1986)|publisher=The Tim Burton Collective|accessdate=November 30, 2009|archive-date=January 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|dead-url=yes|archivedate=January 10, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|deadurl=yes}}</ref> |- ! scope="row" | ''Doctor of Doom'' | rowspan="2"| 1979 | {{այո}} | | {{այո}} | |<ref name="Rare Tim Burton Movies"/><br /><ref>{{cite web|url=http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|title=Tim Burton's early movies (1971–1986)|publisher=The Tim Burton Collective|accessdate=November 30, 2009|archive-date=January 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|dead-url=yes|archivedate=January 10, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|deadurl=yes}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Stalk of the Celery Monster]]'' | {{այո}} | {{այո}} | {{այո}} | Ծաղրանկարի ձեւաւորող |<ref name="Rare Tim Burton Movies"/><br /><ref>{{Cite web |url=http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html |title=The Tim Burton Collective - Early Movies |accessdate=2016-11-29 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html |dead-url=yes |archivedate=2010-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html |deadurl=yes }}</ref> |- ! scope="row" | ''Luau'' | rowspan="2"| 1982 | {{այո}} | {{այո}} | {{այո}} | Դերասան |<ref name="Rare Tim Burton Movies"/><br /><ref>{{cite web|url=http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|title=Tim Burton's early movies (1971–1986)|publisher=The Tim Burton Collective|accessdate=November 30, 2009|archive-date=January 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|dead-url=yes|archivedate=January 10, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110105351/http://www.timburtoncollective.com/earlymovies.html|deadurl=yes}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Vincent (1982 ֆիլմ)|Vincent]]'' | {{այո}} | | {{այո}} | Արտադրական ձեւաւորող |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/vincent-v52783 |title=Vincent (1982) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web| title=Vincent — A Matter of Pastiche| first=Michael| last=Frierson| authorlink=| publisher= Animation World Magazine (Issue 1.9) |url=http://www.awn.com/mag/issue1.9/articles/frierson1.9.html| accessdate=2007-01-22 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Hansel and Gretel (1982 ֆիլմ)|Hansel and Gretel]]'' | 1983 | {{այո}} | | {{այո}} | Արտադրական ձեւաւորող |<ref name="Rare Tim Burton Movies"/><br /><ref>{{cite web|title=Watch the Formerly-Lost Tim Burton Hansel and Gretel In Its Entirety|url=http://io9.com/watch-the-formerly-lost-tim-burton-hansel-and-gretel-in-1591877287|publisher=io9|accessdate=17 June 2014|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619151544/http://io9.com/watch-the-formerly-lost-tim-burton-hansel-and-gretel-in-1591877287|dead-url=yes}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Frankenweenie (1984 ֆիլմ)|Frankenweenie]]'' | 1984 | {{այո}} | | {{այո}} | |<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/frankenweenie-v18492 |title=Frankenweenie (1984) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>http://uk.movies.yahoo.com/blogs/movie-editors/tim-burton-disney-fired-181740632.html</ref> |- ! scope="row" | ''Lost in Oz'' | rowspan="2"| 2000 | | {{այո}} | {{այո}} | |<ref>{{MobyGames|game/wizard-of-oz}} - [http://mocagh.org/loadpage.php?getgame=wizardoz The Wizard of Oz] at the Museum of Computer Adventure Game History - [http://www.lysator.liu.se/adventure/Telarium_Corporation.html Telarium Corporation] at Adventureland</ref><br /><ref name="MacFall">{{cite news |title=He created 'The Wizard': L. Frank Baum, Whose Oz Books Have Gladdened Millions, Was Born 100 Years Ago Tuesday |author=MacFall, Russell |newspaper=[[Chicago Tribune]] |date=May 13, 1956 |url=http://image2.newsbank.com/img-ctha/clip/1956/05/13/19560513C007270011100013.pdf |accessdate=November 28, 2010 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5uZYJbv6d |archivedate=November 28, 2010 |format=PDF}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Stainboy]]'' | {{այո}} | | {{այո}} | |<ref>{{Cite web |url=http://www.timburtoncollective.com/multimedia.html |title=Multimedia |accessdate=2016-11-29 |archive-date=2015-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206001257/http://www.timburtoncollective.com/multimedia.html |dead-url=yes |archivedate=2015-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206001257/http://www.timburtoncollective.com/multimedia.html |deadurl=yes }}</ref><br /><ref>[http://www.comicon.com/bissette/taboo_graphic_novels.htm]</ref> |} == Հեռուստաշար == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Վերնագիր ! scope="col" | Տարի ! scope="col" style="width: 4em;" | Բեմադրիչ ! scope="col" style="width: 4em;" | Գործադիր Արտադրիչ ! scope="col" style="width: 4em;" | Թատերագիր ! scope="col" style="width: 4em;" | Ուրիշ ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" | Ծան. |- ! scope="row" | ''[[Faerie Tale Theatre: Aladdin and His Wonderful Lamp]]'' (Եղանակ 5, դրուագ 1) | 1984 | {{yes}} | | | |<ref>{{cite web|author=Tim Burton |url=http://www.allmovie.com/movie/faerie-tale-theatre-aladdin-and-his-wonderful-lamp-v62390 |title=Faerie Tale Theatre: Aladdin and His Wonderful Lamp (1984) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Shelley-Duvalls-Faerie-Tale-Theatre/dp/B001AZIRV8/|publisher=Amazon.com|title=Shelley Duvall's Faerie Tale Theatre: The Complete Collection (2008)}} ASIN: B001AZIRV8</ref> |- ! scope="row" | ''[[Alfred Hitchcock Presents: The Jar]]'' (Եղանակ 1, դրուագ 20) | 1986 | {{yes}} | | | |<ref name="Rare Tim Burton Movies"/><br /><ref>Lambert, David. [http://www.tvshowsondvd.com/news/Alfred-Hitchcock-Presents-Season-6/19162 "Alfred Hitchcock Presents - What's the Release Date for 'Season 6' DVDs? How About...TODAY!,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109021816/http://www.tvshowsondvd.com/news/Alfred-Hitchcock-Presents-Season-6/19162 |date=2013-11-09 }} TVShowsOnDVD.com (Nov. 08, 2013).</ref> |- ! scope="row" | ''[[Amazing Stories (հեռուստաշար)|Amazing Stories: The Family Dog]]'' (Եղանակ 2, դրուագ 16) | 1987 | | {{yes}} | {{yes}} | Ծաղրանկարի ձեւաւորող |<ref>{{cite news|title= Amazing Stories - The Complete First Season|publisher= [[DVD Talk]]|date=|url= http://www.dvdtalk.com/reviews/22794/amazing-stories-the-complete-first-season/|accessdate=2012-06-10}}</ref><br /><ref>{{cite news|title= `Amazing Stories` Failed In Ratings, But Will Return|publisher= [[Sun Sentinel]]|date= |url= http://articles.sun-sentinel.com/1986-06-06/features/8602030700_1_amazing-stories-ratings-brandon-tartikoff|accessdate= 2012-06-10|archive-date= 2015-09-23|archive-url= https://web.archive.org/web/20150923125138/http://articles.sun-sentinel.com/1986-06-06/features/8602030700_1_amazing-stories-ratings-brandon-tartikoff|dead-url= yes}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Beetlejuice (հեռուստաշար)|Beetlejuice]]'' | 1989–1991 | | {{yes}} | {{yes}} | |<ref>{{cite web |url=http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-01-v341610 |title=Beetlejuice: Season 01 (1989) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012 |archive-date=March 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150305031921/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-01-v341610 |dead-url=yes |archivedate=March 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305031921/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-01-v341610 |deadurl=yes }}</ref><br /><ref>{{cite web |url=http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-02-v341611 |title=Beetlejuice: Season 02 (1990) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012 |archive-date=March 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150305031926/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-02-v341611 |dead-url=yes |archivedate=March 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305031926/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-02-v341611 |deadurl=yes }}</ref><br /><ref>{{cite web |url=http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-03-v341612 |title=Beetlejuice: Season 03 (1991) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012 |archive-date=March 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150305031931/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-03-v341612 |dead-url=yes |archivedate=March 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305031931/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-03-v341612 |deadurl=yes }}</ref><br /><ref>{{cite web |url=http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-04-v341613 |title=Beetlejuice: Season 04 (1991) – Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast |publisher=AllMovie |date= |accessdate=October 21, 2012 |archive-date=March 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150305031936/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-04-v341613 |dead-url=yes |archivedate=March 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305031936/http://www.allmovie.com/movie/beetlejuice-season-04-v341613 |deadurl=yes }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Family Dog (հեռուստաշար)|Family Dog]]'' | 1993 | | {{yes}} | {{yes}} | Ձեւաւորող |<ref>{{cite news|title= Animated 'Family Dog' Does Prime-time Tricks |work= The Los Angeles Times|date=1987-02-16|url= http://articles.latimes.com/1987-02-16/entertainment/ca-2387_1_family-dog|accessdate=2010-11-11|first=Charles|last=Solomon}}</ref><br /><ref name=LAT022892>{{cite news|author=Daniel Cerone|url=http://articles.latimes.com/1992-02-28/entertainment/ca-2993_1_prime-time-programs |title='Fish Police' on Endangered Species List|work=Los Angeles Times|date=February 28, 1992|accessdate=January 20, 2011}}</ref> |} == Երգի Տեսահոլովակ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Վերնագիր ! scope="col" | Տարի ! scope="col" style="width: 4em;" | Բեմադրիչ ! scope="col" style="width: 4em;" | Գործադիր Արտադրիչ ! scope="col" style="width: 4em;" | Թատերագիր ! scope="col" style="width: 4em;" | Ուրիշ ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" | Ծան. |- ! scope="row" | ''[[The Killers]]: [[Bones (The Killers երգ)|Bones]]'' | 2006 | {{yes}} | | | |<ref name="MTV_News">{{cite web|title=Killers Are (Beetle) Juiced For Tim Burton-Directed 'Bones' Clip|date=6 September 2006|author=James Montgomery|accessdate=2006-10-08|url=http://www.mtv.com/news/articles/1540275/20060906/killers_the.jhtml?headlines=true|archive-date=2006-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913234943/http://www.mtv.com/news/articles/1540275/20060906/killers_the.jhtml?headlines=true|dead-url=yes}}</ref><br /><ref>{{cite web|url=http://www.abpd.org.br/certificados_interna.asp?sArtista=The%20Killers |title=Associação Brasileira de Produtores de Disco |publisher=ABPD |date= |accessdate=2012-01-04}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Killers]]: [[Here with Me (The Killers երգ)|Here with Me]]'' | 2012 | {{yes}} | | | |<ref>{{cite news|title=Here With Me LA Times Review|url=http://articles.latimes.com/2012/dec/18/local/la-et-ms-tim-burton-killers-video-here-with-me-winona-ryder-craig-roberts-20121218 | work=Los Angeles Times | first=Randy|last=Lewis|date=December 18, 2012}}</ref><br /><ref>{{cite web|title=Here With Me Music Video|url=https://www.youtube.com/watch?v=7SxTyvOixJA}}</ref> |} == Մրցանակներ == [[Daytime Emmy Award|Emmy Award]] * ([[17th Daytime Emmy Awards|1990]]) Յաղթած&nbsp;— [[Daytime Emmy Award for Outstanding Children's Animated Program|Outstanding Children's Animated Program]] / ''[[Beetlejuice (հեռուստաշար)|Beetlejuice]]'' [[Academy Awards]] * (2006) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Academy Award for Best Animated Feature|Best Animated Feature]] / ''[[Corpse Bride]]'' * (2013) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Academy Award for Best Animated Feature|Best Animated Feature]] / ''[[Frankenweenie (2012 ֆիլմ)|Frankenweenie]]'' [[BAFTA Awards]] * (2004) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[BAFTA Award for Best Direction|Best Direction]] / ''[[Big Fish]]'' * (2005) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[British Academy Children's Awards#Feature Film|Best Feature Film]] / ''[[Charlie and the Chocolate Factory (2005 ֆիլմ)|Charlie and the Chocolate Factory]]'' * (2013) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[BAFTA Award for Best Animated Film|Best Animated Film]] / ''[[Frankenweenie (2012 ֆիլմ)|Frankenweenie]]'' [[Golden Globe Awards]] * (2008) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Golden Globe Award for Best Director&nbsp;– Motion Picture|Best Director&nbsp;– Motion Picture]] / ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 ֆիլմ)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' * (2008) Յաղթած&nbsp;— [[Golden Globe Award for Best Motion Picture&nbsp;– Musical or Comedy|Best Motion Picture – Musical or Comedy]] / ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 ֆիլմ)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' * (2010) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Golden Globe Award for Best Motion Picture&nbsp;– Musical or Comedy|Best Motion Picture – Musical or Comedy]] / ''[[Alice in Wonderland (2010 ֆիլմ)|Alice in Wonderland]]'' * (2013) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Golden Globe Award for Best Animated Feature Film|Best Animated Film]] / ''[[Frankenweenie (2012 ֆիլմ)|Frankenweenie]]'' [[Cannes Film Festival]] * (1994) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Palme d'Or]] / ''[[Ed Wood (ֆիլմ)|Ed Wood]]'' [[Saturn Awards]] * (1990) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Saturn Award for Best Director|Best Director]] / ''[[Beetlejuice (ֆիլմ)|Beetlejuice]]'' * (1993) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Saturn Award for Best Director|Best Director]] / ''[[Batman Returns]]'' * (1997) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Saturn Award for Best Director|Best Director]] / ''[[Mars Attacks!]]'' * (2000) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Saturn Award for Best Director|Best Director]] / ''[[Sleepy Hollow (ֆիլմ)|Sleepy Hollow]]'' * (2008) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Saturn Award for Best Director|Best Director]] / ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 ֆիլմ)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' * (2013) Յաղթած&nbsp;— [[Saturn Award for Best Animated Film|Best Animated Film]] / ''[[Frankenweenie (2012 ֆիլմ)|Frankenweenie]]'' [[National Board of Review Awards]] * (2008) Յաղթած&nbsp;– Best Director / ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 ֆիլմ)|Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]'' [[Chicago Film Critics Association Awards]] * (2004) Պաշտօնակարգուած&nbsp;— [[Chicago ֆիլմ Critics Association Award for Best Director|Best Director]] / ''[[Big Fish]]'' [[Producers Guild of America Awards]] * (2006) Պաշտօնակարգուած&nbsp;– Animated Motion Picture / ''[[Corpse Bride]]'' * (2008) Honored&nbsp;— [[Scream Awards]]: Scream Immortal Award, for his unique interpretation of horror and fantasy * (2009) Յաղթած&nbsp;— [[Producers Guild of America Awards|Best Producer]] / ''[[9 (2009 ֆիլմ)|9]]'' [[64th Venice International Film Festival]] * (2007) Honored&nbsp;— [[Golden Lion]] for Lifetime Achievement Lacanian Psychoanalysis Prize * (2010) Յաղթած&nbsp;— ''[[Alice in Wonderland (2010 ֆիլմ)|Alice in Wonderland]]''<ref>{{cite web |last=Massat |first=Guy |url=http://www.psychanalyse-paris.com/1272-Lewis-Caroll-Lacan-et-Tim.html |title=Lewis Caroll, Lacan et Tim Burton |work=Psychoanalyse-Paris |date=July 11, 2010 |accessdate=March 23, 2013 |archive-date=April 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407085726/http://www.psychanalyse-paris.com/1272-Lewis-Caroll-Lacan-et-Tim.html |dead-url=yes }}</ref> The Order of the Arts and Letters * (2010) Knighted by Culture Minister of France Moscow International Film Festival * (2012) "Golden George" for his contribution to world cinema. == Գնահատանք եւ Քննադատում == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! Տարի ! Ֆիլմ ! [[Rotten Tomatoes]]<ref>{{cite web | title=Tim Burton | url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/tim_burton/ | website=Rotten Tomatoes | accessdate=August 20, 2016}}</ref> ! [[Metacritic]]<ref>{{cite web | title=Tim Burton |url=http://www.metacritic.com/person/tim-burton | website=Metacritic |accessdate=August 20, 2016}}</ref> ! [[CinemaScore]]<ref>{{cite web | url=http://www.cinemascore.com/ | title=CinemaScore | work=cinemascore.com | accessdate=August 20, 2016}}</ref> ! Ելեւմտացոյց ! Շահոյթ<ref>{{cite web | url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=timburton.htm | title=Tim Burton Movie Box office | publisher=[[Amazon.com]] | work=boxofficemojo.com | accessdate=August 20, 2016}}</ref> |- | 1985 | ''Pee-wee's Big Adventure'' || 89% (44 քուէ)<br/>(7.8/10) || 47 (14 քուէ) || Չյայտարարուած || $7 միլիոն || $40.9 միլիոն<br/> |- | 1988 | ''Beetlejuice'' || 81% (43 քուէ)<br/>(7/10) || 67 (13 քուէ) || B || $15 միլիոն || $73.7 միլիոն<br/> |- | 1989 | ''Batman'' || 72% (68 քուէ)<br/>(6.6/10) || 69 (21 քուէ) || A || $35 միլիոն || $411.3 միլիոն |- | 1990 | ''Edward Scissorhands'' || 89% (56 քուէ)<br/>(7.7/10) || 74 (19 քուէ) || A– || $20 միլիոն || $86 միլիոն |- | 1992 | ''Batman Returns'' || 80% (71 քուէ)<br/>(6.7/10) || 68 (23 քուէ) || B || $80 միլիոն || $266.8 միլիոն |- | 1994 | ''Ed Wood'' || 92% (60 քուէ)<br/>(8/10) || 70 (19 քուէ) || B+ || $18 միլիոն || $5.9 միլիոն<br/> |- | 1996 | ''Mars Attacks!'' || 52% (63 քուէ)<br/>(5.9/10) || 52 (19 քուէ) || B || $70 միլիոն || $101.4 միլիոն |- | 1999 | ''Sleepy Hollow'' || 67% (126 քուէ)<br/>(6.3/10) || 65 (35 քուէ) || B– || $100 միլիոն || $206.1 միլիոն |- | 2001 | ''Planet of the Apes'' || 45% (156 քուէ)<br/>(5.5/10) || 50 (34 քուէ) || B– || $100 միլիոն || $362.2 միլիոն |- | 2003 | ''Big Fish'' || 77% (214 քուէ)<br/>(7.2/10) || 58 (42 քուէ) || B+ || $70 միլիոն || $122.9 միլիոն |- | 2005 | ''Charlie and the Chocolate Factory'' || 83% (221 քուէ)<br/>(7.2/10) || 72 (40 քուէ) || A– || $150 միլիոն || $475 միլիոն |- | 2005 | ''Corpse Bride'' || 83% (187 քուէ)<br/>(7.2/10) || 83 (35 քուէ) || B+ || $40 միլիոն || $117.2 միլիոն |- | 2007 | ''Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street'' || 86% (222 քուէ)<br/>(7.7/10) || 83 (39 քուէ) || Չյայտարարուած || $50 միլիոն || $152.5 միլիոն |- | 2010 | ''Alice in Wonderland'' || 52% (262 քուէ)<br/>(5.7/10) || 53 (38 քուէ) || A– || $150–200 միլիոն || $1.025 պիլիոն |- | 2012 | ''Dark Shadows'' || 37% (233 քուէ)<br/>(5.3/10) || 55 (42 քուէ) || B– || $150 միլիոն || $245.5 միլիոն |- | 2012 | ''Frankenweenie'' || 87% (200 քուէ)<br/>(7.6/10) || 74 (38 քուէ) || B+ || $39 միլիոն || $81.5 միլիոն |- | 2014 | ''Big Eyes'' || 72% (166 քուէ)<br/>(6.6/10) || 62 (40 քուէ) || Չյայտարարուած || $10 միլիոն || $29.3 միլիոն |- | 2016 | ''Miss Peregrine's Home for Peculiar Children'' || 63% (188 քուէ)<br/>(5.9/10) || 57 (43 քուէ) || B+ || $110 միլիոն || $258.3 միլիոն |} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} 2ggsh9arlvjdxzbr97cmkm63rsoam5l 0 3203 253828 227539 2026-08-28T22:37:17Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253828 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Հրաչ | բնագիր ԱԱՀ = Հայկ Թիրիաքեան | պատկեր = Haig tirakian.jpg | ծնած է = 1871 | ծննդավայր = Տրապիզոն | վախճանած է = 1915 | ազգութիւն = Հայ | մասնագիտութիւն = [[Հ.Յ.Դ.]] անդամ | ամուսին = [[Իսկուհի Պալճեան]] | երեխաներ = [[Բաբգէն]], [[Հերմինէ]] եւ [[Նուարդ]] }} '''Հրաչ (Հայկ Թիրիաքեան)''' ( [[1871]], [[Տրապիզոն]] - 1915, Եղեռնի զոհ), դաշնակցական յայտնի գործիչ եւ անդամ։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է Տրապիզոն՝ [[1871]]-ին<ref name=tasnapet>{{cite book|last=Tasnapetean|first=Hrach|title=History of the Armenian Revolutionary Federation, Dashnaktsutiun, 1890-1924|year=1990|publisher=Oemme Edizioni}}</ref>: Հողագործութեան հետեւած [[Նանսի]]ի մէջ, [[Ֆրանսա]]: Ուսանողական շրջանին է, որ [[Արմէն Գարօ]] ([[Գարեգին Փաստրմաճեան]]) եւ ինք խորապէս կ'ազդուին [[1895]]-ի [[Համիդեան ջարդեր]]էն, եւ [[Զէյթունի Ապստամբութիւն (1895)|Զէյթունի ապստամբութեան]] գործնական օգնութիւն ցուցաբերելու նպատակով եւ դիմելով [[Ժընեւ]], [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան]] պաշտօնաթերթ «[[Դրօշակ]]»-ին կեդրոնը, կը տրամադրուին յեղափոխական գործունէութեան: Այդ շրջանին, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը ծրագրած էր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ մեծ շարժում մը՝ «Վրէժխնդրական գործ մը կատարել ուժանակի եւ ռումբերու օգտագործութեամբ», Իբր պատասխան համիտեան վայրագութիւներուն, որպէսզի Եւրոպական պետութիւններու հետաքրքութիւնը արթնցնեն Հայկական հարցին շուրջ, որոնք նոյն տարուան՝ [[1896]] թուականի Մայիսին, պաշտօնապէս յայտարարած էին սուլթանին, թէ առաջին իսկ առիթին երբ Պոլսոյ մէջ խառնակութիւններ պատահի, իրենց 12 մարտանագերու զինուորները ցամաք պիտի ելլէին, մայրաքաղաքին մէջ կարգ հաստատելու համար: Հրաչ (հազիւ 25 տարեկան) եւ տարեկից երիտասարդներու խումբ մը որոշած էին իրենց կեանքը զոհել այդ ձեռնարկին մէջ, եւ ստրուկներու անուանումը ջնջել իրենց ժողովուրդին ճակատէն, վախկոտներու բազմութեան քաջութիւն ներշնչել, եւ սարսափի մատնել բռնակալ Համիտը, որուն ապրած կեանքը կատարեալ մղձաւանջ մըն էր իրեն համար: [[Պատկեր:Db Bank Ottomani kravman masnagtsadz fedayiner Marseille 1.jpg|250px|մինի|Պանք Օթոմանի գրաւման մասնակիցները, Մարսէյ]] Հրաչը [[Պանք Օթոմանի Գրաւում|Պանք Օթոմանի]] գործողութեան 3 ղեկաւարներէն մէկն էր<ref name=teotik>{{cite book|last=Lapçinciyan|first=Teotoros|title=Houshartsun nahadoug medavoraganouti|year=1919|page=35|url=https://books.google.am/books?id=rf90HAAACAAJ|language=Armenian}}</ref>, [[Բաբգէն Սիւնի]]ի եւ [[Արմէն Գարօ]]յի կողքին<ref>{{cite book|last=Peter|first=Balakian,|title=The Burning Tigris|year=2009|publisher=HarperCollins|location=[S.l.]|isbn=0061860174|page=103|url=https://books.google.am/books?id=DrYoyAM3PBYC}}</ref>. գործողութեան աւարտին, տղոց պահանջած բարեբոխումները կատարելու Եւրոպական հիւպատոսներու խոստումներով, անոնք զինուորական շոգենաւով կը տարուին Ֆրանսայի [[Մարսեյլ]] քաղաքը, ուր [[17]] օր կը բանտարկուին առանց որեւէ մեղադրանքի կառավարութեան կողմէ: Բանտէն ազատ արձակուելէն ետք Հրաչ, Գարոյի հետ կ'անցնի [[Ժնեւ շրջան|Ժընեւ]], ուր կը մնայ չորս ամիս: [[1897]]-ին իբրեւ պատասխանատու կը գործէ [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]] մէջ։ Հոն որոշումներ կը տրուին Պոլսոյ մէջ նոր շարժումներ կազմակերպելու, [[յունաթրքական պատերազմ|յունաթրքական]] պատերազմին առթիւ: Հրաչ կ'երթայ [[Օտեսա]] եւ [[Կովկաս]], դրամ ու զէնք հասցնելու Պոլսոյ մարմնին եւ կը յաջողի իր նպատակին մէջ։ [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] շրջանին մէջ շարժում ստեղծելու համար՝ կ'երթայ [[Կիպրոս]] ու հոն զէնքեր կը փոխադրէ, որոնք կը բռնուին [[անգլիական]] մաքսատան կողմէ: [[ՀՅԴ]] Երկրորդ ընդհանուր ժողովին ([[1898]] թուականին [[Թիֆլիս]], [[Վրաստան]]) կը մասնակցի իբրեւ [[Կիպրոս]]ի պատգամաւոր: Հրաչ ժամանակ մը կը մնայ նաեւ [[Եգիպտոս]] ու կը զբաղի Լեռնավայրի գործերով: [[1901]] թուականին կ'ամուսնանայ [[Վառնա]]յի մէջ ու [[Պաթում]]ի ճամբով, [[Հոկտեմբեր 5]]-ին կը հասնի [[Իզմիր]], իսկ շաբաթ մը ետք իր կինը՝ [[Տիկին Իսկուհի]]ն կը միանայ իրեն: Տարի մը կը մնայ քաղաքին մէջ, ու կը զբաղի յեղափոխական կազմակերպութեամբ:Թուրքերը, հայ լրտեսներու եւ հարուստ հայերու միջոցով կը ջանային ձեռբակալել յեղափոխականները: Ահաբեկումի կ'ենթարկուին ոստիկան [[Մագսուտ]] եւ [[Գարեգին]] լրտեսները, ինչպէս նաեւ մեծահարուստ [[Պալեօզեանը]]: Ահաբեկիչներէն Խորէնը ([[Պետրոս Ազիզով]]) դեռը կատարելէ վերջ, կը ձերբակալուի ցմահ եւ յետոյ կը կախուի: Ոստիկանութիւնը կրցած էր լուռ առնել նաեւ Հրաչի բնակավայրին մասին, ի վերջոյ ան նաեւ կը ձեռբակալուի եւ ցմահ բանտարկութեան վճիռ կը ստանայ [[1903]] [[Յունուար 22]]-ին: Տիկին Իսկուհին եւս հինգ ամիս կը մնայ [[կանանց բանտ]], ուր կը ծնի իր աղջիկ զաւակը [[Հերմինէ]]ն. Իրեն հետ միասին բանտն էր մէկ տարեկան [[Բաբգէն]]ը: Տիկին Իսկուհին իր երկու զաւակներով կ'աքսորուի [[Սամսոն]], եւ հոն կը մնան հինգ տարի: [[ՀՅԴ]] կուսակցութեան եւ ազգականներու կողմէ վարձուած առագաստանաւ մը զանոնք կը փախցնէ [[Սոխու]], ուր կը հասնին [[1908]]-ի [[Յուլիս 12]]-ին, Թուրքիոյ Սահմանադրուեան հռչակումէն մէկ օր վերջ: Հրաչ դժնդակ կեանք մը կ'անցնէ [[Պոտրումի բանտ]]ը այս մասին իր յուշերուն մէջ կ'ըսէ. «Պոտրումի կեանքս բաւական տառապագին ըլլալուն, այդ մէկը գրի առած եմ առանձին երկու փոքրիկ գրքոյկներու մէջ, եւ ընկերներուս նամակով մը եւ ուրիշ թուղթերով ուղարկած եմ [[Ժընեւ]], [[պահեստի]]: Այնտեղ մանրամասն պատմած եմ վերջին տարուայ ([[1908]]) բանտային կեանքիս վերաբերեալ բոլոր հետաքրքիր դէպքերը»: Իսկ իր կնոջ մասին կը գրէ. «Խեղճ Իսկուհին, ինչե՜ր քաշեց [[8]] տարի Սամսոնի եւ Իզմիրի բանտերուն մէջ, եւ յետոյ ալ, երբ կ'ուզէր փախչիլ ու ազատիլ աքսորականի տառապալից կեանքէն, նոր դէպքեր պատահեցան: Երկու օր, մինչեւ առագաստանաւ մտնելը՝ լեռներուն վրայ, գիշեր, ցերեկ, սարսափով եւ յոյսով թափառեր են եւ առագաստանաւը ժամանելով երբ հասաւ Սոխումի մօտերը, սխալ ծովեզք դուրս եկած էին են, եւ եթէ դուրս ելլելէ վերջ, խոհեմութիւն համարելով գետին նստած չմնային, ապահովաբար պիտի գնտակահարուէին: Իսկուհիի այս 7 տարուան տառապանքը կ'արժէր գրի առնել իսկապէս: Թելադրեցի իրեն այդ տխուր տարուան յիշատակները գրէ մէկ տեղ եւ պահէ: Ասով կը վերջացնեմ կեանքիս փուլի մը համառօտ պատմութիւնը»: Բայց այդ պատմութիւնը չվերջացաւ. Սկսաւ գիտակից ու անձնուէր յեղափոխականին նոր կեանքը: [[Օսմանեան Սահմանադրութիւն|Օսմանեան Սահմանադրութեան]] շրջանին սկսաւ «Ազատամարտ»-ի վարչական գործերը: Իսկ [[Ապրիլ 24]]-ի սարսռալի օրը, երբ կը սկսէր ձերբակալութիւնը հայ յեղափոխականներու ու մտաւորականներու, Հրաչ յաջողած էր ազատիլ: Բայց անունի, մականունի եւ բնակավայրի նոյնութեան պատճառով իր տեղ կը ձերբակալուի ու կ'աքսորուի<ref name=raymond>{{cite book|last=Kévorkian|first=Raymond H.|title=The Armenian genocide: a complete history|url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000kvor|year=2010|publisher=I. B. Tauris|location=London|isbn=1848855613|page=[https://archive.org/details/armeniangenocide0000kvor/page/253 253]|edition=Reprinted.}}</ref> հայ նպարավաճառ մը: Հրաչի յեղափոխականի բարոյականը իրեն թոյլ չի տար, որ իրեն փոխարէն ուրիշ անմեղ մը դատապարտուի, անձնատուր կ'ըլլայ ու իր պնդումով ազատ կ'արձակուի իր անուանակիցը: Հրաչ գիտակցօրէն ու հաւատարմօրէն ծառայեց իր ուխտին եւ նահատակուեցաւ աքսորի ճամբուն: Տիկին Իսկուհին, որ Պանք Օթոմանի դէպքէն ի վեր մասնակցած էր յեղափոխական գործունէութեան եւ մեծ կորով ներշնչած էր Հրաչին ու իր ընկերներուն, ամուսնին կորուստէն վերջ, ինք մեծցուց եւ դաստիարակեց իր երեք զաւակները՝ [[Բաբգէն]]ը, [[Հերմինէ]]ն եւ [[Նուարդ]]ը: Քաջ եւ տիպար հայուհին մահացաւ [[1930]] [[Նոյեմբեր 14]]-ին [[Զակազիկ]]ի մէջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * [http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/hajgirqn/book/hushardzan1919_index.html, Յուշարձան, Կ. Պոլիս, 1919, էջ 35]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}։ * Արմէն Գարօ - «Ապրուած Օրեր» * Գ.Լազեան - «Յեղափոխական Դէմքեր» {{DEFAULTSORT:Թիրիաքեան, Հայկ (Հրաչ)}} [[Ստորոգութիւն:1871 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1915 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Տրապիզոն ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր]] [[Ստորոգութիւն:Տրապիզոն ծնածներ]] l7cahcomgx55kpfis9w4p4mrdib29ax 0 3228 253975 233405 2026-08-29T00:17:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253975 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Թոմասօ Անթոնիօ Վիթալի''', ({{ԱԾ}}), [[Իտալիա|Իտալա]]ցի երգահան եւ [[ջութակ]]ահար, ծնած է [[Պոլոնիա]], Ճիովանի Պաթիսթա Վիթալիի մեծ զաւակը։ Ան հռչակաւոր է իր սոլ-մինոր «Չաքոննա»յի համար, որ ստեղծագործուած է ջութակի եւ երգեհոնի համար։ [[1876]]-ին գերմանացի ջութակահար Ֆերտինանտ Տէյվիտը<ref name="allmusic">[{{Allmusic|class=work|id=c4987|pure_url=yes}} Chaconne for violin & continuo in G minor]</ref> «Չաքոննա»ն վերախմբագրած է։ Այս ստեղծագործութեան բազմածաւալ թոնային փոփոխութիւնները ենթադրութիւններ ու հարցեր առաջացուցած են, քանի որ ան կը շեղի դասական պարոքքօ ոճի օրէնքներէն։ == Աղբիւրներ == * {{cite journal|last=Greich|first=Wolfgang|year=1970|title=Sein oder nicht sein? Nochmals zur 'Chaconne von Vitali'|language=de|journal=[[Die Musikforschung]]|volume=23|issue=1|pages=39–41|jstor=41116504|url=https://www.jstor.org/stable/41116504}} * {{cite encyclopedia|last=Suess|first=John G.|year=2001|encyclopedia=[[Grove Music Online]]|title=Vitali family|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.29523|isbn=978-1-56159-263-0|url-access=subscription|url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000029523}} == Տե՛ս նաեւ == * {{cite book|title=The Sonata in the Baroque Era|url=https://archive.org/details/sonatainbaroquee0000newm_t8d6|last=Newman|first=William S.|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=1972|edition=3rd|location=New York}} * {{cite journal|last=Greich|first=Wolfgang|year=1965|title=Die Chaconne g-Moll: von Vitali?|language=de|journal=Beiträge zur Musikwissenschaft|volume=7|pages=149–152}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Իտալացի ջութակահարներ]] gqbm5uvd3rh62w717qb5r87va7jh8jq 0 3251 253991 164151 2026-08-29T07:06:58Z ~2026-46831-73 14989 Տառասխալների վերանայում 253991 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|երկիր=Կանադա}} '''Տորոնտո''' ({{lang-en|Toronto}}), [[Քանատա|Կանադա]]կան քաղաք Տորոնտո նահանգին մէջ։ Բնակչությամբ, Կանադայի մեծագոյն քաղաքն է, ինչպէս նաեւ Օնթարիօ նահանգի վարչական կեդրոնը։ Կը գտնուի Հարաւային Օնթարիոյ` [[Օնթարիօ լիճ]]ի հիւսիս արեւմտեան ափին։ [[2011]] թուականին կատարուած մարդահամարի տուեալներով Թորոնթոյի բնակչութիւնը կը հասնի 2,615,000 անձ։ Ունի բազմազան ազգերու բնակչութիւն, որուն 49%ը ծնած է Քանատայէն դուրս։ Արուարձանեան քաղաքներու հետ միասին, Թորոնթոն կը կազմէ Մեծն Թորոնթօ քաղաքային խմբաւորումը (Greater Toronto Area, կրճատ՝ GTA)` 6 միլիոն բնակչութեամբ (2011)։ Քաղաքը հարուստ է բազմաթիւ պատկերասրահներով եւ թանգարաններով։ Քանատայի «տնտեսական շարժիչ»ն է, ուր կեդրոնացուած են բազմաթիւ նախաձեռնութիւններ։ «The Economist» պարբերականը 2011 թուականին Թորոնթոյին ներկայացուցած էր որպէս 4-րդ առաւել բարձր կենսամակարդակ ունեցող քաղաք<ref>[http://www.rg.ru/2010/06/22/toronto.html Տորոնտոն հայտնվել է «Մեծ քսանյակի» մեջ]</ref>. Թորոնթոյի մէջ կը գտնուի՝ Թորոնթոյի սակարանը, ինչպէս նաեւ երկրի առաջատար բանկային կազմակերպութիւններու զգալի մասը<ref>[http://www.fraserinstitute.org/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=2520 Fraser Institute]</ref>։ Թորոնթօ ունի աշխոյժ հայկական գաղութ, եկեղեցի, մշակութային միութիւններ։ == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Գանատայի քաղաքներ]] fb8q4zvm7it8xfie9g694pgyzbqsr3r 0 3262 253769 250420 2026-08-28T21:51:22Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253769 wikitext text/x-wiki '''Թութքը''' նախաղիի վեջաւորութեան հանգուցաւոր եւ ընդլայնած [[երակներ]] են, որոնք կուտակուած կ'ըլլան [[արիւն]]ով<ref>name=World09>{{cite journal | last1 = Schubert | first1 = MC | last2 = Sridhar | first2 = S | last3 = Schade | first3 = RR | last4 = Wexner | first4 = SD |title=What every gastroenterologist needs to know about common anorectal disorders |journal=World J Gastroenterol |volume=15 |issue=26 |pages=3201–9 |date=July 2009 |pmid=19598294 |pmc=2710774 |doi= 10.3748/wjg.15.3201 | issn = 1007-9327}}</ref>: Թութքը բնականօրէն կը պատահի բոլոր մարդոց մօտ, բայց ոչ անպայման ախտանշաններով: Հոս պիտի խօսինք հիւանդագին թութքի մասին եւ պիտի գործածենք «թութք» անուանումը միայն: Թութքը կը դառնայ հիւանդագին, երբ ան զգալիօրէն կը կուտակուի արիւնով եւ կը ծաւալի, յառաջացնելով որոշ ախտանշաններ: Թութքը տեսնուած երեւոյթ է բոլոր ժողովուրդներու մէջ 4-5 տոկոսի համեմատութեամբ: Ան կը պատահի ամէն տարիքի, առանց սեռի խտրութեան, համահաւասար համեմատութեամբ երկու սեռերուն մօտ եւ առաւելաբար 45-65 տարիքի մէջ։ Ան կը գոյանայ նախաղիի ներքնապատի վերջաւորութեան: == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Hemorrhoid|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemorrhoid&oldid=1344276169|date=2026-03-19|accessdate=2026-04-21|language=en}}</ref> == Այս հիւանդութեան մասին առաջին յիշատակութիւնը կը հանդիպի Ք.Ա. 1700 թուականի եգիպտական պապիրուսի մը մէջ, ուր կը յանձնարարուի. «Պէտք է տաս դեղագիր մը՝ մեծ պաշտպանութիւն ընձեռող քսուք մը. աքասիայի տերեւներ՝ աղացած, փոշիացած եւ միասին եփուած: Ատով օծէ՛ նուրբ քաթանէ շերտ մը եւ զետեղէ՛ յետանցքին մէջ, որպէսզի հիւանդը անմիջապէս ապաքինի»: Ք.Ա. 460-ին, Հիփոքրաթեան ժողովածուն (Hippocratic corpus) կը քննարկէ ժամանակակից ռետինէ կապի (rubber band ligation) նմանող բուժում մը. «Եւ թութքը նոյն ձեւով կրնաք բուժել՝ զայն ծակելով ասեղով եւ կապելով շատ հաստ ու բրդեայ թելով, իսկ յետոյ չամոքել (չտաքցնել) մինչեւ որ անոնք ինկնան՝ միշտ մէկ հատ թողելով ետին. երբ հիւանդը ապաքինի, թող անցնի Հելեպորի (Hellebore) բուժման ընթացքի մը»: Թութքը հաւանաբար նկարագրուած է նաեւ Աստուածաշունչի մէջ. անգլերէն հին թարգմանութիւնները կը գործածէին այժմ հնացած «emerods» ուղղագրութիւնը: Սելսուսը (Ք.Ա. 25 – Ք.Ե. 14) նկարագրած է կապման եւ հեռացման գործողութիւնները ու քննարկած հաւանական բարդութիւնները: Գալենը կողմնակից էր զարկերակներու եւ երակներու միջեւ կապի կտրման՝ պնդելով, որ ատիկա կը նուազեցնէ թէ՛ ցաւը եւ թէ՛ փտախտի (gangrene) տարածումը: «Սուսրութա Սամհիթա»-ն (Ք.Ա. 4-րդէն 5-րդ դար) նման է Հիփոքրաթի խօսքերուն, բայց կը շեշտէ վէրքի մաքրութիւնը: 12-րդ դարուն, հրեայ բժիշկ եւ փիլիսոփայ Մայմոնիտը նոյնպէս շարադրեց թութքի մասին աշխատութիւն մը՝ «Fī al-Bawāsīr» խորագրով, որ իր բժշկական գրութիւններու շարքին մէկ մասն է: 13-րդ դարուն, եւրոպացի վիրաբոյժներ, ինչպէս՝ Լանֆրանք Միլանցին, Կի տը Շոլիաքը, Անրի տը Մոնտեւիլը եւ Ճոն Արտենցին, մեծ յառաջընթաց արձանագրեցին վիրահատական հնարքներու զարգացման մէջ: Միջնադարուն, թութքը յայտնի էր նաեւ որպէս «Սուրբ Ֆիաքրի անէծք», անունը առած 6-րդ դարու սուրբէ մը, որ հողը մշակելէ ետք տառապած էր այս հիւանդութենէն: Անգլերէնի մէջ «hemorrhoid» բառի առաջին գործածութիւնը տեղի ունեցած է 1398-ին՝ յառաջանալով հին ֆրանսերէն «emorroides» բառէն, որն ալ եկած է լատիներէն «hæmorrhoida» ձեւէն: Վերջինս իր հերթին ծագած է յունարէն «αἱμοրրոΐς» (haimorrhois) բառէն, որ կը նշանակէ «արիւնահոսութեան հակում ունեցող»՝ կազմուած «αἷμα» (haima - արիւն) եւ «ῥόος» (rhoos - հոսանք, ընթացք) արմատներէն, որոնք ալ սերած են «ῥέω» (rheo - հոսիլ) բայէն<ref>2011-06-05 at the Wayback Machine, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref>: == Ազդակներ == Թութքի յառաջացման կը նպաստեն զանազան ազդակներ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ *Անկանոն կղկղանցումի (defication) սովորութիւն. * Երկարատեւ փորի [[պնդութիւն]]. * Մնայուն փորհարութիւն. * Անկանոն եւ յոռի սննդառութիւն (malnutrition). * Կղկղանցումի ընթացքին երկարատեւ եւ ուժգին ճնշում. * [[Յղութիւն]], որուն պատճառով տեղի կ'ունենայ փորի [[պնդութիւն]]. * Աղիքներու ծուլութիւն եւ պրկումներու տկարացում, որոնց պատճառներն են՝ # Տարիքի յառաջացում. # Նստակեաց կեանք եւ անշարժութիւն. # Ներաղիքային [[հիւանդութիւն]]ներ. * Գիրութիւն-ճարպակալում. * Երկար ժամեր ոտքի կանգնած աշխատանք. * [[Լեարդ]]ի աշխատանքի մնայուն տկարացում եւ լեարդի փճացում (liver cirrhosis). == Ձեւեր == Թութքը կը յայտնուի երկու ձեւերով՝ ներքին եւ արտաքին. === Ներքին թութք<ref>{{Citation|title=Hemorrhoid|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemorrhoid&oldid=1344276169|date=2026-03-19|accessdate=2026-04-21|language=en}}</ref> === Ներքին թութքը սովորաբար կը յայտնուի անցաւ, վառ կարմիր ուղղաղիքային արիւնահոսութեամբ՝ աղիքներու դատարկման (bowel movement) ընթացքին կամ անկէ ետք: Արիւնը սովորաբար կը պատէ կղկղանքը, կ'ըլլայ զուգարանի թուղթին վրայ կամ կը կաթի զուգարանակոնքին մէջ: Բուն կղկղանքը սովորաբար կ'ունենայ բնական գոյն: Կղկղանքին խառնուած արիւնը սովորաբար աղիքային համակարգի այլ տեսակի արիւնահոսութեան հետեւանք է: Այլ ախտանիշներ կրնան ներառել լորձային արտադրութիւնը, յետանցքի շուրջ գոյացութիւնը (եթէ անոնք արտանկումի՝ prolapse-ի պատճառով դուրս ելած են յետանցքէն), քերուըտը եւ կղկղանքի անպահութիւնը (fecal incontinence): Ներքին թութքը սովորաբար ցաւոտ կ'ըլլայ միայն այն պարագային, երբ ենթարկուի մակարդման (thrombosed) կամ մեռուկացման (necrotic): === Արտաքին թութք<ref>{{Citation|title=Hemorrhoid|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemorrhoid&oldid=1344276169|date=2026-03-19|accessdate=2026-04-21|language=en}}</ref> === Եթէ մակարդուկ (thrombosis) չէ յառաջացած, արտաքին թութքը կրնայ քիչ խնդիրներ պատճառել: Սակայն, մակարդուկի գոյացման պարագային, թութքը կրնայ չափազանց ցաւոտ դառնալ: Այդուհանդերձ, այս ցաւը սովորաբար կը մեղմանայ երկու-երեք օրուայ ընթացքին: Իսկ ուռուցքի անհետացումը կրնայ քանի մը շաբաթ տեւել: Ապաքինումէն ետք հնարաւոր է, որ մաշկային աւելցուկ (skin tag) մնայ: Եթէ թութքի հանգոյցները մեծ են եւ հիգիենայի հետ կապուած դժուարութիւններ կը յառաջացնեն, անոնք կրնան գրգռել շրջակայ մաշկը՝ պատճառ դառնալով յետանցքի շուրջ քերուըտի (itchiness)<ref>{{Cite book|title=Essentials of general surgery|url=https://archive.org/details/essentialsofgene0000unse_g1z3|date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-0-7817-5003-5|editor-last=Lawrence|editor-first=Peter F.|edition=4th ed|location=Philadelphia|editor-last2=Bell|editor-first2=Richard M.|editor-last3=Dayton|editor-first3=Merril T.}}</ref>: == Ախտանշաններ == Թութքի հիմնական ախտանշաններն են՝ արիւնահոսում եւ սրբանի ու յետոյքի քերուըտուք: == Ախտաճանաչում == Թութքի ախտաճանաչումը պարզ եւ դիւրին է: Ինչպէս յիշուեցաւ նախապէս՝ արտաքին թութքը տեսանելի է պարզ աչքով: Ներքին թութքը տեսանելի կ'ըլլայ նախաղիի դիտակումով (colonoscopy): == Դարմանում == Թութքի դարմանումը հիմնականօրէն կը կատարուի վիրաբուժական գործողութեամբ: Սակայն կան այլ միջոցառումներ, որոնք կը մեղմացնեն թութքի ծաւալումը եւ անոր յառաջացուցած այլ ախտանշանները: Այս միջոցառումներէն յիշատակութեան արժանի են՝ * Հետեւիլ կանոնաւոր կղկղանցումի սովորութեան. * Գործածել փորի պնդութեան դէմ դեղեր. * Գործածել կղկղանքը կակուղցնող դեղեր. * Կղկղանցումէ ետք 10 վայրկեան տաք ջուրի մէջ նստիլ եւ լուացուիլ. * Գործածել զգայազրկիչ (anas-thetic) եւ ցաւաբեկ օծաններ (ointment) եւ ներդրիչներ (suppository). * Հետեւիլ առողջապահական սննդականոնի. * Չգիրնալ եւ ընդհակառակը՝ նիհարնալ. * Հետեւիլ օրինաւոր եւ ամէնօրեայ մարմնամարզանքի. * Չաշխատիլ երկար ժամեր ոտքի կանգնած. * Ներաղիքային հիւանդութիւներու գոյութեան պարագային կանխարգիլել եւ կամ դարմանել զանոնք: Թութքի վիրաբուժական գործողութիւնը պէտք է կատարուի մասնագէտ վիրաբուժի մը ձեռամբ: Թութքը կրնայ վերայայտնուիլ վիրաբուժական գործողութենէն որոշ ժամանակաշրջան մը ետք: Հետեւաբար կանխազգուշական միջոցառումները խիստ կարեւոր են: == Տե'ս Նաեւ == *[[Ականջ]] *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[9 Սեպտեմբեր]], [[2011]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] 46j7vfhme6vshw29z9kcudm6nel38u8 0 3282 253901 253554 2026-08-28T23:29:59Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253901 wikitext text/x-wiki '''Թոքատապը,''' [[թոք|թոքեր]]<nowiki/>ու բորբոքումն է, որ կրնայ ըլլալ ցպկային (bacterial), ժահրային (viral), սնկային (fungal) եւ մակաբուծային (parasitic), բայց ան առաւելաբար ցպկային բորբոքում է: Խառն ցպկային եւ սնկային թոքատապ հազուադէպ է<ref name=RespText09>{{cite book|editor-last=McLuckie|editor-first=A.|title=Respiratory disease and its management|url=https://archive.org/details/respiratorydisea0000mclu|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-84882-094-4|page=[https://archive.org/details/respiratorydisea0000mclu/page/51 51]}}</ref><ref name=AcuteCare09>{{cite book |author=Leach, Richard E. |title=Acute and Critical Care Medicine at a Glance |edition=2nd |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=1-4051-6139-6 |url= https://books.google.am/books?id=7u_wu5VCsVQC&pg=PT168}}</ref>: Թոքատապը յաճախակի վարակ մըն է, որ կը պատահի առանց տարիքի եւ սեռի խտրութեան: Ժահրային թոքատապը առաւելաբար կը պատահի տարեցներու եւ մանուկներու մօտ: Սնկային թոքատապը յաճախակի չէ եւ անիկա կը տեսնուի ընդհանրապէս տկար դիմադրողականութիւն (immunity) ունեցողներու մօտ եւ ձեռքբերովի դիմադրողականութեան անբաւարարութեան ախտանիշ (AIDS) ունեցողներու մօտ: Մակաբուծայինը դարձեալ յաճախակի չէ: Մակաբոյծը, որ մարմինին մէջ կը ներխուժէ մորթի կամ բերանի ճամբով, արեան շրջագայութեան միջոցով կը հասնի թոքեր եւ կը յառաջացնէ թոքերու բորբոքում<ref name="Ash2007">{{cite book |author=Ashby, Bonnie; Turkington, Carol |title=The encyclopedia of infectious diseases |edition=3rd |publisher=Facts on File |location=New York |year=2007 |origyear= |page= 242|isbn=0-8160-6397-4 |url=https://books.google.am/books?id=4Xlyaipv3dIC&pg=PA242|accessdate=2011-04-21}}</ref>: Թոքատապը կը պատահի աջ կամ ձախ թոքերու որոշ մէկ բաժինին մէջ։ Սակայն ախտաւորումը կրնայ պատահիլ մէկ թոքի մէկէ աւելի բաժիններու մէջ եւ կամ երկու թոքերու տարբեր-տարբեր բաժիններու մէջ: Թոքատապը կը զարգանայ որեւէ մէկ վայրի մէջ։ Սակայն անիկա ընդհանրապէս կը յայտնուի որոշ պայմաններու եւ հաւաքականութիւններու մէջ, օրինակ՝ [[հիւանդանոց]]<nowiki/>ներու, հաւաքական եւ խճողուած վայրերու, ծերանոցներու եւ մանկամսուրներու մէջ, ու առաւելաբար տկար դիմադրողականութիւն ունեցող անհատներու մօտ.<ref name=NIH2011>{{cite web|title=What Is Pneumonia?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu|website=NHLBI|accessdate=2 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref> People who are old or very young may not have typical symptoms.<ref>{{cite web|author1=NHLBI|title=What Are the Signs and Symptoms of Pneumonia?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/signs|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: == Ախտապատճառներ == Թոքատապի ախտապատճառներները կարելի է ներկայացնել երկու խմբաւորումներով՝<ref name=Jeff2010>{{cite book |author=Jeffrey C. Pommerville |authorlink= |title=Alcamo's Fundamentals of Microbiology |edition=9th |publisher=Jones & Bartlett |location=Sudbury MA |year=2010 |page=323 |quote= |isbn=0-7637-6258-X |oclc= |url=https://books.google.am/books?id=RJNQwQB8IxIC&pg=PA323|accessdate=}}</ref> === Հիմնական ախտապատճառներ === *Տեսակաւոր մանրէներու ներկայութիւնը օդին մէջ։ Այս մանրէները [[Շնչառութիւն|շնչառութեան]] միջոցաւ՝ բերանէն եւ կամ քիթէն արագօրէն կը հասնին թոքերուն<ref name=NIH2011Diag>{{cite web|title=How Is Pneumonia Diagnosed?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/diagnosis|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>. *Թոքատապէ տառապող հիւանդներու ներկայութիւնը առողջ անձերու շուրջ<ref>{{cite web|title=Who Is at Risk for Pneumonia?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/atrisk|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: Թոքատապով ախտահարուած [[Հիւանդութիւն|հիւանդ]]ներ կ'ապականացնեն իրենց շրջապատը իրենց թոքերու մանրէներով՝ արտաշնչումի ճամբով եւ թոքերու խուխի արտահանումով: *Այլ հիւանդութեան մը մանրէներու տարածումը դէպի թոքեր<ref>{{cite web|title=Types of Pneumonia|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/types|website=NHLBI|accessdate=2 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: === Երկրորդական ախտապատճառներ === Երկրորդական ախտապատճառները կը նպաստեն թոքերու արագ ախտահարման<ref name=NIH2011Pre>{{cite web|title=How Can Pneumonia Be Prevented?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/prevention|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref>: Այդ ախտապատճառներէն են՝ *Թունաւոր կազերով եւ քիմիական նիւթերով ապականած [[մթնոլորտ]]<ref name=NIH2011Tx>{{cite web|title=How Is Pneumonia Treated?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/pnu/treatment|website=NHLBI|accessdate=3 March 2016|date=March 1, 2011}}</ref> . *Շրջապատի ոչ-առողջապահական պայմաններ. * Անհատներու տկար դիմադրողականութիւն. * [[Ստամոքս]]ա-որկորային յետադարձութիւն (gastro-esophageal reflux), ուր ստամոքսի հեղուկային թթուն դիւրաւ կը հասնի [[շնչափող]]<nowiki/>ին եւ թոքերուն. *Օտար մարմիններու ներխուժումը (foreign body aspiration) թոքերէն ներս: == Ախտահարում == Տեսնուած է որ հիւանդանոցներու մէջ զանազան հիւանդութիւններէ տառապող անձեր աւելի հաւանականութիւն ունին թոքատապով ախտահարուելու, քան՝ հիւանդանոցներէ դուրս գտնուողները, որովհետեւ հիւանդանոցներու մէջ բոյն դրած կ'ըլլան այնպիսի մանրէներ, որոնք դիւրաւ դարմանելի չեն եւ անոնք պարզ հակամանրէական դեղերով չեն հակակշռուիր: Հիւանդանոցներու մէջ հետեւեալ հիւանդները աւելիով հակամէտ են զարգացնելու թոքատապ. *Արուեստական շնչառական սարքի (artificial respirator) օգտագործողներ. * Շնչափողային ներփող (tracheal intubation) ունեցողներ. * Ստամոքսա-որկորային յետադարձութիւն ունեցողներ. * Նախապէս հակամանրէական դարմանում ստացողներ. * [[Սիրտ]]<nowiki/>ի, թոքերու, [[լեարդ]]<nowiki/>ի եւ երիկամներու տկար գործելակերպ կամ անբաւարարարութիւն (failure) ունեցողներ. * Տարեցներ եւ վիրաբուժական գործողութեան ենթարկուածներ: == Ախտանշաններ == Թոքատապի ախտանշաններն են՝ յոգնածութիւն, խուխով կամ առանց խուխի հազ, կրծքավանդակի ցաւ, ջերմ, արագ [[շնչառութիւն]] եւ սրտի զարկ, ինչպէս նաեւ շնչահեղձութիւն (dyspnea), մանաւանդ՝ աշխատանքի եւ ֆիզիքական յոգնութեան ընթացքին: Կրծքավանդակի ցաւը աւելի շատ կը պատահի ներշնչումի ընթացքին: Իսկ յառաջացած թոքատապով ենթական կ'ունենայ կապտութիւն (cyanosis), ջրանուազում (dihydration), ջղացնցումներ, փսխունք, արթնութեան նուազում, առատ քրտինք եւ զարկերակային ճնշումի նուազում<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Ruuskanen|first=O|author2=Lahti, E |author3=Jennings, LC |author4= Murdoch, DR |title=Viral pneumonia|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-9-15-2011_377_9773/page/1264|journal=Lancet|date=2011-04-09|volume=377|issue=9773|pages=1264–75|pmid=21435708|doi=10.1016/S0140-6736(10)61459-6}}</ref><ref name=CochraneTx13>{{cite journal|last1=Lodha|first1=R|last2=Kabra|first2=SK|last3=Pandey|first3=RM|title=Antibiotics for community-acquired pneumonia in children.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=4 June 2013|volume=6|pages=CD004874|pmid=23733365|doi=10.1002/14651858.CD004874.pub4}}</ref><ref>{{cite book|last=Osler|first=William|title=Principles and Practice of Medicine, 4th Edition|year=1901|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|pages=108|url=http://mcgovern.library.tmc.edu/data/www/html/people/osler/PPM4th/OP400067.htm}}</ref>: === Մանուկներու մօտ === Մանուկներու մօտ վերոյիշեալ ախտանշաններու կողքին կը տեսնուին նաեւ այլ ախտանշաններ՝ անհանդարտութիւն, ջղագրգռութիւն եւ կապտութեան նշաններ, ինչպէս՝ շրթունքներու եւ մատներու եղունգներուն կապտիլը, որ նշան է արեան թթուածինի նուազումին: Իսկ տարեցները կը ցուցաբերեն նաեւ շփոթութիւն եւ կորսուած վիճակ: == Ախտաճանաչում == Բժիշկը թոքատապի ախտաճանաչումը ընելու համար կը հետեւի հետեւեալ գործընթացին. *Կը լսէ հիւանդին պատմածը, *Կը կատարէ բժշկական մարմնական ընդհանուր քննութիւն եւ ընկալուչով (stethoscope) թոքերու մանրակրկիտ քննութիւն, որուն մէջ կը լսէ խռպոտ շնչառական [[ձայն]]եր եւ խզզոց (rales), մանաւանդ՝ ներշնչումի ընթացքին: *Կը կատարէ թոքերու պարզ K ճառագայթային նկարահանում, ի պահանջեալ հարկին թոքերու [[Համակարգիչ|համակարգչային]] նկարահանում (CT scan), արեան եւ խուխի պարզ քննութիւն եւ ցան (smear) ու մշակում (culture). *Բարդ եւ յառաջացած պարագաներուն կը կատարէ նաեւ ցնցղադիտակում (bronchoscopy), եւ թոքերու գերձայնային նկարահանում (ultrasound): Թոքատապի դարմանումը եւ հիւանդին ապաքինումը կը տեւէ 5-7 օր: Հիւանդը կը պահուի տնային հանգիստ վիճակի մէջ եւ անոր կը տրուի առատ հեղուկ, հակամանրէական եւ հակաջերմ դեղեր: Թոքատապի ծանր պարագաները հիւանդանոցային խնամքի պէտք է ենթարկուին. այնտեղ հիւանդին կը տրուի տեսակաւոր հակամանրէական դեղեր եւ արուեստական շնչառական սարքի միջոցաւ բաւականաչափ թթուածին: Բոլոր պարագաներուն, թոքերու K ճառագայթային նկարահանումը պէտք է կրկնուի դարմանումէն վեց շաբաթներ ետք, վստահ ըլլալու համար, որ բորբոքումը վերջնականապէս անհետացած է: Մանուկներու պարագային, թոքատապը կարելի է մասամբ մը կանխարգիլել, պարզապէս՝ պատուաստելով զանոնք influenza-ի պատուաստով: == Բարդութիւններ == Թոքատապէ ախտահարուած անհատը կրնայ ունենալ հետեւեալ բարդութիւնները, նոյնիսկ՝ դարմանումի ընթացքին. *Խուխի կուտակում թոքերուն մէջ, որ կը վատթարացնէ կացութիւնը եւ պատճառ կը դառնայ թոքի թարախակոյտի (abcsess) յայտնաբերումին: Այս մէկը կը կարօտի վիրաբուժական միջոցառումի: *Չափազանց [[շնչահեղձութիւն]], թթուածինի նուազում եւ յառաջացած կապտութիւն: Այս պարագային հիւանդին կ'օժանդակէ արուեստական շնչառական սարք-գործիքը, որպէսզի ներմուծուի բաւականաչափ թթուածին: Յաճախ շտապ օգնութեան ընթացքին կը կիրարկուի շնչափողային ներփողարկում: *Սիրտի յոգնածութիւն եւ աշխատանքի անբաւարարութիւն եւ նոյնիսկ՝ մահ: Վերոյիշեալ բարդութիւնները առաւելաբար կը պատահին մանուկներու, տարեցներու, շաքարախտաւորներու եւ սիրտի հիւանդութիւններ ունեցողներուն մօտ: == Տե'ս Նաեւ == *[[Ականջ]] *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[17 Օգոստոս]], [[2012]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] em94krz8vf5ne4zubwb6dlpebctfqte 0 3289 253787 249660 2026-08-28T22:06:28Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253787 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | պատկեր = Tripoli, Lebanon photos, Aug 2012.jpg | պատկերի նկարագրութիւն = Ժամացոյցի ուղղութեամբ՝ վերէն ձախ. Սուրբ Ժիլի Ռեմոնի ամրոց, Մանսուրի Մեծ Մզկիթի մինարէ, մեմլուքեան ճարտարապետութիւն, ծովային տեսարան, ասորի կաթողիկէ եկեղեցի | երկրամաս = Հիւսիսային Լիբանան | համայնք = Սիւննի իսլամ, քրիստոնեայ | ղեկավարի պաշտօն = քաղաքապետ | հիմնադրման թուական = մ.թ.ա. 14-րդ դար | առաջին յիշատակում = մ.թ.ա. 14-րդ դար | այլ անուանումներ = Թրապլուս | կլիմա = Միջերկրական | լեզու = Արաբերէն, Անգլերէն, Ֆրանսերէն, Հայերէն | բնակչութիւն = 227857 | հեռախօսային կոդ = +9616 | կայք = [http://www.tripoli-lebanon.com Թրիփոլիի պաշտօնական կայք] }} [[File:TripoliNahrAbuAli.jpg|thumb|Թրիփոլիի պատուած Ապու Ալի գետը]] '''Թրիփոլի''' ({{lang-ar|طرابلس}},<ref>{{cite web|url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=6486705&fid=3654&c=lebanon |title=طَرَابُلُس: Lebanon |work=Geographical Names |accessdate=2010-12-13}}</ref>}} լիբանանեան արաբերէն՝ ''Թրապլոս'',<ref>{{cite web|url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=544730&fid=3648&c=lebanon |title=Trâblous: Lebanon |work=Geographical Names |accessdate=2010-12-13}}</ref> թրքերէն՝ ''Թրապլուսշամ'') հիւսիսային [[Լիբանան]]ի մեծագոյն եւ Լիբանանի երկրորդ մեծագոյն քաղաքն է: Կը գտնուի [[Պէյրութ]]էն 85 քիլոմեթր դէպի հիւսիս՝ Միջերկրականի արեւելեան ափին վրայ։ Թրիփոլի՝ Լիբանանի հիւսիսային նաւահանգիստը, հիւսիսային Լիբանանի եւ Թրիփոլիի մարզի մայրաքաղաքն է: Թրիփոլի իր մէջ կը ներառէ չորս կղզիներու շարք մը, որոնք Լիբանանի միակ կղզիներն են, որոնցմէ Արմաւենիի կղզին պաշտպանուած շրջան է, քանի որ անոր մէջ կը բնակին վտանգուած ծովային կրիաներ, հազուագիւտ փոկեր եւ գաղթող թռչուններ: Թրիփոլիի մէջ կը գտնուի Լիբանանի մէջ խաչակրական շրջանէն մնացած մեծագոյն ամրոցը (Սուրբ Ժիլի Ռեմոնի ամրոցը), ինչպէս նաեւ մեմլուքներու ճարտարապետական ժառանգութենէն երկրորդ մեծագոյն մասը ([[Քահիրէ]]էն), հակառակ անոր, որ Թրիփոլիի պատմութիւնը սկսած է մ.թ.ա. XIV դարուն: Լիբանանի կազմութեամբ եւ 1948-ի Սուրիա-Լիբանան միութեան ընդհատումով, Պէյրութի նման տնտեսական եւ առեւտրական կարեւորութիւն ունեցող Թրիփոլի Սուրիոյ հետ վաճառականական կապերը կը կտրէ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ քաղաքի զարգացման նահանջին:<ref name="mafhoum.com">http://www.mafhoum.com/press10/312P1.htm</ref> Թրիփոլի սահմանակից է ծովեզերեայ Ալ-Մինա քաղաքին, որ աշխարհագրականօրէն մաս կը կազմէ Մեծ Թրիփոլիին: == Անուանումներ == Փիւնիկեան ժամանակներէն, Թրիփոլի կ'ունենայ զանազան անուանումներ: Հաւանաբար Ամառնա գիրերով նշուած «Տերպլի»-ն սեմական բարբարով մը կը համապատասխանէ այսօրուան արաբերէնով ''Թարապուլուս''ին: Մ.թ.ա. XIV դարուն «Ահլիա» կամ «Ուահլիա» անունները նոյնպէս կը նշուին:<ref>''Les peuples et les civilisations du Proche Orient'' by Jawād Būlus. p. 308.</ref> [[Ասորեստան]]ի Աշուրնասիրփալ Բ. թագաւորի Թրիփոլիի գրաւման արձանագրութեան մէջ, քաղաքին անունը կը նշուի որպէս ''Մահալլաթա'' կամ ''Մահլաթա'', ''Մայզա'' եւ ''Քայզա'':<ref>''Wanderings −2: History of the Jews'' by Chaim Potok. p. 169.</ref> Փիւնիկեցիներու իշխանութեան ժամանակ, Թրիփոլին կը կոչուի ''Աթհար'':<ref>''History of Syria, Including Lebanon and Palestine'' by Philip Khuri Hitti. p. 225.</ref> Երբ հին յոյները կը հաստատուին քաղաքին մէջ, զայն կը կոչեն ''Թրիփոլիս'', որ կը նշանակէ «երեք քաղաքներ»:<ref>''Lebanon in Pictures'' by Peter Roop, Sam Schultz, Margaret J. Goldstein. p. 17.</ref> Արաբները զայն կ'անուանեն ''Թարապուլուս'' կամ ''Թարապուլուս Ալ-Շամ'' (վերագրելով Մեծն Սուրիոյ, որ նաեւ կը կոչուէր «Պիլատ Ալ-Շամ»), որպէսզի զատորոշեն [[Լիպիա|Լիպիոյ]] Թրիփոլիէն: Այսօր, Թրիփոլին կը ճանչցուի ''Ալ-Ֆայհա'' (الفيحاء) անունով, որ կու գայ արաբերէն ''ֆահա'' բայէն, որ կը գործածուի հոտի եւ համի ցրման գործընթացը ցոյց տալու համար: Թրիփոլի նշանաւոր էր իր նարինջի պարտէզներով: Ծաղկումի շրջանին, նարինջի ծաղիկներու բեղմնափոշին օդին մէջ կը տարածուի, իր հոտը տարածելով իր քաղաքին եւ արուարձաններուն մէջ:<ref>{{cite web|author=Ghazi Omar Tadmouri|url=http://tripoli-city.org/namesoftripoli.html|title=Names of Tripoli through the history|publisher=Tripoli City|date=30 October 2009|accessdate=14 November 2011|archive-date=8 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008092352/http://tripoli-city.org/namesoftripoli.html|dead-url=yes|archivedate=8 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008092352/http://tripoli-city.org/namesoftripoli.html|deadurl=yes}}</ref> == Կլիմայ == Թրիփոլի ունի Միջերկրական կլիմայ՝ մեղմ ձմեռներով եւ տաք ամառներով: Տարուան ընթացքին ջերմաստիճանը կը բարեխառնուի Արեւմտեան Եւրոպայէն եկած հոսանքով: Այսպիսով, բաղդատած Լիբանանի այլ քաղաքներու, ձմրան Թրիփոլիի ջերմաստիճանը աւելի տաք է եւ ամրան աւելի զով: Շատ քիչ կը ձիւնէ Թրիփոլիի մէջ՝ հազիւ 10 տարին անգամ մը, բայց կարկուները յաճախակի են՝ մանաւանդ ձմրան: Թրիփոլիի մէջ ընդհանրապէս ձմեռը կ'անձրեւէ, իսկ ամառը բաւական չոր է: == Պատմութիւն == [[Պատկեր:OldTripoli.jpg|thumb|Թրիփոլիի մէջ պատմական շրջաններ]] Թրիփոլիի մէջ հաստատուելու վկայութիւններ կան Ք.Ա. 1400-էն ի վեր: Ք.Ա. 9-րդ դարուն, [[Փիւնիկէ|փիւնիկեցիները]] Թրիփոլիի մէջ առեւտրական կեդրոն մը կը հիմնեն, ապա պարսկական իշխանութեան տակ, Թրիփոլի Փիւնիկէի [[Սայտա]], Սուր եւ Արուատ նահանգներու լիկայի կեդրոնը: Հելլենիստական շրջանին, Թրիփոլին մարտական նաւահանգիստ էր եւ կ'ապրէր կիսանկախ վիճակ մը: Մ.թ.ա. 64-ին, Թրիփոլի կ'անցնի հռոմէական իշխանութեան տակ: Պէյրութի 551-ի երկրաշարժն ու ջրհեղեղը Միջերկրականի այլ քաղաքներուն կողքին կը կործանէ [[Բիւզանդիոն]]ի Թրիփոլի քաղաքը: Ումաուիներու իշխանութեան ժամանակ, Թրիփոլի կը դառնայ առեւտրական եւ նաւաշինական կեդրոն մը: Ֆաթիմիէներու շրջանին, Թրիփոլի կ'ապրի կիսանկախ շրջան մը եւ ուսանելու կեդրոն մը կը դառնայ: 12-րդ դարու սկիզբը, [[խաչակիր]]ները կը յարձակին քաղաքին վրայ եւ 1109-ին անոնք վերջապէս կը յաջողին քաղաք մուտք գործել: Այս յարձակումին պատճառով, քաղաքը շատ մեծ կորուստներ կը կրէ, ինչպէս նաեւ կը հրկիզուի Թրիփոլիի հռչակաւոր «Տարլ Ալ-Իլմ» գրադարանը: Խաչակրական շրջանին, քաղաքը Թրիփոլիի նահանգին մայրաքաղաքը կը դառնայ: 1289-ին, անիկա կ'անցնի [[Մեմլուքներ]]ու ձեռքը եւ հին նաւահանգիստը կը քանդուի: Նոր քաղաք մը կը կառուցուի հին պալատին կողքին: 1516-էն 1918 երկարող [[Օսմանեան Կայսրութիւն|օսմանեան տիրապետութեան]] ժամանակ, Թրիփոլի ձեռք կը ձգէ բարգաւաճման եւ առեւտրական կարեւորութիւն: 1920-էն 1943, Թրիփոլի եւ Լիբանանի միւս բոլոր քաղաքները կ'անցնին ֆրանսական հովանաւորութեան տակ, որմէ ետք Լիբանան պաշտօնապէս կ'անկախանայ: === Հին Թրիփոլի === Շատ մը պատմաբաններ կը մերժեն փիւնիկեան գոյութիւնը Թրիփոլիի մէջ նախքան մ.թ.ա. VIII դար (երբեմն ալ՝ IV դար): Ուրիշներ ալ կը պնդեն, թէ փիւնիկեան նաւահանգիստին հիւսիսային եւ հարաւային բաժինները ցոյց կու տան, որ փիւնիկեան Թրիփոլին աւելի առաջ հիմնադրուած է: Թրիփոլի քաղաքին մէջ շատ պեղումներ չեն կատարուած, քանի որ անոր հին բաժինը մինչեւ այտօր թաղուած կը մնայ այսօրուան Ալ-Մինա քաղաքին տակ, սակայն, պատահականօրէն գտնուած հնութիւնները կը պահուին թանգարաններու մէջ։ Ալ-Մինայի մէջ կատարուած պեղումները կը յայտնաբերեն գայլերու, օձաձուկերու եւ յամոյրներու գանկերու մնացորդներ, հարաւային նաւահանգիստի քարափէն մաս մը, աղալու ջաղացքներ, տեսակաւոր սիւներ, անիւներ, խողովակներ եւ հելլենիստական վերջին շրջանէն գերեզմանատուն մը: Խաչակիրներու պալատին մէջ խորաչափութեամբ երեւան կու գան պրոնզէ դարու վերջաւորութեան, երկաթէ դարու, հռոմէական, բիւզանդական եւ ֆաթիմայական շրջաններէն մնացորդներ:<ref name="Saliba, R. 1995">Saliba, R., Jeblawi, S., and Ajami, G., ''Tripoli the Old City: Monument Survey – Mosques and Madrasas; A Sourcebook of Maps and Architectural Drawings'', Beirut: American University of Beirut Publications, 1995. {{Page needed|date=October 2016}}</ref> [[Պատկեր:Tarabulus ruins.jpg|thumb|Թրիփոլիի աւերակներ]] Թրիփոլի կը դառնայ վաճառականական կեդրոն եւ հիւսիսային [[Փիւնիկէ]]ի ծովային եւ կարաւանի առեւտուրներու գլխաւոր նաւահանգիստը: Սելեւկեաններու իշխանութեան ժամանակ, Թրիփոլի իր մետաղէ դրամները կը պատրաստէ (մ.թ.ա. 112) եւ ինքնավար վիճակ կ'ունենայ մ.թ.ա. 104-էն մինչեւ մ.թ.ա. 64: Այդ ժամանակ, Թրիփոլի նաւաշինութեան մայրի ծառի տախտակի առեւտուրի կեդրոն էր: Հռոմէական եւ բիւզանդական շրջաններուն, իր ռազմական դիրքին պատճառով (ան [[Անտիոք]]ը կը կապէր [[Աքրա|Պտողեմոս]]ին, Թրիփոլի կ'ապրի շինարարական շրջան մը. կը կառուցուին կարեւոր հանրային շէնքեր, ինչպէս՝ քաղաքապետարանի մարզադաշտը: Ինչպէս Արատեանները, [[Սուր (քաղաք)|Սուրի]] եւ [[Սայտա]]յի ժողովուրդները, Թրիփոլիի ժողովուրդը նոյնպէս կը վարէ վարչական ինքնավարական կեանք: Երկրին միւս քաղաքները կը բաժնուին այդ երեք շրջաններուն միջեւ: === Ումայեան Եւ Աբասեան Թրիփոլի (645/646–1109) === Արաբներու բնակութենէն ետք, Թրիփոլի կը դառնայ Միջերկրականի կարեւորագոյն առեւտրական կեդրոններէն մէկը: Անիկա [[Դամասկոս]]ի նաւահանգիստն էր, ինչպէս նաեւ արաբական ծովուժի երկրորդ նաւահանգիստը [[Աղեքսանդրիա]]յէն ետք: Անիկա նաեւ զարգացած տնտեսական եւ նաւաշինական կեդրոն եւ Քութամա Իսմայիլի Շիա Պանու Ամմար ամիրներու ժամանակ հարուստ վարչական տարածք էր:<ref>{{cite book|author1=William Harris|title=Lebanon: A History, 600–2011|url=https://archive.org/details/lebanonhistory600000harr|date=19 Jul 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195181111|page=[https://archive.org/details/lebanonhistory600000harr/page/49 49]|edition=illustrated}}</ref> 1047-ին Թրիփոլի այցելած ճամբորդ Նասիր Ի Խուսրոյ իր յուշագրութեան մէջ կը գրէ, որ այդ շրջանին բնակչութեան թիւը կը հասնի 20000-ի, որուն մեծամասնութիւնը [[Ալաուի]]ներ են: Պաշտօնապէս, Թրիփոլի մաս կը կազմէր Դամասկոսի զինուորական նահանգին:<ref>Tadmouri, O. AS., ''Lubnan min al-fath al-islami hatta sukut al-dawla al-'umawiyya'' (13–132 H/ 634–750 CE): Silsilat Dirasat fi Tarih AlSahel AlShami, Tripoli, 1990. Arabic.</ref> === Խաչակրական Թրիփոլի (1109–1289) === [[Պատկեր:TripoliLebCitadel1.jpg|thumb|right|210px|[[Սուրբ Ժիլի Ռեմոնի ամրոցը]]]] Այս ժամանակաշրջանին, Թրիփոլին կը դառնայ Թրիփոլիի նահանգին գլխաւոր քաղաքը: Նահանգը կը տարածուէր [[Ժպէյլ]]էն [[Լաթաքիա]] եւ իր մէջ կը ներառէր [[Աքքար]]ը: Անիկա նաեւ եպիսկոսանիստ քաղաք էր։ Թրիփոլի զբաղ նաւահանգիստ էր եւ մետաքսի արտադրութեան կարեւոր կեդրոն մը: Այդ ժամանակի կարեւոր արտադրութիւններն էին լիմոնը, նարինջն ու շաքարեղեգը: [[Փրանկեան Իշխանութիւն|Փրանկեան իշխանութեան]] ժամանակ, մօտաւորապէս 180 տարի, արեւմտեան լեզուն կը տարածուի Թրիփոլիի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ։ Այդ ժամանակ, Թրիփոլիի մէջ կ'ապրէին [[Եւրոպա|արեւմտեան եւրոպացիներ]], [[Յունաստան|յոյներ]], [[հայեր]], մարոնիներ, նեստորականներ, [[հրեայ|հրեաներ]] եւ [[իսլամութիւն|իսլամներ]]: Խաչակրական շրջանին, շատ մեծ թիւ մը կը հաստատուի ամրոցին շուրջ, որ կը դառնայ արուարձան մը, ուր կը կառուցուին Սրբուհի Մարիամի եկեղեցին ու Քարմելեան եկեղեցին: Այս բոլորին կողքին, Թրիփիլիի նահանգը [[Հիւանդախնամներու Միաբանութիւն|Հիւանդախնամներու Միաբանութեան]] գլխաւոր զինուորակայան էր։ Նահանգը իր գոյութինը կը կորսնցնէ 1289-ին, երբ [[Եգիպտոս]]ի մեմլուք սուլթան Քալաուն կը գրաւէ քաղաքը: === Մեմլուքեան Թրիփոլի (14-րդ դար) === [[File:TripoliLebGreatMosqueMinaret.jpg|thumb|right|210px|Մանսուրի մզկիթին մինարէ]] Մեմլուքեան ժամանակաշրջանին, Թրիփոլին կը դառնայ մեմլուքեան [[Սուրիա|Սուրիոյ]] վեց թագաւորութիւններու կեդրոնական քաղաքն ու նահանգային մայրաքաղաքը: Թագաւորութիւնը կը բաժնուի վեց «ուիլայաներու» (նահանգներու) եւ կը տարածուի հարաւէն Ժպէյլէն [[Աքրա]] լեռներ եւ հիւսիսէն Լաթաքիայէն [[Ալաուիներիւ Լեռներ|Ալաուիներու լեռներ]]: Ան նաեւ իր մէջ կը ներառէր [[Հերմել]]ը, [[Աքքար]]ն ու «Քրաքի ձիերը» (Krak des Chevaliers):<ref name="Tadmouri, O 1984">Tadmouri, O. AS., ''Tarikh Tarablus al-siyasi wa'-hadari Aabr al-'usour'', Tripoli, 1984. {{ref-ar}}</ref> Թրիփոլի կը դառնայ կարեւոր վաճառականական նաւահանգիստ մը [[Սուրիա|Սուրիոյ]] համար՝ [[Եւրոպա]]յի մատակարարելով քաղցրեղէն, նկան եւ փոշի շաքար (յատկապէս 14-րդ դարու վերջաւորութեան): Երկրագործութեան եւ փոքր շինարարութիւններու գլխաւոր արտադրութիւններէն էին թթու պտուղները, ձիթապտուղի ձէթ, օճառ եւ կերպասեղէն (բամպակ եւ մետաքս, յատկապէս՝ թաւիշ): Մեմլուքներու ժամանակ, իշխող դասակարգը կը ստանձնէ գլխաւոր զինուորական, քաղաքական եւ կառավարման գործեր: Արաբները կը կազմեն բնակչութեան կորիզը (կրօնական, արտադրողական եւ նիւթական գործեր) եւ քաղաքին միւս բնակիչներն էին քաղաքին բնիկները, Սուրիոյ տարբեր շրջաններէ եկած գաղթականները, հիւսիսային ափրիկեցիներ, որոնք եկած էին Քալաուունի բանակին հետ Թրիփոլին ազատագրելու ժամանակ, Արեւելքի ուղղափառ քրիստոնեաները, Արեւմուտքէն ընտանիքներ եւ հրեայ փոքրամասնութիւն մը: Մեմլուքեան Թրիփոլիի բնակչութեան թիւը կը կազմէր 20000-էն 40000, որ շատ նուազ էր բաղդատած [[Դամասկոս]]ի եւ [[Հալէպ]]ի:<ref name="Tadmouri, O 1984"/> Մեմլուքեան Թրիփոլի կ'արձանագրէ շատ բարձր քաղաքային աճ եւ քաղաքային յառաջդիմութիւն (ըստ ճամբորդներու): Քաղաքը ծովեզերեայ կողմէն ունէր եօթը բերդեր՝ պաշտպանութեան համար, իր մէջ ներառելով այսօրուան Առիւծի աշտարակը: Այդ ժամանակ, Սուրբ Ժիլի պալատը Մեմլուքեան Թրիփոլիի ամրոցն էր։ «Իշխանի Ջուրի Խողովակներ»-ը դարձեալ կը գործածուին Ռաշիինի աղբիւրէն ջուր ապահովելու համար: Շատ մը կամուրջներ կը կառուցուին եւ շուրջը գտնուող այգիները կը տարածուին մինչեւ չոր մասերը: Տուներուն զուլալ ջուր կը հասնի անոնց տանիքներէն: Կրօնական եւ դարաւոր շինարարութեամբ մեմլուքեան Թրիփոլին լաւ օրինակ մը ներկայացնէ այդ ժամանակի ճարտարապետութեան: Այդ շինարարութիւններէն ամէնէն հինը կառուցուած են 12-13-րդ դարու եկեղեցիներու քարերէ: Այդ օրերու ճարտարապետական յատկութիւնները կը նշմարուին մզկիթներուն եւ «մատրասա»-ներուն (իսլամական դպրոց) մէջ։ Մատրասաները շատ մեծ ուշադրութիւն կը գրաւեն՝ իրենց իւրայատուկ կառոյցով եւ յարդարանքով՝ տեղ մը մեղուի փեթակի ձեւ ունեցող առաստաղով, միւս կողմը ձեւաւոր անկիւնով մը, եւ այլն: Ամէնէն գեղեցիկներէն է «Ալ-Պուրթասիա» մատրասան: [[Պատկեր:TripoliLebEast.jpg|thumb|210px|Արեւելեան Թրիփոլի]] Մեմլուքեան Թրիփոլիի հանրային շէնքերը կը յատկանշուին իրենց նստարաններու եւ շէնքի երեսներու խնամքով եւ փողոցներու դասաւորումներով: Լաւապէս տաշուած ու ձեւուած քառերը (տեղական աւազաքառը) կը գործածուէր իբրեւ շինարարական նիւթ եւ իբրեւ յարդարանքի նիւթ՝ բարձունքներու վրայ եւ բացութիւններու շուրջ: Բարձր պատերը կը հանդիսանային սիւները: Բոլոր վայրերը՝ սկսեալ աղօթարաններէն մինչեւ պարզ քառակուսի սենեակները գրեթէ խաչաձեւ կամարներով կը ծածկուէին: Կամարներ կը կառուցուէին կարեւոր կեդրոններու վրայ, ինչպէս՝ գերեզմանները, միհրապները եւ ծածկուած դաշտերը:<ref name="Saliba, R. 1995"/> Մեմլուքեան շէնքերու զարդարումները կը կեդրոնանային շինութեան ամէնէն շատ երեւելի մասերուն վրայ, ինչպէս մինարէները, դռնակները, պատուհանները, գետինի սալապատումը եւ այլն: Այդ ժամանակի յարդարանքները կարելի է բաժնել 2 մասի՝ շինարարական յարդարանք եւ յարմարած յարդարանք:<ref name="Saliba, R. 1995"/> Թրիփոլի կարեւոր շինութիւններէն էին 6 մզկիթներ (Մանսուրի Մեծ Մզկիթը, Ալ-Աթթար, Թայնալ, Ալ-Ուուայսիյաթ, Ալ-Պուրթասի եւ Ալ-Թաուպաթ մզկիթները): Կային նաեւ երկու թաղային մզկիթներ եւ երկու այլ մզկիթներ, որոնք կառուցուած էին պարապ տարածութիւններու վրայ։ Մեմլուքեան Թրիփոլին ունէր 16 մատրասաներ, որոնցմէ չորսը ամբողջովին ոչնչացած է: Այս մատրասաներէն 6 հատը կը գտնուէին Մեծ Մզկիթին շուրջ: Թրիփոլի նաեւ ունէր Խանքաներ, խաներ, երեք համմամներ: === Օսմանեան Թրիփոլի (1516–1918) === Օսմանեան տիրապետութեան ժամանակ, Թրիփոլի գլխաւոր քաղաքը կը դառնայ Թրիփոլիի էլայէթին, որ կը տարածուէր [[Ժպէյլ]]էն [[Թարսուս]] եւ ներքին [[Սուրիա|Սուրիոյ]] [[Համա]] եւ [[Հոմս]] քաղաքներ: Շրջանի միւս երկու էյալէթներն էին Հալէպի էլայէթը եւ Շամի էլայէթը: Մինչեւ 1612, Թրիփոլի [[Հալէպ]]ի նաւահանգիստը կը նկատուէր: Անիկա նաեւ կախեալ էր Սուրիոյ ներքին առեւտուրէն եւ լեռնային շրջաններու հարկահաւաքէն: 17-18-րդ դարերուն, շատ մեծ թիւով ֆրանսացի վաճառականներ կու գան Թրիփոլիի նաւահանգիստ, որ հետզհետէ կը դառնայ [[Եւրոպա]]յի նաւահանգիստներու մրցակից: 19-րդ դարուն, Թրիփոլի մաս կը կազմէ Պէյրութի վիլայէթին իբրեւ սանճագ մը մինչեւ 1918, երբ կ'անցնի [[Բրիտանիա|Բրիտանիոյ]] իշխանութեան տակ: Սուլէյման Ա.-ի օրերուն օսմանցիները կը վերականգնեն Թրիփոլիի բերդը: Ապա, կառավարիչները խաչակրական շրջանները փոփոխութեան կ'ենթարկեն եւ զանոնք կ'օգտագործեն իբրեւ զօրանոցներ եւ բանտեր: Քաղաքին կեդրոնը կը կառուցուի Խան Ալ-Սապունը՝ քաղաքը հսկելու համար: Օսմանեան Թրիփոլիի հարաւը կ'ապրի շինարարական յառաջընթացք. կը կառուցուին Ալ-Մուալլաք (1559) եւ Ալ-Թահհան (17-րդ դարու սկիզբ) մզկիթները ու կը վերականգնուի Ալ-Թաուպահ մզկիթը, որ ջրհեղեղի պատճառով կը կործանուի 1612-ին): == Ժողովրդագրութիւն == Թրիփոլիի բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը պատկանի [[Սուննի իսլամ]] համայնքին: Լիբանանի Ալաուի համայնքը կ'ապրի Ժապալ Մոհսեն թաղամասին մէջ։ Իսկ քրիստոնեայ բնակչութեան տոկոսը կը կազմէ 10 առ հարիւր:<ref name="mafhoum.com"/><ref name="mideastmonitor.org">Riad Yazbeck. ''[http://www.mideastmonitor.org/issues/0808/0808_2.htm#_ftn1 Return of the Pink Panthers?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219114105/http://www.mideastmonitor.org/issues/0808/0808_2.htm |date=2012-02-19 }}. Mideast Monitor. Vol. 3, No. 2, August 2008</ref> == Գլխաւոր Վայրեր == ===Սուրբ Ժիլի Ռեմոնի Ամրոց=== Բերդը իր անունը կ'առնէ Սուրբ Ժիլի Ռեմոնէն, որ քաղաքը տիրած է 1902-ին եւ հրամայած է կառուցել այս ամրոցը, զոր ինք կը կոչէ Մոն Փելերին: Բուն պալատը 1289-ին կը հրկիզուի եւ կը վերակառուցուի քանի մը առիթներով: Այսօրուան մեր տեսած ամրոցը կը կառուցուի օսմանեան տիրապետութեան ժամանակ: Անիկա ունի մեծ օսմանեան մուտք մը, որուն վրայ փորագրուած է Սուլէյման Ա.-ի կողմէ: 19-րդ դարու սկիզբին, ամրոցը շատ ամուր ձեւով կը վերականգնի Թրիփոլիի օսմանցի կառավարիչ Մուսթաֆա Աղա Պարպարի կողմէ: === Ժամացոյցի Աշտարակը === [[File:TelClock.jpg|thumb|Ալ-Թել ժամացոյցի աշտարակ]] Ժամացոյցի աշտարակը Թրիփոլիի ամէնէն նշանաւոր կոթողներէն է: Անիկա կը գտնուի Ալ-Թել հրապարակին վրայ եւ կառուցուած է օսմանցիներուն կողմէ՝ իբրեւ քաղաքին նուէր: Ժամացոյցի աշտարակը ամբողջովին կը վերանորոգուի 1992-ին՝ հիւսիսային [[Լիբանան]]ի թրքական դեսպանին՝ Սոպհի Աքքարի բարերարութեամբ եւ ապա Փետրուար 2016-ին, Թուրքիոյ վարչապետին նուիրատուութեամբ եւ Թրիփոլիի քաղաքապետութեան մշակութային կոթողներու կոմիտէի համագործակցութեամբ: Թրիփոլիի ամէնէն հին հանրային պարտէզներէն Ալ-Մանշիէն կը գտնուի ժամացոյցի աշտարակին կից: === Համմամներ === [[Պատկեր:AnNuriHammamTripoliLebanon.jpg|thumb|Համմամ Ալ-Նուրի]] Մեմլուք կառավարիչներուն կողմէ կառուցուած համմամները շքեղ էին եւ անոնցմէ շատերը մինչեւ այսօր կը գոյատեւեն: Ամէնէն նշանաւորներէն են. * Ապըտ * Ազ-Ըլ-Տին * Հաժեպ * Ժատիտ * Ալ-Նուրի, որ կառուցուած է 1333-ին, մեմլուք կառավարիչ Նուր Ալ-Տինի կողմէ: Անիկա կը գտնուի Մեծ Մզկիթին շրջակայքին մէջ:<ref>{{cite web|url=http://www.tripoli-lebanon.com/nourihammam.html|title=Tripoli-Lebanon.com Hammam Al Nouri Page|website=www.tripoli-lebanon.com|accessdate=2019-03-27|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112185331/http://www.tripoli-lebanon.com/nourihammam.html|dead-url=yes|archivedate=2020-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112185331/http://www.tripoli-lebanon.com/nourihammam.html|deadurl=yes}}</ref> === Օսքար Նիմըրի Ռաշիտ Քարամէի Անուան Խաղավայրը === 1963-ին, Օսքար Նիմըրի կը վստահուի Թրիփոլիի միջազգային խաղավայրի յատակագիծին պատրաստութիւնը, սակայն 1975-ի Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին պատճառով շինարարութիւնը կիսատ կը մնայ: Այս 10000 հեքթար տարածքը իր 15 շէնքերով մինչեւ այսօր անաւարտ են: === Ցամաքէն Հեռու Կղզիներ === [[Պատկեր:Palms Islands.jpg|thumb|[[Արմաւենիի կղզիներու բնական պահպանման կեդրոն]].]] Թրիփոլի շատ մը կղզիներ ունի: Մեծագոյն կղզին կը կոչուի «Արմաւենի ծառերու կղզի» կամ «Նապաստակներու կղզի»: ==== Նապաստակներու Կղզի ==== Այս կղզին 20 հեքթար տարածութեամբ շրջանի մեծագոյ կղզի է: Կղզին կը կոչուի «Արանեպ»-ի կամ նապաստակներու կղզի, քանի որ 20-րդ դարուն սկիզբը՝ [[ֆրանսա]]ցիներու իշխանութեան ժամանակ, շատ մեծ թիւով նապաստակներ կ'աճէին այդ վայրին մէջ։ Ներկայիս, այդ կղզին կը ծառայէ իբրեւ կանաչ կրեաներու, հազուագիւտ թռչուններու եւ նապաստակներու պահպանման վայր: 1992-ին, [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-յի կողմէ անիկա կը հռչակուի իբրեւ պահպանուած վայր, որով ճամբարներ ու խարոյկ սարքելը արգիլուած են: Իր գեղեցիկ տեսարանէն անկախ, Արմաւենիի կղզին մշակութային կոթող մըն է: 1973-ին կատարուած պեղումներէն ի յայտ կու գայ խաչակրական ժամանակներէն մարդոց գոյութիւնը կղզիին վրայ: ==== Պաքար Կղզիները ==== Ծանօթ է Ապտիւլուահապ կղզի անունով: Օսմանեան օրերէն մինչեւ այսօր, կղզին վարձու տրուած է Ատել եւ Խէյրըտտին Ապտիւլուահապներուն, որոնք նաւաշինութեամբ կը զբաղին: Խաչակիրներուն ժամանակ, կղզին կը կոչուէր Սուրբ Թովմաս: Պաքարի կղզին ամէնէն մօտիկն է ցամաքին եւ կարելի է կամուրջով մը ցամաքէն այս կղզին անցնիլ: ==== Պելլան Կղզի ==== Կղզիին անունը կու գայ անոր վրայ ապրող բոյսէ մը, որով կը շինուի ցախը: Մարդիկ կը կարծեն, որ անոր անունը կու գայ «կապոյտ կէտ», որ 20-րդ դարու սկիզբը յայտնուած է կղզիին եզերքը: ==== Ֆանար Կղզի ==== Կղզին ունի 1600 քառակուսի մեթր տարածութիւն: == Կրօնական Կառոյցներ == === Եկեղեցիներ === Թրիփոլիի եկեղեցիներուն մեծ մասը կը յիշեցնէ քաղաքի պատմութիւնը: Անոնք նաեւ ցոյց կու տան քաղաքին քրիստոնեայ համայնքին ներկայութիւնը. * Կաթողիկէ Պշարա եկեղեցի * Հայ Աւետարանական Ս. Մկրտիչ Եկեղեցի * Յոյն կաթողիկէներու լատին եկեղեցի * Մութրան եկեղեցի * Հայ Առաքելական Սուրբ Հոգեգալուստ եկեղեցի * Յոյն կաթողիկէ եկեղեցի * Ասորի Ուղղափառ Սուրբ Ըֆրէմ եկեղեցի * Սուրբ Եղիա Ուղղափառ եկեղեցի * Ուխտաւորներու լերան Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի * Սուրբ Գէորգ կաթողիկէ եկեղեցի * Սուրբ Գէորգ Ուղղափառ վանք * Սուրբ Գէորգ Ուղղափառ եկեղեցի - Մար Ժերժիոս * Ասորի կաթողիկէներու Սուրբ Յովսէփ եկեղեցի * Սուրբ Մարուն (Մար Մարուն) եկեղեցի * Մարոնիներու Սրբուկի Մարիամ Սալվատոր եկեղեցի * Մարոնիներու Սրբուհի Մարիամ (Սայտէ) եկեղեցի * Սուրբ Միքայէլ Ուղղափառ եկեղեցի * Մարոնիներու Սուրբ Միքայէլ եկեղեցի – Ալ-Քուպպէ * Մարոնիներու Սուրբ Միքայէլ եկեղեցի * Յոյն Ուղղափառ Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցի * Սուրբ Թովմաս եկեղեցի === Մզկիթներ === [[Patkyr:TaynalMosque.jpg|thumb|Թայնալ մզկիթ]] Թրիփոլի հարուստ է մզկիթներով, որոնք կը տարածուին ամբողջ քաղաքին մէջ։ Ամէն թաղամասի մէջ կարելի է մզկիթ գտնել: Մեմլուքներու տիրապետութեան շրջանին, կառուցուած են մեծ թիւով մզկիթներ, որոնցմէ շատեր մինչեւ հիմա կանգուն են. Նշանաւոր մզկիթներէն են. * Աթթար * Ապու Պաքր Ալ-Սիտտիք * Արղուն Շահ * Պրթասի * Քապիր Ալ-Ալի * Մահմուտ Պէյք Սանժաք * Մանսուրի մեծ մզկիթ * Օմար իպն Ալ-Խաթթապ մզկիթ * Սիտի Ապտիւլ Ուահետ * Թաուպահ մզկիթ * Թաուժիհ մզկիթ * Թայնալ մզկիթ * Ալ-Պաշիր մզկիթ * Համզա մզկիթ * Ալ-Ռահմա մզկիթ * Ալ-Սալամ մզկիթ == Կրթութիւն == Թրիփոլի ունի մեծ թիւով անձնական եւ պետական դպրոցներ: Թրիփոլիին եւ իր շրջակայքին մէջ կը գտնուին մեծ թիւով համալսարաններ: Թրիփոլիի եւ իր շրջակայքի համալսարաններէն են. * Թրիփոլիի համալսարան - Լիբանան * [[Լիբանանեան Համալսարան|Լիբանանեան Համալսարան - Հիւսիսային Լիբանանի մասնաճիւղ]] * Սուրբ Յովսէփ համալսարան - Հիւսիսային Լիբանան * Լիբանանեան Միջազգային Համալսարան (Lebanese International University - LIU) - Տահր Ալ-Էյն * Թրիփոլիի Մանար Համալսարան * Ժինան համալսարան * Պալամանտ համալսարան - Քըլհատ, Ալ-Քուրա * Մեր Մայրը Համալսարան - Պարսա, Ալ-Քուրա == Թրիփոլիի Միջազգային Խաղավայր == [[Patkyr:Tripoli (Lebanon) - El Ma'rad 1.jpg|thumb|խաղավայրը]] Թրիփոլիի միջազգային խաղավայրը, որ նախապէս կը կոչուէր Ռաշիտ Քարամէի միջազգային ցուցահանդէսի կեդրոն, բազմաթիւ շինութիւններէն են, որոնք յատակագիծը պատրաստուած է պրազիլցի ճարտարապետ Օսքար Նիմեյըրի կողմէ: Վայրը կառուցուած համաշխարհային ձեռնարկի մը համար, սակայն 1975-ի պայթած քաղաքացիական պատերազմը վերջնականապէս կը կասեցնէ աշխատանքը: Խաղավայրը կը գրաւէ 1 քառակուսի քիլոմեթր տարածութիւն եւ կը բաղկանայ 15 կիսաւարտ շէնքերէ:<ref>{{cite web|last1=McManus|first1=Manus|title=International Fair of Tripoli by Oscar Niemeyer|url=http://www.e-architect.co.uk/lebanon/international-fair-of-tripoli-by-oscar-niemeyer|website=e-architect|accessdate=26 November 2016|date=3 November 2016}}</ref> Այժմ այդ վայրը լքուած է: Խօսքեր եղած վայրը վերականգնելու մասին, սակայն քաղաքական եւ ապահովական պատճառներով ձախողած է: == Առեւտուր == Թրիփոլին, որ ժամանակին տնտեսապէս համահաւասար էր [[Պէյրութ]]ին, կ'ապրի նեղ պայմաններ:<ref name="mafhoum.com"/> Շատ մը միութիւններ, ինչպէս՝ Թրիփոլիի Առեւտրական Վերականգման Միութիւնը, ջանք կը թափեն քաղաքին մշակութային արտադրութիւնները արտահանման գործին մէջ՝ ինչպէս կահ-կարասիներ, պղինձէ զարդեր, ինչպէս նաեւ նոր արհեստներու ընդարձակման գործին մէջ՝ այսինքն արհեստագիտութեան ներմուծումը եւ նաւահանգիստի յառաջդիմած աշխատանքը:<ref>{{cite web|url=http://biatcenter.org/index.php/projects/index|title=Projects :: BIAT|website=biatcenter.org|accessdate=2019-03-30|archive-date=2020-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706083839/http://biatcenter.org/index.php/projects/index|dead-url=yes|archivedate=2020-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200706083839/http://biatcenter.org/index.php/projects/index|deadurl=yes}}</ref> 2008-ին կը հիմնուի Թրիփոլիի Յատուկ Տնտեսական Բաժինը, որուն նպատակն է տուրքերէ զերծ պահել ծրագիրներ, որոնց դրամագլուխը կը գերազանցէ 300000$-ը եւ որոնց աշխատողներու կէսէն աւելի [[լիբանան]]ցի են:<ref>{{Cite web|url=http://tsez.gov.lb/index.php/about-us/definition|title=About us|website=Tripoli Special Economic Zone|access-date=2018-07-16|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716200507/http://tsez.gov.lb/index.php/about-us/definition|dead-url=yes|accessdate=2019-03-30|archivedate=2018-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716200507/http://tsez.gov.lb/index.php/about-us/definition|deadurl=yes}}</ref> Այս 55 հեքթար տարածութիւնը կը գտնուի Թրիփոլիի նաւահանգիստին կից:<ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-07/05/c_137301749.htm|title=Lebanon's former finance minister hails special economic zone achievements|website=Xinhua Net|date=2018-07-05|accessdate=2019-03-30|archive-date=2018-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704180547/http://www.xinhuanet.com/english/2018-07/05/c_137301749.htm|dead-url=yes|archivedate=2018-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180704180547/http://www.xinhuanet.com/english/2018-07/05/c_137301749.htm|deadurl=yes}}</ref> Վերջերս, կազմուած է «Թրիփոլիի Տեսլական 2020» վերականգման ծրագիրը, որուն նպատակն է քաջալերել նիւթական ներդրումը, մարզումը՝ բարելաւելու համար քաղաքի տնտեսական պայմանները: Այս ծրագրին նեցուկ կը կանգնին Թրիփոլիի կարեւորագոյն քաղաքական դէմքեր եւ առեւտրականներ, իսկ ծրագիրը կը հովանաւորուի Լիբանանի վարչապետ [[Սաատ Հարիրի]]ի եւ Թրիփոլիի խորհրդարանի անդամներու գրասենեակները:<ref>{{Cite web|title = Robert Fadel – روبير فاضل|url = http://www.robertfadel.com/english/Tripoli-Vision-2020|website = www.robertfadel.com|accessdate = 2015-10-16|archive-date = 2015-11-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20151117005216/http://www.robertfadel.com/english/Tripoli-Vision-2020|dead-url = yes|archivedate = 2015-11-17|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151117005216/http://www.robertfadel.com/english/Tripoli-Vision-2020|deadurl = yes}}</ref> === Օճառի Խանը === [[Patkyr:SoapkhanTripoliLebanon.jpg|thumb|Թրիփոլիի օճառի խանը]] Խանը կը գտնուի քառակուսի դաշտի մը մօտ եւ ունի շատրուան, օճառ պատրաստելու արհեստանոցներ ու խանութներ: 15-րդ դարու վերջաւորութեան, Թրիփոլիի կառավարիչ Եուսէֆ պէյք Սայֆա կը հիմնէ «Խան Ալ-Սապուն»-ը (Օճառ արտադրողներու պանդոկ): Այս վաճառատան շինութիւնը կ'աւարտի XVI դարու սկիզբը՝ մեմլուքեան տիրապետութեան վերջին օրերուն: Թրիփոլիի այս օճառի շուկան այդքան հանրածանօթ կը դառնայ, որ այլեւս միայն տեղւոյն վրայ ծախելու փոխարէն օճառներ կ'արտածէին դէպի [[Եւրոպա]]: Սկիզբը, այս անուշահոտ օճառներ իրարու կը նուիրէին Եւրոպայի մէջ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ այս գործին յառաջդիմութեան: Օճառներու բարձր պահանջքին պատճառով, օճառ շինողները կը սկսին այս մէկը իրենց արհեստը նկատել եւ կը սկսին անոնցմէ արտածել դէպի այլ արաբական ու ասիական երկիրներ: Այժմ, Թրիփոլիի մէջ կարելի է գտնել բազմաթիւ տեսակներով հնադարեան այս օճառներէն՝ ինչպէս վէրքի դէմ օճառներ, մորթը խոնաւցելու, փափուկնելու եւ այլ տեսակներ: Այս օճառներու պատրաստութեան համար կը գործածուի ձիթապտուղի ձէթը: Թրիփոլիի օճառը նաեւ կը պարունակէ մեղր, ձէթի տեսակներ եւ հոտաւէտ բոյսեր, ինչպէս՝ ծաղիկներ, փեթակներ եւ խոտեր: Այս օճառները արեւուն տակ կը չորցնեն, չոր օդով շրջապատի մը, որպէսզի ջուրը լաւապէս շոգիանայ: Այս չորնալու գործընթացը կը տեւէ մօտաւորապէս 3 ամիս: Երբ ջուրը շոգիանայ, ճերմակ բարակ կեղեւ մը կը յայտնուի օճառին մակերեսը, որ կը կազմուի ծովուն աղին պատճառով: Արհեստաւորը օճառը մեծ ուշադրութեամբ «կը սանտրէ» իր ձեռքով, մինչեւ որ այդ ճերմակ կեղեւը չքանայ: === Խան Ալ-Խայյաթին - Դերձակներու Խանը === [[Պատկեր:Tripoli souks -1.png|thumb|150px|Դերձակներու խանը]] Դերձակներու խանը կառուցուած է 14-րդ դարուն: Անիկա 60 մեթր երկարութեամբ անցք մըն է, որուն երկու կողմերը շրջապատուած են կամարներով:<ref>{{cite web|url=http://www.tripoli-lebanon.com/khans.html|title=Tripoli-Lebanon.com Tourism-Khans Page|website=www.tripoli-lebanon.com|accessdate=2019-03-30|archive-date=2021-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102112028/https://www.tripoli-lebanon.com/khans.html|dead-url=yes|archivedate=2021-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210102112028/https://www.tripoli-lebanon.com/khans.html|deadurl=yes}}</ref> === Արաբական Անուշեղէն === Թրիփոլի շատ նշանաւոր է անուշեղէնով, ինչ որ ուշադրութիւնը կը գրաւէ այցելուներուն: Կարգ մը անուշավաճառներ մասնաճիւղեր ունին ամբողջ Լիբանանի տարածքին եւ Լիբանանէն դուրս, ինչպէս՝ Ապտիւլ Ռահման եւ Ռաֆաաթ Ալ-Հալլապ անուշավաճառները, որոնք Թրիփոլիէն դուրս մասնաճիւղեր հիմնելով եւ տուփով անուշեղէն դուրս ուղարկելով հռչակ ստացած են: == Միջազգային Կապեր == === Քոյր Քաղաքներ === Թրիփոլիի քոյր քաղաքներն են. *{{դրօշ|Իտալիա}} [[Նափելս]], Իտալիա *{{դրօշ|Սիրիա}} [[Դամասկոս]], Սուրիա *{{դրօշ|Կիպրոս}} [[Լառնագա]], Կիպրոս *{{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Ֆարօ]], Փորթուկալ *{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Թուլուզ]], Ֆրանսա == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Երկեր == ;Հրատարակուած 19-20-րդ դարերուն *{{Citation |publisher = J.Duncan |publication-place = London |title = The Modern Traveller |author = Josiah Conder |authorlink=Josiah Conder (editor and author) |publication-date =1830 |chapterurl = https://archive.org/stream/moderntraveller20condiala#page/220/mode/2up |chapter=(Tripoli)}} *{{Citation |publisher = Encyclopaedia Britannica |publication-place = New York |title = The Encyclopaedia Britannica |publication-date = 1910 |oclc = 14782424 |edition=11th |chapterurl =https://archive.org/stream/encyclopaediabri27chisrich#page/290/mode/2up |chapter = Tripoli, or Tarabulus}} ;Հրատարակուած 21-րդ դարուն *{{cite book |title=Historic Cities of the Islamic World |editor=C. Edmund Bosworth |year=2007 |publisher=[[Koninklijke Brill]] |location=Leiden |chapter=Tripoli, in Lebanon}} *{{cite book |chapter= Tripoli |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture |year=2009 |publisher=Oxford University Press}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.tripoli.gov.lb/ Թրիփոլիի պաշտօնական կայք] {{ref-ar}} * [https://www.twitter.com/Tripoli/ Թրիփոլիի Թուիլըրի էջ] * [https://web.archive.org/web/20110504082909/http://etripoli.com/ eTripoli կայք] * [http://tripoli-city.org tripoli-city.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008093218/http://tripoli-city.org/ |date=2014-10-08 }} * [http://www.tripoli-lebanon.com/main.html Tripoli-Lebanon.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913062543/http://www.tripoli-lebanon.com/main.html |date=2009-09-13 }} * [http://in360hd.com/?p=55 Tripoli International Fair by Oscar Niemeyer, 360 Panorama by Melkan Bassil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818115255/http://in360hd.com/?p=55 |date=2011-08-18 }} * [http://www.discoverlebanon.com/en/panoramic_views/north/tripoli/view_saint-gilles2.php Tripoli fortress and Panorama of the city at 360 on May 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325111540/http://www.discoverlebanon.com/en/panoramic_views/north/tripoli/view_saint-gilles2.php |date=2019-03-25 }} *{{cite web |url= http://www.islamicarchitecturedatabase.org/ircica/index2.php?page=Country&id=28 |archive-url= https://archive.is/20130415013102/http://www.islamicarchitecturedatabase.org/ircica/index2.php?page=Country&id=28 |dead-url= yes |archive-date= 2013-04-15 |title= Tripoli |work= Islamic Cultural Heritage Database |publisher= Organisation of Islamic Cooperation, Research Centre for Islamic History, Art and Culture |location= Istanbul }} *{{cite web |author=ArchNet.org |publisher=MIT School of Architecture and Planning |location=Cambridge, Massachusetts, USA |url=http://archnet.org/library/places/one-place.jsp?place_id=2201 |title=Tripoli |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024041504/http://archnet.org/library/places/one-place.jsp?place_id=2201 |archivedate=2012-10-24 |df= }} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Փիւնիկ]] 60xr81matwxpsmaqqnoq7fsy7bus9k0 0 3295 253814 253592 2026-08-28T22:26:32Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253814 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:CowpeaMosaicVirus3D.png|մինի|աջից|Կովի ոլոռի խճանկարի ժահրի նկարը]] '''Ժահր''' ({{lang-la|virus}}՝ թոյն), ոչ բջիջային կառուցուածք ունեցող [[հարուցիչ]], որ կը բազմանայ միայն կենդանի [[բջիջ]]ներուն մէջ։ Ժահրերը կը վարակեն կեանքի բոլոր բջիջային տարրերը՝ [[անասուններ]]էն ու [[բոյսեր]]էն մինչեւ [[պակտէրիաներ]] եւ [[արքէաներ]]։ Ժահրերը առաջին անգամ կը նկարագրուին 1892-ին [[Տմիթրի Իւանովսքի]]ի կողմէ իբրեւ [[ծխախոտ]]ի բոյսերը վարակող ոչ բջիջային ախտածիններ։ [[Ծխախոտի խճանկարի ժահր]]ը կը յայտնաբերէ [[Մարթին Պէյըրինկ]]ը 1898-ին<ref name="Dimmock">{{cite book|author=Դիմմոք, Ն.Ջ.; Իստոն, Էնդրու Ջ; Լեփփարդ, Կիթ|title= Ժամանակակից վիրուսոլոգիայի հիմունքներ(անգլերէն)|url=https://archive.org/details/introductiontomo0000dimm|year=2007|edition=6|publisher=Blackwell Publishing|ISBN=1405136456}}</ref>։ Այդ ժամանակէն ի վեր կը յայտնաբերուին ու մանրամասնօրէն կը նկարագրուին շուրջ 5000 տարբեր տեսակի ժահրեր<ref name="Dimmock p. 49">Dimmock p. 49</ref>, հակառակ անոր, որ յայտնի են ժահրերու միլիոնաւոր ձեւեր<ref name="Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84">{{cite journal|author=Breitbart M, Rohwer F|title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus?|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-06_13_6/page/278|journal=Trends Microbiol |volume=13|issue=6|pages=278–84|year=2005|pmid=15936660|doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}</ref>։ Ժահրեր յայտնաբերուած են գրեթէ բոլոր կենսոլորտային համակարգներուն մէջ եւ կենսական տարրերէն ամենաբազմաքանակն են<ref>{{cite journal|author=Էդվարդս ՌԱ, Ռոհվեր Ֆ.|title=Վիրուսական մետագենոմիկա|journal=Nat. Rev. Microbiol.|volume=3|issue=6|pages=504–10|year=2005|month=Հունիս|pmid=15886693|doi=10.1038/nrmicro1163|url=http://dx.doi.org/10.1038/nrmicro1163}}</ref><ref>{{cite journal|author=Edwards RA, Rohwer F|title=Viral metagenomics|journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3|issue=6|pages=504–10|year=2005|pmid=15886693|doi=10.1038/nrmicro1163}}</ref>։ Ժահրերու մասին գիտութիւնը [[ժահրաբանութիւն]]ն է, որ [[Մանրէաբանութիւն|մանրէաբանութեան]] (microbiology) ենթաճիւղերէն է։ Ժահրերը բաղկացած են երկու կամ երեք մասերէ ([[վիրիոն]]ներէ)։ *բոլոր ժահրերը ունին ծննդական նիւթ՝ DNA-ի կամ RNA-ի, որոնք երկար մոլեքուլներ են եւ կը կրեն ծննդական տեղեկատուութիւնը, *բոլոր ժահրերը ունին [[սպիտակուց]]է պատեան, որ կը պաշտպանէ [[ծին]]երը, *որոշ ժահրեր նաեւ ունին ճարպային պատեան, որ կը շրջապատէ սպիտակուցը բջիջէն դուրս գտնուելու ժամանակ Ժահրերու ձեւերը տարբեր են՝ հասարակ [[պարոյր|պարուրաձեւէ]] եւ իկոսաեդրէն ([[քսանանաիստ|քսանանիստէն]]) մինչեւ աւելի բարդ կառոյցներ։ Վիրուսի միջին մեծութիւնը կը կազմէ [[պակտէրիա]]յի մեծութեան մօտ 1/100-րդը<ref name="Collier3355">{{cite book|author=Կոլիեր, Լեսլի; Բալոզ, Ալբերտ; Սուսման, Մաքս|title=Տոպլի եւ Վիլսոնի Մանրէաբանություն եւ Մանրէաբանական Վարակներ (անգլերէն)|year=(1998) |edition=9|volume=1, ''Virology''|editor= Մահի, Բրայան եւ Կոլիեր, Լեսլի։|ISBN=0340663162|page=33–55}}</ref>։ Ժահրերու մեծ մասը շատ փոքր են լուսային մանրադիտակով յայտնաբերուելու համար։ Ժահրերու հոլովոյթին ծագումը ամբողջութեամբ պարզ չէ։ Հաւանաբար, անոնց մէկ մասը ծագած է պակտէրիաներէ։ Զարգացման ընթացքին ժահրերը կարեւոր դեր կը խաղան ծիներու հօրիզոնական տեղափոխման մէջ՝ նպաստելով ծննդական բազմազանութեան<ref>{{cite journal|author=Կանչայա Ս., Ֆուրնուս Գ., Չիբանի-Չեննուֆի Ս., Դիլման ՄԼ, Բրուսով Հ.|title=Ֆագերը որպէս կողմնային գենի փոխադրումի միջոցներ (անգլերէն)|journal=Curr. Opin. Microbiol.|volume=6|issue=4|pages=417–24|year=2003|month=Օգոստոս|pmid=12941415}}</ref>։ Որոշ գիտնականներ ժահրերը կը նկատեն կենդանի էակներ, քանի որ վերջիններս կը կրեն ծննդական նիւթ, կը վերարտադրուին եւ բնական ընտրութեամբ կ'ենթարկուին զարգացման։ Այնուամենայնիւ, ժահրերու մօտ կը բացակային կենդանի օրկանիզմներուն բնորոշ որոշ կարեւոր յատկանիշներ (ինչպիսին օրինակ [[բջիջ|բջիջային կազմութիւնն]] է), որոնց պատճառով ժահրերը կը կոչուին ''«կեանքի ոչ բջիջային էակներ»''։ Ժահրերը կը տարածուին բազմաթիւ ձեւերով. բոյսերու ժահրերը կը փոխանցուին բոյսէ բոյս բուսահիւթով սնուող միջատներու միջոցով (օրինակ՝ [[լուիճ]]ներ), կենդանական ժահրերը կը փոխանցուին արնախում միջատներու միջոցով։ Այս եղանակով հիւանդութիւնը փոխանցող օրկանիզմները կը կոչուին վեկտորներ ([[փոխանցող (կենսաբանութիւն)|փոխանցողներ]])։ [[Հարբուխ]]ի ժահրերը կը տարածուին օդակաթիլային եղանակով՝ հազի եւ պռշտոցի միջոցով։ [[Ռոտաժահր]]երը կը փոխանցուին երեխաներու հետ անմիջական շփման հետեւանքով։ [[ՍԻՏԱ]]-ն (AIDS) սեռական յարաբերութեամբ եւ վարակուած արեան ներառումով փոխանցուող ժահրերէն է։ Ժահրի կողմէ վարակուող բջիջները կը կոչուին թիրախներ<ref>Shors pp. 49–50</ref>։ Ժահրային վարակը կենդանիներու մօտ կ'առաջացնէ [[Ախտամերժ համակարգ|ախտամերժ պատասխան]], որ սովորաբար կ'ոչնչացնէ վարակող ժահրը։ Ախտամերժ պատասխան կրնայ առաջանալ նաեւ [[պատուաստանիւթ]]ի նկատմամբ, որով կարելի կը դառնայ առաջացնել արհեստական ձեռքբերովի [[Ախտաբանութիւն]] տուեալ ժահրային հարուցիչին դէմ։ Սակայն շատ վիրուսներ ([[ՍԻՏԱ]]-ի եւ ժահրային [[հեփատիտ]]ի), կկրնան խուսափիլ ախտամերժ պատասխանէն՝ առաջացնելով քրոնիկական վարակներ։ [[Մանրէասպան]]ները ոչ մէկ ազդեցութիւն կ'ունենան ժահրերուն վրայ։ Մշակուած ու ստեղծուած են որոշ [[հակաժահրային դեղամիջոցներ]]։ ==Պատմութիւն== [[Պատկեր:Martinus Willem Beijerinck in his laboratory.jpg|մինի|200px|[[Մարթին Պէյըրինկ]] իր տարրալուծարանին մէջ 1921-ին]] Վարակիչ հիւանդութիւններու ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ ոչ բոլոր հիւանդութիւնները պայմանաւորուած են [[պակտէրիա]]ներով, [[նախակենդանիներ]]ով եւ [[մանրադիտակային սունկեր]]ով։ [[Լուի Փաստիոր]]ին այդպէս ալ կարելի չըլլար գտնել [[կատաղութիւն|կատաղութեան]] հարուցիչը՝ ենթադրելով, որ հարուցիչը չափէն դուրս փոքր է լուսային [[մանրադիտակ]]ով յայտնաբերելու համար<ref>{{cite journal|author=Bordenave G.|title=Louis Pasteur (1822—1895)|journal=Microbes and Infection / Institut Pasteur|volume=5|issue=6|pages=553—560|year=2003|pmid=12758285|doi=10.1016/S1286-4579(03)00075-3}}</ref>։ [[Չարլզ Շամպերլանտ]]ը կը ստեղծէ զտիչ մը ([[Շամպերլանտի Զտիչ]] կամ Շամպերլանտ-Փաստիորի զտիչ), որուն անցքերը պակտէրիաներէն փոքր էին{{sfn|Shors|2008|pp=76—77}}։ [[1892]]-ին ռուս կենսաբան Տմիթրի Իւանովսքին կ'օգտագործէ այս զտիչը [[ծխախոտի խճանկարի ժահր]]ի ուսումնասիրութիւններուն համար։ Ան ցոյց կու տայ, որ վարակուած ծխախոտի բոյսի տերեւներէն ստացուած հիւթը կը շարունակէ պահպանել իր վարակունակութիւնը նոյնիսկ Շամպերլանտի զտիչով զտուելէն ետք։ Իւանովսքի կ'ենթադրէր, որ հիւանդութեան պատճառը պակտէրիաներու արտադրած թոյներն են{{sfn|Collier|p=3}}։ 1898-ին հոլանտացի մանրակենսաբան Մարթին Պէյըրինկ կը կրկնէ Իւանովսքիի փորձերը եւ կ'եզրահանգէ, որ զտիչէն անցնող վարակիչ նիւթը կը պարունակէ թերեւս անյայտ հարուցիչներ{{sfn|Dimmock|2007|p=4—5}}։ Ան կը նկատէ, որ այս հարուցիչները կը բազմանան միայն բաժնուող բջիջներու մէջ, սակայն չի բացայայտեր հարուցիչի իսկութիւնը։ Պէյըրինկ այս նիւթն կը կոչէ ''Contagium vivum fluidum'' (բառացի թարգմանութեամբ՝ {{lang-la|լուծուող կենդանի մանրէ}}) եւ դարձեալ գործածութեան մէջ կը դնէ ժահր եզրը{{sfn|Collier|1998|p=3}}։ Պէյըրինկ կը կարծէր, որ ժահրը իր բնոյթով հեղուկ է։ Այս տեսութիւնը կը մերժէ [[Ուենտել Սթենլի]]ն, որ կ'ապացուցէ, թէ ժահրերը մասնիկներ են{{sfn|Collier|1998|p=3}}։ Նուն թուականին [[Ֆրիտրիխ Լիոֆել]]ը եւ [[Փաուլ Ֆրոշ]]ը կը յայտնաբերեն առաջին կենդանական ժահր՝ [[տապպղ]]ի հարուցիչը ([[ինքնաժահր]])<ref name=ReferenceA>{{cite book |author=Fenner F.|editor=Mahy B. W. J. and Van Regenmortal M. H. V.|title=Desk Encyclopedia of General Virology|url=https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1|edition=1|publisher=Academic Press|location=Oxford, UK|year=2009|pages=[https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1/page/15 15]|isbn=0-12-375146-2}}</ref>։ [[Ի. դար]]ու սկիզբը անգլիացի մանրէաբան [[Ֆրետերիք Թուերթ]]ը կը յայտնաբերէ պակտէրիաները վարակող ժահրերու խումբ մը եւ զանոնք կը կոչէ «[[պակտէրիոֆակեր]]» (ֆակեր){{sfn|Shors|2008|p=589}}։ Ֆրանս-քանատացի մանրակենսաբան [[Ֆելիքս Տ'Էրել]] կը նկարագրէ ժահրերու տեսակ մը, որոնք ագարի վրայ աւելնալու պարագային կը ձեւաւորեն մահացած պակտէրիաներու շերտ։ Փորձ կը կատարուի ֆակերը օգտագործելու [[տիֆ (արեւմահայերէն)|տիֆ]]ի եւ [[քոլերա]]յի բուժման համար, բայց զանոնք փոխարինելու եկաւ [[փենեսելին]]ը։ Հաշուելով մահացած պակտէրիաներու մակերեսը՝ Տ'Էրելի կարելի կ'ըլլայ որոշել սկզբնական դադարի ժահրային մասնիկներուն քանակը<ref>{{cite journal|pmid=17855060|author=D'Herelle F.|title=On an invisible microbe antagonistic toward dysenteric bacilli: brief note by Mr. F. D'Herelle, presented by Mr. Roux|journal=Research in Microbiology|doi=10.1016/j.resmic.2007.07.005|volume=158|issue=7|year=2007|pages=553–4}}</ref>։ [[ԺԹ. դար]]ու վերջաւորութեան ժահրերը կը նկարագրուէին իրենց [[վարակունակութիւն|վարակունակութեամբ]], զտումի ընդունակութեամբ եւ կենդանի թիրախներու առկայութեան անհրաժեշտութեամբ։ Ժահրերն կ'աճեցուէին միայն կենդանիներու եւ բոյսերու մէջ։ 1906-ին [[Ռոսս Հարիսըն]] կը մշակէ ժահրերու [[աւիշային հիւսուածք]]ի մէջ աճեցման մեթոտ, իսկ 1913-ին այս մեթոտը կ'օգտագործուի եւ կը կիրարկուի իբրեւ պատուաստ՝ ժահրը [[ծովախոզուկ]]ի [[եղջերաթաղանթ]]ի հիւսուածքի բջիջներուն մէջ աճեցման նպատակով<ref>{{cite journal|author= Steinhardt E, Israeli C, Lambert R.A.|year = 1913|title = Studies on the cultivation of the virus of vaccinia|journal = J. Inf Dis.|volume = 13|pages = 294–300|doi = 10.1093/infdis/13.2.294|issue = 2}}</ref>։ 1928-ին Կ. Պ. Մէյտլանտը եւ Մ. Կ. Մէյտնլանտը մանրացած հաւի [[երիկամ]]ի ընդհատման կ'աճեցնեն [[ծաղիկի ժահր]]ը։ 1950-ականներու վերջաւորութեան այս մեթոտը կը սկսի լայնօրէն կիրարկուիլ [[փոլիոժահր]]ի եւ պատուաստներու ստեղծման նպատակով{{sfn|Collier|1998|p=4}}։ Հետազօտութիւններու յաջորդ քայլը [[1931]]-ին ամերիկացի ախտաբան [[Էրնեստ Ուիլեամ Կուտպաստոոր]]ի կողմէ բեղմնաւորուած հաւի հաւկիթներուն մէջ [[հարբուխ]]ի ժահրի աճեցումն էր<ref>{{cite journal|author = Goodpasture EW, Woodruff AM, Buddingh GJ|year= 1931|title = The cultivation of vaccine and other viruses in the chorioallantoic membrane of chick embryos|url = https://archive.org/details/sim_science_1931-10-09_74_1919/page/371|journal = Science|volume = 74|issue = 1919| pages = 371–372|pmid = 17810781|doi=10.1126/science.74.1919.371|bibcode = 1931Sci....74..371G }}</ref>։ Ժահրերու առաջին նկարները կը ստեղծուին [[ելեկտրոնային մանրադիտակ]]ի յայտնաբերումէն ետք։ Ծխախոտի խճանկարի ժահրը կը դառնայ առաջինը, որ կ'առանձնացուի, կը բիւրեղացուի եւ կը բաժնուի սպիտակուցներու եւ RNA-ի։ [[1967]]-ին ժահրերը առաջին անգամ արհեստականօրէն կ'արտադրեն Ա. Քորենպերկը եւ Մ. Քուլայեանը (ԱՄՆ)<ref>{{cite journal|author = Stanley WM, Lauffer MA|year= 1939|title = Disintegration of tobacco mosaic virus in urea solutions|url = https://archive.org/details/sim_science_1939-04-14_89_2311/page/345|journal = Science|volume = 89|issue = 2311| pages = 345–347|pmid = 17788438|doi=10.1126/science.89.2311.345|bibcode = 1939Sci....89..345S }}</ref>։ 1949-ին [[Ճոն Ֆրանքլին Էնտերս]]ը, [[Թոմաս Ուելլըր]]ը եւ [[Ֆրետերիք Ռոպինս]]ը [[փոլիոժահր]]ը կ'աճեցնեն մարդու սաղմի զարգացման վրայ։ Ասիկա կենդանիներու հիւսուածքներու վրայ ժահրի աճեցման առաջին փորձն էր։ Այս հետազօտութիւններու հետեւանքով, [[Ճոնաս Սոլք]] կը ստեղծէ [[փոլիոմիելիտ]]ի առաջին արդիւնաւէտ պատուաստը<ref>{{cite journal|author=Rosen, F. S.|year=2004|title=Isolation of poliovirus—John Enders and the Nobel Prize|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-10-07_351_15/page/1481|journal=New England Journal of Medicine|volume=351|issue=15|pages=1481–83|pmid=15470207|doi=10.1056/NEJMp048202}}</ref>։ [[Պատկեր:Dr. David Baltimore2.jpg|180px|մինի|ձախից|Տէյւիտ Պալթիմոր]] [[Ի. դար]]ու երկրորդ կիսուն ժահրերը կը դառնան [[ծննդական ճարտարագիտութիւն|ծննդական ճանրտարագիտութեան]] հիմնական առարկաները, կը յայտնաբերուին աւելի քան 2000 կենդանական, բուսական եւ պակտէրիալ ժահրեր<ref name="pmid18446425">{{cite journal |author=Norrby E |title=Nobel Prizes and the emerging virus concept |journal=Arch. Virol. |volume=153 |issue=6 |pages=1109–23 |year=2008 |pmid=18446425 |doi=10.1007/s00705-008-0088-8}}</ref>։ 1957-ին կը յայտնաբերուին ձիու [[արտերիժահրեր]]ը եւ [[կովերու ժահրային լուծ]]ի հարուցիչները՝ [[պեստիժահրեր]]ը։ 1963-ին [[Պարուխ Պլամպըրկ]] կը յայտնաբերէ [[հեփատիտ B]]-ի ժահրը{{sfn|Collier|1998|p=745}}, իսկ 1965-ին [[Հուարտ Թեմին]] կը նկարագրէ առաջին [[ռետրոժահրեր]]ը։ 1970-ին Թեմինը եւ [[Տէյւիտ Պալթիմոր]]ը իրարմէ անկախ կը նկարագրեն [[հակառակ պատճէն]]ը<ref name="pmid4348509">{{cite journal|author=Temin H. M., Baltimore D.|title=RNA-directed DNA synthesis and RNA tumor viruses|url=http://garfield.library.upenn.edu/classics1988/A1988R224200002.pdf|journal=Adv. Virus Res.|volume=17|pages=129–86|year=1972|pmid=4348509|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 16|doi=10.1016/S0065-3527(08)60749-6}}</ref>։ 1983-ին խումբ մը գիտնականներ [[Լիուք Մոնթանիէ]]ի գլխաւորութեամբ Ֆրասնայի [[Փաստիորի Հիմնարկ]]էն, առաջին անգամ կ'առանձնացնեն ռետրոժահր մը, որ այժմ յայտնի է [[ՍԻՏԱ]] անունով<ref name="Barre">{{cite journal|author=Barré-Sinoussi, F. ''et al.''|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|url=https://www.msu.edu/~luckie/paris/290B/Montagnier.pdf|journal=Science|year=1983|pages=868–871|volume=220|issue=4599|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183}}</ref>. 1887-ին Պրիւստը լուսնային մանրադիտակով կը տեսնէ [[կովերու ծաղիկի ժահր]]ը։ Վերջինս իր չափերով ամենամեծն է, որուն պատճառով այն ժամանակ կարծած էին, որ հիւանդութեան այս հարուցիչը ժահր չէ<ref>(Buist J. B. ''Vaccinia and Variola: a study of their life history'' Churchill, London)</ref>։ 1935-ին ամերիկացի կենսաքիմիագէտ եւ ժահրաբան [[Ուենտըլ Մերետիթ Սթենլի]]ն մանրամասնօրէն կ'ուսումնասիրէ ծխախոտի խճանկարի ժահրը եւ կը յայտնաբերէ, որ անիկա առաւելապէս կազմուած է սպիտակուցներէ<ref>{{cite journal|author=Stanley W. M., Loring H. S.|year=1936|title=The isolation of crystalline tobacco mosaic virus protein from diseased tomato plants|url=https://archive.org/details/sim_science_1936-01-24_83_2143/page/85|journal=Science|volume=83|issue=2143|page=85|pmid=17756690|doi=10.1126/science.83.2143.85}}</ref>։ Կարճ ժամանակ ետք այս ժահրէն կ'առանձնանան սպիտակուցային եւ նուկլէինաթթուային բաղադրամասերը<ref>{{cite journal|author=Stanley W. M., Lauffer M. A.|year=1939|title=Disintegration of tobacco mosaic virus in urea solutions|url=https://archive.org/details/sim_science_1939-04-14_89_2311/page/345|journal=Science|volume=89|issue=2311|pages=345–347|pmid=17788438|doi=10.1126/science.89.2311.345}}</ref>։ Ծխախոտի խճանկարի ժահրը առաջին բիւրեղացուած ժահրն է։ Անոր առաջին ծննդային նկարը կը պատրաստեն Պերնալը եւ Ֆունկուխենը 1930-ականներու վերջաւորութեան։ Այս պատկերներու հիման վրայ [[Ռոզալինտ Ֆրանքլին]] 1955-ին կը սահմանէ ժահրի ամբողջական կառուցուածքը<ref name="pmid18702397">{{cite journal|author=Creager A. N., Morgan G. J.|title=After the double helix: Rosalind Franklin's research on Tobacco mosaic virus|url=http://www.jstor.org/stable/10.1086/588626|journal=Isis|volume=99|issue=2|pages=239–72|year=2008|pmid=18702397|doi=10.1086/588626}}</ref>։ Նոյն ժամանակաշրջանին [[Հայնց Ֆրենքըլ Կոնրատ]] եւ [[Ռոպլի Ուիլիամզ]] ցոյց կու տան, որ [[ծխախոտի խճանկարի ժահր]]ի RNA-ը եւ թաղանթի սպիտակուցը գործնական ժահրին մէջ կրնան ինքնահաւաքուիլ։ Հետազօտողները կ'եզրակացնեն, որ բոլոր ժահրերը ունին բջիջներու մէջ հաւաքման նմանատիպ մեքանիզմներ{{sfn|Dimmock|2007|p=12}}։ 2002-ին [[Նիւ Եորքի Համալսարան]]ին մէջ կը ստեղծուի առաջին արհեստական ժահրը ([[փոլիոմելիտի ժահր]])<ref name=ReferenceB>{{cite journal|author=Cello J., Paul A. V., Wimmer E.|title=Chemical synthesis of poliovirus cDNA: generation of infectious virus in the absence of natural template|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-09_297_5583/page/1016|journal=Science|volume=297|issue=5583|pages=1016–8|year=2002|pmid=12114528|doi=10.1126/science.1072266}}</ref>։ === Ժահրաբանութիւնը Հայաստանի Մէջ === Հայաստանի մէջ ժահրերը ուսումնասիրող գիտական կառույցներն են [[Հայաստանի Հանրապետութիւն Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Մոլեքուլային Կենսաբանութեան Հիմնարկ]]ը եւ [[Ա. Բ. Ալեքսանեանի անուան Համաճարակաբանութեան, Վիրուսաբանութեան Եւ Բժշկական Մակաբուծաբանութեան Գիտահետազօտական Հիմնարկը]]ը<ref>{{Cite web |url=http://www.epidinstitute.info.am/work.html |title=Ա.Բ.Ալեքսանյանի անվան համաճարակաբանության, վիրուսաբանության եւ բժշկական մակաբուծաբանության ԳՀԻ պաշտոնական կյանք |accessdate=2018-12-25 |archive-date=2017-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110143055/http://www.epidinstitute.info.am/work.html |dead-url=yes |archivedate=2017-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171110143055/http://www.epidinstitute.info.am/work.html |deadurl=yes }}</ref>։ Մոլեքուլային կենսաբանութեան հիմնարկին մէջ կը զբաղին մարդու համար ոչ վտանգաւոր ժահրերու, մասնաւորապէս կենդանական հիւանդութիւններու ժահրերու հետազօտութեամբ<ref>[http://www.sci.am/resorgs.php?oid=20&langid=2 ՀՀ ԳԱԱ մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտ ՀՀ ԳԱԱ կայքում]</ref>։ Օրինակ՝ մարդու եւ կենդանիներու բջիջային զարգացումներու ուսումնասիրութիւններով բացայայտուած են կայուն բջիջներու առաջացման ժամանակ ժահրերու ընտրողական ազդեցութեան մեքանիզմները։ Ցոյց կը տրուին, որ անէուփլոիտ գենոմով բազմակորիզակային բջիջներու մէջ ժահրերը կ'առաջացնեն [[ափոփտոզ]] եւ կրնան ձեւափոխել բջիջները՝ առաջացնելով տիփլոիտ էակներ<ref>{{cite journal|author = Karalyan Z. A., Avagyan H. R.|year= 2006|title = Selective cytotoxicity and modification activity of picornaviruses on transformed cell lines|journal = Biopolym. Cell.|volume = 27|issue =| pages = 377-380|doi=10.7124/bc.000127}}</ref><ref>Հայաստան հանրագիտարան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երեւան, 2012 թ, էջ 435-437</ref>։ Համաճարակաբանութեան, վիրուսաբանութեան եւ բժշկական մակաբուծաբանութեան գիտահետազօտական հիմնարկին մէջ զբաղած են ու կը զբաղին շարք մը ժահրային հիւանդութիւններու՝ [[բնական ծաղիկ]]ի, ժահրային [[Հեփատիտ A|A]], [[Հեփատիտ B|B]], [[Հեփատիտ C|C]], [[Հեփատիտ E|E]] հեփատիտներբւ, [[արբոժահր]]ային վարակիչ հիւանդութիւններու ախտորոշման, կանխարգիլման եւ պայքարի միջոցառումներու մշակման հարցերով։ == Ծագում == Ժահրերը կը հանդիպին ամենուր, ուր կայ [[կեանք]] եւ, ամենայն հաւանականութեամբ, գոյութիւն ունեցած ու զարգացած են առաջին կենդանի բջիջներու հետ<ref name="pmid16494962">{{cite journal |author=Iyer LM, Balaji S, Koonin EV, Aravind L |title=Evolutionary genomics of nucleo-cytoplasmic large DNA viruses |journal=Virus Res. |volume=117 |issue=1 |pages=156–84 |year=2006 |pmid=16494962 |doi=10.1016/j.virusres.2006.01.009}}</ref> միաժամանակ։ Ժահրերու ծագման վարկածները միանշանակ չեն. ժահրերը չեն ձգեր [[բրածոյ մնացորդ]]ներ, ժառանգական յարաբերութիւնները կրնան պարզել միայն [[մոլեքուլային փիլիծննդաբանութիւն|մոլեքուլյին փիլիծննդաբանութեամբ]]։ Ժահրերու զարգացման հիմնական մեթոտը մոլեքուլային կենսաբանական մեթոտն է՝ ժահրի DNA-ի կամ RNA-ի համեմատութիւնը<ref name="pmid20660197">{{cite journal |author=Sanjuán R, Nebot MR, Chirico N, Mansky LM, Belshaw R |title=Viral mutation rates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2010-10_84_19/page/9733 |journal=Journal of Virology |volume=84 |issue=19 |pages=9733–48 |year=2010 |month=October |pmid=20660197 |doi=10.1128/JVI.00694-10 |pmc=2937809}}</ref>։ === Առաջացման Տեսութիւններ === [[Պատկեր:Icosahedral Adenoviruses.jpg|մինի|180px|Ատենոժահրի քսանանիստ կառուցուածքը ելեկտրոնային մանրադիտակի տակ]] Ժահրերու ծագման վերաբերեալ գոյութիւն ունի երեք հիմնական տեսութիւն՝ յետաշրջութեան, բջիջային ծագման եւ միասնական զարգացման տեսութիւնները{{sfn|Shors|2008|pp=14—16}}{{sfn|Collier|1998|pp=11—21}}։ ==== Յետաշրջութեան Տեսութիւն ==== Կը կարծուի, որ ժահրերը ժամանակին եղած են մանր բջիջներ, որոնք մակաբուծած են աւելի մեծ բջիջներու մէջ։ Ժամանակի ընթացքին, այն ծիները, որոնք անմիջականօրէն կապուած չեն եղած մակաբուծութեան հետ՝ անհետացած են։ [[Ոսկրաթեքութիւն|Ոսկրաթեքութեան]] պակտէրիան եւ [[քլամիտիա (պակտէրիա)|քլամիտիան]] ժահրերու պէս կը վերարտադրուին միայն տիրոջ բջիջներուն մէջ։ ժահրերու՝ ինչպէս մակաբոյծի զարգացումը պատճառ դարձած է որոշ ծիներու կորուստին եւ թոյլ տուած է անոնց գոյատեւել բջիջէն դուրս։ Այս տեսութիւն կը կոչուի նաեւ «''այլասերման տեսութիւն''»{{sfn|Dimmock|2007|p=16}}{{sfn|Collier|1998|p=11}}<ref name="Mahy Gen 24"/>։ ==== Բջիջային Ծագման Տեսութիւն ==== Կը կարծուի, որ որոշ ժահրեր զարգացած են DNA-ի եւ RNA-ի այն հատուածներէն, որոնք «ազատած են» աւելի մեծ կենդանի օրկանիզմի ծիներէն։ Այսպիսի հատուածներ կրնային ձեւաւորուիլ [[փլազմիտ]]ներէ կամ [[թրանսփոզոն]]ներէ{{sfn|Shors|2008|p=574}}։ Թրանսփոզոնները (նախկին անունը՝ «թռչող ծիներ») շարժուն ծննդային տարրերու օրինակներ են, որոնք կը յայտնաբերուին 1950-ին [[Պարպարա Մաք Քլինտոք]]ի կողմէ [[եգիպտացորին|եգիպտացորեն]]ի ծիներուն մէջ<ref>{{cite journal|journal=Proc Natl Acad Sci U S A.|year=1950|volume=36|issue=6|pages=344–55|title=The origin and behavior of mutable loci in maize|last=McClintock|first=B.|url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/88037?uid=3738936&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21102180278701|pmid=15430309|doi=10.1073/pnas.36.6.344|pmc=1063197}}</ref>։ Այս վարկածն անվանում են նաեւ «թափառման»{{sfn|Dimmock|2007|p=4}}{{sfn|Collier|1998|pp=11—12}} կամ «փախուստի վարկած»<ref name="Mahy Gen 24">{{cite book|author=Mahy W. J. & Van Regenmortel M. H. V. (eds)|title=Desk Encyclopedia of General Virology|url=https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1|publisher=Academic Press|location=Oxford|year=2009|pages=[https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1/page/24 24]|isbn=0-12-375146-2}}</ref>։ === RNA-ի Աշխարհ === RNA-ի աշխարհի վարկածը<ref name="Mahy Gen 26">{{cite book|author=Mahy W. J. & Van Regenmortel M. H. V. (eds)|title=Desk Encyclopedia of General Virology|url=https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1|publisher=Academic Press|location=Oxford|year=2009|pages=[https://archive.org/details/deskencyclopedia0000unse_e0l1/page/26 26]|isbn=0-12-375146-2}}</ref> եւ տիրոջ ու ժահրային RNA-ի ու DNA-ի համակարգչային վերլուծումը թոյլ կու տայ աւելի լաւ հասկանալու ժահրերու տարբեր խումբերուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ծագումային կապերը եւ կ'օգնէ ժամանակակից ժահրերուն նախնիներուն որոշման հարցին մէջ։ Մինչեւ օրս, սակայն, յայտնի չէ, թէ վերոնշեալ երեք վարկածներէն, որն է ճիշդը<ref name="Mahy Gen 26"/>։ Կ'ենթադրուի, որ գրեթէ հաւանական չէ բոլոր ժահրերու մէկ ընդհանուր նախնիի մը գոյութիւնը. ամենայն հաւանականութեամբ անցեալին ժահրերու որոշակի խումբեր յառաջացած են իրարմէ անկախ, քանի որ ժահրերու խումբերը ունին ծնային նիւթի կազմակերպման զգալիօրէն տարբերող մեքանիզմներ{{sfn|Dimmock|2007|pp=15—16}}։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} dmezir6we95adghfe3l8f48yesi5umd 0 3310 253761 240562 2026-08-28T21:43:00Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253761 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Jack Daniel’s | բնագիր ԱԱՀ = | պատկեր = [[Պատկեր:Jack-Daniels-distillery-tn1.jpg|350px|մինի]] | ծնած է = [[5 Սեպտեմբեր]],[[1846]] | Ծագման Երկիր = [[Պատկեր:Flag of the United States (1865-1867).svg|100px|մինի]] Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ | Տարի = [[1866]] | Կոչուած է = [[Jack Daniel]] | վախճանած է = [[1911]] | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = [https://www.wikidata.org/wiki/Q4830453 գործի ձեռնարկութիւն] եւ [https://www.wikidata.org/wiki/Q10373548 whisky distillery] | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջ = [https://www.jackdaniels.com/] | ստորագրութիւն = }} '''Ժաք Տանիէլզ''' ({{lang-en|Jack Daniel’s}}), [[ԱՄՆ|ամերիկեան]] ամէնէն շատ վաճառուող Ուիսքին՝ աշխարհի տարածքին<ref>Hughes, T.,[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2155377/Top-alcopops-Worlds-best-selling-booze-brands-revealed--Jinro-number-one.html World's best-selling spirits revealed (and the winner is very unexpected)], ''[[The Daily Mail]]'', June 6, 2012.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2012/01/jack-daniels-secret-the-history-of-the-worlds-most-famous-whiskey/250966/|title=Jack Daniel's Secret: The History of the World's Most Famous Whiskey|publisher=''[[The Atlantic]]''|author=Stengel, Jim|accessdate=March 26, 2012}}</ref>: Անիկա կ'արտադրուի Թենըսիի մէջ` Ժագ Տանիէլ գործարանին մէջ, որ 1956-էն ի վեր կը պատկանի Պրաուն Ֆորման ընկերութեան<ref name=time>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,836197,00.html|title=Slight Change of Recipe|accessdate=July 25, 2008|date=August 5, 1966|work=[[Time Magazine]]|publisher=[[Time Magazine]]|archive-date=August 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827203156/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,836197,00.html|dead-url=yes}}</ref>: Արտադրանքը կ'ենթարկուի խիստ չափանիշներով կանոնաւոր ստուգումներու<ref name=CowderyMyths>Cowdery, Charles K., [http://chuckcowdery.blogspot.com/2009/12/favorite-whiskey-myths-debunked.html Favorite whiskey myths debunked], ''The Chuck Cowdery Blog'', December 16, 2009. (Accessed January 2011.)</ref><ref name=CowderyTennessee>Cowdery, Charles K., [http://chuckcowdery.blogspot.com/2009/02/tennessee-whiskey-versus-bourbon.html Tennessee Whiskey Versus Bourbon Whiskey], ''The Chuck Cowdery Blog'', February 21, 2009. (Accessed January 2011.)</ref>: Ըստ Հիւսիսային Ամերիկայի ազատ տնտեսական համաձայնագիրին, Թենըսիի Ուիսքին կը դասակարգուի պուրպոն տեսակի Ուիսքիներու շարքին, որ կ'արտադրուի միայն Թենըսի նահանգին մէջ<ref name="NAFTABourbon">North American Free Trade Agreement [http://www.nafta-sec-alena.org/Default.aspx?tabid=97&ctl=SectionView&mid=1588&sid=2d3a1faf-08c1-4bec-81e3-dce96918011b&language=en-US#An313 Chapter Three: National Treatment and Market Access for Goods] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141202002844/https://www.nafta-sec-alena.org/Default.aspx?tabid=97&ctl=SectionView&mid=1588&sid=2d3a1faf-08c1-4bec-81e3-dce96918011b&language=en-US#An313 |date=2014-12-02 }}, ''NAFTA'', January 1, 1994.</ref>: Կը Լեցուի քառակուսի տակառներու մէջ: 2012-ին շուրջ 11 միլիոն Պլէք Լէյպըլ պիտակաւորմամբ Ուիսքի վաճառուած է: ==Վաղ պատմութիւն== Ըստ Ժագ Տանիէլզ վաճառանիշի պաշտօնական կայքին՝ հիմնադիր Ժագ Տանիէլ ծնած է 1850-ին<ref name=People/>: Անոր ծննդեան օրը կը նշուի Սեպտեմբերին<ref name=People>[http://www.jackdaniels.com/ "People" section of Jack Daniel's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416055437/https://www.jackdaniels.com/ |date=2019-04-16 }}. Retrieved: March 20, 2014.</ref>: Ըստ Փիթըր Քրասի հեղինակած «Արիւն եւ Ուիսքի, Ժագ Տանիէլի կեանքը եւ ժամանակը» ({{lang-en|Blood & Whiskey: The Life and Times of Jack Daniel}}) կենսագրական գիրքին, ան ծնած է 5 Սեպտեմբեր 1846-ին<ref name=cspan>[http://www.c-span.org/video/?182362-1/book-discussion-blood-whiskey-jack-daniel Book Discussion: ''Blood & Whiskey: The Life and Times of Jack Daniel''], [[C-SPAN]].</ref>: Ժագ իր ընտանիքին տասներեք երեխաներէն կրտսերն էր<ref name="cspan" />: Անոր մեծ հայրը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] գաղթած էր [[Ուելս]]<nowiki/>էն իր սքոթլանտացի կնոջ հետ միասին<ref name="ridgway">Jeanne Ridgway Bigger, "Jack Daniel's Distillery and Lynchburg: A Visit to Moore County, Tennessee", ''Tennessee Historical Quarterly'', Vol. 31, No. 1 (Spring 1972), pp. 3-21.</ref>: [[Պատկեր:Jack Daniel statue.JPG|200px|մինի|ձախից|Ժագ Տանիէլի արձանը Թենըսիի մէջ:]] Մանկութենէն Ժագ աշակերտած է Ուիսքի թորող վարպետի մը մօտ<ref name="KrassBlood">{{cite book|title=Blood and whiskey: the life and times of Jack Daniel|url=https://archive.org/details/bloodwhiskeylife0000kras|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|year=2004|isbn=0-471-27392-9|location=[[Hoboken, New Jersey]]|last1=Krass|first1=Peter}} (page 7 saying "after he was born in 1849", and page 19 saying "By the time Jack was born in January 1849, ...")</ref>: 1987-ին հօրմէն ստացած ժառանգութեամբ Ժագ կը հիմնէ իր անձնական արտադրութիւնը՝ իր վարպետին հետ միասին<ref name="cspan" /><ref name="KrassBlood" />: Արտադրանքին պիտակին վրայ կը նշէ «Est. & Reg. in 1866», բայց կենսագիրը կը նշէ, որ պաշտօնական գրանցումը տեղի ունեցած է 1875-ին: Մինչեւ 1985 Տանիէլի արտադրամասը երկիրին 15 մեծ արտադրամասերէն մէկը կը դառնայ: Ան քառակուսի շիշերը կը սկսի օգտագործել 1897-էն<ref name="cspan" /><ref name="KrassBlood" />: Երկարատեւ եւ արդիւնաւէտ աշխատանքին շնորհիւ, Ժագ Տանիէլզ [[Լուիզիանա]]<nowiki/>յի ցուցադրութեան ատեն կ'արժանանայ ոսկեայ մետալի, հակառակ անոր, որ տեղական հեղինակութիւնը անկում կ'ապրէր, քանի որ ժուժկալութեան շարժումը ({{lang-en|Temperance movement in the United States}}) ԱՄՆ-ին մէջ հետզհետէ կ'ահազանգէր<ref name="cspan" /><ref name="ridgway" /><ref name="KrassBlood" />: Ժագ Տանիէլ չ'ամուսննար եւ երեխաներ չ'ունենար: Բայց ան իր ազգականներուն խնամքը կը ստանձնէ, որոնցմէ մէկը Լեմիւելն էր՝<ref name="cspan" /><ref name="KrassBlood" /> իր քրոջորդին, որ շուտով կը սկսի իրականացնել արտադրամասին ամբողջ թղթատարութիւնը: 1907-ին Ժագ Տանիէլ, առողջական վատ վիճակի պատճառով թորման գործարանը կը ձգէ իր երկու զարմիկներուն: [[Պատկեր:Jack-Daniels-1908-ad.jpg|190px|մինի|աջից|«Նաշվիլ» թերթին անդրադարձը՝ Ժագ Տանիէլզին]] Ժագ Տանիէլ կը մահանայ 1911-ին, արեան վարակի պատճառով: Ըստ կարգ մը վարկածներու, վարակը յառաջացած էր ոտքի հատուածին մէջ ստացած վէրքէն<ref name="cspan" /><ref name="KrassBlood" /><ref>Freeth, N. (2005). Made in America: from Levis to Barbie to Google. [[St. Paul, MN]]: MBI.</ref>: Ժագ Տանիէլի թորման արտադրամասը կը դադրի գործելէ 1942-1946 թուականներուն, երբ ԱՄՆ կառավարութիւնը որոշում կը կայացնէ դադրեցնել Ուիսքիի արտադրութիւնը [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին]] պատճառով: Մոթլուն կը վերսկսի Ժագ Տանիէլզի արտադրութիւնը 1947-ին, երբ կրկին կ'արտօնուի Ուիսքի արտադրել: Ընկերութիւնը 1956-ին կը վաճառէ Պրաուն Ֆորման ընկերութեան<ref name="time" />: Ժագ Տանիէլզի թորման գործարանը 1972-ին կը ներառուի Պատմական վայրերու ազգային արձանագրատան մէջ: ==Նոր պատմութիւն== Մինչեւ 1987 Ժագ Տանիէլզի սեւ պիտակը պատմականօրէն կ'արտադրուէր 90 մակնիշով: Կանաչ պիտակը ունէր 80 մակնիշը: Ե՛ւ սեւ, ե՛ւ կանաչ պիտակները կ'արտադրուէին նոյն բաղադրամասերէն. տարբերակը կը կատարուէր մասնագէտներու կողմէ, որոնք կը յառաջացնէին բարձր որակի սեւ պիտակը եւ օրինաչափ որակի կանաչ պիտակը: ===Վաճառքը եւ վաճառանիշին արժէքաւոր վիճակը=== Ժագ Տանիէլզ սեւ պիտակաւոր Թենըսիի Ուիսքին կը մնայ Պրաուն Ֆորման ընկերութեան դրօշակակիրը: 2012-ին ընկերութիւնը կը վաճառէ 11 միլիոն շիշ խմիչք<ref>"Jack Daniel's In Legal Fight with Upstart Rival Distiller", ''The Oregonian'' [Portland], October 26, 2013, pp. B8, B10.</ref>: 2013-ին գինիներու եւ ալքոհոլային խմիչքներու Համաշխարհային դասակարգման արդիւքներուն մէջ Ժագ Տանիէլզ կ'արժանանայ երրորդ մրցանակին<ref>{{cite news|title=Diageo tops IWSR's brand rankings|url=http://www.business-standard.com/article/companies/diageo-tops-iwsr-s-brand-rankings-113090300683_1.html|accessdate=7 May 2015|publisher=''Business Standard''|date=5 September 2013}}</ref>: 2014-ին դասակարգման աղիւսակին մէջ կը գրաւէ չորրորդ պատուաւոր տեղը համաշխարհային ալքոհոլային խմիչքներու շարքին մէջ:<ref>{{cite web |title=The Power 100 Spirits & Wine |date=2014 |url=http://www.rankingthebrands.com/The-Brand-Rankings.aspx?rankingID=136&year=805 |website=''RankingTheBrands'' |publisher=''Intangible Business'' |accessdate=7 May 2015}}</ref> ==Իրաւական կարգավիճակ== Պետական մակարդակով Թենըսի աւելցուցած է յատուկ չափանիշներ: «Թենըսիի Ուիսքի» պիտակաւորումը ստանալու համար բաւարար չէ, որ Ուիսքին արտադրուած ըլլայ Թենըսի մէջ։ Անիկա պէտք է ունենայ համապատասխան որակ եւ արտադրական չափանիշներ<ref name="Esterl">{{cite news |url=https://finance.yahoo.com/news/jack-daniels-faces-whiskey-rebellion-233400546.html |first1=Mike |last1=Esterl |title=Jack Daniels Faces Whiskey Rebellion |publisher=[[The Wall Street Journal]] |date=March 18, 2014 |accessdate=March 18, 2014}}</ref>: ==Ղեկավարներ== [[Պատկեր:Jackdaniel.jpg|200px|մինի|աջից|Ժագ Տանիէլ]] 2008-էն արտադրութիւնը կը ղեկավարէր Ճեֆֆ Արնետ: {| class="wikitable" |- ! Ղեկավար !! Աշխատանքային տարիներ |- | Եասպիս «Ժագ» Նիւտոն Տանիէլ|| 1866-1907 |- | Լեմ Մոտլոու|| 1907-1947 |- | Ճիմմի Պետֆորտ || 1988-2008 |- | Ճեֆֆ Արնետ || 2008-էն |} ==Պատկերասրահ== <gallery> Պատկեր:Officesign.JPG|Պատմական վայրերու ազգային արձանագրութիւն Պատկեր:Jack Daniel (brewer).jpg|Ճագ Տանիէլ Պատկեր:Whiskey barrels.jpg|Ուիսքիի տակառները գործարանին մէջ Պատկեր:Whiskeybarrels.JPG|Տակառներու ներքին հատուածը Պատկեր:Jack-Daniels-at-Lollapalooza.jpg|Ուիսքին շիշերու լեցուած վիճակին մէջ </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * {{cite book |last1=Axelrod |first1=Alan |title=The complete idiot's guide to mixing drinks |url=http://lccn.loc.gov/2002117443 | accessdate=October 7, 2009 |publisher=[[Alpha Books]] |location=[[Indianapolis, IN]] |isbn=0-02-864468-9 }} * {{cite book |last1=Krass |first1=Peter |year=2004 |title=Blood and whiskey: the life and times of Jack Daniel |url=https://archive.org/details/bloodwhiskeylife0000kras |location=[[Hoboken, New Jersey]] |publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]] |isbn=0-471-27392-9}} * Waymack, M. H., & Harris, J. F. (1995). The book of classic American whiskeys. [[Chicago, Illinois]]: Open Court. * {{cite book |last1=McCarley |first1=Daniel J |year=2011 |title=Jack Daniel's: the Unofficial Bottle Collector's Guide |isbn=978-0-578-09069-6}} [[Ստորոգութիւն:Ալքոհոլային խմիչքներ]] [[Ստորոգութիւն:Թունդ ալքոհոլային խմիչքներ]] n6sc3cllbtsiqw6lqopvq6eivqzdp9h 0 3353 253950 247902 2026-08-29T00:03:10Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253950 wikitext text/x-wiki '''Ինքնագիտակցութիւն՝''' [[անհատ]]ի բոլոր մտքերն ու զգացմունքներն են սեփական [[անձ]]ի վերաբերեալ, գնահատականները՝ որոնք կը տրուին սեփական անձին, երբ ան ինքն իրեն համար կը դառնայ հետազօտութեան առարկայ կամ աւելի ճիշդ՝ ինքն իրեն կը գիտակցի<ref>Richard P. Lipka/Thomas M. Brinthaupt ''Self-perspectives Across the Life Span'', p. 228, SUNY Press, 1992 ISBN 978-0-7914-1003-5</ref>։ Անհատի ինքնագիտակցութիւնը բարդ երեւոյթ մըն է։ Այդ պատճառով զարմանալի չէ, որ ինքնագիտակցութեան մասին խօսելով, իւրաքանչիւր հեղինակ կը ներդնէ իր հասկացումը<ref>W. Ray Crozier ''Shyness: Development, Consolidation, and Change'', p. 71, Routledge, 2000 ISBN 978-0-415-22432-1</ref>։ [[Ճանաչողական]]ները կը դիտարկեն ինքնագիտակցութիւնը ճանաչողական նիւթերու ձեւաւորման տեսանկիւնէն, ուր ինքնագիտակցութիւնը կը ներկայացնէ որպէս ճանաչողական յատուկ սկզբունքներու հիման վրայ ձեւաւորուած բարդ համակարգ։ Դերային մօտեցման կողմնակիցները կը դիտարկեն ինքնագիտակցութիւնը՝ որպէս մարդու ընկերվարական դերերու արտացոլումը Ես-գաղափարին մէջ։ Կը դիտարկուին նաեւ այլ մօտեցումներ։ Ռոճըրզը՝ Ես-գաղափարի թերմինի հեղինակը, այն կը դիտարկէ որպէս մէկ ամբողջական համակարգ, որ իր մէջ կը ներառէ Ես-կերպարը<ref>[http://fotonowy.pl/index.php?main_page=page&id=7&language=en "Selfconsciousness for engineers"] </ref>։ Այսպես Ես-գաղափարը յատուկ ձեւով ձեւաւորուած գիտելիք է սեփական անձի մասին, որ ան կ'օգտագործէ ինչպէս սեփական կեանքի իրավիճակները հասկնալու ու բացատրելու, այնպէս ալ արտաքին ընկերվարական աշխարհը հասկնալու համար<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5120662.stm "Big Brother eyes 'boost honesty'", news.bbc.co.uk, 28 June 2006]</ref>։ == Տկարացում / Խաթարում<ref>{{Citation|title=Self-consciousness|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Self-consciousness&oldid=1322343917|date=2025-11-15|accessdate=2026-02-18|language=en}}</ref> == Երբ մարդ ինքնագիտակից վիճակի մէջ է (չափազանց զգայուն է իր անձին հանդէպ), անիկա տեղեակ կը դառնայ նոյնիսկ իր ամէնափոքր շարժումներուն կամ արարքներուն։ Այսպիսի գիտակցութիւն մը կրնայ տկարացնել բարդ գործողութիւններ կատարելու կարողութիւնը։ Կը հաւատացուի, թէ պատանեկութիւնը ինքնագիտակցութեան սրման շրջան մըն է։ Այն անձը, որ ինքնագիտակցութեան քրոնիկական հակում ունի, թերեւս ըլլայ ամչկոտ կամ ներամփոփ<ref>{{Cite book|title=Shyness: development, consolidation, and change|url=https://archive.org/details/shynessdevelopme0000unse|date=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-22432-1|editor-last=Crozier|editor-first=W. Ray|location=London ; New York}}</ref>։ == Հոգեբանութիւն<ref>{{Citation|title=Self-consciousness|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Self-consciousness&oldid=1322343917|date=2025-11-15|accessdate=2026-02-18|language=en}}</ref> == Ի տարբերութիւն ինքնագիտակցութեան (self-awareness), որ փիլիսոփայական համատեքստի մէջ սեփական անձը որպէս անհատ ընկալելն է, ինքնակաշկանդուածութիւնը (self-consciousness)՝ սեփական արտաքինին կամ վարուելակերպին հանդէպ չափազանց զգայուն ըլլալը, երբեմն կրնայ խնդիրներ յառաջացնել: Անիկա յաճախ կապուած է ամչկոտութեան եւ շփոթահարութեան հետ, որուն հետեւանքով կրնայ յառաջանալ հպարտութեան պակաս եւ ցած ինքնագնահատական: Դրական առումով, ինքնակաշկանդուածութիւնը կրնայ ազդել ինքնութեան զարգացման վրայ, քանի որ հենց այս զգայուն շրջաններուն է, որ մարդիկ ամենէն աւելի կը մօտենան իրենք զիրենք առարկայականօրէն ճանչնալուն: Ինքնակաշկանդուածութիւնը տարբեր աստիճաններով կ’ազդէ մարդոց վրայ. ոմանք մշտապէս կը հետեւին իրենց վարքագիծին (self-monitoring) կամ կեդրոնացած են իրենց վրայ, մինչդեռ ուրիշներ բոլորովին անտարբեր են իրենց անձին հանդէպ<ref>{{Cite book|title=The psychology of self-esteem: a new concept of man's psychological nature|url=https://archive.org/details/psychologyofself00bran_1|last=Branden|first=Nathaniel|date=1969|publisher=Nash Pub. Corp|isbn=978-0-8402-1109-5|location=Los Angeles}}</ref>: Հոգեբանները յաճախ կը տարբերակեն ինքնակաշկանդուածութեան երկու տեսակ՝ անձնական (private) եւ հանրային (public): * Անձնական ինքնակաշկանդուածութիւնը սեփական ներաշխարհն ու զգացումները քննելու եւ ինքնահայեցողութեան (introspection) հակումն է: * Հանրային ինքնակաշկանդուածութիւնը սեփական անձի ընկալումն է այնպէս, ինչպէս ուրիշները կը տեսնեն զայն: Այս վերջինը կրնայ յանգեցնել մշտական ինքնահսկողութեան եւ ընկերային տագնապի (social anxiety): Թէ՛ անձնական եւ թէ՛ հանրային ինքնակաշկանդուածութիւնը կը համարուին բնաւորութեան կայուն գիծեր, սակայն անոնք իրարու հետ փոխկապակցուած չեն. եթէ անհատ մը մէկ մակարդակի վրայ բարձր ցուցանիշ ունի, չի նշանակեր, թէ միւսին վրայ ալ նոյնն է<ref>{{Cite book|title=Identity in modern society: a social psychological perspective|url=https://archive.org/details/identityinmodern0000simo|last=Simon|first=Bernd|date=2004|publisher=Blackwell Pub|isbn=978-0-631-22746-5|location=Malden, MA}}</ref>: Ինքնակաշկանդուածութեան տարբեր մակարդակները կ’ազդեն վարքագիծին վրայ, քանի որ սովորական է, որ մարդիկ տարբեր ձեւով վարուին, երբ «կը կորսուին ամբոխի մէջ»: Ամբոխի մէջ գտնուիլը, մութ սենեակի մէջ ըլլալը կամ դիմակաւորուիլը կը ստեղծեն անյայտութեան (anonymity) զգացում եւ ժամանակաւորապէս կը նուազեցնեն ինքնակաշկանդուածութիւնը (տե՛ս ապանհատականացում/deindividuation): Ասիկա կրնայ յանգեցնել անկաշկանդ, իսկ երբեմն ալ կործանարար վարքագիծի: == Տե՛ս Նաեւ == *[[Հոգեբանութիւն|Հոգեբանութիւնը մարդ արարածին]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 0ty23p9tnu6s33hcjykiwk8a5ro2glo 0 3370 253812 251496 2026-08-28T22:24:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253812 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Flag of Jihad.svg|thumb|200px|1990-ականներէն ի վեր ծայրայեղ իսլամներու կողմէ օգտագործուող դրօշակը]] [[Պատկեր:Islamic State flag.svg|thumb|200px|Իրաքի եւ արեւելքի իսլամական պետութեան դրօշակը]] [[Պատկեր:Flag of Taliban.svg|thumb|200px|[[Թալիպան]]<nowiki/>ի դրօշակը]] Հետեւեալ յօդուածին մէջ ներկայացուած են բոլոր այն '''իսլամական ահաբեկչական յարձակումները''', որոնք սկսած են [[1979]] թուականէն։ Ամբողջ աշխարհի մէջ ծայրայեղ իսլամներու կողմէ կրօնական-քաղաքական այս կամ այն դրդապատճառներով իրագործուած են բազմաքանակ ահաբեկչական յարձակումներ։ Սովորաբար ահաբեկիչներուն մարտավարութեան մէջ կը մտնեն հրկիզումները, փոխադրամիջոցներու պայթումները, ռումբի պայթեցման սպառնալիքները, մահապարտ ահաբեկիչներու յարձակումները, ռմբակոծութիւնները, զանգուածային հրաձգութիւնները, դանակահարութիւնները, օդահէնութիւնները, առեւանգումները եւ գլխատումները։ ==1970-ականներ== {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || 20 Նոյեմբեր 1979 || [[Մեքքա]]յի [[Մեծ Մզկիթ|Մեծ մզկիթ]]<nowiki/>ի գրաւում «Իխուան» խմբաւորման կողմէ<ref>Lacey, Robert, Inside the Kingdom''</ref> || 244 || 180 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 244 || 180 |} ==1980-ականներ== [[Պատկեր:BombenanschlagUS-BotschaftBeirut.jpg|thumb|upright|160px|[[Պէյրութ]]<nowiki/>ի մէջ [[ԱՄՆ]] դեսպանատունը ռմբակոծումէն ետք (1983)]] [[Պատկեր:President Ronald Reagan and Nancy Reagan Honor The Victims of The Bombing of The United States Embassy in Beirut Lebanon at Andrews Air Force Base in Maryland - DPLA - f5a22232239e738977a3633da4c2dc1e.jpg|right|thumb|upright|160px|ԱՄՆ 40-րդ նախագահ [[Ռոնըլտ Ռէյկըն]]<nowiki/>ը եւ առաջին տիկին [[Նենսի Ռէյկըն]]<nowiki/>ը յարգանքի տուրք կը մատուցեն զոհուած ամերիկացի քաղաքացիներուն]] [[Պատկեր:Beirutbarr.jpg|thumb|upright|160px|[[Պէյրութ]]<nowiki/>ի զօրանոցը պայթումներու ժամանակ]] [[Պատկեր:Neve Şalom, Istanbul.jpg|thumb|upright|160px|«Նեւէ Շալոմ» սինակոկը Պոլսոյ մէջ]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Սուրիա}} || [[29 Նոյեմբեր]] [[1981]] || Ազպաքիայի ռմբակոծութիւն, ահաբեկչական յարձակում [[Դամասկոս]]<nowiki/>ի մէջ, «Իսլամական Եղբայրութիւն» խմբաւորման կողմէ<ref>{{cite book |last=Seale |first= Patrick |authorlink=Patrick Seale |title= Asad of Syria: the struggle for the Middle East |url=https://archive.org/details/asadofsyriastrug00seal |publisher=University of California Press|year= 1990 |page= [https://archive.org/details/asadofsyriastrug00seal/page/331 331] |isbn= 978-0-520-06976-3}}</ref> || 200 || |- | {{դրօշավորում|Լիբանան}} || [[18 Ապրիլ]] [[1983]] || [[Պէյրութ]]ի մէջ [[Պէյրութի ԱՄՆ Դեսպանատան Ռմբակոծութիւն (1983)|ԱՄՆ դեսպանատան ռմբակոծութիւն]] Իսլամական ծայրայեղական կազմակերպութեան կողմէ<ref>Baer, Robert, ''See No Evil: The True Story of a Ground Soldier in the CIA's War on Terrorism'', Crown Publishers, 2002, p.66</ref> || 63 || 120 |- | {{դրօշավորում|Լիբանան}} || [[23 Հոկտեմբեր]] [[1983]] || [[Պէյրութի Զօրանոցի Ռմբակոծութիւն (1983)|Պէյրութի զօրանոցի ռմբակոծութիւն]] Իսլամական ծայրայեղական կազմակերպութեան կողմէ<ref>{{cite news |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/10/the-1983-beirut-bombing-attack.html |title=The Fog over the 1983 Beirut Attacks |last=Sahimi |first=Muhammad |date=24 Հոկտեմբերի 2009 |website=PBS |access-date=7 Յուլիս 2016}}</ref> || 307 || 75 |- | {{դրօշավորում|Քուէյթ}} || [[12 Դեկտեմբեր]] [[1983]] || 90 վայրկեան տեւողութեամբ [[Քուէյթի Ռմբակոծութիւններ (1983)|համակարգուած ռմբակոծութիւն]] Քուէյթի վեց ռազմավարական հաստատութիւններուն մէջ, ինչպէս՝ դեսպանատուներուն, օդակայանին, քարիւղի եւ ալիւրի գործարաններուն մէջ: Յարձակումը աւելի նշանաւոր է այն հանգամանքով, որ կրնար ըլլալ «Մերձաւոր Արեւելքի մէջ 20-րդ դարու ամենակործանարար ահաբեկչական գործողութիւնը», սակայն ռումբերու սխալ շահագործման շնորհիւ գործողութիւնը ունեցաւ 6 կորուստ <ref>Wright, Robin, ''Sacred Rage'', Simon and Schuster, 2001, p. 112</ref> || 5 || 0 |- | {{դրօշավորում|Լիբանան}} || [[20 Սեպտեմբեր]] [[1984]] || Պէյրութի մէջ [[Պէյրութի ԱՄՆ Դեսպանատան Ռմբակոծութիւն (1984)|ԱՄՆ դեսպանատան ռմբակոծութիւն]]<nowiki/>ը [[Հըզպ Ալլահ]] շիա իսլամական կազմակերպութեան կողմէ<ref>{{cite news |url=http://www.theatlantic.com/international/archive/2013/10/the-origins-of-hezbollah/280809/ |title=The Origins of Hezbollah |last=Levitt |first=Matthew |date=23 Հոկտեմբերի 2013 |website=The Atlantic |access-date=7 Յուլիս 2016}}</ref> || 24 || 0 |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[21 Յունուար]] [[1985]] || [[Ինդոնեզիա|Ինդոնեզի]]<nowiki/>ոյ Կեդրոնական Ճաւա կղզիի մէջ [[Բորոբուդուր տաճարի ռմբակոծութիւն|Բորոբուդուր կոչուող 9-րդ պուտտիստական տաճարի ռմբակոծութիւն]]<ref>{{cite news |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB3619008FD4B9F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |title=1,100-YEAR-OLD BUDDHIST TEMPLE WRECKED BY BOMBS IN INDONESIA |date=22 Յունուար 1985 |website=The Miami Herald |access-date=7 Յուլիս 2016 |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331014119/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB3619008FD4B9F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |dead-url=yes }}</ref> || 0 || 0 |- | {{դրօշավորում|Սպանիա}} || [[12 Ապրիլ]] [[1985]] || [[Էլ Տեսքանսօյի Պայթումներ (1985)|Պայթումներ Էլ Տեսքանսօ ճաշարանին մէջ]]<ref>Walker, Jane. "Spanish bomb blast blamed on Jihad / Madrid restaurant explosion blamed on Muslim group." ''[[The Guardian]]'', Ապրիլի 15, 1985.</ref> || 18 || 82 |- | {{դրօշավորում|Յունաստան}} || [[14 Յունիս]] [[1985]] || [[Trans World Airlines-ի Թիւ 847 Թռիչք|Trans World Airlines-ի թիւ 847 թռիչք]], օդահէնութիւն «[[Հըզպ Ալլահ]]» եւ «Շիա իսլամ» կազմակերպութեան կողմէ<ref>{{cite news |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,142099,00.html |title=Terror Aboard Flight 847 |last=Smith |first=William E. |date=24 Հունիսի 2001 |website=Time |access-date=7 Յուլիս 2016 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929195615/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,142099,00.html |dead-url=yes }}</ref> || 1 || 0 |- | {{դրօշավորում|Դանիա}} || [[22 Յուլիս]] [[1985]] || [[1985 Թուականի Քոփընհակընի Պայթումներ|1985 թուականի Քոփընհակընի պայթումներ]]|| 1 || 26 |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[6 Սեպտեմբեր]] [[1986]] || [[Նեւէ Շալոմ Սինակոկի Արիւնահեղութիւն|«Նեւէ Շալոմ» սինակոկի արիւնահեղութիւն]]<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1987/01/04/magazine/the-istanbul-synagogue-massacre.html?pagewanted=all | title=THE ISTANBUL SYNAGOGUE MASSACRE | last=Miller |first=Judith |date=4 Յունուար 1987 |website=The New York Times |access-date=7 Յուլիս 2016}}</ref> || 22 || 0 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[7 Յուլիս]] [[1989]] || Քիրեաթ Եարիմի մօտ [[Թել Աւիւ-Երուսաղէմ Հանրակառք Թիւ 405 Երթուղիի Մահապարտ Յարձակում|մահապարտ ահաբեկիչի յարձակում Թել Աւիւ-Երուսաղէմ հանրակառք թիւ 405 երթուղիին]]<ref>{{cite news|last=Zieve |first=Tamara |url=http://www.jpost.com/Features/In-Thespotlight/This-Week-In-History-Terror-attack-on-Bus-405 |title=This Week In History: Terror attack on Bus 405 |publisher=The Jerusalem Post |date= |accessdate=Ապրիլի 7, 2014}}</ref> || 16 || 0 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 657 || 303 |} ==1990-ականներ== [[Պատկեր:Plaza de la Memoria ID 198.jpg|thumb|upright|160px|[[Պուէնոս Այրես]]ի մէջ Իսրայէլի դեսպանատան զանգուածային սպանութեան զոհերուն նուիրուած յուշարձան]] [[Պատկեր:WTC 1993 ATF Commons.jpg|thumb|upright|160px|Համաշխարհային առեւտուրի կեդրոնի ներքնայարկը պայթումներէն ետք (26 Փետրուար 1993)]] [[Պատկեր:01 Demonstration zum Massaker von Sivas 2. Juli 1993 Unutmadik Unutmayacagiz 2.jpg|thumb|upright|160px|Սիվասի կոտորածի զոհերուն լուսանկարները]] [[Պատկեր:2015 Marcha conmemorando el Atentado a la AMIA 02.JPG|thumb|upright|160px|Ցոյց նուիրուած՝ Պուէնոս Այրեսի հրէական կեդրոնի պայթումներու զոհերուն յիշատակին]] [[Պատկեր:Airbus A300B2-1C, Air France AN1091113.jpg|thumb|upright|160px|Ֆրանսական աւիաուղիներու «Airbus A300B2-1C» ինքնաթիռը [[1982]] թուականին]] [[Պատկեր:תמונה 616.jpg|thumb|upright|160px|Պայտ Լիտի մահապարտ ահաբեկչական յարձակման զոհերուն նուիրուած յուշարձան]] [[Պատկեր:AnschalgInZahran1996 KhobarTower.jpg|thumb|upright|160px|Խոպարեան աշտարակները ռմբակոծումէն ետք]] [[Պատկեր:Monument of bombing in Cafe Apropo.jpg|thumb|upright|160px|[[Թել Աւիւ]]ի «Ափրոփօ» սրճարանի սպանութիւններու զոհերուն նուիրուած յուշարձան]] [[Պատկեր:Kenya bombing 1.jpg|thumb|upright|160px|[[Նայրոպի]]<nowiki/>ի մէջ ԱՄՆ դեսպանատան պայթումներէն ետք]] [[Պատկեր:The U.S. Embassy in Dar es Salaam, Tanzania, in the aftermath of the August 7, 1998, al-Qaida suicide bombing.jpg|thumb|upright|160px|ԱՄՆ դեսպանատան ռմբակոծուած շէնքը [[Տար-էս-Սալամ]]<nowiki/>ի մէջ]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[4 Փետրուար]] [[1990]] || [[Եգիպտոս]] [[Հրեաներ|հրեայ]] զբօսաշրջիկներու տեղափոխող հանրակառքի հրաձգութիւն [[Պաղեստինի Իսլամական Ծայրայեղական Շարժում|Պաղեստինի իսլամական ծայրայեղական շարժման]] անդամներու կողմէ<ref>{{cite web|url=https://fas.org/irp/threat/terror_90/mideast.html|title=1990 Global Terrorism: Middle East Overview|publisher=|accessdate=Ապրիլի 23, 2016|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203350/https://fas.org/irp/threat/terror_90/mideast.html|dead-url=yes}}</ref> || 11 || 17 |- | {{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[2 Փետրուար]] [[1992]] || [[Ուրումչիի Ահաբեկչութիւն (1992)|Ուրումչիի ահաբեկչութիւն]] || 3 || 23 |- | {{դրօշավորում|Արժանթին}} || [[17 Մարտ]] [[1992]] || [[Պուէնոս Այրես]]ի մէջ [[Պուէնոս Այրեսի Մէջ Իսրայէլի Դեսպանատան Ահաբեկչութիւն|Իսրայէլի դեսպանատան վրայ յարձակում]]|| 29 || 242 |- | {{դրօշավորում|Եմէն}} || [[29 Դեկտեմբեր]] [[1992]] || Եմէնի Մէջ «[[Ալ-Քայիտա]]» Ահաբեկչական Կազմակերպութեան Կողմէ [[Եմէնի Ահաբեկչութիւն (1992)|«Կոլտ մոհուր» հիւրանոցի ռմբակոծութիւն]]|| 2 || 7 |- | {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[25 Յունուար]] [[1993]] || ԱՄՆ Վիրճինիա նահանգի Լենկլի բնակավայրին մէջ [[Կեդրոնական Հետախուզական Վարչութիւն|Կեդրոնական հետախուզական վարչութեան]] (ԿՀՎ) [[ԿՀՎ Գրասենեակի Հրագութիւն (1993)|կեդրոնական գրասենեակի հրաձգութիւն]] || 2 || 3 |- | {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[26 Փետրուար]] [[1993]] ||[[Նիւ Եորք]]<nowiki/>ի համաշխարհային առեւտուրի կեդրոնի [[Համաշխարհային Առեւտուրի Կեդրոնի Պայթումներ (1993)|պայթումներ]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/Փետրվարի/26/newsid_2516000/2516469.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 26 &#124; 1993: World Trade Center bomb terrorizes New York |publisher=BBC News |date= |accessdate=Ապրիլի 7, 2014 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 6 || 1,042 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[12 Մարտ]] [[1993]] || [[Բոմբէյի Ռմբակոծութիւններ (1993)|շարունակական պայթումներ Մումպայի մէջ]] || 257 || 0 |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[2 Յուլիս]] [[1993]] || [[Սիվասի Կոտորած|Սիվասի (Սեբաստիա) կոտորած]], 35 մտաւորականներու զանգուածային սպանութիւն<ref>[http://www.aravot.am/2015/01/24/535043/ «Հայերն իրենց բնօրրանում՝ ցեղասպանությունից ետք»]</ref> || 35 || 0 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[6 Ապրիլ]] [[1994]] || Մահապարտ ռմբակոծութիւն Աֆուլայի մէջ || 8 || 55 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[13 Ապրիլ]] [[1994]] || Հատերայի մահապարտ ռմբակոծութիւն || 5 || 30 |- | {{դրօշավորում|Արժանթին}} || [[18 Յուլիս]] [[1994]] || Պուէնոս Այրեսի հրէական կեդրոնի ռմբակոծութիւն || 85 || 300 |- | {{դրօշավորում|Մեծ Բրիտանիա}} || [[26 Յուլիս]] [[1994]] || [[Լոնտոն]]ի մէջ [[Լոնտոնի Մէջ Իսրայէլի Դեսպանատան Հրաձգութիւն|Իսրայէլի դեսպանատան վրայ յարձակում]] || 0 || 20 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[19 Հոկտեմբեր]] [[1994]] || Հանրակառքի պայթում Տիզենկոֆ փողոցին մէջ, [[Թել Աւիւ]]ի Տիզենկոֆ փողոցով երթեւեկող «Համաս» խմբաւորման մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթեցում || 22 || 50 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[11 Նոյեմբեր]] [[1994]] || [[Նեթզարիմի Ահաբեկչություն|Մահապարտ հեծանորդի ինքնապայթեցում]] Նեթզարիմ բնակավայրի մօտ || 3 || 12 |- | {{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}}|| [[11 Դեկտեմբեր]] [[1994]] || [[Մանիլա]]<nowiki/>յէն [[Թոքիո|Թոքիօ]] ուղեւորուող Ֆիլիփինեան աւիաուղիներու 434 չուերթի ժամանակ ռումբի պայթեցում, ինքնաթիռը կրնայ յաջող վթարային վայրէջք կատարել [[Օքինավա|Օքինաւա]]<nowiki/>յի «Նահա» օդակայանին մէջ<ref>{{cite news|title='Proud terrorist' gets life for Trade Center bombing|url=http://edition.cnn.com/US/9801/08/yousef.update/|accessdate=25 Յուլիս 2016|issue=8 Յունուար 1994|publisher=CNN|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101709/http://edition.cnn.com/US/9801/08/yousef.update/|dead-url=yes}}</ref> || 1 || 10 |- | {{դրօշավորում|Ալճերիա}} || [[24 Դեկտեմբեր]] [[1994]] || Air France-ի թիւ 8969 չուերթի օդահէնութիւն [[Ալճերիա (քաղաք)|Ալճերիա քաղաք]]ին մօտ՝ [[Ալճերիայի Զինուած Իսլամական Խմբաւորում|Ալճերիայի զինուած իսլամական խմբաւորման]] 3 անդամներու եւ 1 առանձին ահաբեկիչի կողմէ<ref>{{cite news|author=Joseph Kirschke |url=http://www.worldpress.org/Europe/3807.cfm |title=Before Սեպտեմբերի 11th: Air France Flight 8969 |publisher=Worldpress.org |date=Սեպտեմբերի 11, 2011 |accessdate=Ապրիլի 7, 2014}}</ref> || 7 || 25 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[22 Յունուար]] [[1995]] || [[Պայթ Լիտի Կոտորած|Պայթ Լիտի կոտորած]], մահապարտ յարձակում Պաղեստինի իսլամական ծայրայեղի կողմէ|| 20 || 69 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[30 Յունուար]] [[1995]] || Ոստիկանութեան գրասենեակի տարածքին մէջ ոստիկանական մեքենայի պայթում<ref name="nytab">[https://www.nytimes.com/1995/12/13/world/15-are-killed-by-car-bomb-near-algiers.html "The most deadly in the Algerian conflict bomb attack took place in Յունուար"], retrieved 18 Ապրիլի 2015.</ref><ref name="cogia">[http://www.larouchepub.com/other/1995/2241_gia.html The case of the GIA], retrieved 18 Ապրիլ 2015.</ref> || 42 || 286 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || 20 Յուլիս [[1995]] || Ճամմուի շուկային մէջ եզերային շարժանաւի պայթում. «Հարքաթ Ուլ Անսար» խմբաւորումը առաւ պատասխանատուութիւնը<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=NiYOAAAAIBAJ&sjid=l30DAAAAIBAJ&pg=4757,3387724&dq=kashmir+bomb&hl=de "Jammu, India. A bomb hidden in a motor scooter"], retrieved 18 Ապրիլի 2015.</ref> || 17 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[24 Յուլիս]] [[1995]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Ռամաթ Գանի, մահապարտ յարձակում [[Համաս]]<nowiki/>ի կողմէ || 5 || 33 |- | {{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[25 Յուլիս]] [[1995]] || Փարիզի մեթրոյի պայթումներ (1995) շարունակական ռմբակոծութիւններ Փարիզի մէջ՝ [[Ալճերիայի Զինուած Իսլամական Խմբաւորում|Ալճերիայի զինուած իսլամական խմբաւորման]] կողմէ || 8 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Խորվաթիա}} || [[20 Հոկտեմբեր]] [[1995]] || [[Ռիեքայի Ռմբակոծութիւն (1995)|Ռիեքայի ռմբակոծութիւն]], մահապարտ ահաբեկիչը փորձած էր ոչնչացնել ոստիկանութեան տեղամասը՝ ռումբով լեցուն մեքենայով հարուածելով շինութեան պատին || 1 || 29 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[25 Փետրուար]] [[1996]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Ճաֆֆայի մօտ, երկու յարձակումներ Երուսաղէմի մօտ Համասի կողմէ || 45 || 52 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[4 Մարտ]] [[1996]] || Ինքնապայթեցում Տիզենկոֆի կեդրոնին մէջ մահապարտ-ահաբեկչական յարձակում Համասի կողմէ՝ [[Փուրիմ]] հրէական տօնի նախօրէին || 13 || 130 |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[18 Ապրիլ]] [[1996]] || Հրաձգութիւն Քահիրէի «Եւրոպա» հիւրանոցին մէջ իսլամ ծայրայեղներու կողմէ<ref name="euhotel">[https://www.nytimes.com/[[1996]]/04/19/world/gunmen-in-egypt-kill-18-in-attack-at-tourist-hotel.html "GUNMEN IN Egypt KILL 18 IN ATTACK AT TOURIST HOTEL", retrieved 18 Ապրիլի 2015.</ref> || 18 || 17 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[25 Յունիս]] [[1996]] || Խոպարեան աշտարակներու ռմբակոծութիւն<ref>{{cite news |url=http://www.getbig.com/boards/index.php?topic=209243.105;imode |title=Iran Begins Installing More Centrifuges |publisher=Getbig.com |date= |accessdate=Ապրիլի 7, 2014 |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331152303/http://www.getbig.com/boards/index.php?topic=209243.105;imode |dead-url=yes }}</ref> || 20 || 372 |- | {{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[25 Փետրուար]] [[1997]] || [[Սինցեան]] ինքնավար երկրամասի վարչակեդրոն Ուռումչիի մէջ [[Ուռումչիի Պայթումներ (1997)|մէկ անգամէն երեք հանրակառքի ռմբակոծութիւն]] || 9 || 74 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[21 Մարտ]] [[1997]] || Ափրոփօ սրճարանի ռմբակոծութիւն, ռմբակոծութիւն Թել Աւիւի «Ափրոփօ» բացօթեայ սրճարանին մէջ, [[Համաս]]<nowiki/>ի մահապարտ ահաբեկիչին կողմէ || 3 || 46 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[30 Յուլիս]] [[1997]] || 1997 թուականին Մահանէ Եհուտէ շուկայի պայթումներ, թիւով երկու ռմբակոծութիւններ Երուսաղէմի «Մահանէ Եհուտա» կոչուող շուկային մէջ || 16 || 178 |- | {{դրօշավորում|Պոսնիա եւ Հերցեգովինա}}|| [[18 Սեպտեմբեր]] [[1997]] || Ինքնաշարժներու պայթումներ Մոսթարի մէջ (1997) || 0 || 29 |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[17 Նոյեմբեր]] [[1997]] || [[Լիւքսորի Կոտորած|Լիւքսորի կոտորած]], 6 զինեալ ահաբեկիչներ յարձակեցան Լիւքսոր տաճար այցելող զբօսաշրջիկներուն վրայ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/17/newsid_2519000/2519581.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 17 &#124; 1997: Egyptian militants kill tourists at Luxor |publisher=BBC News |date= |accessdate=7 Ապրիլ, 2014}}</ref> || 62 || 26 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[14 Փետրուար]] [[1998]] || [[Քոիմպատուր]] քաղաքի 11 մասերու մէջ, 12 յարձակում կազմակերպուեցաւ, որուն արդիւնքով սպանուեցաւ 58, եւ վիրաւորուեցաւ՝ աւելի քան 200 քաղաքացի || 58 || 200+ |- | {{դրօշավորում|Թանզանիա}}|| rowspan="2" | [[7 Օգոստոս]] [[1998]] || rowspan="2" | [[Տար-Էս-Սալամ]]<nowiki/>ի եւ [[Նայրոպի]]<nowiki/>ի մէջ [[ԱՄՆ Դեսպանատան Ռմբակոծութիւն (1998)|ԱՄՆ դեսպանատան ռմբակոծութիւն]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/Օգոստոսի/7/newsid_3131000/3131709.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 7 &#124; 1998: US embassies in Africa bombed |publisher=BBC News |date= |accessdate=7 Ապրիլ, 2014 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || rowspan="2" | 224 ||rowspan=2| 4000+ |- |{{դրօշավորում|Քենիա}} |- | {{դրօշավորում|Պանկլատեշ}}|| [[8 Հոկտեմբեր]] [[1999]] || [[Ճեսորի Ռմբակոծութիւն (1999)|Ճեսորի ռմբակոծութիւն]]|| 10 || 150 |- | {{դրօշավորում|Պանկլատեշ}}|| [[8 Դեկտեմբեր]] [[1999]] || [[Խուլնայի Մզկիթի Ռմբակոծութիւն (1999)|Խուլնայի մզկիթի ռմբակոծութիւն]]|| 8 || 30 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 1049 || 7757+ |} ==2000-ականներ== ===2000=== [[Պատկեր:Defense.gov News Photo 001012-N-0000N-001.jpg|thumb|upright|160px|Ամերիկեան «Քոուլ» ռազմանաւը յարձակումէն ետք]] [[Պատկեր:Red Fort, Delhi by alexfurr.jpg|thumb|upright|160px|Տելհիի Կարմիր ամրոցը]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամսաթիւ ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Մալիզիա}} || [[23 Ապրիլ]] [[2000]] ||[[Սիպատանի Առեւանգումներ (2000)|Սիպատանի առեւանգումներ]] (23 Ապրիլ, 2000 – 19 Սեպտեմբեր, 2000)|| 0 || 5 |- | {{դրօշավորում|Եմէն}} || [[12 Հոկտեմբեր]] [[2000]] || Եմէնի Ատըն նաւահանգիստին մէջ ամերիկեան [[Քոուլ Ռազմանաւի Ռմբակոծում|«Քոուլ» ռազմանաւի ռմբակոծում]] || 17 || 39 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[22 Դեկտեմբեր]] [[2000]] || [[Տելհի]]<nowiki/>ի պատմական [[Կարմիր Ամրոց|Կարմիր ամրոց]]<nowiki/>ի [[Կարմիր Ամրոցի Ահաբեկչութիւն (Հնդկաստան)|ահաբեկչական յարձակում]] || 3 || 0 |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[24 Դեկտեմբեր]] [[2000]] || [[Սուրբ Ծնունդ|Սուրբ ծնունդ]]<nowiki/>ի նախօրէին [[Ինտոնեզիա|Ինտոնեզիոյ]] ութ քաղաքներուն մէջ տեղակայուած [[Սուրբ Ծնունդի Նախօրէի Ահաբեկչական Յարձակումներ (Ինտոնեզիա)|եկեղեցիներու ռմբակոծում]]<ref>{{cite news|last=Marks |first=Kathy |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/christmas-bombing-campaign-hits-catholic-churches-across-indonesia-627571.html |title=Christmas bombing campaign hits Catholic churches across Indonesia – Asia – World |publisher=The Independent |date=Դեկտեմբեր 26, 2000 |accessdate= Մայիս 9, 2013}}</ref> || 18 || 0 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 38 || 44 |} ===2001=== [[Պատկեր:DolphinariumNightClub.2012.04.16.jpg|thumb|upright|160px|«Տօլֆինարիում» գիշերային ակումբի փլատակները ([[2012]])]] [[Պատկեր:The body of Ahmad Shah Massoud.JPG|thumb|upright|160px|Ծայրայեղներու դաշնային հրամանատար, [[Աֆղանիստան]]<nowiki/>ի պաշտպանութեան նախկին նախարար [[Ահմատ Շահ Մասուտ]]<nowiki/>ի (1953-2001) դամբարանային շիրիմը]] [[Պատկեր:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|upright|160px|[[Ուսամա Պըն Լատըն]] ([[1997]] թուական լուսանկար)]] [[Պատկեր:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|upright|160px|[[Համաշխարհային Առեւտուրի Կեդրոն|Զոյգ աշտարակներ]]<nowiki/>ը [[11 Սեպտեմբերի Ահաբեկչական Յարձակումներ|11 Սեպտեմբերի ահաբեկչութեան]] ժամանակ]] [[Պատկեր:French Urban Search and Rescue.jpg|thumb|upright|160px|Փրկարար [[Գերմանական հովուաշուն|շուն]]<nowiki/>ը 11 Սեպտեմբերի աղէտի վայրին մէջ]] [[Պատկեր:FEMA - 5691 - Photograph by Bri Rodriguez taken on 09-27-2001 in New York.jpg|thumb|upright|160px|Հարաւային աշտարակի մնացորդներու փլուզումէն ետք]] [[Պատկեր:Level of the destruction at the Pentagon (29311448872).jpg|thumb|upright|160px|[[Փենթակոն]]<nowiki/>ի շէնքը]] [[Պատկեր:911 victims helping one another.jpg|thumb|upright|160px|11 Սեպտեմբերի ահաբեկչութենէն տուժածները]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[4 Մարտ]] [[2001]] || 2001 թուականի Նեթանիայի պայթումներ, մահապարտ ահաբեկչական յարձակումներ [[Իսրայէլ]]ի Նեթանիա քաղաքին մէջ || 3 || 60+ |- | {{դրօշավորում|Պանկլատեշ}}|| [[14 Ապրիլ]] [[2001]] || Ռամնա Պաթամուլի ռմբակոծութիւններ (2001) || 10 || 17 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[18 Մայիս]] [[2001]] || [[Հաշարոն Մոլի Ռմբակոծութիւն|«Հաշարոն» առեւտրակեդրոնի ռմբակոծութիւն]] Իսրայէլի Նեթանիա քաղաքին մէջ || 5 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}}|| [[27 Մայիս]] [[2001]] || Տոս Փալմասի առեւանգումներ || 40 || 18 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[1 Յունիս]] [[2001]] || «Տօլֆինարիում» [[Գիշերային Ակումբ|գիշերային ակումբ]]ի [[Տօլֆինարիումի Մահապարտ Ահաբեկչութիւն|մահապարտ ահաբեկչութիւն]] || 21 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}}|| [[9 Օգոստոս]] [[2001]] || Սպարրօ ճաշարանի մահապարտ ահաբեկչութիւն, Երուսաղէմի կեդրոնին մէջ գտնուող «Սպարրօ» ճաշարանի մահապարտ ահաբեկչական յարձակում Համասի ծայրայեղներուն կողմէ || 15 || 130 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[9 Սեպտեմբեր]][[2001]] ||[[Նահարիա Կայարանի Ահաբեկչութիւն|Նահարիա կայարանի մահապարտ ահաբեկչութիւն]] Համասի կողմէ ղրկուած իսրաէլեան արաբի կողմէ || 3 || 94 |- | {{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[9 Սեպտեմբեր]] [[2001]] || [[Ահմատ Շահ Մասուտ]]<nowiki/>ի սպանութիւնը [[Աֆղանիստան]]<nowiki/>ի [[Տախար|Տախար շրջան]]<nowiki/>ին մէջ || 1 || 0 |- | {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[11 Սեպտեմբեր]] [[2001]] || [[11 Սեպտեմբերի Ահաբեկչական Յարձակումներ|11 Սեպտեմբերի ահաբեկչական յարձակումներ]], 4 մարդատար ինքնաթիռներու առեւանգում «Ալ-Քայիտա» խմբաւորման 19 անդամներուն կողմէ ԱՄՆ Արեւելեան ափին մէջ. երկու օդանաւներ կը մխրճուին Նիւ Եորքի համաշխարհային առեւտուրի կեդրոնին զոյգ աշտարակներուն եւ շրջակայ կառոյցներու մէջ, որուն հետեւանքով շինութիւնները կը փլուզուին|| 2996 || 6000+ |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[1 Հոկտեմբեր]] [[2001]] || Ճամմիի եւ Քաշմիրի օրէնսդիր մարմինի հրաձգութիւն || 38 || 0 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[29 Նոյեմբեր]] [[2001]] || Նազարեթէն Թել Աւիւ ուղեւորուող [[Փարտէս Հանայի ռմբակոծութիւն|հանրակառքի մահապարտ ռմբակոծումը Փարտէս Հանայի մօտ]] || 3 || 7 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[2 Դեկտեմբեր]] [[2001]] || [[Հայֆայի համար 16 հանրակառքի մահապարտ ռմբակոծում|Համար 16 հանրակառքի մահապարտ ռմբակոծում]] [[Հայֆա]]<nowiki/>յի մէջ || 15 || 40 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[13 Դեկտեմբեր]] [[2001]] || [[Տելհի]]<nowiki/>ի մէջ հիմնուած «Ժայշ-էլ-Մուհամմատ» եւ «Լաշխար-էլ-Տոյպա» փաքիստանեան ահաբեկչական կազմաւորումներու կողմէ իրականացուած [[Հնդկաստանի Խորհրդարանի Ահաբեկչութիւն (2001)|մահապարտ յարձակում հնդկական խորհրդարանին վրայ]], որուն նպատակն էր ձերբազատուիլ պետական կառավարութենէն<ref name=rediffattack>[http://www.rediff.com/news/2001/dec/13parl1.htm "Terrorists attack Parliament; five intruders, six cops killed"]. 2006. Rediff India. Դեկտեմբեր 13, 2001</ref> || 7 || 12 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 4687 || 13 500+ |} ===2002=== [[Պատկեր:Café Moment.jpg|thumb|upright|160px|Քաֆէ Մոմընթի զոհերուն նուիրուած մոմավառութիւն]] [[Պատկեր:Haim Smadar Memorial Kiryat Hayovel supermarket.jpg|thumb|upright|160px|«Քիրյաթ Հայովել» խանութի ահաբեկչութեան զոհերուն նուիրուած յուշատախտակ]] [[Պատկեր:Vladimir Putin with victims of Nord-Ost terrorism.jpg|thumb|upright|160px|Ռուսիոյ նախագահ [[Վլատիմիր Փութին]]<nowiki/>ը կ'այցելէ «Նորթ Օսթի» ահաբեկչութենէն տուժածներուն]] [[Պատկեր:French stele memoriam bomb karachi 8 may 2002 in chrebourg p-ad20090730-11h42m07s-mjw.jpg|thumb|upright|160px|Քարաչիի մէջ հանրակառքի պայթումներու զոհերուն յիշատակին նուիրուած յուշաքար [[Ֆրանսա]]<nowiki/>յի մէջ]] [[Պատկեր:PikiWiki Israel 9565 monument of the meggido junction terror attack 56.jpg|thumb|upright|160px|Մեկիտտօ հանգոյցի ահաբեկչութեան զոհերուն նուիրուած յուշարձան]] [[Պատկեր:Arkia B753 4X-BAW.jpg|thumb|upright|160px|«Boeing 757-300 4X-BAW» ինքնաթիռը]] [[Պատկեր:MikesPlace.jpg|thumb|upright|160px|«Mike's Place» ճաշարանը պայթումներէն երեք օր վերջ]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[22 Յունուար]] [[2002]] || [[Քալքաթայի Ամերիկեան Մշակութային Կեդրոնի Հրաձգութիւն|Յարձակում Կալկաթայի Ամերիկեան մշակութային կեդրոնին վրայ]] || 5 || 20 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[25 Յունուար]] [[2002]] || Թել Աւիւի բացօթեայ առեւտրային կեդրոնի ռմբակոծութիւն, ահաբեկչական յարձակում Թել Աւիւ քաղաքի մէջ՝ պաղեստինցի մահապարտ ահաբեկիչի կողմէ. ինքնապայթումի հետեւանքով վիրաւորուած է 24 քաղաքացի || 1 (մահապարտ) || 24 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[27 Յունուար]] [[2002]] || Ահաբեկչութիւն Ճաֆֆա փողոցին մէջ (2002) || 2 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[1 Փետրուար]] [[2002]] || «The Wall Street Journal» պարբերականի լրագրող [[Տենիըլ Փըրլ]]<nowiki/>ի գլխատումը [[Փաքիստան]]<nowiki/>ի մէջ || 1 || 0 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[2 Մարտ]] [[2002]] || Եշիուաթ Պեյթ Իսրայէլի կոտորած, Երուսաղէմի Պէյթ Իսրայէլ կեդրոնական թաղամասին մէջ տեղի ունեցած մահապարտ ահաբեկչութիւն || 12 || 54 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[9 Մարտ]] [[2002]] || [[Քաֆէ Մոմընթի Ահաբեկչութիւն|Ռմբակոծութիւն «Քաֆէ մոմընթ» սրճարանին մէջ]], պաղեստինեան ահաբեկչական յարձակում Երուսաղէմի մէջ || 12 || 54 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[20 Մարտ]] [[2002]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Ումն ալ-Ֆահմի մէջ, հիւսիսային Իսրայէլի Ումն ալ-Ֆահմ բնակավայրով անցնող հանրակառքի մահապարտ ռմբակոծութիւն|| 8 || 27 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[21 Մարտ]] [[2002]] || Ճորճ արքայի փողոցի ռմբակոծութիւն || 4 || 42 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[27 Մարտ]] [[2002]] || [[Փարք Հիւրանոցի Կոտորած|«Փարք» հիւրանոցի կոտորած]], [[Համաս]]<nowiki/>ի կողմէ իրականացուած մահապարտ ռմբակոծութիւն Նեթանիա քաղաքի «Փարք» հիւրանոցին մէջ || 31 || 140 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[29 Մարտ]] [[2002]] || Քիրյաթ Հայովել խանութի ռմբակոծութիւն || 3 || 28 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[30 Մարտ]] [[2002]] || Յարձակումներ Ռակհունատ տաճարի վրայ || 11 || 20 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[31 Մարտ]] [[2002]] || [[Մացցա Ճաշարանի Ռմբակոծութիւն|«Մացցա» ճաշարանի ռմբակոծութիւն]], ահաբեկչական գործողութիւն [[Հայֆա]] քաղաքին մէջ՝ Համասի մահապարտ ահաբեկիչի կողմէ || 17 || 40+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[10 Ապրիլ]] [[2002]] || Եակուրի ռմբակոծութիւն || 9 || 19 |- |{{դրօշավորում|Թունիս}}|| [[11 Ապրիլ]] [[2002]] || [[Ղրիպա Սինակոկի ռմբակոծութիւն|«Ղրիպա» սինակոկի պայթում]], [[Թունիս]]<nowiki/>ի Ճերպա կղզիի պայթուցիկներով զինուած բնական կազի բեռնատարը կը մխրճուի «Էլ Ղարիպա» սինակոկի մէջ || 20 || 30+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[12 Ապրիլ]] [[2002]] || Մահանէ Եհուտա շուկայի ռմբակոծութիւն (2002) || 7 || 104 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[7 Մայիս]] [[2002]] || Ռիշոն Լեցիոնի ռմբակոծութիւն, մահապարտ ռմբակոծութիւն Ռիշոն Լեցիոնի մարդաշատ խաղային ակումբներէն մէկուն մէջ|| 16 || 57 |- | {{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[8 Մայիս]] [[2002]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Քարաչիի մէջ (2002), մահապարտ ահաբեկիչը պայթուցիկներով լեցուն մեքենան կը մխրճէ հանրակառքին մէջ. հանրակառքին մէջ մեծաւ մասամբ ֆրանսացի ճարտարագէտներ կային|| 15 || 40 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[14 Մայիս]] [[2002]] || [[Քալուչաքի Կոտորած (2002)|Քալուչաքի կոտորած]], [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի [[Ճամմու Եւ Քաշմիր]] նահանգին մէջ երեք ահաբեկիչներ յարձակեցան զբօսաշրջիկներ տեղափոխող հանրակառքին վրայ || 31 || 47 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[19 Մայիս]] [[2002]] || Նեթանիայի շուկայի ռմբակոծութիւն || 4 || 59 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[5 Յունիս]] [[2002]] || Մեկիտտօ հանգոյցին մէջ հանրակառքի ռմբակոծութիւն || 14 || 43 |- | {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[4 Յուլիս]], [[2002]] || Լոս Անճելըսի միջազգային օդակայանի հրաձգութիւն (2002) || 3 || 4 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[11 Յունիս]] [[2002]] || [[Հերզիլեա Սնունդի Կէտի Ռմբակոծութիւն|«Հերզիլեա» սնունդի կէտի ռմբակոծութիւն]] || 1 || 15 |- | {{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[14 Յունիս]] [[2002]] || Ահաբեկչական յարձակումներու շարք [[Քարաչի]]<nowiki/>ի մէջ ԱՄՆ հիւպատոսարանին վրայ || 12 || 51 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[18 Յունիս]] [[2002]] || Փաթթ հանգոյցի մէջ հանրակառքի ռմբակոծութիւն || 19 || 74 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[19 Յունիս]] [[2002]] || Ֆրէնչ Հիլի մահապարտ ռմբակոծութիւն || 7 || 50 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[13 Յուլիս]] [[2002]] || [[Քասիմ Մակարի Կոտորած (2002)|Քասիմ Մակարի կոտորած]], զինեալներու կողմէ 27 հնդիկ բանւորներու զանգուածային սպանութիւն [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի [[Ճամմու Եւ Քաշմիր]] նահանգի արուարձաններուն մէջ|| 27 || 30 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[16 Յուլիս]] [[2002]] || Յարձակում հանրակառքի վրայ Իմմանուէլի մօտ. || 9 || 20 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[17 Յուլիս]] [[2002]] || Նեւէ Շաանան փողոցի ռմբակոծութիւն || 5 || 40 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[31 Յուլիս]] [[2002]] || [[Երուսաղէմի Հրեական Համալսարանի Ահաբեկչութիւն|Երուսաղէմի հրէական համալսարանի ռմբակոծութիւն]] || 9 || 100 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[4 Օգոստոս]] [[2002]] || Յարձակում թիւ 361 հանրակառքի վրայ (Մերոն հանգոյց) || 9 || 38 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[19 Սեպտեմբեր]][[2002]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Ալենպի փողոցին մէջ || 6 || 70 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[24 Սեպտեմբեր]] [[2002]] || [[Ախշարդհամ Տաճարի Ահաբեկչութիւն|Յարձակում Ախշարտհամ տաճարի վրայ]] || 32 || 80 |- | {{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}}|| [[2 Հոկտեմբեր]], [[2002]] || [[Զամպոանկա Քաղաքի Ռմբակոծութիւններ (2002)|Զամբպոանկա քաղաքի ռմբակոծութիւններ]], Զամպոանկա քաղաքին մէջ տեղադրուած երեք ռումբերէն առաջինին պայթման հետեւանքով կը սպանուի 4 մարդ || 4 || 25 |- | {{դրօշավորում|Քուէյթ}} || [[8 Հոկտեմբեր]] [[2002]] || [[Ֆայլաքա Կղզիի Ահաբեկչութիւն|Յարձակում Ֆայլաքա կղզիին մէջ]], երկու քուէյթցի ծայրայեղներ յարձակեցան խումբ մը ԱՄՆ ծովային հետեւազօրայիններու վրայ՝ սպանելով մէկուն եւ վիրաւորելով միւսին || 1 || 1 |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[12 Հոկտեմբեր]] [[2002]] || Պալիի ռմբակոծութիւններ (2002), ահաբեկչական յարձակում Ինտոնեզիայի Պալի կղզիի Կուտա զբօսաշրջիկներու շրջանին մէջ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ 202 եւ վիրաւորուեցաւ 240 մարդ<ref name="afp">{{cite web|url=http://afp.gov.au/international/operations/previous_operations/bali_bombings_2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090504201848/http://afp.gov.au/international/operations/previous_operations/bali_bombings_[[2002]]|archivedate= Մայիս 4, 2009| accessdate=Մարտ 18, 2007| publisher=Australian Federal Police |title=Bali bombings 2002| work=International Activities}}</ref> || 202 || 240 |- | {{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}}|| [[17 Հոկտեմբեր]] [[2002]] || [[Զամպոանկա Քաղաքի Ռմբակոծութիւններ (2002)|Զամպոանկա քաղաքի ռմբակոծութիւններ]], Զամպոանկա քաղաքին մէջ տեղադրուած երեք ռումբերէն երկրորդը պայթեցաւ առեւտուրի կեդրոնին մէջ՝ սպանելով առնուազն 7 եւ վիրաւորելով մօտ 150 քաղաքացի || 7 || 150 |- | {{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}}|| [[21 Հոկտեմբեր]] [[2002]] || [[Զամպոանկա Քաղաքի Ռմբակոծութիւններ (2002)|Զամպոանկա քաղաքի ռմբակոծութիւններ]], Զամպոանկա քաղաքին մէջ տեղադրուած երեք ռումբերէն վերջին երրորդը պայթեցաւ Ֆորտ Փիլըր ծովային ամրոցի կաթոլիկ աղօթատեղիին մէջ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ կառոյցը հսկող ֆիլիփինցին || 1 || 18 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[21 Հոկտեմբեր]] [[2002]] || Մահապարտ ռմբակոծութիւն Քարքուր հանգոյցի մօտ || 14 || 40+ |- | {{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[23 Հոկտեմբեր]] [[2002]] || [[Նորտ Օսթի Ահաբեկչութիւն|«Նորտ Օսթի» ահաբեկչութիւն]], մարդաշատ ներկայացման ժամանակ Մոսկուայի [[Տուպրովքա]] թատրոնի գրաւումը չեչեն զինեալներու կողմէ || 170 || 700+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[27 Հոկտեմբեր]] [[2002]] || [[Սոնոլի գազալցակայանի ռմբակոծութիւն]] || 3 || 18 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[21 Նոյեմբեր]] [[2002]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Քիրեաթ Մենախեմին մօտ || 11 || 50 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[24 Նոյեմբեր]] [[2002]] || Յարձակումներ Ռագհունաթ տաճարի վրայ (Նոյեմբերեան յարձակում) || 14 || 45 |- | {{դրօշավորում|Քենիա}} || [[28 Նոյեմբեր]] [[2002]] || Ահաբեկչական յարձակումներ Մոմպասայի մէջ (2002), իսլամ ահաբեկիչներու միաժամանակ յարձակումներ Մոմպասայի մէջ տեղակայուած իսրայէլեան հիւրանոցի եւ Իսրայէլին պատկանող ինքնաթիռին վրայ․ յարձակումներուն հետեւանքով սպանուեցաւ 13 մարդ (10-ը՝ քենիացի, 3-ը՝ հրեայ), չհաշուած 3 մահապարտ ահաբեկիչներուն, վիրաւորուեցաւ 80 հոգի || 13 || 80 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 821 || 2897+ |} ===2003=== [[Պատկեր:Terrorafula.jpg|thumb|upright|160px|Աֆուլայի պայթումներու զոհերուն նուիրուած յուշարձան]] [[Պատկեր:ErezCrossing.jpg|thumb|upright|160px|Էրեզ հանգոյցը 2005 թուականին]] [[Պատկեր:Liberty bell park bus bombing memorial.JPG|thumb|upright|160px|Լիպըրթի Պել զբօսայգիի զոհերուն նուիրուած յուշաքար]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[5 Յունուար]] [[2003]] || Թել Աւիւի կեդրոնական ինքնաշարժի կայարանի կոտորած || 23 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[28 Փետրուար]] [[2003]] || Քարաչիի մէջ ԱՄՆ հիւպատոսարանի յարձակումներ|| 2 || 6 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[5 Մարտ]] [[2003]] || Թիւ 37 հանրակառքի մահապարտ ռմբակոծութիւն Հայֆայի մէջ || 17 || 53 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[30 Ապրիլ]] [[2003]] || Մահապարտ ռմբակոծութիւն Mikes Place ճաշարանին մէջ || 3 || 50+ |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[1 Մայիս]] [[2003]] || Սէուտական նաւատորմի արքայական ուժերու համազգեստով ծպտուած ահաբեկիչը ներթափանցած է ամերիկեան զինուորական կայանը, սպանած է մէկ ամերիկացի եւ յաջողութեամբ հեռացած է այնտեղէն<ref>{{cite book|last1=Hegghammer|first1=Thomas|title=Jihad in Saudi Arabia: Violence and Pan-Islamism since 1979|date=2010|publisher=Cambridge University Press|page=82|url=https://books.google.am/books?id=bNLODP6w6GkC&pg=PA82}}</ref> || 1 || 0 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[12 Մայիս]] [[2003]] || Ռիյատի բնակելի տուներու ահաբեկչական յարձակում, մի քանի զինեալներ կրակ բացած են արեւմտեան երկիրներու ներկայացուցիչներով բնակեցուած երեք բնակելի շէնքերու վրայ, ինչպէս նաեւ պայթեցուցած են մեքենաներ || 39 || 160+ |- | {{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[12 Մայիս]] [[2003]] || Զնամենսքոյէի մահապարտ ռմբակոծութիւն (2003) || 59 || 200 |- | {{դրօշավորում|Մարոք}} || [[16 Մայիս]] [[2003]] || [[Քազապլանքայի Ռմբակոծութիւններ (2003)|Քազապլանքայի ռմբակոծութիւններ]], ռմբակոծութիւններու շարք [[Մարոք]]<nowiki/>ի [[Քասապլանքա]] քաղաքին մէջ || 45 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[18 Մայիս]] [[2003]] || Ֆրենչ Հիլի մահապարտ ռմբակոծութիւններ (2003) || 7 || 20 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[19 Մայիս]] [[2003]] || Աֆուլայի պայթումներ || 3 || 70 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[11 Յունիս]] [[2003]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Տաւիտքա հրապարակին մէջ || 17 || 100 (մօտ.) |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[5 Օգոստոս]] [[2003]] || [[Մարիոթ Հիւրանոցի Ռմբակոծութիւն (2003)|Մարիոթ հիւրանոցի ռմբակոծութիւն]], ռմբակոծութիւն Ինտոնեզիայի մայրաքաղաք [[Ճաքարթա]]<nowiki/>յի Սետիապուտի հարաւային արուարձանին մէջ․ մահապարտ ահաբեկիչը պայթուցիկներով լեցուն ինքնաշարժը պայթեցուց «Մարիոթ» հիւրանոցի նախասրահի դուռերուն մօտ || 12 || 150 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[19 Օգոստոս]][[2003]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Շմուել Նահաւիի մօտ || 24 || 130+ |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[25 Օգոստոս]] 2003 || Մումպայի ռմբակոծութիւններ (25 Օգոստոս, 2003) || 54 || 244 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[9 Սեպտեմբեր]] [[2003]] || Ցրիֆինի ինքնաշարժի կայարանի ահաբեկչական յարձակում || 9 || 15 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[9 Սեպտեմբեր]] [[2003]] || Հիլլել սրճարանի ռմբակոծութիւն || 7 || 50+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[4 Հոկտեմբեր]] [[2003]] || [[Մաքսիմ Ճաշարանի Մահապարտ Ռմբակոծութիւն|«Մաքսիմ» ճաշարանի մահապարտ ռմբակոծութիւն]], մահապարտ ահաբեկչական յարձակում [[Հայֆա]]<nowiki/>յի «Մաքսիմ» լողափնեայ ճաշարանին մէջ, զոհերուն մէջ էին երկու ընտանիքներ եւ չորս երեխայ || 21 || 51 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[8 Նոյեմբեր]] [[2003]] || Ռիյատի բնակելի տուներու ահաբեկչական յարձակում, մահապարտ ահաբեկչական յարձակում Լապան շրջանին մէջ (Ռիյատ) || 17 || 122 |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || 15-20 Նոյեմբեր [[2003]] || Պոլսոյ ահաբեկչական յարձակումներ (2003), ռմբակոծութիւններ [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ || 57 || 700 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 418 || 2,321+ |} ===2004=== [[Պատկեր:Bus 19.jpg|thumb|upright|160px|Կազա փողոցին մէջ պայթեցուած հանրակառքի մնացորդները]] [[Պատկեր:Avtozavodskaja.JPG|thumb|upright|160px|[[6 Փետրուար]] [[2004]]-ին Մոսկուայի մեթրոյի «Ավթոզավսքայա» կայարանի պայթումներու զոհերուն յիշատակին նուիրուած յուշատախտակ]] [[Պատկեր:Liberty bell park bus bombing memorial.JPG|thumb|upright|160px|Լիպըրթի Պելի պայթումներու զոհերուն նուիրուած յուշատախտակ]] [[Պատկեր:11-M Plaque.jpg|thumb|upright|160px|[[Գնացքի Պայթումներ Մատրիտի Մէջ (2004)|Մատրիտի ահաբեկչութեան]] զոհ գացածներու յիշատակին նուիրուած յուշատախտակ]] [[Պատկեր:Beslan foto pogibshih.jpg|thumb|upright|160px|[[Պեսլան]]<nowiki/>ի թիւ 1 միջնակարգ դպրոցին [[Պեսլանի Ահաբեկչական Յարձակում|իրագործուած ահաբեկչական յարձակման]] զոհերուն լուսանկարները]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[10 Յունուար]] [[2004]] || [[Փալոփօյի Սրճարանի Ռմբակոծութիւն (2004)|Փալոփոյի սրճարանի ռմբակոծութիւն]], «Սամփոտօ Ինտա» սրճարանի պայթումը Ինտոնեզիայի Փալոփօ քաղաքին մէջ || 4 || 3 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[14 Յունուար]] [[2004]] || [[Ռմբակոծութիւն Էրեզ Հանգոյցին մէջ (2004)|Ռմբակոծութիւն Էրեզ հանգոյցին մէջ]]|| 4 || 10 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[29 Յունուար]] [[2004]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Կազա փողոցին մէջ || 11 || 50+ |- | {{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[6 Փետրուար]] [[2004]] || [[Մոսկուայի Մեթրոյի Պայթումներ (2004)|Մոսկուայի մեթրոյի պայթումներ]] || 41 || 102+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[22 Փետրուար]] [[2004]] || Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Լիպըրթի Պել զբօսայգիին մէջ || 8 || 60 |- | {{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}}|| [[27 Փետրուար]] [[2004]] || [[Սուփըրֆերրի-14 Լաստանաւի Խորտակում (2004)|«Սուփըրֆերրի-14» լաստանաւի խորտակում]] [[Ապու Սայաֆ]]ի ահաբեկիչներուն կողմէ || 116 || 0 |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[9 Մարտ]] [[2004]] || [[Յարձակում Իսթանպուլեան Ճաշարանի Վրայ (9 Մարտ, 2004)|Յարձակում իսթանպուլեան ճաշարանի վրայ]] || 1 || 5 |- | {{դրօշավորում|Սպանիա}} || [[11 Մարտ]] [[2004]] || [[Գնացքի Պայթումներ Մատրիտի Մէջ (2004)|Գնացքի պայթումներ Մատրիտի մէջ]]<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/oct/31/spain|title=The worst Islamist attack in European history|work=the Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2014/mar/09/world/la-fg-spain-bombings-20140309|title=Spain still healing 10 years after Madrid '11-M' train bombings|work=latimes}}</ref> || 192 || 2050 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[21 Ապրիլ]] [[2004]] || Սկզբնապէս Սէուտական Արաբիայի ոստիկանութեան պատկանող պայթուցիկ սարքերով լեցուն մեքենան կը պայթեցուի շինութեան մօտ<ref>{{cite news|last1=BLITZER|first1=Wolf|title=BLITZER|url=http://www.cnn.com/TRANSCRIPTS/0404/21/wbr.00.html|accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015|work=CNN}}</ref> || 5 || 148 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || 29-30 Մայիս [[2004]] || [[Խոպարի Կոտորած (2004)|Խոպարի կոտորած]], հրաձգութիւններու եւ ռմբարկումներու շարան «[[Ալ-Քայիտա]]» խմբաւորման հետ կապ ունեցող չորս ծայրայեղականներու կողմէ՝ Ալ-Խոպարիի մէջ տեղակայուած քարիւղի երկու կառոյցներու եւ բնակելի շինութիւններուն դիմաց || 22 || 25 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[6 Յունիս]] [[2004]] || Ալ-Սուայիտիի մէջ «Ալ-Քայիտայի» թաքստոցը նկարահանելու ընթացքին «[[BBC]]»-ի լրագրող [[Սայմըն Կամպըրզ]]<nowiki/>ը եւ թղթակից [[Ֆրենք Կարդնըր|Ֆրենք Կարտնըր]]<nowiki/>ը յարձակման ենթարկուեցան խմբաւորման համակիրներուն կողմէ․ Կամպըրզը սպանուեցաւ, իսկ Կարտնըրը ծանր վիրաւորուեցաւ || 1 || 1 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[8 Յունիս]] [[2004]] || «Vinnell Corp.» յատուկ ռազմական կազմակերպութեան ամերիկացի աշխատակիցի սպանութիւնը [[Ռիատ]]<nowiki/>ի մէջ<ref>{{cite news|title=American killed in Saudi capital Gunmen have shot dead an American man in the Saudi capital Riyadh - the second such attack this week.| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3787439.stm|accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015|work=BBC}}</ref><ref>{{cite news|title=American shot dead in Saudi Arabia Second fatal attack on Westerners in three days|url=http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/06/08/saudi.us/|accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015|work=CNN}}</ref><ref>{{cite news|last1=MacFARQUHAR|first1=NEIL|title=U.S. Military Contract Employee Is Shot Dead in Saudi Capital|url=https://www.nytimes.com/2004/06/09/international/middleeast/09saud.html|accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015|work=New York Times}}</ref><ref>{{cite news|title=American Killed in Riyadh|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A26254-2004Jun8.html|accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015|work=Washington post|agency=«Ասոշիեդ պրես»}}</ref> || 1 || 0 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[18 Յունիս]] [[2004]] || Կեղծ ոստիկանութեան կողմէ առեւանգուելէն 5 օր ետք ամերիկացի Փոլ Մարշըլ Ճոնսընի գլխատումը Ռիատի մէջ || 1 || 0 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[28 Յուլիս]] [[2004]] || [[Պակուպահի Ռմբակոծութիւններ (2004)|Պակուպահի ռմբակոծութիւններ]] || 68 || 24+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[1 Օգոստոս]] [[2004]] || [[Յարձակումներ Եկեղեցիներու Վրայ Իրաքի մէջ (2004)|Յարձակումներ եկեղեցիներու վրայ Իրաքի մէջ]] || 12 || 71+ |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[3 Օգոստոս]] [[2004]] || Ազգութեամբ իրլանտացի աշխատողի գնդակահարութիւն [[Ռիատ]]<nowiki/>ի մէջ<ref>{{cite news|last1=Penketh|first1=Anne|title=Irish worker shot dead in Riyadh as militants pick soft targets|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/irish-worker-shot-dead-in-riyadh-as-militants-pick-soft-targets-6164251.html|accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015|work=Independent}}</ref>|| 1 || 0 |- |{{դրօշավորում|Պանկլատեշ}}|| [[21 Օգոստոս]] [[2004]] || [[Տհաքայի Նռնակային Յարձակում (2004)|Տհաքայի նռնակային յարձակում]], ահաբեկչական յարձակում [[Պանկլատեշ]]ի Տհաքա քաղաքին մէջ «Հարաքաթ-ուլ-Ժիհատ ալ-Իսլամի» խմբաւորման անդամներու կողմէ՝ ահաբեկչութեան դէմ բողոքի երթի ժամանակ || 24 || 300+ |- | {{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[31 Օգոստոս]] [[2004]] || Մոսկուայի մեթրոյի պայթումներ (Օգոստոս 2004) || 10 || 50 |- | {{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || 1-3 Սեպտեմբեր [[2004]] || Պեսլանի ահաբեկչական յարձակում<ref name="naemnik">{{cite web| url = http://www.lenta.ru/news/2005/09/01/saudi| title = В захвате бесланской школы участвовал саудовский наемник| publisher = Lenta.Ru| date = սեպտեմբերի 1, 2005| accessdate = սեպտեմբերի 1, 2005| archiveurl = https://web.archive.org/web/20170326072646/https://lenta.ru/news/2005/09/01/saudi| archivedate = 2017-03-26| dead-url = yes}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/world/04/Russian_s/html/1.stm |title=Bbc News |publisher=BBC News |date=Սեպտեմբեր 3, 2004 |accessdate=Ապրիլ 25, 2010 |archive-date=2007-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071216220013/http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/world/04/russian_s/html/1.stm |dead-url=yes }}</ref>|| 385 || 783 |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[9 Սեպտեմբեր]] [[2004]]|| [[Ճաքարթայի Մէջ Աւստրալիայի Դեսպանատան Ահաբեկչական Յարձակում (2004)|Ճաքարթայի մէջ Աւստրալիայի դեսպանատան ռմբակոծութիւն]], ահաբեկչական յարձակում Ճաքարթայի մէջ․ մահապարտ ահաբեկիչը ինքզինք պայթեցուց Աւստրալիոյ դեսպանատան բակին մէջ || 9 || 150+ |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[15 Սեպտեմբեր]] [[2004]] || [[Ռիատ]]<nowiki/>ի մէջ «Marconi Company» հեռահաղորդակցական ընկերութեան անգլիացի աշխատողի գնդակահարութիւնը սեփական մեքենայի մէջ<ref>{{cite news|title=Briton murdered at Saudi shopping centre|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-318081/Briton-murdered-Saudi-shopping-centre.html|accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015|work=Daily mail}}</ref> || 1 || 0 |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[7 Հոկտեմբեր]] [[2004]] || [[Սինայի Ռմբակոծութիւններ (2004)|Սինայի ռմբակոծութիւններ]], երեք ահաբեկչական բնոյթի ռմբակոծումներ Եգիպտոսի [[Սինայի Թերակղզիի|Սինայի թերակղզի]]<nowiki/>ին մէջ || 34 || 171 |- | {{դրօշավորում|Հոլանտա}} || [[2 Նոյեմբեր]] [[2004]] || Հոլանտացի բեմադրիչ [[Թեոտոր Վան Կոկ|Թեօ Վան Կոկ]]ի սպանութիւնը ամստերտամաբնակ ծայրայեղական Մուհամմատ Պույէրիի կողմէ։ Կրակելով անոր վրայ 8 անգամ՝ Պույէրին կտրած է զոհին կոկորդը եւ վէրքեր հասցուցած է կրծքավանդակին<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3974179.stm '&#39;Gunman kills Dutch film director'&#39;]. BBC News (Նոյեմբեր2, 2004). Retrieved on Մայիս 27, 2012.</ref> || 1 || 0 |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[13 Նոյեմբեր]][[2004]] || [[Հանրակառքի Ռմբակոծութիւն Պոսոյի Մօտ (2004)|Հանրակառքի ռմբակոծութիւն Պոսոյի մօտ]] || 6 || 3 |- | {{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[6 Դեկտեմբեր]] [[2004]] || Հինգ զինեալներ յարձակեցան [[Ժիտտա|Ճիտտա]] քաղաքին մէջ ԱՄՆ հիւպատոսարանին վրայ․ երեք ծայրայեղներ ոչնչացուեցան սէուտեան անվտանգութեան ուժերու կողմէ, իսկ մնացած երկուքը վնասազերծուեցան եւ ձերբակալուեցան<ref name=guard-us-cons-7-dec-06>{{cite news |last1=Sturcke|first1=James |title=Nine killed as US consulate in Jeddah attacked |url=https://www.theguardian.com/world/2004/dec/06/saudiarabia.usa |accessdate=4 Հոկտեմբեր 2015 |work=[[The Guardian]] |publisher=Guardian News and Media Limited |date=7 Դեկտեմբեր 2004}}</ref> || 9 || 10 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 1066 || 4016+ |} ===2005=== [[Պատկեր:Guarding Ground Zero.jpg|thumb|upright|160px|Լիբանանի նախկին վարչապետ [[Ռաֆիք Հարիրի]]<nowiki/>ի սպանութեան վայրը]] [[Պատկեր:Trapped underground.jpg|thumb|upright|160px|[[Լոնտոնի Ահաբեկչութիւն (7 Յուլիս, 2005)|Լոնտոնի մեթրոյի պայթումներ]]<nowiki/>ուն ժամանակ]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[13 Յունուար]] [[2005]] || Իսրայէլ-Կազա սահմանագիծի ահաբեկչական յարձակում || 6 || 4 |- | {{դրօշավորում|Լիբանան}} || [[14 Փետրուար]] [[2005]] || Ռաֆիք Հարիրիի սպանութիւն, Լիբանանի նախկին վարչապետ [[Ռաֆիք Հարիրի]]<nowiki/>ին ինքնաշարժը դարձաւ 1000 քկ. պայթումի զոհը || 22 || 0 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[25 Փետրուար]] [[2005]] || [[:en:Stage Club bombing|«Սթէյճ» ակումբի ռմբակոծութիւն]] || 5 || 50+ |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[28 Մայիս]] [[2005]] || [[Թենթենա Շուկային Ռմբակոծութիւնները (2005)|Թենթենա շուկայի ռմբակոծութիւններ]] || 22 || 90 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[5 Յուլիս]] [[2005]] || [[Հինտու Ռամ Տաճարի Ահաբեկչական Յարձակում (2005)|Յարձակում Հինտու Ռամ տաճարին վրայ]] || 6 || 0 |- | {{դրօշավորում|Մեծ Բրիտանիա}} || [[7 Յուլիս]] [[2005]] || [[Լոնտոնի Ահաբեկչութիւն (7 Յուլիս, 2005)|Լոնտոնի ահաբեկչութիւն]], շարունակական ահաբեկչական ռմբակոծութիւններ Լոնտոնի մեթրոյին մէջ|| 53 || 700+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[12 Յուլիս]] [[2005]] || [[Հաշարոն Առեւտրական Կեդրոնի Մահապարտ Ահաբեկչութիւն (12 Յուլիս, 2005)|«Հաշարոն» առեւտրական կեդրոնի մահապարտ ռմբակոծութիւն]] || 5 || 90+ |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[23 Յուլիս]] [[2005]] || Շարմ էլ Շէյխի ահաբեկչական յարձակումներ, ռմբակոծութիւններ Ապտուլլահ Ազամի խմբաւորումներու կողմէ (Ալ քայիտայի լիբանանեան ճիւղ) եգիպտական [[Շարմ Էլ Շէյխ]] առողջարանային քաղաքին մէջ|| 64 || 150 |- | {{դրօշավորում|Պանկլատեշ}}|| [[17 Օգոստոս]] [[2005]] || [[Պանկլատեշի Ռմբակոծութիւններ (2005)|Պանկլատեշի ռմբակոծութիւններ]], ահաբեկչական յարձակումներ «Ժամա՛աթուլ Մուժահըտ Պանկլատեշ» խմբաւորման կողմէ || 2 || 50 |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[1 Հոկտեմբեր]] [[2005]] || [[Պալիի Ռմբակոծութիւններ (2005)|Պալիի ռմբակոծութիւններ]] || 20 || 100+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[26 Հոկտեմբեր]] [[2005]] || Հադերա շուկայի ռմբակոծութիւն || 7 || 55 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[29 Հոկտեմբեր]] [[2005]] || Թենթենայ շուկայի ռմբակոծութիւններ (2005)<ref>[http://in.rediff.com/news/2005/oct/30delhi4.htm Delhi blasts toll is 59, 200 injured]- rediff.com (հոկտեմբերի 30, 2005)</ref> || 60 || 180+ |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[30 Հոկտեմբեր]] [[2005]] || [[Քրիստոնեայ Աղջիկներու Գլխատումներ Ինտոնեզիայի Մէջ (2005)|Քրիստոնեայ աղջիկներու գլխատումներ Ինտոնեզիայի մէջ]], անչափահաս քրիստոնեայ աղջիկներու գլխատում իսլամ ծայրայեղականներու կողմէ՝ [[Ինտոնեզիա]]յի [[Ցելեպես Սուլավեսի|Սուլաւեսի]] կղզիին մէջ || 3 || 0 |- | {{դրօշավորում|Յորդանան}} || [[9 Նոյեմբեր]][[2005]] || [[Ամմանի Ռմբակոծութիւններ (2005)|Ամմանի ռմբակոծութիւններ]], մահապարտ ռմբակոծութիւններու շարան [[Յորդանան]]<nowiki/>ի մայրաքաղաք [[Ամման]]<nowiki/>ի հիւրանոցներուն մէջ<ref>[http://www.thestreet.com/_googlen/funds/international-pf/10252100.html?cm_ven=GOOGLEN&cm_cat=FREE&cm_ite=NA Deadly Bombings Hit Jordan] – TheStreet.com (Նոյեմբեր9, 2005)</ref><ref>[http://aljazeera.com/me.asp?service_ID=10143 Jordan bombings kill 57, wound 300] – [[Al Jazeera]], Նոյեմբեր9, 2005 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110707111903/http://aljazeera.com/me.asp?service_ID=10143 |date=Յուլիս 7, 2011 }}</ref> չորս յարձակողներուն մէջ կային կին եւ ամուսին<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4432964.stm Bomber's wife arrested in Jordan] – [[BBC]], Նոյեմբեր13, 2005</ref> || 60 || 115+ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[5 Դեկտեմբեր]] [[2005]] || [[Հաշարոն Առեւտրական Կեդրոնի Մահապարտ Ռմբակոծութիւն (5 Դեկտեմբեր, 2005)|Հաշարոն առեւտրական կեդրոնի մահապարտ ռմբակոծութիւն]] || 5 || 40+ |- | {{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}}|| [[31 Դեկտեմբեր]] [[2005]] || Փալու քաղաքի քրիստոնեայ մսավաճառի խանութին մէջ ինքնաշէն ռումբի պայթում || 8 || 53 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 348 || 1857+ |} ===2006=== [[Պատկեր:Mahim train blast.jpg|thumb|upright|160px|[[2006 Թուականի Մումպայի Երկաթգիծի Պայթումներ|Մումպայի պայթումներ]]<nowiki/>էն վնասուած գնացքը]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[2 Մարտ]] [[2006]] || [[Յարձակումներ Քարաչիում ԱՄՆ հիւպատոսարանի վրայ|Պայթուցիկներով լի մեքենան կը պայթի]] «Մարիոթ» հիւրանոցի տարածքը, [[Քարաչի]]<nowiki/>ի մէջ ԱՄՆ հիւպատոսարանի մերձակայքը || 4 || 30 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[7 Մարտ]] [[2006]] || [[Վարանասիի Ռմբակոծութիւններ (2006)|Վարանասիի ռմբակոծութիւններ]], ռմբկածութիւններու շարք hինտուիստական եւ պուտտայական կրօնի կեդրոն համարուող [[Վարանասի]] սուրբ քաղաքին մէջ || 28 || 101 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[30 Մայիս]] [[2006]] || Քետումիումի ռմբակոծութիւն || 4 || 0 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[17 Ապրիլ]] [[2006]] || Թել Աւիւի սնունդի կէտի ռմբակոծութիւն (2006) || 11 || 70 |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[24 Ապրիլ]] [[2006]] || Տահապի ռմբակոծութիւններ (2006) || 23 || 80 (մօտ.) |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[30 Ապրիլ]] [[2006]] || Տոտայի կոտորած (2006), [[Հնդկաստան]]<nowiki/>ի [[Ճամմու Եւ Քաշմիր]] նահանգի Տոտա բնակավայրին մէջ 35 հնդիկներու զանգուածային սպանութիւն || 35 || 0 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[11 Յուլիս]] [[2006]] || 2006 թուականի Մումպայի երկաթագծի պայթումներ, 11 վայրկեանի ընթացքին 7 պայթուցիկ կը պայթեցուին<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5169332.stm|title=Scores dead in Mumbai train bombs|publisher=[[BBC News Online|news.bbc.co.uk]]|accessdate=Յուլիս 11, 2006|date=Յուլիս 10, 2006| archiveurl= https://web.archive.org/web/20060713180402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5169332.stm| archivedate= Յուլիս 13, 2006 <!--Added by DASHBot-->}}</ref> || 209 || 700+ |- | {{դրօշավորում|Եմէն}} || [[15 Սեպտեմբեր]][[2006]] || Ահաբեկչական յարձակումներ Եմէնի մէջ (15 Սեպտեմբեր 2006)|| 5 || 0 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 319 || 981 |} ===2007=== [[Պատկեր:The Aftermath - geograph.org.uk - 485211.jpg|thumb|upright|160px|Կլասկոյի օդակայանը [[Կլասկոյի Միջազգային Օդակայանի Ահաբեկչութիւն (2007)|ձախողած ահաբեկչութեն]]<nowiki/>էն 40 ժամ վերջ]] [[Պատկեր:Benazir Bhutto.jpg|thumb|upright|160px|[[Փաքիստան]]<nowiki/>ի 11-րդ վարչապետ [[Պենազիր Պհութթօ]]ն (1953-2007)]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[29 Յունուար]][[2007]] || [[Հացաբուլկեղենի խանութի պայթումներ Էյլաթում|Հացաբուլկեղէնի խանութի պայթումներ Էյլաթ]]<nowiki/>ի մէջ<ref>{{Cite web |url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1583096,00.html |title=Archive copy |accessdate=2017-06-29 |archive-date=2016-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315072641/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1583096,00.html |dead-url=yes }}</ref> || 3 || 0 |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[18 Ապրիլ]][[2007]] || Զինուած յարձակում «Զիրվէ» հրատարակչութեան վրայ, հրատարակչութեան 3 անդամներու սպանութիւն || 3 || 0 |- | {{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[13 Մայիս]] [[2007]] || Ճայբուրի ռմբակոծութիւններ || 80 || 216 |- | {{դրօշավորում|Մեծ Բրիտանիա}} || [[30 Յունիս]] [[2007]] || Կլասկոյի միջազգային օդակայանի ահաբեկչութիւն (2007) || 1(մահապարտ ահաբեկիչ) || 5 |- | {{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}}|| 10-11 Յուլիս [[2007]] || Գլխատումներ Պասիլանի մէջ (2007) || 34 || 9 |- | {{դրօշավորում|Իրաք}} || [[14 Օգոստոս]][[2007]] || Կահթանիայի ռմբակոծութիւններ (2007) || ~500 || ~1500 |- | {{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[14 Օգոստոս]] [[2007]] || [[Պենազիր Պհութթօ|Պենազիր Պհութթո]]<nowiki/>յի սպանութիւն, պատասխանատուութիւն առաւ Ալ-Քայիտայի առաջնորդներէն Մուսթաֆա Ապու ալ-Եազիտը || ~21 || ՞ |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || ~642 || ~1730 |} ===2008=== [[Պատկեր:Delhi 2008 blasts final.svg|thumb|upright|160px|Տելհիի պայթումները ցոյց տուող քարտէս]] [[Պատկեր:Marriot Hotel Islamabad Pakistan bombing.jpg|thumb|upright|160px|[[Իսլամապատ]]<nowiki/>ի «Մարիոթ» հիւրանոցին մէջ [[Մարիոթ Հիւրանոցի Պայթում Իսլամապատի մէջ|իրագործուած ահաբեկչութեն]]<nowiki/>էն ետք]] [[Պատկեր:3 December 2008 Gateway protest march 4.jpg|thumb|upright|160px|Մումպայի ահաբեկչական յարձակումներու զոհերուն յիշատակին նուիրուած մոմավառութիւն]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[4 Փետրուար]] [[2008]] || Տիմոնայի մահապարտ ռմբակոծութիւն (2008) || 1 || 9 |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[26 Յուլիս]] [[2008]] || Ահմետապատի ռմբակոծութիւններ (2008) || 56<ref name=":0">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/2463518/India-on-high-alert-as-bombers-sought.html|title=India on high alert as bombers sought – Telegraph|last=Bedi|first=Rahul|date=Յուլիս 27, 2008|publisher=Telegraph.co.uk|location=London|accessdate=Ապրիլ 25, 2010}}</ref><ref name=":1">{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jmWd6R_7NPYZhvm155_PrCKp6g6w|title=AFP: Indian police arrest 10 for serial blasts – Օգոստոս 16, 2008|date=Օգոստոս 16, 2008|publisher=Afp.google.com|author=(AFP) – Օգոստոս 16, 2008|accessdate=Ապրիլ 25, 2010|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822121132/http://afp.google.com/article/ALeqM5jmWd6R_7NPYZhvm155_PrCKp6g6w|dead-url=yes}}</ref> || մօտ 200<ref name=":0" /><ref name=":1" /> |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[13 Սեպտեմբեր]] [[2008]] || [[Տելհիի Պայթումներ (13 Սեպտեմբեր, 2008)|Տելհիի պայթումներ]], փաքիստանեան ծայրայեղական խմբաւորումներու կողմէ իրականացուած ռմբակոծութիւններու շարան [[Տելհի]]<nowiki/>ի մէջ․ պայթումներուն պատճառով սպանուեցաւ 30 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 130 հոգի․ երկու շաբաթ վերջ [[Տելհիի Պայթումներ (27 Սեպտեմբեր, 2008)|եւս մէկ ահաբեկչական յարձակում իրագործուեցաւ]] Մեհրաուլիի տարածքին մէջ, որուն պատճառով մահացու վիրաւորում ստացաւ 3 հոգի || 30 || 130 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[20 Սեպտեմբեր]] [[2008]] || [[Մարիոթ Հիւրանոցի Պայթում Իսլամապատի Մէջ|«Մարիոթ» հիւրանոցի պայթում Իսլամապատի մէջ]]․ Իսլամապատի մէջ պայթուցիկներով զինուած աղբատարը պայթեցաւ «Մարիոթ» հիւրանոցի տարածքին մէջ, որուն հետեւանքով զոհուեցաւ առնուազն 54 հոգի, որոնցմէ 2-ը ամերիկացի աշխատողներ || 54+ || 0 |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[27 Սեպտեմբեր]] [[2008]] || 27 Սեպտեմբեր 2008-ի Տելհիի պայթումներ || 3 || 23 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || Հոկտեմբեր [[2008]] - Յունուար [[2009]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Մուսիլի Քրիստոնեաներուն Վրայ (2008)|Ահաբեկչական յարձակումներ Մուսիլի քրիստոնեաներուն վրայ]] || 40+ || ՞ |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[26 Նոյեմբեր]] [[2008]] || [[Մումպայի Ահաբեկչական Յարձակումներ (2008)|Մումպայի ահաբեկչական յարձակումներ]], իսլամ ծայրայեղականներու ահաբեկչական յարձակումները Հնդկաստանի ֆինանսական կեդրոնի Մումպայի մէջ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ աւելի քան 160 հոգի, իսկ շատերը ստացան տարբեր աստիճանի վիրաւորումներ․ Հնդկաստանի կառավարութիւնը կատարուածին մէջ մեղադրեց փաքիստանեան «Լաշխար-է-Տայպա» խմբաւորման՝ նշելով որ վնասազերծուած եւ սպանուած ահաբեկիչները Փաքիստանի քաղաքացիներ էին, որ Փաքիստանի կառավարութիւնը սկզբնապէս ժխտեց, սակայն յետոյ՝ ապացոյցներու առկայութեան պատճառով, ստիպուած եղաւ ընդունիլ<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/26/AR2008112604708.html?hpid=topnews|title=Washington Post – *26 Նոյեմբեր2008 – Dozens Die in Mumbai Attacks|last=Lakshmi|first=Rama|date=Նոյեմբեր27, 2008|publisher=Washingtonpost.com|accessdate=Ապրիլ 25, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/01/AR2008120100940.html?hpid=topnews|title=Washington Post – 1 Դեկտեմբեր 2008: More Indian Officials Quit in Aftermath of Attacks|last=Lakshmi|first=Rama|date=Դեկտեմբեր 1, 2008|publisher=Washingtonpost.com|accessdate=Ապրիլ 25, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.amerikayidzayn.com/a/india-executes-mumbai-attack-gunman/1550197.html|title=Հնդկաստանում մահապատժի է ենթարկվել Մումբիայում հարձակման մասնակիցը|date=նոյեմբերի 21, 2012|publisher=«[[Ամերիկայի ձայն]]»|accessdate=փետրվարի 26, 2017}}</ref> || 166+ || ՞ |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 350+ || 362+ |} ===2009=== [[Պատկեր:Army mil-55427-2009-11-07-171121.jpg|thumb|upright|160px|[[Ֆորտ Հուտի Հրաձգութիւն (2009)|Ֆորտ Հուտի հրաձգութեն]]<nowiki/>էն տուժած զինուորականը առաջին օգնութիւն ստանալէն ետք]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[1 Յունիս]] [[2009]] || [[Լիթլ Ռոքի Հաւաքակայանի Հրաձգութիւն (2009)|Լիթլ Ռոքի հաւաքակայանի հրաձգութիւն]] || 1 || 1 |- |{{դրօշավորում|Սոմալի}} || [[18 Յունիս]] [[2009]] || [[Պելետուէյնի Ահաբեկչական Յարձակում (2009)|Պելետուէյնի ռմբակոծութիւն]], ահաբեկչական յարձակում «Ալ-Շապապ» խմբաւորման կողմէ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ 35 հոգի || 35 || ՞ |- |{{դրօշավորում|Ինտոնեզիա}} || [[17 Յուլիս]] [[2009]] || [[Ճաքարթայի Ահաբեկչական Յարձակումներ (2009)|«Մարիոթ» եւ «Ռից-Քարլթըն» հիւրանոցներու ռմբակոծութիւններ]], մահապարտ ահաբեկչական յարձակումներ Ճաքարթայի մէջ || 9 || 53 |- |{{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[5 Նոյեմբեր]] [[2009]] || [[Ֆորտ Հուտի Հրաձգութիւն (2009)|Ֆորտ Հուտի հրաձգութիւն]], ահաբեկչական յարձակում [[ԱՄՆ]] [[Թեքսաս]] նահանգի Կիլին բնակավայրին մօտ || 13 || 33 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 58 || 87+ |} ==2010-ականներ== [[Պատկեր:Комсомольский проспект после теракта в метро 2010.jpg|thumb|upright|160px|[[Մոսքուայի Մեթրոյի Պայթումներ (2010)|Մոսկուայի մեթրոյի պայթումներ]]<nowiki/>ու ժամանակ]] ===2010=== [[Պատկեր:Medvedev at Lubyanka metro station 2.jpeg|thumb|upright|160px|Ռուսաստանի նախկին նախագահ [[Տիմիթրի Մետվետեւ]]<nowiki/>ը Լիւպեանքա կայարանի զոհերուն յարգանքի տուրք մատուցելու ընթացքին]] [[Պատկեր:Inside the shrine of the Abdullah Shah Ghazi, patron saint of Karachi.jpg|thumb|upright|160px|[[Ապտուլլահ Շահ Կազի]]<nowiki/>ի աճիւնատուփը]] [[Պատկեր:Sayedat al-najat.JPG|thumb|upright|160px|Պաղտատի եկեղեցին]] [[Պատկեր:Police at Drottninggatan after bombing 2010-12-11, 17.52.jpg|thumb|upright|160px|Սթոքհոլմի ոստիկանները, ահաբեկչական յարձակումներէն ետք, փակին մէջ են քաղաքի բանուկ փողոցներէն մէկը]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[7 Յունուար]][[2010]] || Նակ Համմատիի կոտորած, [[Քրիստոնեութիւն|քրիստոնեայ]] ղպտիներու զանգուածային սպանութիւն [[Եգիպտոս]]<nowiki/>ի [[Նակ Համմատի]] քաղաքին մէջ || 11 || 11 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[3 Փետրուար]] [[2010]] || Ստորին Տիրի ռմբակոծութիւն ([[2010]]) || 8 || 70 |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[13 Փետրուար]] [[2010]] || [[Փունայի Ռմբակոծութիւն (2010)|Փունայի ռմբակոծութիւն]], պայթում [[Հնդկաստան]]ի [[Փունա]] քաղաքին մէջ || 17 || 54+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[3 Մարտ]] [[2010]] || [[Պակուպայի Ռմբակոծութիւններ (2010)|Պակուպայի ռմբակոծութիւններ]] || 33 || 55 |- |{{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[29 Մարտ]] [[2010]] || [[Մոսքուայի Մեթրոյի Պայթումներ (2010)|Մոսկուայի մեթրոյի պայթումներ]], պայթումներ Մոսկուայի մեթրոյի «Լուպեանքա» եւ «Փարք Քուլթուրի» կայարաններուն մէջ․ կատարուածին պատասխանատուութիւնը առաւ «[[Կովկասի Էմիութիւն]]» կոչուող ահաբեկչական խմբաւորումը <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/[[2010]]/03/[[2010]]331171748[[2012]]74.html|title=Chechen rebel claims Moscow attacks|work=Al Jazeera English|accessdate=Յունուար 7, 2015}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 40 || 102 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[10 Մայիս]] [[2010]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Իրաքի Մէջ (10 Մայիս, 2010)|Ահաբեկչական յարձակումներ Իրաքի մէջ]], հրաձգութիւններու եւ ռմբարկումներու շարան Իրաքի մէջ || 100+ || 350+ |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[28 Մայիս]] [[2010]] || [[Ահմատիա Մզկիթներու Ահաբեկչական Յարձակում (2010)|Յարձակումներ Լահոր քաղաքի Ահմատիա մզկիթներուն վրայ]], ահաբեկչական յարձակումներ Ահմատիա դաւանողներու համայնքին երկու մզկիթներուն վրայ || 86<ref name="r1">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Blast-rips-Punes-German-Bakery-9-dead-45-wounded/articleshow/5570692.cms|title=Blast rips Pune's German Bakery; 9 dead, 45 wounded|date=Փետրուար 14, 2010|work=The Times Of India}}</ref> || Չէ նշուած<ref name="r1" /> |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[1 Յուլիս]] [[2010]] || [[Լահորի Ռմբակոծութիւններ Յուլիս, 2010)|Լահորի ռմբակոծութիւններ]], հակասուֆիստական ահաբեկչական յարձակում, ուղղուած իսլամի «աղանդներու դէմ»<ref>http://www.bbc.com/news/10483453</ref> || 42+ || 175+ |- |{{դրօշավորում|Ուկանտա}} || [[11 Յուլիս]] [[2010]] || [[Քամփալայի Ահաբեկչական Յարձակումներ (2010)|Քամփալայի ահաբեկչական յարձակումներ]], մահապարտ ռմբակոծութիւններ, ինքնապայթումները իրագործուած են [[2010]] թուականի [[Ֆութպոլի Աշխարհի Առաջնութիւն 2010|Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութեան]] [[Ֆութպոլի Աշխարհի Առաջնութեան Եզրափակիչ 2010|եզրափակչ]]<nowiki/>ին հետեւող ամբոխի մէջ || 74 || 70 |- |{{դրօշավորում|Իրան}} || [[15 Յուլիս]] [[2010]] || [[Զահետանի Ռմբակոծութիւններ (2010)|Զահետանի ռմբակոծութիւններ]], մահապարտ ռմբակոծութիւններ՝ ուղղուած Իրանի շիա իսլամ դաւանողներու դէմ (ներառեալ՝ Յեղափոխական բանակի անդամներուն) || 27+ || 270+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[17 Օգոստոս]] [[2010]] || [[Ահաբեկչական Գործողութիւններ Պաղտատի Մէջ (17 Օգոստոս, 2010)|Ահաբեկչական գործողութիւններ Պաղտատի մէջ]], ռմբակոծութիւններ [[Իրաք]]<nowiki/>ի մայրաքաղաք [[Պաղտատ]]<nowiki/>ի մէջ || 69+ || 169 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[25 Օգոստոս]][[2010]] || [[Ռմբակոծութիւններ Իրաքի Մէջ (25 Օգոստոս, 2010)|Ռմբակոծութիւններ Իրաքի մէջ]] || 53+ || 270+ |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[6 Հոկտեմբեր]] [[2010]] || [[Ապտուլլահ Շահ Կազի]]<nowiki/>ի աճիւնատուփի կրկնակի մահապարտ ռմբակոծութիւն, հակասուֆիստական արշաւի մաս<ref name=":2">http://www.bbc.com/news/world-south-asia-11495500</ref> || 9+<ref name=":2" /> || 55<ref name=":2" /> |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[31 Հոկտեմբեր]] [[2010]] || [[Պաղտատի Եկեղեցիի Հրաձգութիւն (2010)|Պաղտատի եկեղեցիի հրաձգութիւն]], ահաբեկչական յարձակում Պաղտատի [[Ասորական Կաթոլիկ Եկեղեցի|Ասորական կաթոլիկ եկեղեցի]]<nowiki/>ի մէջ || 51+ || 78 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[5 Նոյեմբեր]] [[2010]] || [[Տարրա Ատամ Խել Մզկիթի Ռմբակոծութիւն (2010)|Տարրա Ատամ Խել մզկիթի ռմբակոծութիւն]] || 66+ || 80 |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[7 Դեկտեմբեր]] [[2010]] || [[Վարանասիի Ռմբակոծութիւններ (2010)|Վարանասիի ռմբակոծութիւններ]] || 2 || 37 |- |{{դրօշավորում|Շուէտ}} || [[11 Դեկտեմբեր]] [[2010]] || [[Սթոքհոլմի Ռմբակոծութիւն (2010)|Սթոքհոլմի ռմբակոծութիւններ]] || 1 (ահաբեկիչ) || 2 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[25 Դեկտեմբեր]] [[2010]] || Փաքիստանի Պաճաուր շրծանին մէջ տեղակայուած ՄԱԿ-ի կեդրոններէն մէկուն մէջ կին ահաբեկիչը մարդաշատ մասին մէջ կը պայթեցնէ ինքզինք<ref>{{cite news|url=http://daily.bhaskar.com/article/WOR-suicide-attack-in-pak-affront-to-humanity-obama-1692600.html|title=Suicide attack in Pak affront to humanity: Obama|date=Դեկտեմբեր 26, 2010|work=Daily Bhaskar|accessdate=[[26 Դեկտեմբեր]] , [[2010]]|archive-date=2010-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228025044/http://daily.bhaskar.com/article/WOR-suicide-attack-in-pak-affront-to-humanity-obama-1692600.html|dead-url=yes}}</ref> || 1 || 0 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 673+ || >1794 |} ===[[2011]]=== [[Պատկեր:Flughafen FFM - Gedenken an Anschlag vom 02.03.2011.jpg|thumb|upright|160px|Ֆրանքֆուրթի օդակայանի զոհերուն նուիրուած գրառում({{lang-de|''Wut, Trauer + warum?''}} - ''զայրոյթ, սուգ +ինչու՞'')]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[1 Յունուար]] [[2011]] || [[Ալեքսանտրիայի Ահաբեկչութիւն (2011)|Ալեքսանտրիայի ռմբակոծութիւն]] || 23 || 97 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || 18-20 [[Յունուար]] [[2011]] || Յունուար 2011-ի մահապարտ ահաբեկչութիւն Իրաքի մէջ || 137+ || 230 |- |{{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[24 Յունուար]] [[2011]] || [[Պայթում Տոմոտետովօ Օդակայանին Մէջ (2011)|Պայթում Տոմոտետովօ օդակայանին մէջ]] || 37 || 173<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/society/[[2011]]0224/338222803.html|title=Число жертв теракта в Домодедово возросло до 37|work=РИА Новости|accessdate=[[Յունուար]] 7, [[2015]]}}</ref> |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[27 Յունուար]] [[2011]] || [[Պաղտատի Ահաբեկչական Յարձակումներ (27 Յունուար, 2011)|Պաղտատի ահաբեկչական յարձակումներ]] || 48 || 78 |- |{{դրօշավորում|Գերմանիա}} || [[2 Մարտ]] [[2011]] ||[[Ֆրանքֆուրթի Օդակայանի Հրաձգութիւն (2011)|Ֆրանքֆուրթի օդակայանի հրաձգութիւն]] || 2 || 2 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[8 Մարտ]] [[2011]] || [[Ֆայսալապատի Ահաբեկչութիւն (2011)|Ֆայսալապատի ռմբակոծութիւն]] || 25+ || 127+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[29 Մարտ]] [[2011]] || [[Թըքրիթի Հրաձգութիւն (2011)|Թըքրիթի հրաձգութիւն]], ահաբեկչական յարձակում Իրաքի Թըքրիթ քաղաքին մէջ՝ Իրաքի իսլամական պետութիւն (ԻԻՊ) խմբաւորման կողմէ || 65 || 100 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[5 Մայիս]] [[2011]] || [[Ալ Հիլլայի Ռմբակոծութիւն (2011)|Ալ Հիլլայի ռմբակոծութիւն]] || 24 || 72 |- |{{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[7 Մայիս]] [[2011]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Իմպապայի Եկեղեցիներուն Վրայ (2011)|Յարձակումներ Իմպապայի եկեղեցիներուն վրայ]], ահաբեկչական յարձակումներու շարան [[Քահիրէ]]<nowiki/>ի Իմպապա թաղամասին մէջ գտնուող ղպտիական [[Ղպտի Ուղղափառ Եկեղեցի|ուղղափառ եկեղեցիներ]]<nowiki/>ուն վրայ || 15 || 232 |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[18 Յուլիս]] [[2011]] || [[Հոտանի Ահաբեկչական Յարձակումներ (2011)|Հոտանի ահաբեկչական յարձակումներ]] || 4 || 4 |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[30 Յուլիս]] [[2011]] || [[Քաշկարի Ահաբեկչութիւն (2011)|Քաշկարի ահաբեկչական յարձակում]], ահաբեկչական յարձակումներու շարան Չինաստանի Սինցզեան-Ույղուրեան ինքնավար շրջանի [[Քաշկար]] քաղաքին մէջ || 15 || 42 |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[7 Սեպտեմբեր]] [[2011]] || [[Տելհիի Ահաբեկչութիւն (2011)|Տելհիի ռմբակոծութիւն]], ահաբեկչական յարձակումներ [[Հնդկաստան]]ի մայրաքաղաք [[Տելհի]]<nowiki/>ի մէջ || 17 || 76 |- |{{դրօշավորում|Սոմալի}} |[[4 Հոկտեմբեր]] [[2011]] || [[Մոքատիշոյի Ահաբեկչութիւն (2011)|Մոկատիշոյի ռմբակոծութիւն]] || 100 || 110+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || 7-13 [[Հոկտեմբեր]] [[2011]] || [[Պաղտատի Ահաբեկչութիւն (Հոկտեմբեր, 2011)|Պաղտատի ռմբակոծութիւններ]] || 64 || 190 |- |{{դրօշավորում|Պոսնիա եւ Հերցեգովինա}} || [[28 Հոկտեմբեր]] [[2011]] || Իսլամ ծայրայեղականը զինուած յարձակած է [[Սարայեւօ|Սարայեւո]]<nowiki/>յի մէջ ԱՄՆ դեսպանատան վրայ. զինեալը յաջողեցաւ մէկ ոստիկան վիրաւորել, որմէ ետք ոստիկանական ուժերը վնասազերծեցին անոր || 0 || 2<ref name="sjws">[http://www.huffingtonpost.com/[[2011]]/10/28/bosnia-us-sarajevo-embassy-gunfight_n_1063745.html "Bosnia: U.S. Sarajevo Embassy Scene Of Shooting "], վերցված է՝ ապրիլի 30, [[2015]]</ref> |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[22 Դեկտեմբեր]] [[2011]] || [[Պաղտատի Ռմբակոծութիւններ (22 Դեկտեմբեր, 2011)|Պաղտատի ռմբակոծութիւններ]], համակարգուած ահաբեկչական յարձակումներու շղթայ [[Պաղտատ]]<nowiki/>ի մէջ || 60+ || 160+ |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[25 Դեկտեմբեր]] [[2011]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Նիճերիայի Մէջ (25 Դեկտեմբեր, 2011)|Ահաբեկչական յարձակումներ Նիճերիայի մէջ]] (Սուրբ ծննդեան ռմբակոծութիւններ), ռմբակոծութիւններու եւ հրաձգութիւններու շղթայ Նիճերիայի Մատալա, Ճոս, Կատաքա եւ Տամաթուրու քաղաքներուն մէջ գտնուող եկեղեցիներուն վրայ || 41<ref>{{cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/story/[[2011]]-12-25/nigeria-christmas-catholic-church-bomb/52218084/1?csp=34news|title=Christmas attacks in Nigeria by sect kill 39 – USATODAY.com|work=USATODAY.COM|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref> || 57+ |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[28 Դեկտեմբեր]] [[2011]] || Փիշանի ահաբեկչութիւն, ծայրայեղականներու մարզումներուն մասնակցելու համար [[Փաքիստան]] ուղեւորուող 15 ույղուր երիտասարդներ ճանապարհին առեւանգեցին երկու հովիւի || 8 || 5 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր || 717+ || 1757+ |} ===2012=== [[Պատկեր:2012 Benghazi attack photo montage.jpg|thumb|upright|160px|[[2012]] թուականի Պենղազիի յարձակումներ]] [[Պատկեր:Hillary Clinton Testimony to House Select Committee on Benghazi (cropped).png|thumb|upright|160px|[[Հիլըրի Քլինթըն]]<nowiki/>ը վկայութիւն կու տայ Պենղազիի դէպքերուն շուրջ|link=Special:FilePath/Hillary_Clinton_Testimony_to_House_Select_Committee_on_Benghazi_(cropped).png]] [[Պատկեր:Montage of 7 FOIA photographs from Department of State.jpg|thumb|upright|160px|Պենղազիի յարձակումներուն վերաբերող լուսանկարներ]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[5 Յունուար]] [[2012]] || [[Ռմբակոծութիւններ Իրաքի Մէջ (5 Յունուար, 2012)|Ռմբակոծութիւններ Իրաքի մէջ]], ահաբեկչական յարձակումներ Պաղտատի եւ Նասիրիայի մէջ՝ Իրաքի իսլամական պետութիւն (ԻԻՊ) խմբաւորման կողմէ || 73 || 149 |- ||{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[23 Փետրուար]] [[2012]] || [[Ռմբակոծութիւններ Իրաքի Մէջ (23 Փետրուար, 2012)|Ռմբակոծութիւններ Իրաքի մէջ]], ահաբեկչական յարձակումներ Պաղտատի մէջ՝ Իրաքի իսլամական պետութիւն (ԻԻՊ) խմբաւորման կողմէ || 83 || 250+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[20 Մարտ]] [[2012]] || [[Ռմբակոծութիւններ Իրաքի Մէջ (20 Մարտ, 2012)|Ռմբակոծութիւններ Իրաքի մէջ]], ահաբեկչական յարձակումներ Պաղտատի եւ Իրաքի առնուազն 9 քաղաքներուն մէջ՝ Իրաքի իսլամական պետութիւն (ԻԻՊ) խմբաւորման կողմէ || 52 || ~250 |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[20 Մարտ]] [[2012]] || Թուլուսի եւ Մոնթոպանի ահաբեկչական յարձակումներ, ահաբեկչական յարձակումներ [[Ֆրանսա]]յի [[Թուլուս]] եւ [[Մոնթոպան]] քաղաքներուն մէջ՝ ուղղուած ֆրանսական բանակին մէջ ծառայող իսլամ եւ հրեայ քաղաքացիներուն դէմ || 7 || 5 |- |{{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[3 Մայիս]] [[2012]] || [[Մախաչքալայի Ահաբեկչական Յարձակում (2012)|Մախաչքալայի ահաբեկչական յարձակում]] || 14 || 130<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/[[2012]]/05/04/us-russia-dagestan-blast-idUSBRE8430E6[[2012]]0504|title=Twin bomb attacks kill 12 in Russia's Dagestan|work=Reuters|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref> |- |{{դրօշավորում|Եմէն}} || [[21 Մայիս]] [[2012]] || [[Սանայի Ռմբակոծութիւն (2012)|Սանայի ռմբակոծութիւն]], ահաբեկչական յարձակում Միասնութեան օրուայ ամենամեայ ռազմական շքերթին պատրաստուող եմէնեան բանակի զինուորականներուն դէմ || 101+ || 220+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[13 Յունիս]] [[2012]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Իրաքի Մէջ (13 Յունիս, 2012)|Ահաբեկչական յարձակումներ Իրաքի մէջ]], համաժամանակեայ ռմբակոծութիւններ եւ հրաձգութիւններ Իրաքի մէջ || 93 || 300 |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[29 Յունիս]] [[2012]] || Տիանցզինեան աւիաուղիներու 7554 չուերթ, օդահէնութեան ձախողուած փորձ 6 ույղուրներու կողմէ, որոնց ուղեւորները եւ ինքնաթիռի անձնակազմը կրնային յաջողութեամբ վնասազերծել || 2 || 14 |- |{{դրօշավորում|Պուլկարիա}} || [[18 Յուլիս]] [[2012]] || [[Պուրկասի Ինքնաշարժի Կայանի Ռմբակոծութիւն (2012)|Պուրգասի ինքնաշարժի կայանի ռմբակոծութիւն]] || 7 || 32 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[23 Յուլիս]] [[2012]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Իրաքի Մէջ (23 Յուլիս, 2012)|Ահաբեկչական յարձակումներ Իրաքի մէջ]] || 116 || 229 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[16 Օգոստոս]][[2012]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Իրաքի Մէջ (16 Օգոստոս, 2012)|Ահաբեկչական յարձակումներ Իրաքի մէջ]] || 128 || 417 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[9 Սեպտեմբեր]] [[2012]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Իրաքի Մէջ (9 Սեպտեմբեր, 2012)|Ահաբեկչական յարձակումներ Իրաքի մէջ]] || 108+ || 371+ |- |{{դրօշավորում|Լիպիա}} || [[11 Սեպտեմբեր]] [[2012]] || [[Պենղազիի ահաբեկչական յարձակում (2012)|Պենղազիի ահաբեկչական յարձակում]], ահաբեկչական յարձակում [[Պենղազի]]<nowiki/>ի ԱՄՆ հիւպատոսարանին վրայ<ref>[http://www.panarmenian.net/arm/news/123263/ Պենղազիի մէջ ԱՄՆ հիւպատոսարանին վրայ յարձակումը կազմակերպելու կասկածանքով ձերբակալուած են 50 հոգի]</ref> || 4 || 11 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 788+ || 2378+ |} ===2013=== [[Պատկեր:2013 Hyderabad blasts 11.jpg|thumb|upright|160px|Հիտըրապատի առաջին պայթումէն ետք]] [[Պատկեր:2013 Hyderabad blasts 1.JPG|thumb|upright|160px|Հիտըրապատի երկրորդ պայթումէն ժամեր անց]] [[Պատկեր:1st Boston Marathon blast seen from 2nd floor and a half block away.jpg|thumb|upright|160px|[[Պոսթոնի Ահաբեկչութիւն|Պոսթոնեան մարաթոնի առաջին պայթում]]էն վայրկեաններ ետք]] [[Պատկեր:Boston Marathon explosions (8652877581).jpg|thumb|upright|160px|Առաջին օգնութիւն տուժածներուն]] [[Պատկեր:Dzhokhar Tsarnaev.jpg|thumb|upright|160px|Ծոխար Ցարնաեւը]] [[Պատկեր:Remembering the victims of the Marathon Bombing-Copley Square.jpg|thumb|upright|160px|Պոսթոնի ահաբեկչութեան զոհերուն նուիրուած մոմավառութիւն]] [[Պատկեր:Lee Rigby Manchester tribute.jpg|thumb|upright|160px|Լի Ռիկպիի յիշատակին նուիրուած երթ [[Մանչեսթըր]] քաղաքին մէջ (2 Յունիս 2013)]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[10 Յունուար]] [[2013]] || [[Փաքիստանի Ահաբեկչական Յարձակումներ (10 Յունուար, 2013)|Փաքիստանի ահաբեկչական յարձակումներ]], ռմբակոծութիւններ Փաքիստանի մէջ || 130 || 270 |- |{{դրօշավորում|Ալճերիա}} || [[16 Յունուար]] [[2013]] || Ին Ամենասի Կազի հանքավայրի գրաւում, Ալ-Քայիտայի ծայրայեղականներու յարձակումը Ին Ամենասին մօտ տեղակայուած բնական կազի հանքավայրին վրայ. յարձակման արդիւնքով պատանդ վերցուցած էր շուրջ 600 աշխատող<ref>{{cite news|author=Տաթեւիկ Լազարյան |url=https://www.azatutyun.am/a/24878709.html |title=Ալճերիաում եւս 25 պատանդի մարմին է հայտնաբերվել |publisher=«Ազատություն լրատվական» |date=20 Յունուար, 2013 |accessdate=փետրվարի 28, [[2017]]}}</ref> || 67+ || անհայտ |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[16 Փետրուար]] [[2013]] || [[Քուեթայի Ռմբակոծութիւններ|Ռմբակոծութիւններ Քուեթայի մէջ (16 Փետրուար 2013)]] || 110 || 200 |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[21 Փետրուար]] [[2013]] || [[Հիտըրապատի Պայթումներ (2013)|Հիտըրապատի պայթումներ]], երկու ռումբեր պայթեցան, սպանուեցաւ 16 եւ վիրաւորուեցաւ՝ 119 քաղաքացի || 16 || 119 |- |{{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[15 Ապրիլ]] [[2013]] || [[Պոսթոնի ահաբեկչութիւն|Պոսթոնեան մարաթոնի ահաբեկչական գործողութիւն]], ներգաղթեալ չեչեն եղբայրներ [[Ծոխար եւ Թամերլան Ցարնաեւներ]]ու կողմէ Պոսթոնեան մարաթոնի վերջնագիծին վրայ տեղադրուած ռումբերու պայթում<ref>{{cite web |url=http://www.irates.am/hy/1366101138 |title=Ահաբեկչութիւն՝ Պոսթոնում |work=«irates.am» |date=16 Ապրիլ, 2013}}</ref> || 3 || 183<ref>{{cite news|author=Blog Post |url=http://usnews.nbcnews.com/_news/2013/04/22/17860373-officials-hospitalized-bombing-suspect-says-he-and-brother-acted-alone-motivated-by-religion?lite |title=Officials: Hospitalized bombing suspect says he and brother acted alone, motivated by religion |publisher=NBC |date=22 Ապրիլ, 2013 |accessdate=9 Մայիս, 2013}}</ref> |- |{{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[11 Մայիս]] [[2013]] || Ռեյհանլըի ռմբակոծութիւններ, ահաբեկչական յարձակումներ [[Թուրքիա|Թուրքիո]]<nowiki/>յ Հաթայ նահանգի Ռեյհանլը քաղաքին մէջ <ref>[http://yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=14240 Թուրքիայում ձերբակալվել է թուրք-սիրիական սահմանի մոտ ահաբեկչութեան գլխաւոր կասկածյալը]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «[[Երկիր Մեդիա]]»</ref> || 52 || 140 |- |{{դրօշավորում|Մեծ Բրիտանիա}} || [[22 Մայիս]] [[2013]] || Լի Ռիկպիի սպանութիւն, Անգլիոյ արքայական հրաձգային գունդի ռազմական թմբկահար Լի Ռիկպիի սպանութիւնը անգլիացի իսլամներ Մայքլ Ատըպոլճայի եւ Մայքլ Ատըպովալէի կողմէ<ref>[http://razm.info/21512 Ռազմական թմբկահարին սպանողները իրենց մեղքը չեն ընդունում]</ref> || 2<ref>{{cite news | url=http://www.news.com.au/world-news/two-shot-by-police-after-soldiers-hacking-death-near-royal-artillery-barracks-in-woolwich/story-fndir2ev-1226648801254 | title=Two shot by police after soldier hacked to death on street near Royal Artillery Barracks in Woolwich, London | publisher=news.com.au | accessdate=24 Մայիս, 2013 | archive-date=2019-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190403074556/https://www.news.com.au/world-news/two-shot-by-police-after-soldiers-hacking-death-near-royal-artillery-barracks-in-woolwich/story-fndir2ev-1226648801254 | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news|author=Benedict Moore-Bridger Justin Davenport |url=http://www.standard.co.uk/news/london/woolwich-machete-killing-two-men-shouting-allah-akbar-shot-by-police-as-soldier-is-beheaded-in-islamist-terror-attack-8627618.html |title=Woolwich suspect radicalised by hate preacher as MI5 admit both attackers were known to them – Crime – News – London Evening Standard |publisher=Standard.co.uk |accessdate=24 Մայիս, 2013}}</ref> || 0 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[23 Մայիս]] [[2013]] || Ակատեզի եւ Առլիտի յարձակումներ, արեւմտաափրիկեան ծայրայեղականներու ահաբեկչական յարձակումները [[Նիճերիա]]<nowiki/>յի Ակատեզ եւ Առլիտ շրջաններուն մէջ || 26 || 30+ |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[25 Մայիս]] [[2013]] || [[Լա Տեֆանսի Ահաբեկչութիւն (2013)|Լա Տեֆանսի ահաբեկչութիւն]], [[Փարիզ]]ի Տեֆանս արուարձանին մէջ իսլամ ծայրայեղականը դանակահարեց ֆրանսացի զինուորականի || 0 || 1 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[27 Մայիս]] [[2013]] || [[Ռմբակոծութիւններ Պաղտատի Մէջ (27 Մայիս, 2013)|Ռմբակոծութիւններ Պաղտատի մէջ]] || 71 || 224 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[15 Յունիս]] [[2013]] || [[Քուեթայի Ահաբեկչութիւն (Յունիս, 2013)|Քուեթայի ահաբեկչութիւն]], ահաբեկչական յարձակում «Լաշխար-է-Ճհանկուի» խմբաւորման կողմէ || 26 || 20+ |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[22 Յունիս]] [[2013]] || [[Քաշմիրի Հրաձգութիւն (2013)|Քաշմիրի հրաձգութիւն]], ուղեկցորդներու համազգեստով ծպտուած ահաբեկիչները Փաքիստանի Կիլկիթ Պատիստան բնակավայրին մօտ գտնուող լեռնագնացներու ճամբարին մէջ (Նանկա Փարպատ լերան մօտ) կրակ բացին լեռնագնաց զբօսաշրջիկներուն եւ տեղացի ուղեկցորդին վրայ || 11 || 2 |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[7 Յուլիս]] [[2013]] || Պոտհ Կայայի ռմբակոծութիւն, տասը ռումբ պայթեցան Հնդկաստանի Պոտհ Կայայի մէջ գտնուող [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի [[Համաշխարհային Ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] ցանկին մէջ ընդգրկուած Մահապոտհի տաճարային համալիրին մէջ || 0 || 5 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[13 Սեպտեմբեր]] [[2013]] || Ահաբեկչական յարձակում Հերաթի մէջ ԱՄՆ հիւպատոսարանին վրայ || 2 || 20 |- |{{դրօշավորում|Քենիա}} || [[21 Սեպտեմբեր]] [[2013]] || [[Ուեսթկեյթ Առեւտրական Կեդրոնի Ահաբեկչական Յարձակում|«Ուեսթկեյթ» առեւտրական կեդրոնի ահաբեկչական յարձակում]] || 67 || 175<ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/2014-pulitzer-prizes-winners-announced-coverage-boston-bombings-nsa-scandal-win-coveted-1571490|title=2014 Pulitzer Prizes Winners Announced, Coverage of Boston Bombings and NSA Scandal Win Coveted Journalism Awards|date=14 Ապրիլ, 2014|work=International Business Times}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/kenya-mall-attack-leaves-least-22-dead-al-shabaab-militants-claim-credit-1409238|title=Kenya Mall Attack Leaves At Least 22 Dead; Al-Shabaab Militants Claim Credit|date=21 Սեպտեմբեր, 2013|work=International Business Times}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/westgate-mall-nairobi-kenya-muslims-hostage-somalia-507879|title=Nairobi Westgate Mall Siege: Dozens of Hostages Seized by 20-Strong Islamic Terrorist Force|work=International Business Times UK}}</ref> |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[22 Սեպտեմբեր]] [[2013]] || Պեշավարի քրիստոնէական եկեղեցիի ահաբեկչական յարձակում, մահապարտ ահաբեկչական յարձակում [[Փաքիստան]]ի [[Պեշավար]] քաղաքի Կոհաթի Կեյթ թաղամասին մէջ գտնուող Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցիին մէջ, որուն հետեւանքով զոհուեցան 83 եւ վիրաւորուեցան՝ 250 հոգի<ref>{{cite news|url=https://www.azatutyun.am/a/25114066.html|title=Փաքիստանում քրիստոնեայները՝ ահաբեկիչների թիրախ|work=Ազատություն լրատվական}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.1in.am/216672.html|title=Փաքիստանի քրիստոնեական եկեղեցում ահաբեկչութեան զոհերի թիւը հասել է 80-ի (լուսանկարներ)|work=«1in.am»}}</ref> || 80-83 || 250 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[29 Սեպտեմբեր]] [[2013]] || Կուճպայի քոլեճի զանգուածային սպանութիւններ, «Պոքօ Հարամ» խմբաւորման իրականացուցած սպանդը [[Նիճերիա]]<nowiki/>յի Կուճպայի քոլեճի հանրակացարանին մէջ || 44 || 0 |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[28 Հոկտեմբեր]] [[2013]] || [[Թեանմենի Հրապարակի Սպանութիւններ (2013)|Թեանմենի հրապարակի սպանութիւններ]], Փեքինի Թեանմենի հրապարակին վրայ սպանուեցաւ 5 եւ վիրաւորուեցաւ 38 հոգի<ref>{{cite news|url=http://archive2.ankakh.com/?p=45979#sthash.cBkcatw4.dpuf|title=Պեկինի Տյանանմեն հրապարակում մարդկանց խմբի մէջ մեքենա է մխրճվել՝ կա հինգ զոհ եւ տասնյակ վիրավորներ|work=«Ankakh.com»}}</ref> || 5 || 38 |- |{{դրօշավորում|Եմէն}} || [[5 Դեկտեմբեր]] [[2013]] || [[Սանայի Ահաբեկչական Յարձակումներ (2013)|Սանայի ահաբեկչական յարձակումներ]] || 56 || 162 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 768+ || 1839+ |} ===2014=== [[Պատկեր:Nyanya bombing VOA.jpg|thumb|upright|160px|Ապուճայի ահաբեկչութենէն տուժած քաղաքացին հիւանդանոցին մէջ]] [[Պատկեր:Har Nof synagogue attack.jpg|thumb|upright|160px|Երուսաղէմի սինակոկի յարձակումներէն ետք]] [[Պատկեր:Bruxelles rue des Minimes 21.jpg|thumb|upright|160px|Պրիւսելի Հրէական թանգարանի շէնքը]] [[Պատկեր:Grozny Publishing House on fire.webm|thumb|upright|160px|Հրաձգութիւն Կրոնզիի մէջ (տեսանիւթ)]] [[Պատկեր:Sydney hostage crisis crowds.jpg|thumb|upright|160px|[[Ահաբեկչութիւն Սիտնիյի Մէջ|Սիտնիի ահաբեկչութեն]]<nowiki/>էն վայրկեաններ վերջ]] [[Պատկեր:(1)Lindt Cafe siege two days later 014a.jpg|thumb|upright|160px|«Lindt» սրճարանի տարածքը ահաբեկչական յարձակումէն երկու օր ետք]] [[Պատկեր:Field of flowers, Martin Place, Sydney.jpg|thumb|upright|160px|Ծաղկեփունջեր Սիտնիի ահաբեկչութեան զոհերուն յիշատակին]] [[Պատկեր:Army Public School.jpg|thumb|upright|160px|Պեշավարի դպրոցը]] [[Պատկեր:Candlelight vigil in London for the victims of the Peshawar school siege..jpg|thumb|upright|160px|[[Պեշավարի Դպրոցի Ահաբեկչութիւն|Պեշավարի դպրոցի ահաբեկչութեան]] զոհերուն նուիրուած մոմավառութիւն [[Լոնտոն]]<nowiki/>ի մէջ]] [[Պատկեր:Candle march against Peshwar attacks in Ambala, Haryana, India3.jpg|thumb|upright|160px|Ուսանողներու մոմերով երթը Հնդկաստանի Ամպալա քաղաքին մէջ՝ նուիրուած Պեշավարի զոհերուն յիշատակին]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[19 Յունուար]] [[2014]] || Պաննուի ռմբակոծութիւն, յարձակում [[Թալիպան]]<nowiki/>ի կողմէ ||26 || 38 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[14 Փետրուար]] [[2014]] || Պոռնոյի կոտորած || 200+<ref>{{cite news|url=http://news.biharprabha.com/2014/05/over-200-killed-in-boko-haram-led-attack-in-nigerian-town/|title=Over 200 killed in Boko Haram Led Attack in Nigerian Town|work=The Biharprabha News|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref> || |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[1 Մարտ]] [[2014]] || [[Քունմինի Յարձակումներ (2014)|Քունմինի յարձակումներ]], 8 հոգինոց զինուած յարձակում [[Քունմին]]<nowiki/>ի կայարանի [[Խաղաղ Բնակչութիւն|խաղաղ բնակչութեան]] վրայ || 28 || 143 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[14 Ապրիլ]] [[2014]] || [[Ապուճայի Ահաբեկչութիւն (14 Ապրիլ, 2014)|Ապուճայի ահաբեկչութիւն]], «Պոքօ Հարամ»ի կողմէ իրագործուած ռմբակոծութիւններ [[Ապուճա]]<nowiki/>յի մէջ || 88+ || 200+ |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[30 Ապրիլ]] [[2014]] || [[Ուրումչիի Ահաբեկչական Յարձակումներ (Ապրիլ, 2014)|Ուրումչիի ահաբեկչական յարձակումներ]], յարձակումներ եւ ռմբակոծութիւններ Ուրումչիի երկաթուղային կայարանին մէջ || 3 || 79 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[20 Մայիս]] [[2014]] || [[Ճոսի Ահաբեկչութիւն (2014)|Ճոսի ռմբակոծութիւններ]] || 118<ref name=Jos>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-africa-27493940|title=BBC News – Nigeria bombings: 'Death toll passes 100'|work=BBC News|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref> || 56+<ref name=Jos /> |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[22 Մայիս]] [[2014]] || [[Ուրումչիի Ահաբեկչական Յարձակումներ (Մայիս, 2014)|Ուրումչիի ահաբեկչական յարձակումներ]], Ուրումչիի մէջ 5 ահաբեկիչ տեղափոխող երկու SUV մեքենաներ կը մխրճուին քաղաքի կեդրոնական շուկայի շարքերուն մէջ եւ մեքենայէն մարդոց բազմութեան մէջ պայթուցիկ նիւթեր կը նետեն<ref>[http://www.aysor.am/am/news/2014/05/22/china-blast/793852 Ուրումչի քաղաքին մէջ պայթումի հետեւանքով զոհուած է 31 հոգի (Տեսանիւթ)]</ref><ref>[http://razm.info/44453 Ահաբեկչութիւն Չինաստանի Սինցզեան նահանգին մէջ. կան զոհեր]</ref> || 39 || 90+ |- |{{դրօշավորում|Պելճիքա}} || [[24 Մայիս]] [[2014]] || Պրիւսելի Հրէական թանգարանի հրաձգութիւն, երկու ահաբեկիչ կրակ կը բանան Պրիւսելի Հրէական թանգարանին մէջ, որուն պատճառով կը սպանուի 4 հոգի<ref>[https://www.1in.am/1304361.html Պրիւսելի Հրեական թանգարանին մէջի հրաձգութիւնը ահաբեկչութիւն է. Պելճիքա]</ref> || 4 || 0 |- |{{դրօշավորում|Չինաստան}} || [[28 Յուլիս]] [[2014]] || Դանակներով եւ կացիններով զինուած յանձնախումբը Էլիքի շրջանին մէջ յարձակեցաւ ոստիկանական բաժանմունքի եւ շարք մը կառավարական գրասենեակներու վրայ. մէկ մասը նոյնիսկ հասաւ Հուանկտի բնակավայր՝ յարձակելով անցորդներուն վրայ եւ ճանապարհին ջախջախելով մեքենաները<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-08/10/c_133546149.htm|title=China Focus: 18 Xinjiang terrorist rioting suspects surrender|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> || 37 || 13 |- |{{դրօշավորում|Սուրիա}} || [[Օգոստոս]] [[2014]] || [[Իրաքի Եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութիւն|Իրաքի եւ արեւելքի իսլամական պետութեան]] (ԻԼԻՊ) ծայրայեղականները Տէյր-էլ-Զորի մարզին մէջ զանգուծային սպանդի ենթարկեցին Շայթաթ 700 սուննի արաբներ<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/syria-tribal-revolt-against-islamic-state-ignored-fueling-resentment/2014/10/20/25401beb-8de8-49f2-8e64-c1cfbee45232_story.html|title=Syria tribal revolt against Islamic State ignored, fueling resentment|work=Washington Post|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.panorama.am/am/news/2014/12/18/der-zor/145665|title=Տեր Զորի մէջ զանգուածային գերեզմանատուն յայտնաբերուած է|work=Panorama.am|accessdate=28 Փետրուար, 2017}}</ref> || 700 || |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[15 Օգոստոս]] [[2014]] || [[Ահաբեկչական Յարձակում Քուէթայի Օդային Կայանին Վրայ (2014)|Ահաբեկչական յարձակում Քուէթայի օդային կայանին վրայ]] || 12 || |- |{{դրօշավորում|Աւստրալիա}} || [[23 Սեպտեմբեր]] [[2014]] || [[:en:2014 Endeavour Hills stabbings|Դանակահարութիւններ Էնտիէյվըր Հիլզի մէջ]], զինուած յարձակում [[Մելպուրն]] Էնտիէյվոր Հիլզ թաղամասին մէջ. աֆղանական արմատներով աւստրալիացի Նուման Հայտըրը դանակահարեց հակահաբեկչական ծառայութեան երկու սպայի եւ սպանուեցաւ ոստիկանական ուժերուն կողմէ<ref name=time>{{cite news|last1=Neubauer|first1=Ian Lloyd|title=A Teenage Terrorism Suspect Is Shot Dead in Australia After Attacking Police|url=http://time.com/3423975/isis-australia-melbourne-police-terrorism-suspect-abdul-numan-haider/|accessdate=24 Սեպտեմբեր 2014|work=TIME|date=24 Սեպտեմբեր, 2014|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203404/http://time.com/3423975/isis-australia-melbourne-police-terrorism-suspect-abdul-numan-haider/|dead-url=yes}}</ref> || 1 || 2 |- |{{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[5 Հոկտեմբեր]] [[2014]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Կրոնզիի Մէջ (2014)|Պայթումներ եւ հրաձգութիւններ Կրոնզիի մէջ]], ահաբեկչական յարձակումներ Չեչնիայի մայրաքաղաք [[Կրոնզի]]<nowiki/>ի մէջ || 6 || 12<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-29498909|title=BBC News – Five killed in suicide bombing in Chechen capital|work=BBC News|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref> |- |{{դրօշավորում|Քանատա}} || 20 [[Հոկտեմբեր]] [[2014]] || [[Սեն-Ժան-Սյուր-Ռիշելյեի յարձակում|Սեն-Ժան-Սիւր-Ռիշելիէի յարձակում]], միայնակ գործող ահաբեկիչը սեփական մեքենայով մահացու վրայերթի ենթարկեց երկու քանատացի զինուորի || 1 || 1 |- |{{դրօշավորում|Քանատա}} || [[22 Հոկտեմբեր]] [[2014]] || [[Փառլամընթ Հիլի Հրաձգութիւն (2014)|Փառլամընթ Հիլի հրաձգութիւն]], միակը գործող ահաբեկիչը պատերազմի զոհերու յուշահամալիրին մօտ մահացու վիրաւորեց մէկ զինուորի, այնուհետեւ յարձակեցաւ խորհրդարանին վրայ<ref name="Ottawa">{{cite news | url=http://www.theglobeandmail.com/news/national/suspected-killer-in-ottawa-shootings-had-a-disturbing-side/article21252419/ | title=Suspected killer in Ottawa shootings had religious awakening | publisher=theglobeandmail | work=The Globe and Mail | date=22 Հոկտեմբեր, 2014 | accessdate=25 Հոկտեմբեր, 2014 | author=Colin Freeze}}</ref> || 1 || 3 |- |{{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[22 Հոկտեմբեր]] [[2014]] || Համասի ահաբեկիչը սեփական ինքնաշարժով մահացու վրայերթի ենթարկեց Երուսաղէմի երկաթուղային կայարանին մէջ գտնուող քաղաքացիներուն || 2 || 8<ref name="timeofi">[http://www.timesofisrael.com/second-victim-of-jerusalem-terror-attack-succumbs-to-wounds/ "Second victim of Jerusalem attack succumbs to wounds"], վերցված է` 18 Ապրիլ, 2015.</ref> |- |{{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[23 Հոկտեմբեր]] [[2014]] Ֆարուք Նիւ Եորք |[[:en:2014 Queens hatchet attack|Յարձակումներ Քուինզի մէջ (2014)]], Զեյլ Թոմսընը (նաեւ յայտնի որպէս` Զայիմ Ֆարուք Ապտուլ-Մալիք), կացինով յարձակեցաւ Նիւ Եորքի ոստիկանութեան չորս աշխատակիցի վրայ` ծանր վիրաւորանք հասցնելով ոստիկաններէն մէկուն գլուխի ետեւի բաժնին մէջ<ref>{{cite news|author1=WILLIAM K. RASHBAUM|author2=MICHAEL SCHWIRTZ| lastauthoramp=yes|url=https://www.nytimes.com/2014/10/25/nyregion/man-who-attacked-police-with-hatchet-ranted-about-us-officials-say.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&version=HpSum&module=first-column-region&region=top-news&WT.nav=top-news |title=Hatchet Assailant Killed by Police Advocated Jihad|publisher=''The New York Times''|date=24 Հոկտեմբեր, 2014|accessdate=24 Հոկտեմբեր, 2014}}</ref> || 0 || 5<!--4 ոստիկան եւ 1 խաղաղ բնակիչ--> |- |{{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[5 Նոյեմբեր]] [[2014]] || [[Երուսաղէմի Յարձակումներ (Նոյեմբեր, 2014)|Երուսաղէմի յարձակումներ]], Համասի ծայրայեղականը շատ արագ վարելով բեռնատար ինքնաշարժը, վրայերդի կ'ենթարկէ անցորդներուն || 4 || 13 |- |{{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[18 Նոյեմբեր]] [[2014]] || [[Ահաբեկչական Յարձակում Երուսաղէմի Սինակոկին Վրայ (2014)|Ահաբեկչական յարձակում Երուսաղէմի սինակոկին վրայ]] || 5 || 7 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[28 Նոյեմբեր]] [[2014]] || [[Քանօյի Ռմբակոծութիւն (2014)|Քանոյի ռմբակոծութիւն]], ահաբեկչական յարձակում [[Նիճերիա]]յի [[Քանօ]] քաղաքին մէջ || 120 || 260<ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/news/1147526/suicide-bombers-gunmen-kill-64-at-prominent-nigeria-mosque|title=Suicide bombers, gunmen kill 64 at prominent Nigeria mosque|author=AFP|publisher=|accessdate=29 Նոյեմբեր 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-africa-30250950|title=BBC News – Nigeria unrest: Kano mosque attack kills dozens|work=BBC News|accessdate=29 Նոյեմբեր 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/11/bomb-explodes-outside-nigeria-mosque-20141128142253350550.html|title=Scores killed in Nigeria mosque blasts|author=Al Jazeera and agencies|publisher=|accessdate=29 Նոյեմբեր 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2014/11/28/us-nigeria-violence-idUSKCN0JC1DS[[2014]]1128|title=Bombs, gunfire kill 81 at crowded mosque in Nigeria's Kano|work=Reuters|accessdate=29 Նոյեմբեր 2014}}</ref> |- || {{դրօշավորում|Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ}} || [[1 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Ապու Տապի]]<nowiki/>ի առեւտրական կեդրոններէն մէկուն զուգարանին մէջ փարանճա կրող կինը մահացու կը դանակահարէ ամերիկացի ուսուցիչի. ետքը կինը ռումբ կը տեղադրէ եգիպտաամերիկացի բժիշկի տան բակին մէջ<ref>http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/ibolya-ryan-murder-uae-executes-woman-who-murdered-us-teacher-inside-shopping-mall-10385049.html</ref><ref>http://www.dailymail.co.uk/news/article-3158898/UAE-executes-woman-convicted-US-teachers-murder.html</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/nation/crime/terrorist-ideologies-guided-mall-murder-suspect|title=Terrorist ideologies guided mall murder suspect - Khaleej Times|last=(Wam)|website=www.khaleejtimes.com|access-date=2016-12-15}}</ref> || 1 | |- |{{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[4 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Կրոնզիի Յարձակումներ (2014)|Կրոնզիի յարձակումներ]]<ref>[http://www.svoboda.org/content/article/26724511.html Атака на Грозный], svoboda.org, 6 Դեկտեմբեր, 2014</ref> || 26 || |- |{{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}} || [[9 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Հանրակառքի Ռմբակոծում Պուքիտնոնի Մօտ (2014)|Հանրակառքի ռմբակոծում Պուքիտնոնի մօտ]] || 11 || 43 |- |{{դրօշավորում|Աւստրալիա}} || 15-16 [[Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Ահաբեկչութիւն Սիտնիյի Մէջ|Սիտնիի ահաբեկչութիւն]], 49 տարեկան իրանցի Մոնիս Հարոնը Սիտնիի գործարար կեդրոնի մօտ պատանդ կ'առնէ «Lindt» տուրմի սրճարանին 10 յաճախորդը եւ 8 աշխատակիցը. նախապէս Նոր Հարաւային Ուէյլզ նահանգի ոստիկանութիւնը իրողութիւնը դիտարկած է որպէս զինուած յարձակում, սակայն ի վերջոյ որակած է ահաբեկչական գործողութիւն. յարձակման ահաբեկչական բնոյթը մինչեւ օրս կը վիճարկուի || 3 || 4 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[16 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || Պեշավարի դպրոցի ահաբեկչութիւն, «Թալիպան» շարժման ծայրայեղականները կը գրաւեն Պեշավար քաղաքի դպրոցը` պատանդ վերցնելով մօտ 500 աշակերտի եւ ուսուցիչի. յարձակման հետեւանքով կը սպանուի մօտ 140 հոգի, մեծ մասը` աշակերտներ<ref>{{cite news|url=http://womennet.am/%D5%BA%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A9%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A2%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%AF%D5%B4%D5%A1%D5%B6-%D5%A6%D5%B8%D5%B0/|title=Փաքիստանում թալիբների հարձակման զոհ են դարձել 140 դպրոցականներ/ լրացված|date=16 Դեկտեմբեր, 2014|work=womennet.am|accessdate=1 Մարտ, 2017|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921092651/http://womennet.am/%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%ab%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a9%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b1%d5%a1%d5%af%d5%b4%d5%a1%d5%b6-%d5%a6%d5%b8%d5%b0/|dead-url=yes}}</ref> || 140<ref name=peshawarschool>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/12/17/world/asia/taliban-attack-pakistani-school.html|title=Taliban Besiege Pakistan School, Leaving 145 Dead|date=17 Դեկտեմբեր, 2014|work=[[The New York Times]]|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> || |- |{{դրօշավորում|Եմէն}} || [[16 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || Ռատայի ռմբակոծութիւններ, երկու մահաապարտ ահաբեկիչ, պայթուցիկներով բեռնուած ինքնաշարժները մխրճեցին շիա իսլամ ապստմաբներու վրայ || 26<ref>{{cite news|author= Ahmed al-haj|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/amnesty-urges-yemen-probe-activist-killing-27627957 |title=2 Bombers Kill 26 Including 16 Students in Yemen |agency=Associated Press |date=16 Դեկտեմբեր, 2014 |accessdate=16 Դեկտեմբեր, 2014}}</ref> | |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[18 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Կումսուրիի Առեւանգումներ (2014)|Կումսուրիի առեւանգումներ]], «Պոքօ հարամ» խմբաւորման խռովարարները Կումսուրի գիւղական համայնքին մէջ սպանեցին 32 տղամարդու եւ առեւանգեցին առնուազն 185 կանանց եւ երեխաներու || 32<ref>{{cite news|author1=Aminu Abubakr |author2=Ben Brumfield |lastauthoramp=yes|url=http://edition.cnn.com/2014/12/18/world/africa/nigeria-boko-haram-kidnapping/index.html?iref=allsearch |title=2 Boko Haram kidnaps 185 women and children, kills 32 people |publisher=CNN |date=18 Դեկտեմբեր, 2014}}</ref> | |- |{{դրօշավորում|Սուրիա}} || [[18 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || Սուրիայի արեւելքին մէջ կը յայտնաբերուի [[Իրաքի Եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութիւն|Իրաքի եւ արեւելքի իսլամական պետութեան]] (ԻԼԻՊ) ծայրայեղականներուն կողմէ ալ-Շայթաթ ցեղի շուրջ 230 մարդու զանգուածային գերեզմանոց<ref>{{cite news|url=https://news.vice.com/article/mass-grave-found-in-eastern-syria-suspected-to-hold-bodies-of-230-tribesmen-killed-by-islamic-state?utm_source=vicenewsfb|title=Mass Grave Found in Eastern {{դրօշավորում|Սուրիա}} Suspected to Hold Bodies of 230 Tribesmen Killed by Islamic State|work=VICE News|accessdate=7 Յունուար, 2015|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818231006/https://news.vice.com/article/mass-grave-found-in-eastern-syria-suspected-to-hold-bodies-of-230-tribesmen-killed-by-islamic-state?utm_source=vicenewsfb|dead-url=yes}}</ref> || 230 || |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[20 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Դանակահարութիւններ Թուրի Ոստիկանատունին Մէջ (2014)|Դանակահարութիւններ Թուրի ոստիկանատան մէջ]], զինուած տղամարդը «Ալահու Աքպար» բացագանչելով կը մտնէ[[ Ֆրանսա]]<nowiki/>յի [[Թուր (քաղաք)|Թուր]] քաղաքի ոստիկանութեան բաժանմունք եւ կը վիրաւորէ երեք ոստիկան, որմէ ետք կը սպանուի ոստիկանական ուժերուն կողմէ<ref name="msafps">[http://www.news.com.au/world/europe/suspected-islamic-fanatic-shot-dead-after-stabbing-three-police-officers/story-fnh81p7g-1227163301575 "The man, shouting "Allahu Akbar" ("God is great" in Arabic), attacked the police station in Joue-les-Tours"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914221852/http://www.news.com.au/world/europe/suspected-islamic-fanatic-shot-dead-after-stabbing-three-police-officers/story-fnh81p7g-1227163301575 |date=2015-09-14 }}, Retrieved 9 Մայիս, 2015.</ref> || 1 || 3 |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[21 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Տիժոնի Յարձակումներ (2014)|Տիժոնի յարձակումներ]], [[Ֆրանսա]]<nowiki/>յի [[Տիժոն]] քաղաքին մէջ անյայտ անձ մը «Ալահու Աքպար» բացագանչելով սեփական ինքնաշարժով վրայերդի կ'ենթարկէ անցորդներուն || 0 || 11 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[22 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || «Պոքօ հարամ» խմբաւորման ծայրայեղականները կը ռմբակոծեն Նիճերիայի Կոմպէ քաղաքի ինքնաշարժի կայանը || 20+<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/12/deadly-blast-at-nigeria-bus-station-20141222122023301934.html|title=Dozens killed in Nigeria bomb blasts|author=Al Jazeera and agencies|publisher=|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref> || |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[Դեկտեմբեր]] [[2014]] || Իրաքի սուննիաբնակ ալ-Անպար նահանգին մէջ Իսլամական պետութեան զինեալները մահապատժի կ'ենթարկեն 150 կնոջ, որոնք մերժած էին անոնց հետ ամուսնանալ. սպանուած կիներէն շատերը այդ պահուն յղի էին<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Isis-executes-150-women-for-refusing-to-marry-militants-and-buries-them-in-mass-graves/articleshow/45550919.cms?intenttarget=no&utm_source=TOI_AShow_OBWidget&utm_medium=Int_Ref&utm_campaign=TOI_AShow|title=Isis 'executes 150 women for refusing to marry militants' and buries them in mass graves|work=The Times of India|accessdate=7 Յունուար, 2015}}</ref> || 150 || |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[24 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || [[Պաղտատ]]<nowiki/>էն 25 քմ. դէպի հարաւ գտնուող Մատայէն շրջանին մօտ մահապարտ ահաբեկիչի ինքնզինք պայթեցնելուն հետեւանքով կը սպանէ 33 հոգի եւ կը վիրաւորէ 55 հոգի<ref>{{cite news|author= Kevin Liffey|url=http://www.reuters.com/article/2014/12/24/us-mideast-crisis-iraq-idUSKBN0K20GZ20141224 |title=2 Suicide bomber kills 33 people south of Baghdad |publisher=Reuters}}</ref> || 33 || 55 |- |{{դրօշավորում|Սոմալի}} || [[25 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || «Ալ-Շապապ» խմբաւորման յարձակումը Սոմալի մայրաքաղաք [[Մոքատիշօ|Մոկատիշո]]<nowiki/>յի մէջ |9<ref>{{cite news|author= VOA News|url=http://www.voanews.com/content/militants-attack-somalia-peacekeepers-base/2573338.html |title=2 Al-Shabab Attack in Mogadishu Leaves 9 Dead, AU Mission Says |publisher=[[Ամերիկայի ձայն|Voice of America]]}}</ref> || |- |{{դրօշավորում|Քամերուն}} || [[28 Դեկտեմբեր]] [[2014]] || «Պոքօ Հարամ» խմբաւորման յարձակումը քամերունեան գիւղի վրայ |30<ref>{{cite news|author= SAPA News|url=http://www.news24.com/Africa/News/Boko-Haram-slaughter-dozens-in-Cameroon-village-20141228 |title=2 Boko Haram slaughter dozens in Cameroon village |publisher=News 24}}</ref> || |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր || 2120+ || |} ===2015=== [[Պատկեր:Charlie-Hebdo-2015-11.JPG|thumb|upright|160px|«[[Չառլի ՀԷպտօ]]» երգիծական թերթի խմբագրութիւնը [[Չառլի ՀԷպտօյի Հրաձգութիւն|ահաբեկչական յարձակում]]<nowiki/>էն երկու ժամ ետք]] [[Պատկեր:Saïd et Chérif Kouachi.jpg|thumb|upright|160px|[[Չառլի ՀԷպտօյի Հրաձգութիւն|Չառլի ՀԷպտոյի իահաբեկաչական յարձակում]]<nowiki/>ը իրականացուցած եղբայրներ Սայիտ եւ Շերիֆ Քուաշիները]] [[Պատկեր:Hommage à Ahmed Merabet.JPG|thumb|upright|160px|Չառլի ՀԷպտոյի զոհերուն նուիրուած մոմավառութիւն [[Փարիզ]]<nowiki/>ի մէջ]] [[Պատկեր:The French Tricolored Flag is on Display Outside the Hyper Cacher Kosher Market (16291418132).jpg|thumb|upright|160px|Հրէական խանութի մօտ հաւաքուած ծաղկեփունջեր]] [[Պատկեր:Omar Abdel Hamid El-Hussein.jpg|thumb|upright|160px|Քոփընհակընի ահաբեկչական յարձակումները իրականացուցած Օմար Ապտըլ Համիտ էլ-Հուսէյնը]] [[Պատկեր:The Press @ Krudttønden -cphshootings (16350275819).jpg|thumb|upright|160px|Լրագրողները դէպքի վայրին մէջ ([[Քոփընհակըն]])]] [[Պատկեր:Bardo Museum(95).jpg|thumb|upright|160px|Պարտոյի ազգային թանգարանի յարձակման զոհերուն յուշատախտակը]] [[Պատկեր:Chattanooga-Shooting-Map.png|thumb|upright|160px|Չատտանուգայի առաջին եւ երկրորդ հրաձգութիւնները ցոյց տուող քարտէս]] [[Պատկեր:2015 Suruç bombing in Turkey.jpg|thumb|upright|160px|Դատաբժշկական փորձագէտները [[Սուրուչի Ահաբեկչութիւն (2015)|Սուրուչի ահաբեկչութեն]]<nowiki/>էն ետք]] [[Պատկեր:Merasîma Oxirkirina Qurbanîyên Êrîşa Pirsûsê 16.jpg|thumb|upright|160px|Երթի մասնակիցները կը պահեն Սուրուչի մահապարտ յարձակումներու զոհերուն լուսանկարները]] [[Պատկեր:Salah Abdeslam (cropped).jpg|thumb|upright|160px|Փարիզի ահաբեչութեան կազմակերպիչ-իրականացնողներէն [[Սալահ Ապտըլսալամ]]<nowiki/>ը]] [[Պատկեր:Paris Shootings - The day after (22593744177).jpg|thumb|upright|160px|Ոստիկանական ուժերը՝ յարձակման ենթարկուած «Պաթաքլան» թատրոնի տարածքին մէջ (14 Նոյեմբեր 2015)]] [[Պատկեր:Syed Rizwan Farook.png|thumb|upright|160px|Սան Պէրնարտինոյի հրաձգութիւնը իրականացուցած Ռիզուան Ֆարուքը]] [[Պատկեր:Captured ISIL fighter in Saladin Governorate (4).jpg|thumb|upright|160px|Իրաքի զինուած ուժերու կողմէ գերեվարուած ԻՊ զինեալ]] {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Վայր ! scope="col" | Ամիս ! scope="col" class="unsortable" | Նկարագրութիւն ! scope="col" | Զոհեր ! scope="col" | Վիրաւորուածներ |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[5 Յունուար]] [[2015]] || Պայթուցիկներով զինուած մեքենանան կը պայթեցուի Աֆղանիստանի Եւրամիութեան ոստիկանական առաքելութեան (EUPOL) գրասենեակին մօտ. Թալիպանը ստանձնեց գործողութեան պատասխանատուութիւնը<ref name="kaepsb">[http://www.dailymail.co.uk/wires/ap/article-2897016/Afghan-official-offers-details-New-Years-Eve-deaths.html "Suicide bomber hits European police in Kabul; 1 dead"], վերցված է՝ 26 Ապրիլ, 2015.</ref> || 1 || 16 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[6 Յունուար]] [[2015]] || Երկու մահապարտ ահաբեկիչ կը յարձակին [[Իրաք]]<nowiki/>ի ալ-Ճուպպա շրջանի մզկիթին վրայ. յարձակումներուն հետեւանքով կը սպանուի 25 (10 զինուոր, եւ անվտանգութեան 13 աշխատակից) եւ կը վիրաւորուի 21 հոգի<ref name="akgddg">[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Jan-06/283209-suicide-bombings-clashes-kill-23-in-iraqs-anbar-officers.ashx "Suicide bombings, clashes kill 23 in Iraq's Anbar: officers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810014327/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2015/Jan-06/283209-suicide-bombings-clashes-kill-23-in-iraqs-anbar-officers.ashx |date=2017-08-10 }}, Retrieve 29 Ապրիլ, 2015.</ref> || 25 || 21 |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || 7-9 [[Յունուար]] [[2015]] || [[Իլ Տօ Ֆրանսի ահաբեկչական յարձակումներ (Յունուար, 2015)|Իլ տօ Ֆրանսի ահաբեկչական յարձակումներ]], ընդհանուր առմամբ` 5 ահաբեկչական յարձակում [[Ֆրանսա]]<nowiki/>յի Իլ տօ Ֆրանս շրջանին մէջ, որոնց հետեւանքով սպանուեցաւ 17 հոգի (3-ը զինեալներ) եւ վիրաւորուեցաւ 22 հոգի || 20 ||22 |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[7 Յունուար]] [[2015]] || Չառլի ՀԷպտոյի հրաձգութիւն, ահաբեկչական յարձակում «[[Չառլի ՀԷպտօ]]» երգիծական շաբաթաթերթի խմբագրութեան վրայ. Սայիտ եւ Շերիֆ Քուաշիները զինուած «Քլաշնիքով» տեսակի զէնքով, «[[Թաքպիր|Ալլահու Աքպար]]» բացագանչելով կը մտնեն պարբերականի գրասենեակ՝ սպանելով 12 եւ վիրաւորելով 10 հոգի<ref name="ՍԻՎԻԼՆԵԹ1">{{cite web |url=http://civilnet.am/2015/01/09/france-terror-operation/#.VLDI7KhdXh4 |title=Փարիզի ահաբեկչութեան կասկածյալները պատանդ են վերցրել |work=«Սիվլինեթ» |date=հունվարի 9, 2015 |accessdate=2017-08-13 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305105510/http://civilnet.am/2015/01/09/france-terror-operation/#.VLDI7KhdXh4 |dead-url=yes |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305105510/http://civilnet.am/2015/01/09/france-terror-operation/#.VLDI7KhdXh4 |deadurl=yes }}{{ref-hy}}</ref>. եղբայրները կ'ոչնչացուին յատուկ նշանակութեան ջոկատի կազմակերպած գրոհի ժամանակ || 12 || 10 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[8 Յունուար]] [[2015]] || [[Պակայի զանգուածային սպանութիւններ (2015)|Պակայի զանգուածային սպանութիւններ]], Նիճերիայի հիւսիսը գնտուող Պակա շրջանին մէջ «Պոքօ Հարամ» խմբաւորման զինեալները զանգուածային սպանդի ենթարկեցին աւելի քան 200 բնակիչի<ref>[http://www.channel4.com/news/hundreds-feared-killed-by-boko-haram-in-nigeria Hundreds feared killed by Boko Haram in Nigeria] - Channel 4 News</ref> ||200+ ||-- |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[9 Յունուար]] [[2015]] || Վենսենեան դարպասներու ահաբեչութիւն, զինեալը կը մտնէ Փարիզի Վենսենեան դարպասներ շրջանին մէջ գտնուող խանութը, կրակ կը բանայ եւ պատանդներ կ'առնէ, հետագային կը գիտցուի, որ յարձակողը Ամետի Քուլիպալին էր` Քուաշի եղբայրներուն ծանօթը<ref>[http://newsarmenia.am/am/news/society/society-20150210-43162620/ Ոստիկանութիւնը Փարիզում ձերբակալել է մեքենաների վրա «հրեա» գրող տղահոգիուն]</ref> || 4 || 9 |- || {{դրօշավորում|Լիբանան}} || [[10 Յունուար]] [[2015]] || [[:en:2015 Jabal Mohsen suicide attacks|Ժապալ Մոհսընի մահապարտ ահաբեկչական յարձակումներ]] || 9 || 30+ |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[29 Յունուար]] [[2015]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Սինայի Թերակղզիին Մէջ (Յունուար, 2015)|Ահաբեկչական յարձակումներ Սինայի թերակղզիին մէջ]] ||44 ||- |- | {{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[30 Յունուար]] [[2015]] || Փաքիստանի հարաւը գտնուող շիա իսլամական մզկիթին մէջ մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթման հետեւաքով կը սպանուի շուրջ 55 եւ կը վիրաւորուի 59 հոգի<ref>{{cite news|first=Saba|last=Imtiaz |url=https://www.nytimes.com/2015/01/31/world/asia/blast-kills-scores-at-mosque-in-southern-pakistan.html |title=Explosion Kills Dozens at Shiite Mosque in Pakistan |date=30 Յունուար 2015|work=[[New York Times]]}}</ref> || 55+ || 59+ |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[13 Փետրուար]] [[2015]] || Փեշվարի արուարձաններէն մէկուն մէջ, Ուրբաթ օրուան աղօթքներու ժամանակ, երկու զինեալ ներխուժած են շիա իսլամական մզկիթ եւ սպանած մօտ 19 հաւատացեալի<ref>{{cite news|first=Ismail|last=Khan |url=https://www.nytimes.com/2015/02/14/world/asia/suicide-attackers-stage-deadly-assault-on-pakistani-mosque.html?_r=0 |title=Suicide Attackers Kill 19 in Assault on a Shiite Mosque in Pakistan |date=13 Փետրուար 2015|work=New York Times}}</ref> ||19 ||40+ |- |{{դրօշավորում|Դանիա}} || 14-15 [[Փետրուար]] [[2015]] || [[Քոփընհակընի ահաբեկչութիւն (2015)|Քոփընհակընի ահաբեկչական յարձակումներ]], զինեալը կրակ կը բանայ Քոփընհակընի սրճարաններէն մէկուն մէջ, այնուհետեւ կը յարձակի Մեծ սինանկոկին վրայ` սպանելով երկու քաղաքացի եւ վիրաւորելով հինգ հոգի<ref>{{cite news|first=Heather|last=Saul |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/three-police-shot-in-copenhagen-during-blasphemy-debate-as-french-ambassador-speaks-10046360.html |title=Copenhagen shooting: One dead and three police shot during blasphemy debate organised by cartoonist Lars Vilk |date=14 Փետրուար 2015|work=The Independent}}</ref> ||2 ||5 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[7 Մարտ]] [[2015]] || Մայտուկուրիի մահապարտ ահաբեկչութիւն, Նիճերիայի հինգ մահապարտ ինքնապայթումներուն հետեւանքով կը սպանուի 58 եւ կը վիրաւորուի 143 հոգի || 58 || 143 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[15 Մարտ]] [[2015]] || Լահորի երկու եկեղեցիներուն վրայ կատարուած մահապարտ ահաբեկչական յարձակումներուն հետեւանքով կը սպանուի առնուազն 15 հոգի<ref>{{cite news | url=https://news.yahoo.com/twin-blasts-near-church-wound-27-eastern-pakistan-074230869.html | title=Suicide bombers kill 15 people outside Pakistani churches | date=16 Մարտ, 2015 | accessdate=2 Ապրիլ, 2015 |publisher=news.yahoo.com}}</ref> ||15 || |- |{{դրօշավորում|Թունիս}} || [[18 Մարտ]] [[2015]] || Պարտոյի ազգային թանգարանի ահաբեկչական յարձակում, Թունիսի Պարտօ քաղաքին մէջ ԻԼԻՊ-ի զինեալները կը յարձակին ազգային թանգարանին վրայ` սպանելով 21 եւ վիրաւորելով 51 հոգի<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2015/03/18/shots-reportedly-fired-near-major-tunisian-museum/|title=2 gunmen killed following deadly Tunisian museum attack that left 21 dead|work=Fox News}}</ref> || 21 || 50+ |- |{{դրօշավորում|Եմէն}} || [[20 Մարտ]] [[2015]] || Սանայի մզկիթներու ռմբակոծութիւն, ԻԼԻՊ-ին կողմէ Սանայի մի քանի մզկիթներուն ռմբակոծութեան հետեւանքով կը սպանուի 135 հոգի<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-31983627|title=Yemen crisis: More than 100 die in attacks on Sanaa mosques|work=BBC News}}</ref> || 135 || |- |{{դրօշավորում|Լիպիա}} || [[25 Մարտ]] [[2015]] || ԻԼԻՊ-ի համակիրներ Պենկազիի յեղափոխականներու շուրա խորհուրդին կողմէ Պենկազիի մէջ իրականացուցին մի քանի մահապարտ ահաբեկչական յարձակումներ. սպանուեցաւ 12 եւ վիրաւորուեցաւ` 25 հոգի. փոխհրաձգութիւններու հետեւանքով մահացու վիրաւորում ստացաւ ոստիկանական ուժերէն 5 աշխատակից<ref name="bsubi">[https://news.yahoo.com/islamic-state-affiliate-claims-libya-bombings-killed-12-080614599.html "Islamic State group car bomb, clashes leave 17 dead in Libya"], news.yahoo.com. վերցված է՝ 26 Ապրիլ, 2015.</ref> ||12 ||25 |- |{{դրօշավորում|Լիպիա}} || [[27 Մարտ]] [[2015]] || Մաքքա Ալ-Մուքարամ հիւրանոցի ահաբեկչութիւն || 20+ || 28 |- |{{դրօշավորում|Քենիա}} || [[2 Ապրիլ]] [[2015]] || Կարիսա համալսարանի ահաբեկչութիւն, «Ալ-Շապապ» խմբաւորման գրոհայինները, զատկուայ տօներուն ընդառաջ, զանգուածային սպանդի ենթարկեցին 148 ուսանողի, որոնց մեծ մասը քրիստոնեաներ էին<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/kenya/11513626/Kenya-attack-147-dead-as-Islamist-gunmen-target-Christian-students.html|title=Kenya attack: 147 dead as Islamist gunmen target Christian students|website=Telegraph.co.uk|access-date=[[2016]]-03-28}}</ref><ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-32169080 Kenya attack: Garissa University assault 'killed 147'], BBC.com, 2 Ապրիլ, 2015. Accessed 2 Ապրիլ, 2015</ref> ||148 || |- |{{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[8 Ապրիլ]] [[2015]] || Սէուտական Արաբիոյ մայրաքաղաք [[Ռիատ|Ռիատի]] մէջ երկու ոստիկան կը սպանուի. կատարուածին մէջ կը մեղադրուի ԻԼԻՊ-ը<ref name="srn">[http://www.reuters.com/article/2015/04/08/us-saudi-security-idUSKBN0MZ0W220150408 "Two Saudi policemen shot dead in Riyadh"], վերցված է՝ 26 Ապրիլ, 2015.</ref><ref name="alnspr">[http://www.aljazeera.com/news/2015/04/saudi-arabia-blames-isil-killing-police-officers-150424135504283.html "Saudi Arabia blames ISIL for killing police officers"], վերցված է՝ 26 Ապրիլ, 2015.</ref> ||2 || |- |{{դրօշավորում|Սոմալի}} || [[14 Ապրիլ]] [[2015]] || [[Մոգատիշօյի Ահաբեկչութիւն (2015)|Մոկատիշոյի ահաբեկչութիւն]], «Ալ-Շապապ» խմբաւորման գրոհայինները կը յարձակին [[Մոգատիշօ|Մոկատիշո]]յի կառավարական շէնքերէն մէկուն վրայ || 17 || 58 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[17 Ապրիլ]] [[2015]] || ԻԼԻՊ-ի կողմէ ձեռնարկուած ռմբակոծութիւններ Պաղտատի մէջ, որուն պատճառով կը սպանուի աւելի քան 40 հոգի<ref name="bbis">[http://abcnews.go.com/International/wireStory/wave-bombings-kills-29-people-iraqi-capital-30392600 "Wave of Bombings Kills 40 People in Iraqi Capital"]</ref> || 40+ || 59+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[17 Ապրիլ]] [[2015]] || Իրաքի Էրպիլ քաղաքին մէջ տեղակայուած ԱՄՆ հիւպատոսարանի մուտքին մօտ ինքնաշարժի պայթումի հետեւանքով սպանուեցաւ 3 հոգի, եւ 5 հոգի ստացաւ տարբեր աստիճանի վիրաւորումներ. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref name="bomberb">[http://www.abc.net.au/news/2015-04-18/is-claims-responsibility-for-deadly-car-bomb-blast-in-erbil/6402732 "Erbil car bomb blast kills three near US consulate, cafes; Islamic State claims responsibility"], վերցված է՝ 18 Ապրիլ, 2015.</ref> || 3 || 5 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[18 Ապրիլ]] [[2015]] || Աֆղանիստանի Ճալալապատ քաղաքի դրամատուներէն մէկուն մօտ տեղադրուած ռումբի պայթման հետեւանքով զոհուեցաւ 33 քաղաքացի, իսկ 100-էն աւելի անձեր վիրաւորուեցան. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref name="jabis">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/11547195/Islamic-State-claim-responsibility-for-Jalalabad-bomb-in-first-Afghanistan-attack.html "Islamic State claim responsibility for Jalalabad bomb in first Afghanistan attack "], վերցված է՝ 18 Ապրիլ, 2015.</ref> || 33 || 100+ |- | Սոմալի || [[20 Ապրիլ]] [[2015]] || [[Սոմալի]]ի [["Փունթլանտ]] երկրամասին մէջ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]]-ի աշխատակիցներուն տեղափոխող հանրակառքը պայթեցաւ «Ալ-Շապապ» խմբաւորման զինեալներու կողմէ. յարձակման զոհ գնաց 9 հոգի, եւ 4-ը վիրաւորուեցաւ<ref name="alsp">[https://www.theguardian.com/world/2015/apr/20/al-shabaab-suspected-of-bomb-attack-on-un-workers-in-somalia "Al-Shabaab bombs UN workers in Somalia"], վերցված է՝ 21 Ապրիլ, 2015.</ref> || 9 || 4 |- |{{դրօշավորում|Պոսնիա եւ Հերցեգովինա}} || [[27 Ապրիլ]] [[2015]] || Ահաբեկչական յարձակում Զվորնիքի ոստիկանական բաժանմունքին մէջ, ահաբեկչական յարձակում [[Պոսնիա Եւ Հերցեկովինա|Պոսնիա եւ Հերցեկովինա]]յի [[Զվորնիք]] քաղաքին մէջ ([[Սերպական Հանրապետութիւն]]). [[Ուահապականներ|ուահապական շարժման]] զինեալը կրակ բացաւ ոստիկաններուն վրայ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ մէկ ոստիկան, եւ երկու հոգի վիրաւորուեցան. փոխհրաձգութեան արդիւնքով յարձակողը նոյնպէս սպանուեցաւ<ref name="bihrs">[http://uk.reuters.com/article/2015/04/27/uk-bosnia-police-attack-idUKKBN0NI25J20150427 Reuters-Gunman kills Bosnian policeman in apparent Islamist attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150827150330/http://uk.reuters.com/article/2015/04/27/uk-bosnia-police-attack-idUKKBN0NI25J20150427 |date=2015-08-27 }}, վերցված է՝ 27 Ապրիլ, 2015.</ref> ||2 ||2 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[3 Մայիս]] [[2015]] || [[Պաղտատ]]<nowiki/>ի մէջ, երկու ինքնաշարժներու պայթումի հետեւանքով սպանուեցաւ 19 հոգի. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը <ref name="isgyn">[https://news.yahoo.com/group-claims-iraq-car-bomb-attack-killed-19-080818305.html "IS group claims Iraq car bomb attack that killed 19"], news.yahoo.com. վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 19 || անյայտ |- | {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[3 Մայիս]] [[2015]] || [[Քուրթիս Քալվելի կեդրոնի յարձակումներ]], [[ԱՄՆ]] [[Թեքսըս|Թեխաս]] նահանգի Կարլանտ քաղաքին մէջ երկու զինուած անձեր մուտք գործեցին Քուրթիս Քալվելի կեդրոն, ուր կար «Նկարէ [[Մուհամմատ Մարգարէ|Մուհամմատ]]ին» ծաղրանկարչական ցուցահանդէսը, եւ սկսան կրակ բանալ, որուն պատճառով վիրաւորուեցաւ մէկ հոգի, իսկ զինեալները ոչնչացան. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածի պատասխանատուութիւնը<ref name="esisiss">[http://edition.cnn.com/2015/05/04/us/garland-mohammed-drawing-contest-shooting/index.html "Garland, Texas, shooting suspect linked himself to ISIS in tweets"], վերցված է՝ 4 Մայիս, 2015.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theatlantic.com/national/archive/2015/05/a-terror-attack-in-texas/392288/|title=A Terror Attack in Texas|author=Adam Chandler|work=The Atlantic|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref><ref>CNN Anderson Cooper May 4, 2015 they are "would be terrorists" {{full citation needed|date=Հոկտեմբեր 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/11581345/Islamic-State-supporters-claim-responsibility-for-Texas-attack.html|title=Texas shooting: Islamic State claims responsibility for first US attack as gunmen named|date=4 Մայիս, 2015|work=Telegraph.co.uk|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/05/05/report-islamic-state-claims-credit-for-texas-attack/|title=Islamic State claims responsibility for Texas attack outside Muhammad cartoon show|author=Lindsey Bever|date=5 Մայիս, 2015|work=Washington Post|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> || 2 || 1 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[3 Մայիս]] [[2015]] || Թալիպանի զինեալները յարձակեցան Աֆղանիստանի Վարդուժ քաղաքին մէջ. այդ պատճառով սպանուեցաւ 17 ոստիկան<ref name="latafispk">[http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-afghanistan-taliban-attack-peace-talks-20150504-story.html "Taliban attack kills 17 Afghan police during peace talks in Qatar"], վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 17 || |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[4 Մայիս]] [[2015]] || [[Քապուլ]]<nowiki/>ի մէջ կառավարական հանրակառքը յարձակման ենթարկուեցաւ մահապարտ ահաբեկիչին կողմէ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ 1 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 15 հոգի<ref name="gvistk">[http://www.hindustantimes.com/world-news/suicide-bomb-attack-rocks-afghanistan-s-capital-kabul/article1-1343707.aspx "Suicide bomb attack on Kabul bus kills one, injures 15"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912192447/http://www.hindustantimes.com/world-news/suicide-bomb-attack-rocks-afghanistan-s-capital-kabul/article1-1343707.aspx |date=2015-09-12 }}, hindustantimes.com. վերցված է՝ [[Մայիս]] 21, [[2015]].</ref> || 1 || 15 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[10 Մայիս]] [[2015]] || Պաղտատի մէջ, եւ մօտը գտնուող Թաճի եւ Թարմիա բնակավայրերու մէջ երկու մեքենաներ պայթեցուցին՝ սպանելով՝ 14 եւ վիրաւորելով 30 հոգի. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref name="isbtajtark">[https://news.yahoo.com/bombings-kill-least-8-outside-iraqi-capital-baghdad-113105934.html "Bombings kill at least 14 in, outside Baghdad"], news.yahoo.com, վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 14 || 30 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[10 Մայիս]] [[2015]] || Աֆղանական կառավարութեան աշխատակիցներուն տեղափոխող հանրակառքը յարձակման ենթարկուեցաւ մահապարտ ահաբեկիչին կողմէ․ պայթումի պատճառով սպանուեցաւ 3 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 10 հոգի․ Թալիպանը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref name="tcrkgbb">[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150511/world/three-die-as-taliban-suicide-bombing-targets-second-bus-in-kabul-in-a.567725 "Three die as Taliban suicide bombing targets second bus in Kabul in a week"], վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 3 || 10 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[13 Մայիս]] [[2015]] || Շիա իսլամներ տեղափոխող հանրակառքը յարձակման ենթարկուեցաւ վեց զինուած հեծանուորդներու կողմէ․ սպանուեցաւ 45 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 13 հոգի․ պատասխանատուութիւն ստանձնեցին մի քանի իսլամական խմբաւորումներ<ref name="cnniskillshp">[http://edition.cnn.com/2015/05/13/asia/pakistan-bus-attack/ "Gunmen in Pakistan kill 43 in attack on bus carrying religious minority"], վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 45 || 13 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[14 Մայիս]] [[2015]] || Մշակութային իրադարձութեան ժամանակ քապուլեան հիւրանոցներէն մէկը յարձակման կ'ենթարկուի Թալիպանի զինեալներուն կողմէ, որուն հետեւանքով կը սպանուի 14 հոգի, որոնցմէ մէկը ամերիկացի, մէկը իտալացի եւ չորս հնդիկներ<ref name="14dbtalcnn">[http://edition.cnn.com/2015/05/14/asia/afghanistan-kabul-hotel-attack/ "Death toll in Kabul hotel attack rises to 14; Taliban claim responsibility"], վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 14 || |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[17 Մայիս]] [[2015]] || [[Քապուլ]]<nowiki/>ի Համիտ Քարզայի անուան միջազգային օդակայանի մուտքին Թալիպանի ձեռնարկած մահապարտ ահաբեկչական յարձակման հետեւանքով կը սպանուի 3 հոգի, եւ կը վիրաւորուի 18 հոգի<ref name="hkiasbatal">[http://www.bbc.com/news/world-asia-32771099 "Taliban suicide attack kills three near Kabul airport"], վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 3 || 18 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[19 Մայիս]] [[2015]] || Աֆղանիստանի արդարադատութեան նախարարութեան մէջ մահապարտ ահաբեկիչի ձեռնարկած ինքնաշարժի պայթեցման հետեւանքով կը սպանուի 4 հոգի, եւ կը վիրաւորուի 43 հոգի<ref name="jmbkab">[https://news.yahoo.com/afghan-official-huge-blast-kabul-casualties-expected-122008353.html "Taliban suicide car bombing in Afghan capital kills 4 people"], news.yahoo.com. վերցված է՝ 21 Մայիս, 2015.</ref> || 4 || 42 |- |{{դրօշավորում|Լիպիա}} || [[21 Մայիս]] [[2015]] || Լիպիայի Միսրաթա քաղաքին մօտ տեղակայուած զինուորական սահմանին մօտ մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթումի հետեւանքով կը սպանուին երկու զինուորական պահակներ<ref name="mscbkt">[http://english.alarabiya.net/en/News/africa/2015/05/21/ISIS-claims-suicide-bombing-in-Libya-s-Misrata-.html "ISIS claims suicide bombing in Libya's Misrata "], վերցված է՝ 20 Յունիս, 2015.</ref> ||3 || |- |{{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[22 Մայիս]] [[2015]] || Սէուտական Արաբիոյ Ալ-Քատիիհ գիւղին մէջ մահապարտ ահաբեկիչը աղօթքի ժամուն յարձակեցաւ շիա իսլամական մզկիթին վրայ. պայթումին հետեւանքով սպանուեցաւ 21 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ աւելի քան 90 հաւատացեալ․ ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց պատասխանատուութիւնը<ref name="isksash">[https://news.yahoo.com/suicide-bomber-strikes-saudi-shiite-mosque-several-casualties-101937898.html "Suicide bomber kills 21 at Saudi Shi'ite mosque, Islamic State claims attack], news.yahoo.com. վերցված է՝ 20 Յունիս 20, 2015.</ref> || 21 || 90+ |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[25 Մայիս]] [[2015]] || Աֆղանիստանի Նաւզաթի շրջանի ոստիկանական բաժանմունքին գրաւման ժամանակ Թալիպանի զինեալները կը սպանեն 19 ոստիկան եւ 6 զինուոր<ref name="tkpndm">[http://www.ibtimes.com/dozens-killed-taliban-lay-siege-afghan-police-compound-1937132 "Dozens Killed As Taliban Lay Siege To Afghan Police Compound"], վերցված է՝ 20 Յունիս, 2015.</ref> ||25 || |- |{{դրօշավորում|Քենիա}} || [[26 Մայիս]] [[2015]] || Քենիայի Կարիսա քաղաքի հիւսիսային հատուածին մէջ «Ալ-Շապապ» խմբաւորման զինեալները յարձակեցան ոստիկաններուն վրայ, որ վերածուեցաւ փոխհրաձգութեան, հետեւաբար 5 ոստիկան վիրաւորուեցաւ. իսկ զինեալները ոչնչացան<ref name="laspgb">[https://www.theguardian.com/world/2015/Մայիս/26/at-least-20-kenyan-police-killed-in-suspected-al-shabaab-attack "Kenyan police attacked by al-Shabaab gunmen"], վերցված է՝ 20 Յունիս, 2015.</ref> ||2 ||5 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[28 Մայիս]] [[2015]] || «Քրիսթալ Կրանտ Իշթար» եւ «Պապելոն» հիւրանոցային համալիրներուն մօտ մէկ վայրկեանի տարբերութեամբ երկու ինքնաշարժ պայթեցան, որուն պատճառով սպանուեցաւ 10 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 30 հոգի. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref name="thibisb">[http://rt.com/news/262949-baghdad-hotel-blast-victims/ "10 killed by car blasts at two luxury Baghdad hotels"], վերցված է՝ 20 Յունիս, 2015.</ref> || 10 || 30 |- |{{դրօշավորում|Սէուտական Արաբիա}} || [[29 Մայիս]] [[2015]] || Դամմամ քաղաքին մէջ մահապարտ ահաբեկիչը ինքզինք կը պայթեցնէ շիա իսլամական մզկիթին մօտ՝ սպանելով 4 հոգի. վիրաւորներու թիւը անյայտ է<ref name="dampfkui">[https://news.yahoo.com/suicide-bomber-attacks-shiite-mosque-saudi-kills-4-110146063.html# "IS claims suicide bombing on Shiite mosque in Saudi, 4 dead"], news.yahoo.com. վերցված է՝ 20 Յունիս, 2015.</ref> || 4 || |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[1 Յունիս]] [[2015]] || Տարտարի շրջանին մէջ երեք մահապարտ ահաբեկիչներ յարձակեցան Իրաքի ոստիկանական բաժանմունքին վրայ՝ սպանելով 41 հոգի, եւ վիրաւորելով՝ 63 հոգի<ref name="tanbirskw">[https://news.yahoo.com/suicide-attacks-iraqs-anbar-kills-30-troops-134853996.html "Suicide attacks in Iraq's Anbar kill 41 from security forces"], news.yahoo.com. վերցված է՝ 20 Յունիս, 2015.</ref> || 41 || 63 |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[5 Յունիս]] [[2015]] || [[Պայթումներ Տիարպեքիրի Ցոյցերուն Ընթացքին (2015)|Պայթումներ Տիարպեքիրի ցոյցերուն ընթացքին]], կրկնակի պայթումներ [[Տիարպեքիր]]ի մէջ՝ Թուրքիոյ քրտամէտ [[Ժողովուրդներու Ժողովրդավարական Կուսակցութիւն (Թուրքիա)|Ժողովուրդներու ժողովրդավարական կուսակցութեան]] բողոքի ցոյցին ընթացքին․ պայթումներու հետեւանքով կը սպանուի 4 հոգի, եւ կը վիրաւորուի՝ 100 ցուցարար<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/twin-bomb-blasts-kill-2-injure-over-100-at-milestone-rally-of-turkeys-hdp.aspx?pageID=238&nID=83557&NewsCatID=341|title=Twin bomb blasts kill 2, injure over 100 at milestone rally of Turkey's HDP - LOCAL|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/fourth-victim-dies-from-attack-on-Turkey-party-rally.aspx?pageID=238&nID=83940&NewsCatID=335|title=Fourth victim dies from attack on Turkey party rally - Ana sayfa manset|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://armlur.am/367665/|title=Կրկնակի ահաբեկչութիւն ու զանգուածային անկարգութիւններ Թուրքիոյ մէջ. կան հարիւրաւոր վիրաւորներ (Պատկեր) |publisher=«Ժողովուրդ» օրաթերթ|accessdate=8 Մարտ, 2017}}</ref> ||4 ||100+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[13 Յունիս]] [[2015]] || Հաժաժ բնակավայրին մօտ չորս պայթուցիկ նիւթերով զինուած ինքնաշարժը պայթեցաւ Իրաքի ոստիկանատան մօտ, որուն պատճառով սպանուեցաւ 11 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 27 հոգի<ref name="fsbiibta">[https://news.yahoo.com/brit-german-among-bombers-deadly-iraq-attack-184224608.html "Brit, German among bombers in deadly Iraq attack"], news.yahoo.com. վերցված է՝ 20 Յունիս, 2015.</ref> || 11 || 27 |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[26 Յունիս]] [[2015]] || Սեն-Քանթըն-Ֆալաւիէի ահաբեկչութիւն, ահաբեկչական յարձակում [[Ֆրանսա]]<nowiki/>յի հարաւ-արեւելքը գտնուող Սեն-Քանթըն-Ֆալաւիէ քաղաքին մէջ <ref>{{cite news|url=http://nyut.am/?p=76274&l=am|title=Իսլամական ահաբեկչութիւն իրականացուած է Ֆրանսայի հարաւին մէջ|date=26 Յունիս, 2015|work=Nyut.am|accessdate=11 Մարտ, 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://armenpress.am/arm/news/810494/|title=Ֆրանսայի մէջ ձերբակալած են գործարանին վրայ գրոհած ահաբեկչի մերձաւոր շրջապատի անձերուն|date=26 Յունիս, 2015|work=Nyut.am|accessdate=11 Մարտ, 2017}}</ref> || 1 || 11 |- |{{դրօշավորում|Քուէյթ}} || [[26 Յունիս]] [[2015]] || [[Քուէյթի Մզկիթի Ռմբակոծութիւններ (2015)|Քուէյթի մզկիթի ռմբակոծութիւններ]], Շիա Իմամ Սատիքի մզկիթին պայթեցման հետեւանքով կը սպանուին 27 հաւատացեալներ․ պատասխանատուութիւնը կը ստանձնէ ԻԼԻՊ-ը || 27 || |- |{{դրօշավորում|Թունիս}} || [[26 Յունիս]] [[2015]] || [[Թունիսի Ահաբեկչական Յարձակումներ (2015)|Թունիսի ահաբեկչական յարձակումներ]], ահաբեկչական յարձակումներ Թունիսի երկու զբօսաշրջային հիւրանոցներուն մէջ, որոնց հետեւանքով կը սպանուի 28 հոգի || 38 || |- |{{դրօշավորում|Սոմալի}} || [[26 Յունիս]] [[2015]] || [[Լեկօյի Ճակատամարտ (2015)|Լեկօյի ճակատամարտ]], «Ալ-Շապապ» խմբաւորման յարձակումը Սոմալիի մէջ Ափրիկեան միութեան առաքելութեան (ՍԱՄԱ) ռազմակայանին վրայ, որուն հետեւանքով զոհուեցաւ աւելի քան 30 խաղաղապահ ||30+ || |- ||{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || 26-30 Յունիս [[2015]] || «Պոքօ հարամ» խմբաւորումը կը յարձակի գիւղական համայնքներու, մզկիթներու եւ այլ հանրային վայրերու վրայ․ յարձակումներուն զոհ կ'երթայ 200 խաղաղ բնակիչ<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/2/dozens-killed-while-praying-in-latest-boko-haram-attacks.html|title=Scores Killed in Latest Boko Haram Attacks - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||200 || |- || {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[29 Յունիս]] [[2015]] || [[Շուութ Ռախելի Հրաձգութիւն (2015)|Շուութ Ռախելի հրաձգութիւն]], զինուած յարձակում ինքնաշարժի մը վրայ, 1 զոհ || 1 || |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[5 Յուլիս]] [[2015]] || Երկու պայթումներ Ճոս քաղաքին մէջ՝ համապատասխանաբար էլիթար ճաշարանին եւ մզկիթին մէջ, որուն հետեւանքով կը սպանուի առնուազն 15 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/5/twin-blasts-hit-central-nigerian-city.html|title=Twin Blasts Hit Central Nigerian City - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> || 15+ || |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[7 Յուլիս]] [[2015]] || [[Զարիա]] քաղաքի կառավարական կառոյցներէն մէկուն ներսը տեղադրուած ռումբի պայթման հետեւանքով կը զոհուի 20 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/7/bomb-kills-20-in-northern-nigeria.html|title=Bomb Kills 20 in Northern Nigeria - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> || 20 || |- |{{դրօշավորում|Քամերուն}} || [[13 Յուլիս]] [[2015]] || Երկու մահապարտ ահաբեկիչ ինքզինքին կը պայթեցնեն [[Ֆոթոքոլ]] քաղաքի գիշերային ակումբներէն մէկուն մէջ՝ սպանելով 13 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015]/7/13/two-suicide-attacks-in-cameroon-kill-more-than-a-dozen.html|title=Suicide Attacks in Cameroon Kill More Than a Dozen - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||15 || |- |{{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[16 Յուլիս]] [[2015]] || [[Չաթանուկայի Հրաձգութիւն (2015)|Չաթանուկայի հրաձգութիւն]] ||7 ||2 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[17 Յուլիս]] [[2015]] || Նիճերիայի երկու քաղաքներուն մէջ իրագործուած մահապարտ յարձակումներու արդիւնքով կը սպանուի 62 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/17/suicide-bombs-kill-64-in-nigeria.html|title=Suicide Bombs Kill 64 in Nigeria - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> || 62 || |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[20 Յուլիս]] [[2015]] || [[Սուրուչի Ահաբեկչութիւն (2015)|Սուրուչի ահաբեկչութիւն]], մահապարտ ահաբեկչութիւն Թուրքիոյ [[Շանլըուրֆայի Նահանգ|Շանլըուրֆա նահանգ]]<nowiki/>ի [[Սուրուչ]] քաղաքին մէջ (մեծաւ մասամբ՝ քրտաբնակ), որուն հետեւանքով կը սպանուի 33 հոգի, եւ կը վիրաւորուի՝ 104 հոգի․ ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածի պատասխանատուութիւնը.<ref name=ntvc>{{cite news|title=Suruç'ta ölenlerin sayısı 32'ye yükseldi|url=http://www.ntv.com.tr/turkiye/suructa-olenlerin-sayisi-32ye-yukseldi,BNZ2kTA7dUG-D1jkN1S93w|publisher=NTV|accessdate=21 Յուլիս 2015}}{{ref-tr}}</ref><ref>{{cite news|title=Թուրքիոյ Սուրուչ քաղաքին մէջ հզոր պայթում տեղի ունեցած է|url=http://mamul.am/am/news/70149/%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B9-%D6%84%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%B0%D5%A6%D5%B8%D6%80-%D5%BA%D5%A1%D5%B5%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D5%A7-%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%BF%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%AC-%D5%AF%D5%A1-27-%D5%A6%D5%B8%D5%B0-(%D5%AC%D6%80%D5%A1%D6%81%D5%BE%D5%A1%D5%AE)|publisher=Mamul.am|accessdate=21 Յուլիս, 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Սուրիոյ սահմանակից թուրքական Սուրուչ քաղաքին մէջ պայթում տեղի կ'ունենայ. կան զոհեր (տեսանիւթ)|url=http://nyut.am/?p=78852&l=en|publisher=Nyut.am|accessdate=21 Յուլիս, 2015}}</ref> || 33 || 104 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[22 Յուլիս]] [[2015]] || Գոմպէ քաղաքին երկու ինքնաշարժներու կայարաններուն մէջ տեղի ունեցած պայթումներուն հետեւանքով կը սպանուի մօտ 40 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/22/more-than-40-feared-dead-after-bomb-blasts-in-nigeria.html|title=Over 40 Feared Dead After Bomb Blasts in Nigeria - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||40 || |- |{{դրօշավորում|Քամերուն}} || [[26 Յուլիս]] [[2015]] || Մարուոայի յայտնի գիշերային ակումբներէն մէկուն մէջ մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթման հետեւանքով կը զոհուի 14 հոգի․ դէպքէն երեք օր առաջ նոյն քաղաքին մէջ երկու մահապարտ ահաբեկիչներու յարձակման հետեւանքով առնուազն 20 հոգի զոհուած է<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/07/suicide-bomber-strikes-cameroon-night-spot-150726024720051.html|title='Female' suicide bomber strikes Cameroon night spot|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||15 || |- |{{դրօշավորում|Հնդկաստան}} || [[27 Յուլիս]] [[2015]] || [[Կարտասփուրի Յարձակումներ (2015)|Կարտասփուրի յարձակումներ]], Քաշմիրի մէջ փաքիստանցի արմատներով երեք իսլամ ահաբեկիչներ, ծպտուելով հնդկական բանակի համազգեստներով, կը յարձակին Կարտասփուրի ոստիկանական բաժանմունքներէն մէկուն վրայ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ 3 հոգի, վիրաւորուեցաւ՝ 15 ոստիկան, ինչպէս նաեւ 4 քաղաքացի․ երեք զինեալներն ալ ոչնչացան հնդկական յատուկ ուժերու կողմէ<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-33671593|title=Gurdaspur attack: Ten killed in Indian police station siege|work=BBC News|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||10 ||15 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[11 Օգոստոս]][[2015]] || Նիճերիայի Սապոն Կարիի քաղաքին մարդաշատ շուկային մէջ հզօր պայթման հետեւանքով կը զոհուի 47 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/11/blast-kills-50-in-nigerias-borno-state.html|title=Blast Kills 50 People in Nigeria's Borno State - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||47 || |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[13 Օգոստոս]] [[2015]] || [[Ռմբակոծութիւններ Պաղտատի Շուկային Մէջ (2015)|Ռմբակոծութիւններ Պաղտատի շուկային մէջ]], Պաղտատի կեդրոնական շուկաներէն մէկուն մէջ պայթուցիկներով բեռնուած բեռնատարի պայթեցման հետեւանքով կը սպանուի 70 հոգի, կը վիրաւորուի՝ 200 հոգի<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/aug/13/truck-bomb-leaves-scores-dead-at-market-in-iraq|title=Isis bombing leaves scores dead at market in Baghdad|author=Martin Chulov|work=the Guardian|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||70+ ||200 |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[21 Օգոստոս]] [[2015]] || Հրաձգութիւն Թալի Zug 9364 գնացքին. հրաձգութիւններ եւ դանակահարութիւններ ուղեւորներու, որոնք Ամսթըրտամէն Փարիզ մեկնող Թալի արագընթաց գնացքին մէջ կը ճամբորդեն եւ կը վիրաւորուի 5 ուղեւոր․ ֆրանսական ոստիկանութեան համոզմամբ, միջադէպը ունէր հիմնական իսլամական նրբերանգներ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/aug/22/europe-high-alert-french-train-attack|title=France train shooting: Europe on high alert after attack by armed gunman|author=Mark Townsend|work=the Guardian|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||0 ||5 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || 28-30 [[Օգոստոս]] [[2015]] || «Պոքօ Հարամ» խմբաւորման զինեալները Նիճերիայի երեք գիւղերուն մէջ կը սպանեն 79 բնակիչ <ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/8/31/boko-haram-kills-nearly-80-in-3-nigerian-villages.html|title=Boko Haram Kills Nearly 80 in 3 Nigerian Villages - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||79 || |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[10 Սեպտեմբեր]] [[2015]] || «Պոքօ Հարամ» ճողոպրած փախստականներու ճամբարին մէջ իրագործուած պայթումին զոհ կը դառնայ առնուազն 2 փախստական<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/9/11/reports-at-least-2-dead-in-blast-at-nigeria-refugee-camp.html|title=Deadly Blast at Nigeria Refugee Camp - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||2 || |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[17 Սեպտեմբեր]] [[2015]] || Պաղտատի մէջ երկու մահապարտ ինքնապայթումներու հետեւանքով կը սպանուի 10 հոգի, կը վիրաւորուի՝ 55 հոգի. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածի պատասխանատուութիւնը<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2015/09/isil-suicide-bombings-strike-baghdad-150917110824995.html "ISIL suicide bombings strike Baghdad "], վերցված է՝ 17 Սեպտեմբեր, 2015.</ref> ||12 ||55 |- |{{դրօշավորում|Գերմանիա}} || [[17 Սեպտեմբեր]] [[2015]] || Իրաքցի արմատներով իսլամ ահաբեկիչ Ռաֆիք Եուսեֆը դանակով յարձակեցաւ ոստիկանի մը վրայ եւ վիրաւորեց զայն. իսլամ ահաբեկիչը ոչնչացաւ<ref>[http://www.mirror.co.uk/news/world-news/cops-shoot-dead-islamic-extremist-6463200 "Cops shoot dead Islamic extremist in Berlin after he stabs policewoman in the street "], վերցված է՝ 17 Սեպտեմբեր, 2015.</ref> ||1 ||1 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[21 Սեպտեմբեր]] [[2015]] || Նիճերիայի մէջ կատարուած մի քանի պայթումներուն հետեւանքով զոհուեցաւ առնուազն 54 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/9/21/nigerian-city-maiduguri-rocked-by-three-blasts.html|title=Nigerian City of Maidugui Rocked by Three Blasts - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||54 || |- |{{դրօշավորում|Եմէն}} || [[24 Սեպտեմբեր]] [[2015]] || [[Եմէն]]ի մայրաքաղաք [[Սանաա|Սանա]]<nowiki/>յի մէջ, Այտ Ալ-Ատհա կոչուող տօնակատարութեան ժամանակ, շիա մզկիթին մէջ տեղադրուած ռումբի պայթումներուն հետեւանքով կը սպանուի 25 հաւատացեալ. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/11887141/Deadly-blasts-hit-mosque-in-Yemen-killing-at-least-15-during-Eid-prayers.html "Deadly blast hits mosque in Yemen killing at least 25 during Eid prayers "], վերցված է՝ 24 Սեպտեմբեր, 2015.</ref> ||25 || |- |{{դրօշավորում|Պանկլատեշ}} || [[29 Սեպտեմբեր]] [[2015]] || Հեծելանիւ վարող երեք անձեր մահացու վիրաւորեցին իտալացի բուժաշխատողի. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածի պատասխանատուութիւնը<ref>[http://www.bbc.com/news/world-asia-34389692 "Italian aid worker killed in Bangladesh 'by IS' "], վերցված է՝ 29 Սեպտեմբեր, 2015.</ref> ||1 || |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[1 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || Հիւսիսարեւելեան Նիճերիայի մէջ «Պոքօ Հարամի» նախաձեռնած մի քանի մահապարտ յարձակումներուն հետեւանքով զոհուած է 14 հոգի (ներառեալ մահապարտները), եւ վիրաւորուած է՝ 39 հոգի<ref>[http://www.enca.com/africa/least-10-killed-suicide-attacks-ne-nigeria "At least 10 killed in suicide attacks in NE Nigeria "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801195335/http://www.enca.com/africa/least-10-killed-suicide-attacks-ne-nigeria |date=2017-08-01 }}, վերցված է՝ 1 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||14 ||39 |- | {{դրօշավորում|Իսրայէլ}} || [[1 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || Արեւմտեան ափի Նապլուս շրջանին մէջ, զինեալը կրակ կը բանայ ինքնաշարժի մը ուղղութեամբ. զինեալներուն յարձակումը դրական արձագանգներ ստացաւ Համասի կողմէ<ref>{{cite news|last1=Levinson|first1=Chaim|title=Two Killed in Shooting Attack Near West Bank Settlement|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.678511|accessdate=1 Հոկտեմբեր, 2015|date=1 Հոկտեմբեր, 2015}}</ref> ||2 || |- | {{դրօշավորում|Աւստրալիա}} || [[2 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || [[Փարամատայի Հրաձգութիւն (2015)|Փարամատայի հրաձգութիւն]], Սիտնիի Փարամատա արուարձանին մէջ 15 տարեկան ներգաղթեալ Ֆարհատ Խալիլ Մուհամմատ Ճապան ոստիկանութեան կեդրոնական գրասենեակին մօտ գնդակահարեց ոստիկանութեան աշխատակիցի մը, ետքը զինեալը փոխհրաձգութեան մէջ մտաւ ոստիկաններուն հետ, որուն հետեւանքով ինքը սպանուեցաւ՝ պատճառելով եւս 2 զոհ<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/australia/11909115/Sydney-shooting-carried-out-by-15-year-old-terrorist-say-police.html|title=Sydney shooting carried out by 15-year-old terrorist, say police|date=2 Հոկտեմբեր, 2015 |publisher=Telegraph.co.uk|accessdate=3 Հոկտեմբեր, 2015}}</ref> ||4 || |- |{{դրօշավորում|Պանկլատեշ}} || [[3 Հոկտեմբեր]][[2015]] || Իտալացի բուժաշխատողի սպանութենէն չորս օր ետք՝ նոյն ձեւով կը սպանուի նաեւ ճափոնցի անձնաւորութիւն մը. ԻԼԻՊ-ը կրկին ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref>[http://uk.reuters.com/article/2015/10/03/uk-bangladesh-japan-killings-idUKKCN0RX06720151003 "Islamic State claims responsibility for killing Japanese man in Bangladesh"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007061545/http://uk.reuters.com/article/2015/10/03/uk-bangladesh-japan-killings-idUKKCN0RX06720151003 |date=2015-10-07 }}, վերցված է՝ 3 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||1 || |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[3 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || [[Պաղտատ]]<nowiki/>ի՝ մեծաւ մասամբ շիա իսլամ բնակչութեամբ թաղամասերուն մէջ երկու մահապարտ պայթումներու հետեւանքով կը սպանուի 18 հոգի, եւ կը վիրաւորուի՝ 61 բնակիչ. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref>[https://news.yahoo.com/iraqi-officials-suicide-bomber-baghdad-kills-10-152727737.html "IS group claims pair of deadly Baghdad suicide bombings"], news.yahoo.com. վերցված է՝ 3 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||20 ||61 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || 5 [[Հոկտեմբեր]] [[2015]] || [[Քապուլ]]<nowiki/>ի մէջ տեղակայուած աֆղանական հետախուզական կեդրոնի մը վրայ իրագործուած երկու մահապարտ ռմբակոծութիւններուն ընթացքին կը վիրաւորուին երեք հոգի. Թալիպանը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref>[https://www.rt.com/news/317700-kabul-explosion-gunfire-reports/ "Taliban claims responsibility for suicide attack in Kabul"], rt.com. վերցված է՝ 5 Հոկտեմբեր, 2015.</ref><ref>[http://www.channelnewsasia.com/news/world/taliban-claim-responsibil/2172458.html "Taliban claim responsibility for suicide attack in Kabul"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013041731/http://www.channelnewsasia.com/news/world/taliban-claim-responsibil/2172458.html |date=2015-10-13 }}, channelnewsasia.com. վերցված է՝ 5 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||2 (մահապարտներ) ||3 |- | {{դրօշավորում|Սոմալի}} || [[7 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || «Ալ-Շապապ» խմբաւորման զինեալները սպանեցին [[Սոմալ]]ի<nowiki/>ի նախագահ [[Հասան Շէյխ Մահմուտ]]ի զարմիկին եւ մէկ իրաւաբանի, որոնք կը գտնուէին ինքնաշարժի մէջ<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/somalia/11917200/Islamist-al-Shabaab-gunmen-kill-nephew-of-Somalian-president-Hassan-Sheikh-Mohamoud.html "Islamist al-Shabaab gunmen kill nephew of Somalian president Hassan Sheikh Mohamoud"], telegraph.co.uk. վերցված է՝ 7 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||2 || |- | {{դրօշավորում|Թուրքիա}} || [[10 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || [[Անգարայի Ահաբեկչութիւն (2015)|Անգարայի ահաբեկչական յարձակում]], Թուրքիոյ մայրաքաղաք Անգարայի մէջ երկաթուղային կայարանի մօտ «Աշխատանք, խաղաղութիւն, ժողովրդավարութիւն» խորագրով խաղաղ ցոյցի ժամանակ կատարուած պայթումներուն հետեւանքով կը սպանուի 102 հոգի, եւ կը վիրաւորուի շուրջ 400 քաղաքացի<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34495161|title=Ankara explosions leave almost 100 dead - officials|work=BBC News|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2015/10/11/turkey-explosion-islamic-state-idINKCN0-ականներ50JV20151011|title=Turkey sees Islamic State hand in bombing, vows election will go on|author1=Orhan Coskun|author2=Ece Toksabay|lastauthoramp=yes|date=11 Հոկտեմբեր, 2015|work=Reuters India|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://ankakh.com/article/26373/%E2%80%8B-akanatyes--ankarayi-ahabyekchuthyunn-irakanatsrats-mahapartnyere-adrbyedjanyeryen-ein-khvosum-panorama-am|title=Ականատես. Անգարայի ահաբեկչութիւնն իրականացրած մահապարտները ազրպէյճաներէն էին խոսում|date=11 Հոկտեմբեր, 2015|work=Ankakh.com|accessdate=23 Մարտ, 2017|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702015045/http://ankakh.com/article/26373/%E2%80%8B-akanatyes--ankarayi-ahabyekchuthyunn-irakanatsrats-mahapartnyere-adrbyedjanyeryen-ein-khvosum-panorama-am|dead-url=yes}}</ref> ||102 ||400+ |- | {{դրօշավորում|Չատ}} || [[10 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || Չատի մահապարտ յարձակումներ, Չատի մէջ կատարուած շարք մը մահապարտ ահաբեկչութիւններու հետեւանքով կը սպանուի 33 հոգի, եւ կը վիրաւորուի՝ 51 հոգի. կազմակերպման մէջ կը մեղադրուէր «Պոքօ Հարամը»<ref>[http://www.reuters.com/article/2015/10/10/us-nigeria-violence-chad-idUSKCN0-ականներ40OJ20151010" Suspected Boko Haram suicide bombers kill 33 in Chad"], reuters.com. վերցված է՝ 10 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||33 ||51 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[11 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || Քապուլի մէջ բրիտանական զինուորութեան պաշտպանտորմիղին վրայ ուղղուած պայթումը կը վիրաւորէ 7 աֆղանցիի. պատասխանատուութիւնը կը կրէ Թալիպանը<ref>[http://www.bbc.com/news/world-asia-34498998" Taliban attack UK military convoy in Afghan capital Kabul"], bbc.com. վերցված է՝ 11 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||0 ||7 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[22 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || Նիճերիայի հիւսիսարեւելեան Պոռնօ նահանգին մէջ «Պոքօ Հարամի» յարձակումին զոհը կ'երթայ 20 քաղաքացի<ref>[http://www.nation.co.ke/news/africa/Boko-Haram-kill-20-in-NE-Nigeria/-/1066/2924770/-/snojfaz/-/index.html" 20 shot dead by Boko Haram in NE Nigeria: locals"], nation.co.ke. վերցված է՝ 22 Հոկտեմբեր, 2015.</ref> ||20 || |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[23 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || Նիճերիայի մէջ երկու առանձին մզկիթներու վրայ կատարուած յարձակման պատճառով ընդհանուր առմամբ կը սպանուի 42 քաղաքացի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/10/23/blasts-kill-dozens-in-nigeria.html|title=Blasts Kill 42 in Two Nigerian Mosques - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||42 || |- |{{դրօշավորում|Նիճեր}} || 28 [[Հոկտեմբեր]] [[2015]] || «Պոքօ Հարամ» խմբաւորման ծայրայեղականները կը յարձակին նիճերեան գիւղին վրայ՝ գնդակահարելով 13 հոգիի եւ ենթադրաբար հրկիզելով գիւղի տուներն ու ինքնաշարժները<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/10/28/suspected-boko-haram-fighters-kill-13-people-in-niger.html|title=Boko Haram Fighters Kill 13 People in Niger - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||13 || |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[31 Հոկտեմբեր]] [[2015]] || A321-ի օդանաւի ահաբեկչութիւնը Սինայի թերակղզիին մէջ. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/11/07/middleeast/russian-plane-crash-egypt-sinai/index.html|title=U.S. official: '99.9% certain' bomb on Metrojet flight|author=Barbara Starr, Steve Almasy and Ray Sanchez, CNN|date=7 Նոյեմբեր, 2015|work=CNN|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref><ref>[https://news.am/arm/news/301204.html «Սինայի թերակղզում ավիավթարի զոհերի հարազատները բողոք են ներկայացրել ՌԴ ՔԿ ղեկավարի դեմ»]</ref> ||224 || |- | {{դրօշավորում|Լիբանան}} || [[12 Նոյեմբեր]] [[2015]] || [[Պէյրութի Պայթումներ (2015)|Պէյրութի պայթումներ]], [[Լիբանան]]<nowiki/>ի մայրաքաղաք [[Պէյրութ]]<nowiki/>ի Պուրճ Ըլ-Պարաճինա հարաւային արուարձանին մէջ իրագործուած զուգահեռ մահապարտ պայթումներու հետեւանքով կը սպանուի 42 քաղաքացի<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-34805466|title=Lebanon holds day of mourning after deadly Beirut blasts|work=BBC News|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||42 || |- |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}} || [[13 Նոյեմբեր]] [[2015]] || [[Ահաբեկչական Յարձակումներ Փարիզի Մէջ (Նոյեմբեր, 2015)|Ահաբեկչական յարձակումներ Փարիզի մէջ]], [[13 Նոյեմբեր]]<nowiki/>ին գիշերը իրագործուած եւ համակարգուած ահաբեկչական յարձակումներու շարան (զանգուածային հրաձգութիւններ, ինքնապայթումներ), որուն հետեւանքով կը զոհուի 137 հոգի, եւ կը վիրաւորուի՝ 368 հոգի<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2015/11/13/world/paris-shooting/|title=Paris massacre: At least 128 die in attacks|author=Steve Almasy, Pierre Meilhan and Jim Bittermann, CNN|date=13 Նոյեմբեր, 2015|work=CNN|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||137 ||368 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[13 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Շիա իսլամական յուղարկաւորութեան ժամանակ մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթման հետեւանքով կը սպանուի 20 հոգի<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/11/13/suicide-bomber-kills-at-least-21-in-baghdad.html|title=Suicide Bomber Kills at Least 21 in Baghdad - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||21 || |- |{{դրօշավորում|Ֆիլիփիններ}} || [[17 Նոյեմբեր]] [[2015]] || «Ապու Սայաֆ» խմբաւորման անդամները հարաւային [[Ֆիլիփիններ]]<nowiki/>ու մէջ կը գլխատեն մալիզիացիի մը<ref>{{cite news|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/malaysia-sickened-citizens-beheading-philippines-35271451|title=International News - World News - ABC News|author=ABC News|work=ABC News|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||1 || |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[17 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Նիճերիայի Եոլա քաղաքի շուկաներէն մէկուն մէջ կատարուած մահապարտ ահաբեկչութեան հետեւանքով կը զոհուի աւելի քան 30 հոգի, եւ կը վիրաւորուի՝ աւելի քան 80 խաղաղ բնակիչ<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-34852971|title=Nigeria blast: Yola market explosion kills 30|work=BBC News|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||30+ ||80+ |- |{{դրօշավորում|Պոսնիա եւ Հերցեգովինա}} || [[18 Նոյեմբեր]] [[2015]] || [[Սարայեւօ|Սարայեւո]]յի մէջ միակ գործող իսլամ ահաբեկիչը սպանեց երկու զինուոր եւ հինգ քաղաքացի<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-34866890 "'Islamist' gunman kills two Bosnian soldiers in Sarajevo"], վերցված է՝ 22 Նոյեմբեր, 2015.</ref> ||3 ||5 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[18 Նոյեմբեր]] [[2015]] || [[Նիճերիա]]<nowiki/>յի Քանօ քաղաքի բջիջային հեռախօսներու շուկային մէջ երկու պայթումի հետեւանքով կը զոհուի 15 հոգի, եւ կը վիրաւորուի՝ աւելի քան 100 հոգի. կազմակերպման մէջ կը կասկածուի «Պոքօ Հարամ» խմբաւորումը<ref>{{cite news|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/11/18/suicide-bombers-strike-nigeria-market.html|title=Bombers Kill at Least 15 People in Nigeria - Al Jazeera America|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||15 ||100+ |- |{{դրօշավորում|Մալի}} || [[20 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Պամաքոյի ահաբեկչական յարձակում, [[Մալի]]<nowiki/>ի մայրաքաղաք [[Պամաքօ|Պամաքո]]յի մէջ, իսլամ ահաբեկչական զինեալները «Ալլահու Աքպար» բացագանչելով ներխուժեցին եւ հրաձգութեան հետեւանքով սպանեցին 19 հոգի եւ պատանդ վերցուցին աւելի քան 160 հոգի ||19 ||160+ |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[20 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Շիա մզկիթի մէջ մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթման հետեւանքով կը սպանուի 10 հոգի, իսկ տարածքին մէջ իրագործուած այլ պայթման հետեւանքով՝ 5 հոգի<ref>{{cite news|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/suicide-blast-bombing-strike-baghdad-shiite-mosque-kill-35320193|title=International News - World News - ABC News|author=ABC News|work=ABC News|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||11 ||5 |- | {{դրօշավորում|Քամերուն}} || [[21 Նոյեմբեր]] [[2015]] || [[Քամերուն]]ին հիւսիսը, «Պոքօ Հարամի» հետ առնչութիւններ ունեցող մահապարտ ահաբեկիչները կը սպանեն առնուազն 10 հոգի<ref>{{cite news|title=Suicide attack in Cameroon kills at least 10|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/11/21/suicide-attack-in-cameroon-kills-at-least-10.html|accessdate=21 Նոյեմբեր 2015|work=Reuters|date=21 Նոյեմբեր 2015}}</ref> ||10 || |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[22 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Կին մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթման զոհ կը դառնայ 8 հոգի<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/eight-killed-ne-nigeria-suicide-bombing-relief-agency-191507966.html|title=Eight killed in NE Nigeria suicide bombing: relief agency|publisher=|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||8 || |- | {{դրօշավորում|Թունիս}} || [[24 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Թունիս քաղաքին մէջ նախագահական թիկնազօրը տեղափոխող հանրակառքի պայթումին հետեւանքով կը սպանուի 12 հոգի. ԻԼԻՊ-ը կը ստանձնէ կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/news/world-news/tunisia-bus-explosion-least-two-6892399|title=Tunisia bus explosion: State of emergency declared after 'suicide bomber' blows up coach killing at least 12|author=Andy Rudd|date=24 Նոյեմբեր, 2015|work=mirror|accessdate=23 Ապրիլ, 2016}}</ref> ||12 || |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[28 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Սաքքարա քաղաքի ոստիկանական սահմանի մօտ իսլամ ահաբեկիչները զինեալները կը սպանեն անվտանգութեան 4 աշխատակից<ref>[http://www.reuters.com/article/2015/11/28/us-egypt-gunmen-idUSKBN0TH04U20151128#ur1Zegle8cKoym54.97<span> security personnel south of Cairo"</span>, վերցված է՝ 3 Դեկտեմբեր, 2015.</ref> ||4 || |- |{{դրօշավորում|Մալի}} || [[28 Նոյեմբեր]] [[2015]] || Ծայրայեղականները հրթիռներ կը գործարկէին Մալիի հիւսիսը տեղակայուած ՄԱԿ-ի խաղաղապահ առաքելութեան (MINUSMA) ճամբարին վրայ, որուն հետեւանքով կը սպանուի 3 հոգի, կը վիրաւորուի՝ 20 խաղաղապահ․ պատասխանատուութիւնը ստանձնեց «Անսար-ատ-Տին» խմբաւորումը<ref>[https://news.yahoo.com/mali-rocket-attack-kills-three-un-un-sources-095644752.html "Three dead in rocket attack on UN base in north Mali"], վերցված է՝ 3 Դեկտեմբեր, 2015.</ref> ||3 ||20 |- | {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} || [[2 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || [[Սան Պէրնարտինօյի Զանգուածային Սպանութիւն (2015)|Սան Պէրնարտինոյի զանգուածային սպանութիւն]], զանգուածային սպանութիւններ [[ԱՄՆ]] Քալիֆորնիա նահանգի [[Սան Պէրնարտինօ]] քաղաքին մէջ, որուն ընթացքին Ռիզուան Ֆարուք եւ Թաշուին Մալիք ամուսնական զոյգը ընկերային ծառայութեան կեդրոնին մէջ կատարուած հրաձգութեան հետեւանքով կը սպանեն 14 հոգի եւ կը վիրաւորուին` 22 հոգի{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2015/12/04/us/san-bernardino-shooting/index.html|title=San Bernardino attack investigated as act of terrorism|author=Greg Botelho and Ralph Ellis, CNN|date=4 Դեկտեմբեր 2015|work=CNN|accessdate=23 Ապրիլ 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/12/05/us/tashfeen-malik-islamic-state.html?_r=0|title=F.B.I. Treating San Bernardino Attack as Terrorism Case|last=Schmidt|first=Michael|publisher=New York Times|date=4 Դեկտեմբեր 2015|accessdate=5 Դեկտեմբեր, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.azatutyun.am/a/27404092.html|title=14 զոհված, 17 վիրաւոր Կալիֆորնիայի Սան Պէրնարտինօ քաղաքում կրակոցների հետեւանքով|last=Մկրտչյան|first=Անուշ|publisher=«Ազատութիւն» լրատվական|date=3 Դեկտեմբեր, 2015|accessdate=25 Մարտ, 2017}}</ref> ||14 ||22 |- | {{դրօշավորում|Չատ}} || [[5 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || «Պոքօ Հարամ» խմբաւորման չորս կին մահապարտ ահաբեկիչներ յարձակեցան [[Չատ Լիճ|Չատ լիճին]] մօտ՝ սպանելով առնուազն 15 հոգի, եւ վիրաւորելով աւելի քան 130 հոգի<ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/us-nigeria-violence-chad-idUSKBN0TO0FM20151205#qXbaF6WM1guP5raB.97 |title=Chad says suicide blasts kill at least 15 in Lake Chad|last=Nako|first=Madjiasara|publisher=Reuters|date=5 Դեկտեմբեր 2015|accessdate=5 Դեկտեմբեր 2015}}</ref> ||19 ||130+ |- | {{դրօշավորում|Եմէն}} || [[6 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || [[Եմէն]]ի [[Ատըն]] նաւահանգստային քաղաքի քաղաքապետ Ճաաֆար Մուհամմատ Սաատը կը սպանուի ինքնաշարժին մէջ տեղադրուած ռումբին պայթումով. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/06/governor-of-aden-in-yemen-killed-in-explosion-say-officials|title=Isis claims responsibility for assassinating governor of Aden |publisher=The Guardian|date=6 Դեկտեմբեր 2015|accessdate=6 Դեկտեմբեր 2015}}</ref> ||1 || |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[8 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || [[Քանտահար Օդակայանի Ահաբեկչութիւն (2015)|Քանտահար օդակայանի ահաբեկչութիւն]], Թալիպանի անդամներուն ձեռնարկած ահաբեկչական յարձակումը «Քանտահար» օդակայանին եւ անոր մերձակայքին մէջ, որուն հետեւանքով կը զոհուին 70 հոգի եւ կը վիրաւորուին 35 հոգի<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2015/12/taliban-kills-scores-ongoing-kandahar-airport-attack-151209153246413.html "Taliban kills scores in Kandahar airport attack"], վերցված է՝ 16 Դեկտեմբեր, 2015.</ref><ref name="BBC News 2015">{{cite news | title=Afghan Taliban kill dozens at Kandahar airport | website=BBC News | date=2015-12-09 | url=http://www.bbc.com/news/world-asia-35043938 | accessdate=2016-01-17}}</ref> ||70+ ||35 |- | {{դրօշավորում|Եգիպտոս}} || [[8 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || Ռաֆայի մէջ կը սպանուի 4 հոգի, եւ կը վիրաւորուի 4 հոգի<ref>http://www.upi.com/Top_News/World-News/2015/12/08/Bomb-attack-kills-four-egyptian-security-personnel-in-North-Sinai/4021449622446/</ref> ||4 ||4 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[9 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || Շիա մզկիթի մուտքին մօտ մահապարտ ահաբեկիչի ինքնապայթումին հետեւանքով կը սպանուի աւելի քան 11 հաւատացեալներ.<ref>[https://news.yahoo.com/suicide-attack-shiite-mosque-baghdad-kills-11-114336573.html "Iraqis eye next steps in Ramadi as IS claims Baghdad bombing"], վերցված է՝ 13 Դեկտեմբեր, 2015.</ref> ||11+ ||20 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[11 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || [[Քապուլի Մէջ Սպանիայի Դեսպանատան Ահաբեկչական Յարձակում (2015)|Քապուլի մէջ Սպանիոյ դեսպանատան ահաբեկչական յարձակում]], Թալիպանի ծայրայեղականները կը պայթեցնեն ինքնաշարժ մը Քապուլի մէջ Սպանիոյ դեսպանատան հիւրանոցին մէջ՝ սպանելով վեց հոգի<ref>[http://abcnews.go.com/International/wireStory/taliban-attack-spanish-embassy-afghanistan-kills-35728950 "Spain: Gunmen Entered Embassy in Kabul After Car Bomb Attack"], վերցված է՝ 13 Դեկտեմբեր, 2015.</ref> ||6 || |- | {{դրօշավորում|Սուրիա}} || [[11 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || Սուրիոյ հիւսիսարեւելեան Թել-Թամեր քաղաքին մէջ, ԻԼԻՊ-ը ականապատուած երեք ինքնաշարժներ կը պայթեցնէ, որուն հետեւանքով կը զոհուի 60 հոգի, եւ կը վիրաւորուի 80 հոգի <ref>[https://armenpress.am/arm/news/829294/siriayum-arnvazn-22-mard-e-zohvel-tel-tamer-qaxaqum-irakanacvats.html Սուրիայում առնվազն 22 հոգի Է զոհվել Թել-Թամեր քաղաքում իրականացված պայթումների հետեւանքով], ''[[Արմենպրես|Armenpress.am]]'', 11 Դեկտեմբեր, 2015.</ref> ||60 ||80 |- | {{դրօշավորում|Սուրիա}} || [[12 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || Սուրիոյ [[Հոմս]] նահանգի հիւանդանոցներէն մէկուն մօտ ԻԼԻՊ-ի ծայրայեղականները ականապատուած ինքնաշարժ մը կը պայթեցնեն՝ սպանելով 16 հոգի, եւ վիրաւորելով՝ 54 հոգի<ref>[http://www.express.co.uk/news/world/627017/ISIS-militant-blows-himself-killing-rescuers-hospital-attack-victims-suicide-bomber "ISIS militant blows himself up killing rescuers who tried to save hospital attack victims"], վերցված է՝ 19 Դեկտեմբեր, 2015.</ref> ||16 ||54 |- |{{դրօշավորում|Իրաք}} || [[12 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || ԻԼԻՊ-ի զինեալին կողմէ ականապատուած բեռնատարը կը պայթեցուի Իրաքի եւ Սէուտական Արաբիոյ սահմանին մօտ, սպանելով 6 հոգի, եւ վիրաւորելով՝ 14 հոգի<ref>[https://news.yahoo.com/suicide-bomber-kills-six-iraq-saudi-border-officials-091553406.html "IS suicide bomber kills six on Iraq-Saudi border"], վերցված է՝ 19 Դեկտեմբեր, 2015.</ref> ||6 ||14 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[13 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || «Պոքօ Հարամի» ծայրայեղականները յարձակեցան Նիճերիոյ Վարվարա, Մանկարի եւ Պուրա-Շիքա գիւղերուն վրայ, որուն հետեւանքով սպանուեցաւ 30 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 20 հոգի<ref>[https://news.yahoo.com/30-dead-boko-haram-attack-three-nigeria-villages-220803427.html "30 dead in Boko Haram attack on three Nigeria villages: vigilantes"], վերցված է՝ 4 Յունուար, 2016.</ref> ||30 ||20 |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[21 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || Քապուլի «Պաղրամ» ռազմական օդակայանին մէջ, մահապարտ ահաբեկիչի յարձակման հետեւանքով սպանուեցաւ 6 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 3 հոգի <ref>[https://news.yahoo.com/suicide-bomber-kills-five-attack-u-afghan-patrol-111225827.html "Motorbike suicide bomber kills six U.S. troops in Afghanistan"], վերցված է՝ 4 Յունուար, 2016.</ref> ||7 ||3 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[26 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || «Պոքօ Հարամի» զինեալները յարձակեցան Նիճերիոյ հիւսիսը գտնուող Կիմպա գիւղին վրայ՝ կրակ բանալով գիւղացիներուն վրայ եւ հրկիզելով տուները. յարձակման հետեւանքով զոհուեցաւ աւելի քան 14 հոգի<ref name="AFP 2015">{{cite news | author=AFP | title=At least 14 killed in Boko Haram Christmas day gun attack in Nigeria | website=Telegraph.co.uk | date=2015-12-26 | url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/nigeria/12070317/At-least-14-killed-in-Boko-Haram-Christmas-day-gun-attack-in-Nigeria.html | accessdate=2016-01-17}}</ref><ref>[https://news.yahoo.com/boko-haram-kills-least-14-christmas-day-attack-211939980.html "Boko Haram kills at least 14 in Christmas Day attack in Nigeria"], վերցված է՝ 4 Յունուար, 2016.</ref> ||14+ || |- |{{դրօշավորում|Աֆղանիստան}} || [[28 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || Քապուլի միջազգային օդակայան տանող ճանապարհին վրայ Թալիպանի մահապարտ ահաբեկիչի յարձակման հետեւանքով սպանուեցաւ 1 հոգի, եւ վիրաւորուեցաւ՝ 33 հոգի<ref>[http://www.reuters.com/article/us-afghanistan-blast-idUSKBN0UB07M20151228 "One killed, 33 wounded in Kabul suicide attack"], վերցված է՝ 4 Յունուար, 2016.</ref> ||2 ||33 |- |{{դրօշավորում|Նիճերիա}} || [[28 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || 14 կին մահապարտ ահաբեկիչներ յարձակեցան Նիճերիոյ Մայտիկուրի քաղաքին վրայ՝ սպանելով 26 հոգի, եւ վիրաւորելով՝ 85 հոգի<ref>[http://dailypost.ng/2015/12/29/boko-haram-26-killed-85-injured-as-14-suicide-bombers-attack-maiduguri/ "Boko Haram: 26 killed, 85 injured as 14 suicide bombers attack Maiduguri"], վերցված է՝ 4 Յունուար, 2016.</ref> ||36 ||85 |- |{{դրօշավորում|Փաքիստան}} || [[29 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || Փաքիստանի հիւսիսարեւմտեան Մարտան քաղաքին մէջ երկրի ազգային վիճակագրական ծառայութեան մասնաճիւղի մուտքին մահապարտ ահաբեկիչի յարձակման հետեւանքով կը սպանուի 27 հոգի, եւ կը վիրաւորուի աւելի քան 50 հոգի<ref>[https://news.yahoo.com/least-12-dead-nw-pakistan-suicide-blast-officials-101345180.html "Taliban suicide bomber kills 26 in NW Pakistan: officials"], վերցված է՝ 4 Յունուար, 2016.</ref> ||27 ||50+ |- | {{դրօշավորում|Ռուսաստան}} || [[29 Դեկտեմբեր]] [[2015]] || [[Տաղստան]]ի [[Տերպենտ]] քաղաքին մէջ զինեալը կրակ կը բանայ տեղացիներու վրայ՝ սպանելով 1 հոգի, եւ վիրաւորելով 11 հոգի. ԻԼԻՊ-ը ստանձնեց կատարուածին պատասխանատուութիւնը<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-35205165 "Russia attack: IS claims shooting in Dagestan"], վերցված է՝ 4 Յունուար, 2016.</ref> ||1 ||11 |- ! style="background:#feffa4" colspan="3" | Ընդհանուր՝ || 3097+ !3383+ |- ! ! ! ! ! |} == Ծանօթագրութիւններ == <div class="references" style="height: 500px; overflow: auto; padding: 1px; font-size: 85%">{{reflist|3}}</div> == Արտաքին յղումներ == Նորութիւններ՝ * [http://www.nbcnews.com/id/4677978/ns/world_news-hunt_for_al_qaida/t/al-qaida-timeline-plots-attacks/ Ալ-Քայիտայի ձեռնարկած ահաբեկչական յարձակումները 1992-2005 թթ.] * [http://www.nbcnews.com/id/5437742/ns/world_news-hunt_for_al_qaida/t/terror-strikes-blamed-al-zarqawi-iraq/ Terror strikes blamed on Al zarqawi 1992-2005] * [http://www.wsj.com/articles/timeline-of-terror-attacks-in-past-20-years-1420662841 Timeline of Terror Attacks in Past 20 Years 1995-2015] Գրականութիւն՝ * [https://books.google.am/books?id=pIMkCocnQUcC&pg=PA174 Լեոնարտ Ուայնպըրկ. «համաշխարհային ահաբեկչութիւն»]{{ref-en}} * [https://books.google.am/books?id=bSCIExNdjDsC Մայքլ Կրինպըրկ. «ահաբեկչական, բնական եւ մարդածին աղետներու հանրագիտարան»]{{ref-en}} * [http://publishing.ysu.am/files/Islamic_state.pdf Սարգիս Գրիգորեան. «Իսլամական պետութիւն: Ակունքներէն մինչեւ խալիֆութեան հռչակում»] Կայքեր՝ * [http://terrorism.grady.uga.edu/history/ "Ահաբեկչութեան պատմութիւն..." (մինչեւ 11 Սեպտեմբեր)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006004407/http://terrorism.grady.uga.edu/history/ |date=2015-10-06 }}{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Ցանկեր]] [[Ստորոգութիւն:Ահաբեկչութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Իսլամ]] azc4vswsa2flwincqae2498ucoy4f94 0 3371 253780 253578 2026-08-28T22:01:18Z InternetArchiveBot 5016 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253780 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Allah logo.svg|մինի|«Ալլահ» (Աստուած)]] [[Պատկեր:Islam by country.png|աջից|350px|մինի|Իսլամի տարածուածութիւնը]] '''Իսլամութիւն''' ({{lang-ar|الإسلام}}, ալ-իսլամ՝ հնազանդութիւն), [[:hy:Միաստվածություն|միաստուածային]] [[:hy:Կրոն|կրօն]], որու համաձայն կայ միայն մէկ աստուած ([[:hy:Ալլահ|Ալլահը]])<ref>{{Cite web|url=http://thetruereligion.org/modules/wfsection/article.php?articleid=71|title=God: Who is Allah|publisher=thetruereligion.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040501181449/http://thetruereligion.org/modules/wfsection/article.php?articleid=71|archivedate=2004 թ․ մայիսի 1|quote=... "''Allah''" is simply the Arabic word for "God"—and there is only One God. Let there be no doubt—Muslims worship the God of Noah, Abraham, Moses, David and Jesus—peace be upon them all. ...}}</ref>, եւ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]] Աստուծոյ մարգարէն է<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Islam. Overview|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=Profession of Faith [...] affirms Islam's absolute monotheism and acceptance of Muḥammad as the messenger of God, the last and final prophet.|author=John L. Esposito|url-access=yes}}</ref><ref name="OEIW-allah">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Allāh|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0383|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=the Muslims' understanding of Allāh is based [...] on the Qurʿān's public witness. Allāh is Unique, the Creator, Sovereign, and Judge of humankind. It is Allāh who directs the universe through his direct action on nature and who has guided human history through his prophets, Abraham, with whom he made his covenant, Moses, Jesus, and Muḥammad, through all of whom he founded his chosen communities, the 'Peoples of the Book.'|author=F.E. Peters|url-access=yes}}</ref>։ Անիկա աշխարհի երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է՝<ref name="landscape">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=2012 թ․ դեկտեմբերի 18}}</ref>1.8 միլիարդ հետեւորդ կամ աշխարհի բնակչութեան 24%-ը<ref name="pew2015">{{cite study|publisher=Pew Research Center|title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/|date=April 2, 2015|access-date=October 20, 2018}}</ref>, նաեւ յայտնի որպէս իսլամներ<ref>According to [http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729005309/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/muslim|date=2016-07-29}}, "Muslim is the preferred term for 'follower of Islam,' although Moslem is also widely used."</ref>։ Իսլամները 50 երկրի մէջ բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը կազմեն<ref name="landscape" />։ Իսլամութիւնը կը սորվեցնէ, որ Աստուած բարեգութ է, ամէնազօր, եզակի<ref>{{Cite book|url={{Google books|OZbyz_Hr-eIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Islam|last=Campo|first=Juan Eduardo|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1-4381-2696-8|page=34|chapter=Allah}}</ref> եւ մարդկութիւնը կ'ուղորդէ իր մարգարէներուն, յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններուն եւ բնական նշաններուն միջոցով<ref name="OEIW-allah" /><ref>{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Environment|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=Ibrahim Kalin|doi=10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-237|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|quote=When Meccan pagans demanded proofs, signs, or miracles for the existence of God, the Qurʾān's response was to direct their gaze at nature's complexity, regularity, and order. The early verses of the Qurʾān, therefore, reveal an invitation to examine and investigate the heavens and the earth, and everything that can be seen in the environment [...] The Qurʾān thus makes it clear that everything in Creation is a miraculous sign of God (āyah), inviting human beings to contemplate the Creator.|author=İbrahim Özdemir|url-access=yes}}</ref>։ Իսլամութեան նախնական սուրբ գրութիւններն են [[:hy:Ղուրան|Ղուրանը]], որ իսլամներուն համար Աստուծոյ բառացի խօսքն է եւ Մուհամմատի ուսմունքները, որոնք կը կոչուին ''սունա'' եւ բաղկացած են ''հատիս'' կոչուող բաժիններէն (մօտ մ.թ. 570- 632 թուականներ)։ Իսլամներըկը հաւատան, որ իսլամութիւնը ամէնահին հաւատի ամբողջական ու տիեզերական տարբերակն է, որ բացայայտուած է շատ վաղ շրջանին մարգարէներու կողմէ՝ ներառեալ [[:hy:Ադամ|Ադամի]], [[:hy:Աբրահամ|Աբրահամի]], [[:hy:Մովսես_մարգարե|Մովսէսի]] եւ [[:hy:Հիսուս|Յիսուսի]]<ref name="People-of-the-Book">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html|title=People of the Book|website=[[Islam: Empire of Faith]]|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 18}}</ref><ref>Reeves, J.C. (2004). ''Bible and Qurʼān: Essays in scriptural intertextuality''. Leiden [u.a.: Brill. p. 177</ref><ref>{{Cite news|last=Moghul|first=Haroon|title=Why Muslims celebrate a Jewish holiday|url=http://www.cnn.com/2015/10/21/living/yom-kippur-muslims/index.html|access-date=2018 թ․ հունվարի 18|publisher=CNN}}</ref>։ Իսլամները նկատել կու տան, թէ Ղուրանը Աստուծոյ վերջնական ու անփոփոխ բացայայտումն է։ Ինչպէս աբրահամեան միւս կրօնները՝ իսլամութիւնը նոյնպէս կը սորվեցնէ, որ գոյութիւն ունի վերջին դատաստան՝ արդարամիտներու համար դրախտի պարգեւատրումով եւ մեղսաւորներու համար դժոխքի պատիժով<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e588?_hi=1&_pos=2|title=Eschatology – Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423115519/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e588?_hi=1&_pos=2|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 23|url-status=dead|access-date=2018 թ․ հունվարի 18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/last-journey-translation-manazil-al-akhirah-shaykh-abbas-qummi/paradise-jannat|title=Paradise (Jannat)|website=Al-Islam.org}}</ref>։ Կրօնական գաղափարներու ու կիրառութեան մէջ կը մտնեն [[:hy:Իսլամի_հիմնասյուներ|իսլամութեան հինգ հիմնասիւները]], որոնք երկրպագութեան պարտադիր գործողութիւններ են եւ իսլամական օրէնքը (''շարիա''), որ բառացիօրէն կը վերաբերի կեանքի ու հասարակութեան բոլոր ոլորտներուն՝ դրամատնային համակարգէն ու կանանց բարեկեցութենէն մինչեւ շրջակայ միջավայր<ref>{{Harvtxt|Esposito|2002b|p=17}}</ref><ref>*{{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=111–112, 118}} *{{Cite encyclopedia|title=Shari'ah|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ [[:hy:Մեքքա|Մեքքա]], [[:hy:Մադինա_(Յասրիբ)|Մետինա]] եւ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմ]] քաղաքները իսլամութեան երեք ամէնասուրբ վայրերն են<ref name="Trofimov">{{Citation|last=Trofimov|first=Yaroslav|title=The Siege of Mecca: The 1979 Uprising at Islam's Holiest Shrine|page=79|year=2008|place=New York|isbn=978-0-307-47290-8}}</ref>։ Աստուածաբանական տեսանկիւնը մէկ կողմ դրած<ref name="Esposito1998">{{Cite book|title=Islam: The Straight Path (3rd ed.)|url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo|last=Esposito|first=John|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511234-4|pages=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo/page/9 9], 12}}</ref><ref>{{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}}</ref><ref name="Peters2003">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|last=Peters|first=F.E.|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-0-691-11553-5|page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9]}}</ref>՝ կը համարեն, որ իսլամութիւնը պատմականօրէն ծագած է մ.թ. վաղ 7-րդ դարուն Մեքքայի մէջ<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=AQUZ6BGyohQC|page=5}}|title=Islam and the Integration of Society|last=Watt|first=William Montgomery|date=2003|publisher=Psychology Press|isbn=9780415175876|pages=5|language=en}}</ref> եւ մինչեւ 8-րդ դար [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան խալիֆայութիւնը]] ընդարձակուած է [[:hy:Ալ-Անդալուս|Անտալուսէն]]՝ արեւմուտքի մէջ, մինչեւ [[:hy:Ինդոս|Ինտոս գետը]]՝ արեւելքի մէջ։ Իսլամական ոսկեդարը կը վերաբերի աւանդաբար 8-13-րդ դարերուն՝ [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեան խալիֆայութեան]] ժամանակաշրջանին, երբ պատմական իսլամական աշխարհը գիտական, տնտեսական եւ մշակութային ծաղկում կ'ապրէր<ref name="Saliba">[[George Saliba]] (1994), ''A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam'', pp. 245, 250, 256–257. [[New York University Press]], {{ISBN|0-8147-8023-7}}.</ref><ref name="King">{{Cite journal|last1=King|first1=David A.|year=1983|title=The Astronomy of the Mamluks|journal=Isis|volume=74|issue=4|pages=531–555|doi=10.1086/353360|issn=0021-1753}}</ref><ref name="Hassan-Decline">{{Cite encyclopedia|title=Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century|encyclopedia=Islam and the Challenge of Modernity, Proceedings of the Inaugural Symposium on Islam and the Challenge of Modernity: Historical and Contemporary Contexts, Kuala Lumpur, August 1–5, 1994|publisher=International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC)|url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html|last=Hassan|first=Ahmad Y|date=1996|editor=Sharifah Shifa Al-Attas|pages=351–399|archivedate=2015 թ․ ապրիլի 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402150434/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html}}</ref>։ Իսլամական աշխարհի ընդլայնումը ընդգրկած է տարբեր խալիֆայութիւններ, ինչպիսին է [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|Օսմանեան կայսրութիւնը]], առեւտրականներու ու միսիոնարներու կողմէ դաւանափոխութեան գործողութիւններ (''դաւա'')<ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp. 125–258</ref>։ Շատ իսլամներ երկու հիմնական ուղղութիւններէն մէկուն կը պատկանին. [[:hy:Սուննի_իսլամ|սուննի]] (85–90%)<ref name="Sunni-eb">*{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|website=[[Pew Research Center]]|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=Of the total Muslim population, 10–13% are Shia Muslims and 87–90% are Sunni Muslims.}} *[https://books.google.am/books?id=D5_N97bAiJ0C&pg=PA3&dq=Sunni+Islam#v=onepage&q=Sunni%20Islam Sunni Islam: Oxford Bibliographies Online Research Guide] "Sunni Islam is the dominant division of the global Muslim community, and throughout history it has made up a substantial majority (85 to 90 percent) of that community." *{{Cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni|title=Sunni|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012090751/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni|archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 12|accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 20|quote=Sunni Islam is the largest denomination of Islam, comprising about 85% of the world's over 1.5&nbsp;billion Muslims.|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|title=Religions|website=[[The World Factbook]]|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=Sunni Islam accounts for over 75% of the world's Muslim population...|url-status=dead}}</ref> կամ [[:hy:Շիա_իսլամ|շիա]] (10–15%)<ref name="Shia">See *{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/|title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|website=Pew Research Center|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=The Pew Forum's estimate of the Shia population (10–13%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10–15%. Some previous estimates, however, have placed the number of Shias at nearly 20% of the world's Muslim population.}} *{{Cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a|title=Shia|publisher=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215070956/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a|archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 15|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 5|quote=Shi'a Islam is the second largest branch of the tradition, with up to 200 million followers who comprise around 15% of all Muslims worldwide...|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|title=Religions|website=[[The World Factbook]]|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=Shia Islam represents 10–20% of Muslims worldwide...|url-status=dead}}</ref> : Իսլամներու 13%-ը կ'ապրի [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]] մէջ՝ իսլամ մեծամասնութեամբ ամէնամեծ երկիրը<ref name="pew2015countries">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|title=10 Countries With the Largest Muslim Populations, 2010 and 2050date=2015-04-02|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207115222/http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 7|url-status=dead|access-date=2017 թ․ փետրվարի 7}}</ref>, 31%-ն կ'ապրի [[:hy:Հարավային_Ասիա|Հարաւային Ասիայի]]<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=kaubzRxh-U0C|page=[https://books.google.am/books?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA193 193]}}|title=South Asian Religions: Tradition and Today|last=Pechilis|first=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|p=193|language=en}}</ref>՝ իսլամ բնակչութեամբ ամէնամեծն աշխարհի մէջ<ref>{{Cite news|last=Diplomat|first=Akhilesh Pillalamarri, The|title=How South Asia Will Save Global Islam|url=http://thediplomat.com/2016/01/how-south-asia-will-save-global-islam/|access-date=2017 թ․ փետրվարի 7|newspaper=The Diplomat|language=en-US}}</ref>, 20%-ը՝ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելք]]<nowiki/>ի եւ [[:hy:Հյուսիսային_Աֆրիկա|Հիւսիսային Ափրիկէի]]<ref>{{Cite news|date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7|title=Middle East-North Africa Overview|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population10/|access-date=2018 թ․ հունվարի 18|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US}}</ref>, ուր գերիշխող կրօն է<ref name="pewmuslim22">{{Cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|title=Region: Middle East-North Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309233947/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|archive-date=2013 թ․ մարտի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref>, իսկ 15%-ը՝ [[:hy:Ենթասահարա|Ենթասահարական Ափրիկէի]] մէջ<ref name="pewmuslim32">{{Cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|title=Region: Sub-Saharan Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309234009/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|archive-date=2013 թ․ մարտի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref>։ Իսլամական մեծածաւալ համայնքներու կարգին են Ամերիկաները, [[:hy:Կովկաս|Կովկասը]], [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիան]], [[:hy:Չինաստան|Չինաստանը]], [[:hy:Եվրոպա|Եւրոպան]], [[:hy:Հարավարևելյան_Ասիա|Հարաւարեւելեան Ասիան]], [[:hy:Ֆիլիպիններ|Ֆիլիփփինները]] եւ [[:hy:Ռուսաստան|Ռուսաստանը]]<ref name="pewmuslim12">{{Cite web|url=http://features.pewforum.org/muslim-population/|title=Muslim Population by Country|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209094904/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx|archivedate=2011 թ․ փետրվարի 9|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html%26ved%3D2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB%26usg%3DAOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7%26ampcf%3D1%26cshid%3D1547207388328|title=Արխիվացված պատճենը|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175543/https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html%26ved%3D2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB%26usg%3DAOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7%26ampcf%3D1%26cshid%3D1547207388328|archive-date=2019 թ․ հունվարի 11|accessdate=2022 թ․ հունվարի 7|url-status=dead}}</ref>։ Իսլամութիւնը աշխարհի ամէնէն արագ տարածուող կրօնն է<ref>{{Cite news|date=2015 թ․ ապրիլի 2|title=Main Factors Driving Population Growth|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/main-factors-driving-population-growth/|access-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 23|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Burke|first1=Daniel|date=2015 թ․ ապրիլի 4|title=The world's fastest-growing religion is ...|url=http://edition.cnn.com/2015/04/02/living/pew-study-religion/|accessdate=2015 թ․ ապրիլի 18|agency=CNN}}</ref><ref name="USNewsLippman">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/no-god-but-god|title=No God But God|date=2008 թ․ ապրիլի 7|publisher=U.S. News & World Report|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|quote=Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.|author=Lippman, Thomas W.}}</ref>։ == Ծագումնաբանութիւն եւ նշանակութիւն == [[Պատկեր:Kaaba_Mirror_like.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kaaba_Mirror_like.jpg|մինի|[[:hy:Մեքքա|Մեքքայի]] մէջ գտնուող [[:hy:Քաաբա|Քաապան]] իսլամական գլխաւոր աղօթատեղին եւ ուխտատեղին է:]] Իսլամութիւնը բայական գոյանուն է, որ կը ծագի եռաբաղաձայն S-L-M արմատէն, որ ամբողջականութեան, հնազանդութեան, անվտանգութեան ու խաղաղութեան գաղափարներուն հետ կապ ունեցող բառերու լայն շարք մը կը կազմէ<ref>[http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm Dictionary listing for Siin roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907230044/http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm |date=2011-09-07 }} derived from ''Lane's Arabic-English Lexicon'' via www.studyquran.co.uk</ref>։ Կրօնական համացոյցին մէջ կը նշանակէ «կամաւոր հնազադութիւն Աստուծոյ»<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=IVyMAvW9slYC|page=8}}|title=Islam: The Religion and The People|author1=Lewis, Barnard|author2=Churchill, Buntzie Ellis|publisher=Wharton School Publishing|year=2009|isbn=9780132230858|page=8}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/|title=What does Islam mean?|date=2011 թ․ փետրվարի 6|website=The Friday Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110314072458/http://www.qaem.org/wp/what-does-islam-mean/|archivedate=2011 թ․ մարտի 14}}</ref> : ''Islām-ը'' բայական արմատի IV ձեւն է եւ կը նշանակէ «հնազանդութիւն» կամ «հրաժարում»։ Իսլամութեան կից ''muslim (իսլամ)'' բառը միեւնոյն բայի ածական դերբայն է, որ կը նշանակէ «հնազանդող» կամ «ան որ կը հնազանդի»։ Բառը երբեմն տարբեր լրացուցիչ իմաստներ ձեռք կը բերէ Ղուրանի տարբեր հատուածներուն մէջ։ Որոշ հատուածներու մէջ շեշտը կը դրուի իսլամութեան հոգեւոր արժէքին վրայ. «Աստուած որու որ կը ցանկանայ ուղղութիւն ցոյց տալ, կը բանայ անոր սիրտը իսլամութեան առջեւ»<ref name="MULTIPLE-REFERENCES">* {{Cite quran|6|125|style=ref}}, {{cite quran|61|7|style=ref}}, {{cite quran|39|22|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref><ref name="ReferenceH">{{cite quran|5|3|style=ref}}, {{cite quran|3|19|style=ref}}, {{cite quran|3|83|style=ref}}</ref>։ Այլ հատուածներ իսլամութիւնն ու կրօնը (''dīn'') կը դիտարկեն որպէս մէկ ամբողջութիւն. «Այսօր ես կատարելագործած եմ քո կրօնը (''dīn'') քեզ համար, ես աւարտած եմ քու օրհնութիւնը, ես հաւանութեան արժանացուցած եմ իսլամութիւնը քու կրօնի համար»<ref name="ReferenceH" />։ Ուրիշ հատուածներ իսլամութիւնը կը նկարագրեն որպէս Աստուծոյ մօտ վերադառնալու գործողութիւն, քան թէ լոկ հաւատի բանաւոր հաստատում<ref>* {{Cite quran|9|74|style=ref}}, {{cite quran|49|14|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Հատիս Գաբրիէլի մէջ ''islām-ը'' ներկայացուած է որպէս սուրբ երրորդութեան մէկ մաս, որուն մէջ կը մտնեն նաեւ ''imān'' ''-ը'' (հաւատ) եւ ''ihsān-ը'' (գերազանցութիւն)<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john|title=The Oxford History of Islam|last=Esposito|first=John L.|date=2000 թ․ ապրիլի 6|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195107999|pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john/page/76 76]–77}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm|title=The mosque: the heart of submission|last=Mahmutćehajić|first=Rusmir|publisher=Fordham University Press|year=2006|isbn=978-0-8232-2584-2|page=[https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm/page/n104 84]}}</ref>։ Պատմականօրէն իսլամութիւնը անգլիախօս հասարակութիւններու մօտ կոչուած է մահմետականութիւն։ Այս թերմինը գործածութենէն դուրս եկած է եւ երբեմն վիրաւորական կը համարուի, քանի որ ըստ անոր՝ իսլամներու կրօնի կեդրոնը աւելի մարդ արարածն է, քան թէ Աստուած, ինչպէս [[:hy:Բուդդա|Պուտտան]] [[:hy:Բուդդայականություն|պուտտայականութեան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/ataglance/glance.shtml|title=Buddhism: Buddhism at a glance|publisher=BBC – Religions}}</ref>։ Որոշ հեղինակներ, այնուամենայնիվ, կը շարունակեն օգտագործել ''մահմետականութիւն'' թերմինը՝ որպէս կրօնական համակարգի տեխնիկական անուանում՝ հակադրելով իսլամութեան աստուածաբանական գաղափարին, որ առկայ է այդ համակարգին մէջ<ref>Kenneth G. Wilson, ''The Columbia Guide to Standard American English'' ({{ISBN|0231069898}}), p. 291: Muhammadan and Mohammedan are based on the name of the prophet Mohammed, and both are considered offensive.</ref>։ == Հաւատի հանգանակներ == Հաւատը (Iman) եւ իսլամական դաւանանքը (Aqidah) յաճախ կը ներկայացուին հաւատի վեց հանգանակներու տեսքով, որոնք ներկայացուած են հատիս Գաբրիէլին մէջ։ === Աստուծոյ գաղափար === [[Պատկեր:Istanbul,_Hagia_Sophia,_Allah.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Istanbul,_Hagia_Sophia,_Allah.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Ալլահ|Ալլահը]] (Աստուած) պատկերող մետալիոն [[:hy:Սուրբ_Սոֆիայի_տաճար_(Կոստանդնուպոլիս)|Սուրբ Սոֆիայի տաճարին մէջ]], [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիա]], [[:hy:Ստամբուլ|Իսթանպուլ]]:]] Իսլամութիւնը երբեմն կը դիտարկուի որպէս գլխաւոր կրօններէն ամէնապարզ ուսմունք ունեցողը<ref name="USNewsLippman" />։ Անոր ամէնահիմնական գաղափարը խիստ միաստուածութիւնն է, որ կը կոչուի թաուհիտ (արաբերէն՝ توحيد‎): Աստուած կը նկարագրուի Ղուրանի 112-րդ գլուխին մէջ. «Ան Աստուածն է, մէկ եւ Միակը. Աստուած, Յավերժութիւնը, Բացարձակը. Անա չի ծնիր, ոչ ալ ծնած է եւ չկայ Անոր նման երկրորդը» (112:1–4)<ref>* {{Cite quran|112|1|end=4|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=74–76}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|p=22}} * {{Harvtxt|Griffith|Savage|2006|p=[{{google books |plainurl=y |id=KKZEyNRJMkcC|page=248}} 248]}} * {{Cite encyclopedia|title=Allah, Tawhid|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|author=D. Gimaret}}</ref>: Իսլամները չեն ընդունիր բազմաստուածութիւնն ու կռապաշտութիւնը, որ կը կոչուի ''Shirk'', եւ կը հրաժարին [[:hy:Սուրբ_Երրորդություն|Սուրբ երրորդութեան]] քրիստոնէական գաղափարէն։ Իսլամութեան մէջ Աստուած հասկացողութենէն վեր է, եւ, հետեւաբար, իսլամները պէտք չէ մարդկային յատկանիշներ վերագրեն անոր<ref>God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created ... By Fateh Ullah Khan p. 298 [{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=uGassqzOsDgC|page=298}}|title=God Created the Universe with the Purpose to Serve Humankind: God Created Humankind to Worship Him and Appointed Him as Viceroy in Earth to See how He Behaves|last=Khan|first=Fateh Ullah|publisher=Fateh Ullah Khan Gandapur|year=2009|isbn=978-969-9399-00-8|pages=298–}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=yid=_ujcpilaYssC||page=37}}|title=Islamic Unity and Happiness|last=Turfe|first=Tallal Alie|publisher=TTQ, Inc.|year=1985|isbn=9780940368477|page=37}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=Qr53qwS5cmcC|page=37}}|title=What is Islam? By Jamaal Zarabozo p. 37|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=vC0r6JVvDIoC|page=357}}|title=A–E|last1=Agwan|first1=A.R.|last2=Khan|first2=N.K.|publisher=Global Vision Publishing|year=2000|isbn=9788187746003|page=357}}</ref>։ Աստուած կը նկարագրուի յատուկ անուններով ու ածականներով, որոնցմէ ամէնաընդհանուրներն են ''Al-Rahmān-ը''՝ «կարեկցող», եւ ''Al-Rahīm-ը՝'' «բարեգութ»<ref name="Ben">{{Cite book|url=https://archive.org/details/99beautifulnames0000bent|title=The 99 Beautiful Names for God for All the People of the Book|last=Bentley|first=David|date=1999|publisher=William Carey Library|isbn=978-0-87808-299-5}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ տիեզերքի մէջ ամէն ինչի ստեղծումը տեղի ունեցած է Աստուծոյ հրամանով՝ «Եղի՛ր, եւ եղած է»<ref>* {{Cite quran|2|117|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref>, եւ գոյութեան նպատակը երկրպագութիւնն է կամ Աստուծոյ ճանչնալը<ref>* {{Cite web|url=http://www.patheos.com/Library/Islam/Beliefs/Human-Nature-and-the-Purpose-of-Existence.html|title=Human Nature and the Purpose of Existence|publisher=Patheos.com|accessdate=2011 թ․ հունվարի 29}} * {{Cite quran|51|56|style=ref}}</ref><ref name="ReferenceB">David Leeming ''The Oxford Companion to World Mythology'' Oxford University Press 2005 {{ISBN|978-0-195-15669-0}} p. 209</ref>։ Ան կը դիտարկուի որպէս անհատական Աստուած, որ կը պատասխանէ, երբ որ կարիքաւոր կամ վշտացած մարդիկ զինք կը կանչեն<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}} * {{Cite quran|2|186|style=ref}}</ref>։ Չկան միջնորդներ, ինչպէս հոգեւորականները, որ կապ հաստատեն Աստուծոյ հետ, որ կ'ըսէ. «Ես աւելի մօտ եմ քեզ, քան թէ (քո) լծային երակը»<ref>{{Cite quran|50|16|style=ref}}</ref>։ աստուածային գիտակցութիւնը կը կոչեն ''թաքուա'' (taqwa): ''Allāh'' բառը այն եզրն է, որն առանց յոգնակի թիւի կամ սեռի կը գործածուի իսլամներու, արաբախօս քրիստոնեաներու ու հրեաներու կողմէ՝ զԱստուած անուանելու համար, մինչդեռ 'ʾilāh' (արաբերէն՝ إله‎) եզրը կը գործածուի աստուածութիւն կամ ընդհանրապէս աստուած իմաստով<ref>* {{Cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html|title=God|website=Islam: Empire of Faith|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 18}} * "Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and [[Jew|Jews]] also refer to God as ''Allāh''. * {{Cite encyclopedia|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet}}</ref>։ Այլ ոչ արաբ իսլամներ կրնան Ալլահէն բացի գործածել տարբեր անուններ, ինչպէս, օրինակ, «թանրը»՝ թուրքերէնի մէջ, «խոդա»՝ պարսկերէնի մէջ կամ «խուդա»՝ [[:hy:Ուրդու|ուրտուի]] մէջ։ === Հրեշտակներ === [[Պատկեր:Rashid_al-Din_Tabib_-_Jami_al-Tawarikh,_f.45v_detail_-_c._1306-15.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Rashid_al-Din_Tabib_-_Jami_al-Tawarikh,_f.45v_detail_-_c._1306-15.png|աջից|մինի|Մուհամմատը՝ Գաբրիէլ հրեշտակապետէն իր առաջին յայտնութիւնը ստանացած պահուն: Ռաշիտ-ալ-Տին Համատանի «Ճամի ալ-թավարիխ» ձեռագրէն, 1307 թուական, [[:hy:Իլխանություն|Իլխանութեան շրջան]]:]] Հրեշտակներուն հաւատալը իսլամութեան մէջ առանցքային է։ Ղուրանին մէջ հրեշտակ բառը (արաբերէն՝ ملك‎ ''''malak'''') կը ծագի կամ ''Malaka-''էն, որ կը նշանակէ՝ «ան վերահսկեց»՝ շնորհիւ հրեշտակներու՝ տարբեր առաջադրանքներ կառավարելու կարողութեան<ref>Syed Anwer Ali ''Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat ul-Faateha to Surat-ul-Baqarah (sections 1–21)'' Syed Publications 1984 University of Virginia Digitalized 22. Okt. 2010 p. 121</ref>, կամ ալ ''’-l-k'', ''l-’-k'' կամ ''m-l-k'' արմատէն, որ կը նշանակէ «սուրհանդակ», ինչպէս որ [[:hy:Եբրայերեն|եբրայերէնի]] մէջ (''malʾákh'') ու [[:hy:Հունարեն|յունարէնի]] մէջ (''angelos''): Ի տարբերութիւն եբրայերէն տարբերակին՝ եզրը կը վերաբերի բացառապէս աստուածային աշխարհի երկնային հոգիներուն, բայց ոչ երբեք մարդկային սուրհանդակներուն։ Փոխարէնը, Ղուրանը հրեշտակային ու մարդկային սուրհանդակները նկատի ունեցած ատեն կը գործածէ «ռասուլ» եզրը<ref>S.R. Burge ''Journal of Qur'anic Studies The Angels in Sūrat al-Malāʾika: Exegeses of Q. 35:1'' Sep 2011. vol. 10, No. 1 : pp. 50–70</ref>։ Ղուրանը իսլամական հրեշտակներու գաղափարի գլխաւոր աղբիւրն է<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 23</ref>։ Անոնցմէ մէկ քանին, ինչպէս [[:hy:Գաբրիել_հրեշտակապետ|Գաբրիէլն]] ու [[:hy:Միքայել_Հրեշտակապետ|Միքայէլը]], Ղուրանին մէջ նոյն իրենց անունով ներկայացուած են, մինչդեռ միւսները ներկայացուած են իրենց գործառոյթով։ Հատիսական գրականութեան մէջ հրեշտակները յաճախ միայն մէկ յատուկ երեւոյթի հետ կը կապուին<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 79</ref>։ Հրեշտակները կարեւոր դեր կը խաղան Միրաժի գրականութեան մէջ, ուր Մուհամմատը քանի մը հրեշտակներու կը հանդիպի երկինքի մէջ իր ճամբորդութեան ընթացքին<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 29</ref> : Այլ հրեշտակներ յաճախ պատկերուած են իսլամական վախճանաբանութեան, իսլամական աստուածաբանութեան ու փիլիսոփայութեան մէջ<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} p. 22</ref>։ Հրեշտակներուն տրուող յանձնարարութիւններէն են, օրինակ, Աստուծոյ յայտնութիւնները հաղորդելը, Զայն փառաբանելը, մարդոց քայլերը արձանագրելը եւ մահուան պահուն մարդու հոգիին հետ խօսիլը։ Իսլամութեան մէջ, ինչպէս որ [[:hy:Հուդայականություն|յուդայականութեան]] ու [[:hy:Քրիստոնեություն|քրիստոնէութեան]] մէջ, հրեշտակները յաճախ կը ներկայացուին մարդու տեսքով եւ գերբնական տարրերով՝ թեւեր, մեծ չափեր կամ երկնային ստորոգելիներ<ref>Stephen Burge ''Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik'' Routledge 2015 {{ISBN|978-1-136-50473-0}} pp. 97-99</ref>։ Ղուրանը զանոնք կը նկարագրէ որպէս «թեւերով սուրհանդակներ՝ երկու կամ երեք կամ չորս (զոյգ). Ան [Աստուած] կ'աւելցնէ Արարման, ինչպէս որ կը ցանկանայ...»<ref>* {{Cite quran|35|1|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=26–28}} * {{Cite encyclopedia|title=Malā'ika|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=W. Madelung}} * {{Cite encyclopedia|title=Angel|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Gisela Webb}}</ref> : Հրեշտակներու ընդհանուր առանձնայատկութիւններն են անոնց բացակայող մարմնական ցանկութիւնները, ինչպէս ուտելու եւ խմելու<ref>Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO, 18.05.2017 {{ISBN|9781610692175}} p. 140</ref>։ Նիւթական ցանկութիւններու բացակայութիւնը եւս ցոյց կու տայ, որ անոնք լոյսէն ստեղծուած են. գթութեան հրեշտակները ստեղծուած են ''nur'' -էն (պաղ լոյս)՝ ի հակադրութիւն պատիժի հրեշտակներուն, որոնք ստեղծուած են ''nar-''էն (տաք լոյս)<ref>Jane Dammen McAuliffe ''Encyclopaedia of the Qurʾān Volume 2'' Georgetown University, Washington DC p. 45</ref>։ Իսլամները սովորաբար չեն ընդունիր հրեշտակները պատկերներու մէջ արտայայտելու ընկալումը, ինչպիսիք որ առկայ են արեւմտեան արուեստին մէջ։ Իպն Սինան, որ պատկերած է Ալ-Ֆարապի նէոպղատոնական ծագման տիեզերաբանութիւնը, զարգացուցած է բանականութեան հրեշտակային նուիրապետութիւն, որ ստեղծուած է «Միակի» կողմէ։ Հետեւաբար, Աստուծոյ ստեղծած առաջին արարածը գերագոյն հրեշտակապետն է, որուն կը հետեւին միւս հրեշտակապետերը, որոնք աւելի ցած բանականութիւն ունին։ Այս բանականութիւններէն կը բխին աւելի ցած հրեշտակները կամ «շարժող ոլորտները», որոնցմէ հերթով կը բխին այլ բանականութիւններ, մինչեւ որ կը հասնին բարձրագոյն բանականութեան, որ կը ղեկավարէ հոգիները։ Տասներորդ բանականութիւնը պատասխանատու է նիւթական էութիւնները կեանքի կոչելու եւ միտքերը լուսաւորելու համար<ref>Abdullah Saeed ''Islamic Thought: An Introduction'' Routledge 2006 {{ISBN|9781134225651}} p. 101</ref><ref>Mark Verman ''The Books of Contemplation: Medieval Jewish Mystical Sources'' SUNY Press 1992 {{ISBN|9780791407196}} p. 129</ref>։ Որոշ ժամանակակից գիտնականներ կ'ընդգծեն հրեշտակներու գաղափարի փոխաբերական մեկնաբանութիւնը<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=zaL3AgAAQBAJ|page=165}}|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|last=Guessoum|first=Nidhal|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0-85773-075-6}}</ref>։ === Յայտնութիւններ === [[Պատկեր:FirstSurahKoran_(fragment).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:FirstSurahKoran_(fragment).jpg|աջից|մինի|[[:hy:Ղուրան|Ղուրանի]] առաջին գլուխը՝ ''[[:hy:Ալ-Ֆաթիհա|Ալ-Ֆաթիհան]]'' (''Բացումը''), բաղկացած է վեց հատուածէ:]] Իսլամները կը հաւատան, որ իսլամական սուրբ գիրքերը Ալլահին կողմէ թելադրուած են տարբեր մարգարէներու, իսկ նախապէս յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններու մասերը՝ ''Tawrat'' (Թաուրադ) եւ ''Injil'' (Աւետարան), խեղաթիւրուած եղած են կա՛մ մեկնաբանութեան առումով, կա՛մ թեքսթի, կամ ալ՝ երկուքը միասին<ref name="Distorted">* Accad (2003): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it. * {{Harvtxt|Esposito|1998|pp=6, 12}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}} * {{Harvtxt|Peters|2003|p=9}} * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}* {{Cite encyclopedia|title=Tahrif|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=Hava Lazarus-Yafeh}}</ref>։ Ղուրանը (բառացի՝ «Արտասանութիւն») իսլամները կը համարեն Աստուծոյ վերջնական յայտնութիւնն ու բառացի խօսքը եւ դասական արաբերէնով գրուած լաւագոյն գրական երկը<ref>Chejne, A. (1969) The Arabic Language: Its Role in History, University of Minnesota Press, Minneapolis.</ref><ref>Speicher, K. (1997) in: Edzard, L., and Szyska, C. (eds.) Encounters of Words and Texts: Intercultural Studies in Honor of Stefan Wild. Georg Olms, Hildesheim, pp. 43–66.</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Ղուրանի հատուածները Աստուծոյ կողմէ ուղարկուած են Մուհամմատին Գաբրիէլ (''Jibrīl'') հրեշտակապետի միջոցով մ.թ. 610 թուականէն մինչեւ 632 թուականի Յունիս 8-ը՝ անոր մահը<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|pp=17–18, 21}}</ref>։ Քանի դեռ Մուհամմատը ողջ էր, այդ բոլոր յայտնութիւնները գրի առնուած էին անոր ուղեկիցներուն (''sahabah'') կողմէ, թէեւ փոխանցման հիմնական մեթոտը բանաւոր եղած է՝ յիշողութեան միջոցով<ref name="al faruqi">{{Cite journal|last=Al Faruqi|author2=Lois Ibsen|year=1987|title=The Cantillation of the Qur'an|journal=Asian Music|issue=Autumn – Winter 1987|pages=3–4}}</ref>։ Ղուրանը բաժնուած է 114 գլուխի (''suras''), որոնք միասին կը պարունակեն 6,236 չափածոյ հատուած (''āyāt''): Ժամանակագրական առումով ամէնավաղ ''սուրահ''ները՝ Մեքքայի մէջ յայտնուած, գլխաւորաբար բարոյական ու հոգեւոր թեմաներու շուրջ են։ Յետագայի [[:hy:Մադինա|Մատինայի]] մէջ յայտնուած սուրահները կը քննարկեն իսլամական համայնքի համար կարեւոր ընկերային եւ իրաւական հարցեր<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Qur'an|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ղուրանը աւելի շատ կեդրոնացած է բարոյական ուղղութիւն տալու, քան թէ օրէնսդրութեան վրայ եւ համարուի «իսլամական սկզբունքներու ու արժէքներու սկզբնաղբիւր»<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|p=79}}</ref>։ Իսլամ իրաւաբանները հաշուի կը նստին ''hadith'' -ի («զեկոյցներ») կամ Մուհամմատ մարգարէի կեանքի գրաւոր արձանագրութիւններուն հետ, որոնք երկուքն ալ կը լրացնեն Ղուրանը եւ կ'օգնեն մէկնաբանել զայն։ Ղուրանի մեկնութեան գիտութիւնը յայտնի է որպէս ''tafsir''<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=79–81}} * {{Cite encyclopedia|title=Tafsir|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>:Ճիշդ ճարտասանութեան կանոններու ամբողջութիւնը կը կոչուի ''tajwid:'' Իսլամները սովորաբար որպէս բնագիր սուրբ գրութիւն կը համարեն Ղուրան արաբերէն տարբերակը, իսկ անոր թարգմանութիւնները կը համարուին թերի ու պարզապէս Ղուրանի մեկնութիւններ<ref>* {{Harvtxt|Teece|2003|pp=12–13}} * {{Harvtxt|Turner|2006|p=42}} * {{Cite encyclopedia|title=Qur'an|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}: The word ''Quran'' was invented and first used in the Qurʼan itself. There are [[Quran#Etymology and meaning|two different theories]] about this term and its formation.</ref>։ === Մարգարէներ եւ սուննաներ === [[Պատկեր:Medieval_Persian_manuscript_Muhammad_leads_Abraham_Moses_Jesus.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Medieval_Persian_manuscript_Muhammad_leads_Abraham_Moses_Jesus.jpg|մինի|Պարսկական մանրանկար, որ կը պատկերէ Աբրահամը, Մովսէսը, Յիսուսը եւ միւս մարգարէները աղօթքով առաջնորդող Մուհամմատը:]] Իսլամները իսլամութեան մարգարէներուն (արաբերէն՝ أنبياء‎ ''''anbiyāʾ'''' ) կը սահմանեն Աստուծոյ կողմէ որպէս իր սուրհանդակներ ընտրուած մարդոց։ Համաձայն Ղուրանի՝ մարգարէները Աստուծոյ կողմէ հրահանգուած են մարդոց հաղորդել «Աստուծոյ կամքը»։ Իսլամները կը հաւատան, որ մարգարէները մարդկային են եւ ոչ թէ աստուածային, թէեւ անոնցմէ ոմանք կարող են հրաշքներ գործել՝ իրենց ճշմարտացիութիւնը ապացուցելու համար։ Իսլամական աստուածաբանութիւնը կ'ըսէ, որ Աստուծոյ բոլոր սուրհանդակները քարոզած են իսլամի հաղորդագրութիւնը՝ Աստուծոյ կամքին յանձնուիլը։ Ղուրանը կը նշէ իսլամութեան մէջ մարգարէներ համարուող բազմաթիւ յայտնի կերպարներու անուններ, այդ կարգին՝ Ադամ, Նոյ, Աբրահամ, Մովսէս եւ Յիսուս<ref>* {{Harvtxt|Momem|1987|p=176}}{{cnf|date=December 2017}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Աստուած վերջապէս ուղարկեց Մուհամմատը՝ որպէս վերջին իրաւակիր մարգարէի (''մարգարէներու եզրափակումը'')՝ աստուածային հաղորդագրութիւնը ամբողջ աշխարհին յայտնելու համար (ամփոփելու եւ աւարտելու Աստուծոյ խօսքը)։ Իսլամութեան մէջ Մուհամմատի կեանքի «նորմաթիվ» օրինակը կոչուի [[:hy:Սուննա|Սուննա]] (բառացի՝ «բռնած ճանապարհ»)։ Իսլամները կը խրախուսուին իրենց առօրեայ կեանքին մէջ հետամուտ ըլլալ Մուհամմատի գործունէութեան, իսկ Սուննան վճռական դեր ունի Ղուրանի մեկնութեան համար<ref>* ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (2003), p. 666* {{Cite encyclopedia|title=Hadith|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=J. Robson}}* {{Cite encyclopedia|title=Sunna|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=D.W. Brown}}</ref>։ Այդ օրինակը աւանդութեան մէջ յայտնի է ''հատիս'' անունով, որ մարգարէի խօսքերուն, գործունէութեան եւ անձնական յատկանիշներու ամբողջութիւնն է։ Հատիս Քուտսին հատիսի ենթաբաժին է, որ կը համարուի Մուհամմատի կողմէ Աստուծոյ բառացի խօսքերու մէջբերում, սակայն ոչ Ղուրանի մաս։ Հատիսը բաղկացած է երկու տարրերէ՝ պատմողներու շղթայ, որ կը կոչուի սանատ, եւ փաստացի խօսքեր՝ մաթն։ Հատիսները կրնան դասակարգուիլ ըստ պատմութեան՝ «իրական» կամ «ճշմարիտ»՝ ''Սահիհ'' (արաբերէն՝ صَحِيْح‎), «լաւ»՝ ''Հասան'' (արաբերէն՝ حَسَن‎) կամ «թոյլ»՝ ''տաիֆ'' (արաբերէն՝ ضَعِيْف‎) եւ այլն։ Մուհամմատ ալ-Պուխարին<ref name="sahih-bukhari.com">[http://www.sahih-bukhari.com/ Read, Study, Search Online]. Sahih Bukhari. Retrieved on 2013-07-28.</ref> հաւաքած է աւելի քան 300,000 հատիս, սակայն անոնցմէ միայն 2,602-ն են, որ հաւաստիութեան քննութեան միջոցով ճշմարիտ համարուած՝ ընդգրկուած իր գիրքին մէջ՝ Սահիհ ալ-Պուխարիի մէջ<ref name="sahih-bukhari.com" />, որ սուննիներուն համար Ղուրանէն յետոյ ամէնէն իսկական աղբիւրն է<ref>[{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=nyMKDEAb4GsC}}|title=The Canonization of Al-Bukh?r? and Muslim: The Formation and Function of the Sunn? ?ad?th Canon|last=Brown|first=Jonathan|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15839-9}}</ref><ref name="Muqaddimah">''Muqaddimah Ibn al-Salah'', pp. 160–169 Dar al-Ma'aarif edition</ref>։ Հատիսներու մէկ այլ յայտնի աղբիւր են Չորս գիրքերը, զորս շիաները կը համարեն ամէնէն իրական հատիսական վկայակոչումներ<ref name="Meri">{{Cite book|title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|author=Meri, Josef W.|publisher=Routledge|year=2005|isbn=978-0-415-96690-0|location=USA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol1-n12-3/outlines-development-science-hadith-dr-mustafa-awliyai/part-1#four-books|title=Part 1|website=Al-Islam.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/quran-and-hadith-allamah-sayyid-saeed-akhtar-rizvi/chapter-4-hadith#four-books-al-kutubul-arbah|title=Chapter 4: The Hadith|website=Al-Islam.org}}</ref>: === Յարութիւն եւ դատաստան === «Յարութեան օրուան» հաւատալը՝ ''Յոմ ալ-Քիյամահ'' ({{lang-ar|يوم القيامة}}) նոյնպէս կարեւոր է իսլամներուն համար։ Անոնք կը հաւատան, որ ''Քիյամահի'' ժամանակը նախասահմանուած է Աստուծոյ կողմէ, սակայն յայտնի չէ մարդուն։ ''Քիյամահին'' նախորդող եւ այդ ընթացքին տեղի ունեցող փորձութիւններն ու պատիժները նկարագրուած են Ղուրանին եւ հատիսին, ինչպէս նաեւ գիտնականներու մեկնաբանութիւններուն մէջ։ Ղուրանը կ'ընդգծէ [[:hy:Հարություն|մարմնի յարութիւնը]]՝ անջատում մահուան նախաիսլամական արաբական հասկացութենէն<ref>* "Resurrection", ''The New Encyclopedia of Islam'' (2003) * {{Cite encyclopedia|title=Avicenna|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}: Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn b. ʿAbd Allāh b. Sīnā is known in the West as "Avicenna". * {{Cite encyclopedia|title=Qiyama|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|author=L. Gardet}}</ref>։ Իսլամները կը հաւատան, որ Յոմ ալ-Քիյամահի օրը ամբողջ մարդկութիւնը կը դատուի իր լաւ ու վատ արարքներուն համար եւ կ'ուղարկուին ''[[:hy:Ջաննաթ|Ճաննաթ]]'' (դրախտ) կամ ''[[:hy:Ջահաննամ|Ճահաննամ]]'' (դժոխք)։ Ղուրանին մէջ Սուրաթ ալ-Զալզալահը այս ւարագան կը նկարագրէ այսպէս «Ով որ աթոմի չափով անգամ բարութիւն գործի կը տեսնէ այդ (99:7), իսկ ով որ աթոմի չափ չարութիւն կ'ընէ, կը տեսնէ այդ (99:8)»։ Ղուրանը կը թուարկէ շարք մը մեղքեր, որոնք կրնան մարդուն դժոխք ուղարկել, ինչպէս Աստուծոյ չհաւատալը ({{lang-ar|كفر}}) եւ անազնուութիւնը. այնուամենայնիվ, Ղուրանը հասկցնել կու տայ, որ Աստուած կը ներէ անոնց մեղքերը, որոնք կ'ապաշխարեն։ Բարի արարքները, ինչպէս բարեգործութիւնը, աղօթքը եւ կենդանիներու հանդէպ կարեկցանքը<ref>''Animals in Islam'' By Basheer Ahmad Masri p. 27</ref><ref>''What Everyone Needs to Know about Islam''. Second Edition: By John L. Esposito p. 130</ref>, կը պարգեւատրուին դրախտով։ Իսլամները [[:hy:Դրախտ|դրախտը]] կը պատկերացնեն որպէս ուրախութեան ու օրհնութեան վայր, իսկ Ղուրանը կը նկարագրէ անորա մանրամասները։ Իսլամութեան մէջ միսթիք աւանդոյթները այս դրախտային բերկրանքները կը դիտարկեն Աստուծոյ հիացմունքի արտայայտման շրջագիծին մէջ<ref>* {{Harvtxt|Smith|2006|p=89}}; ''Encyclopedia of Islam and Muslim World'', p. 565 * "Heaven", ''The Columbia Encyclopedia'' (2000) * {{Cite encyclopedia|title=Garden|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Asma Afsaruddin}} * {{Cite encyclopedia|title=Paradise|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ ''Յոմ ալ-Քիյաման'' Ղուրանին մէջ յայտնի է նաեւ որպէս ''Յոմ ատ-Տին'' ({{lang-ar|يوم الدين}})՝ «կրօնի օր»<ref>{{cite quran|1|4|style=ref}}</ref>, ''աս-սա՛ահ'' ({{lang-ar|الساعة}})՝ «Վերջին ժամ»<ref>{{cite quran|6|31|style=ref}}</ref> եւ ''ալ-Քարիյահ'' ({{lang-ar|القارعة}})՝ «Ահազանգող»<ref>{{cite quran|101|1|style=ref}}</ref>։ [[:hy:Իսլամական_ապոկալիպտիկ_գրականությունը|Իսլամական աբոգալիբդիգ գրականութիւնը]] ([[:hy:Իսլամական_ապոկալիպտիկ_գրականությունը|աբոգալիբդիգ]]՝ աշխարհի վերջը), որ կը նկարագրէ [[:hy:Արմագեդոն|Արմակետոնը]], յաճախ յայտնի է որպէս ֆիտնա կամ մալահիմ։ Արմակետոնը կը նկարագրուի Մահտիի (մարգարէացուած փրկիչ) գալուստով, որ Յիսուսի օգնութեամբ կը պայքարի [[:hy:Դաջալ|տաճալի]] դէմ։ Անոնք կը յաղթեն՝ ազատելով իսլամութիւնը դաժանութենէն եւ անոր կը հետեւի խաղաղութեան շրջանը, երբ մարդիկ կ'ապրին կրօնական արժէքներուն հաւատարիմ<ref name="Mahdi1">{{Cite book|title=Portents And Features of the Mahdi's Coming|last=Yahya|first=Harun|date=2010 թ․ մայիսի 12|publisher=Global Publishing. Kindle Edition}}</ref>։ === Աստուածային կամք === Աստուածային կամքի գաղափարը կը կոչուի էլ-գատաա ուալ քատար (արաբերէն՝ القضاء والقدر), որ բառացիօրէն կը նշանակէ ''չափել:'' ամէն բան՝ լաւ ու վատ, նախասահմանուած է<ref>* {{Harvtxt|Cohen-Mor|2001|p=4}}: "The idea of predestination is reinforced by the frequent mention of events 'being written' or 'being in a book' before they happen: 'Say: "Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us..."&nbsp;'&nbsp;"* {{Cite encyclopedia|title=Fate|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Ahmet T. Karamustafa}}: The verb ''qadara'' literally means "to measure, to determine". Here it is used to mean that "God measures and orders his creation".</ref>։ == Երկրպագութեան գործողութիւններ == Իսլամութեան մէջ կան հինգ հիմնական կրօնական գործողութիւններ, որոնք միասին յայտնի են որպէս «Իսլամութեան հիմնասիւներ» (''arkan al-Islam''; նաեւ՝ ''arkan ad-din'', «կրօնի հիմնասիւներ») եւ պարտադիր են բոլոր հաւատացեալներուն համար։ Ղուրանը զանոնք կը ներկայացնէ որպէս պաշտամունքի ամբողջականութեան եւ հաւատին նուիրուած ըլլալու նշան եւ անոնք են՝ (1) հաւատք (շահատա), (2) ամէնօրյա աղօթքներ ([[:hy:Նամազ|նամազ]]), (3) հարկահաւաքութիւն ([[:hy:Զաքաթ|զաքաթ]]), (4) [[:hy:Ռամադան|ռամատանի]] ([[:hy:Սաում|Սաում]]) ժամանակ ծոմապահութիւն եւ (5) ուխտագնացութիւն դէպի Մեքքա ([[:hy:Հաջ|Հաճ]])՝ կեանքին մէջ գոնէ մէկ անգամ<ref>{{Cite web|url=http://www.religionfacts.com/hajj|title=Hajj – ReligionFacts|website=www.religionfacts.com|accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 21}}</ref>։ Ե՛ւ շիա, ե՛ւ սիւննի ուղղութիւնները այս բոլոր գործողութիւններու կատարման հիմնական ձեւերուն մէջ միմեանց հետ համաձայն են<ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1859?_hi=32&_pos=3 Pillars of Islam], Oxford Islamic Studies Online</ref>։ Ասոնցմէ բացի՝ իսլամները կը կատարեն նաեւ կրօնական այլ բաներ, որոնցմէ ամէնանշանակալիցներն են բարեգործութիւնը (Սատաքա) եւ Ղուրանի ընթերցումները։ === Վկայութիւն === [[Պատկեր:Silver_Rupee_Akbar.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Silver_Rupee_Akbar.jpg|աջից|մինի|Մուղալ փատիշահի արծաթէ մետաղադրամը՝ Շահատայի փորագրութեամբ:]]Շահատան<ref>[[Hossein Nasr]] The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp. 3, 39, 85, 27–272</ref> իսլամութեան հիմնական հաւատքն է, որ պէտք է արտասանուի երդման յատուկ բառերով.«Ես կը վկայեմ, որ բացի Աստուծմէ չկայ ուրիշ աստուած, քան Աստուածը, եւ Մուհամմատն է Անոր մարգարէն»<ref>N Mohammad (1985), The doctrine of jihad: An introduction, Journal of Law and Religion, 3(2): 381–397</ref> ({{lang|ar|أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله}}):Այս արտայայտութիւնը իսլամութեան մէջ միւս բոլոր հաւատներուն ու գործողութիւններուն հիմքն է։ Իսլամները պիտի կրկնեն շահատան աղօթքի մէջ, իսկ ոչ իսլամները, որոնք կը ցանկանան յարիլ իսլամութեան, պիտի արտասանեն դաւանանքի տողերը<ref>* Farah (1994), p. 135 * Momen (1987), p. 178 * "Islam", ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals'' (2004)</ref>։ === Աղօթք === [[Պատկեր:Mosque.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mosque.jpg|աջից|մինի|Իսլամ տղամարդիկ աղօթքի պահուն, [[:hy:Օմայանների_մզկիթ|Օմայեաններու մզկիթ]], [[:hy:Դամասկոս|Դամասկոս]]:]] Ծիսական աղօթքները կը կոչուին Նամազ կամ Սալաթ (արաբ.՝ صلاة): Նամազի նպատակն է միտքը կեդրոնացնել Աստուծոյ վրայ եւ իր հետ անձնական կապ հաստատել՝ ի նշան գոհունակութեան եւ երկրպագութեան։ Օրական հինգ անգամ աղօթելը պարտադիր է, սակայն ժամանակի կառավարման առումով որոշակի ճկունութիւն կայ։ Աղօթքները կ'արտասանուին արաբերէնով եւ կազմուած են Ղուրանի հատուածներէն<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=18, 19}} * {{Harvtxt|Hedayetullah|2006|pp=53–55}} * {{Harvtxt|Kobeisy|2004|pp=22–34}} * {{Harvtxt|Momen|1987|p=178}}</ref>։ Անոնք կը կատարուին կրծքավանդակով՝ Քաապայի (كعية) ուղղութեամբ, թէեւ իսլամութեան վաղ շրջանին կը կատարուէին Երուսաղէմի ուղղութեամբ։ Աղերսելու գործողութիւնը կը կոչուի ''տուա''։ Մզկիթը երկրպագութեան վայր է իսլամներու համար, որոնք յաճախ զայն կը կոչեն արաբերէն ''masjid'' '':'' Ուրբաթօրեայ աղօթքներուն կամ Զոհաբերութեան աղօթքներուն համար նախատեսուած մեծ մզկիթները կը կոչուին ''մասճիտ ճամի'' (masjid jāmi)<ref>{{Cite book|title=Budge's Egypt: A Classic 19th century Travel Guide|url=https://archive.org/details/budgesegyptclass0000budg|last=Budge|first=E.A. Wallis|date=2001|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-41721-9|pages=[https://archive.org/details/budgesegyptclass0000budg/page/123 123]–128|authorlink=E. A. Wallis Budge}}</ref>:Թէեւ մզկիթի գլխաւոր նպատակը որպէս աղօթավայր ծառայելն է, անիկա իսլամական հասարակութեան համար հանդիպման եւ կրթութեան վայր է նաեւ։ Մատինայի մէջ Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուին կամ Մարգարէի մզկիթը նոյնպէս աղքատներուն համար հաւաքատեղի եղած է<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=WPILfbtT5tQC|page=615}}|title=Encyclopedia of Women and Religion in North America: Native American creation stories|last1=Skinner Keller|first1=Rosemary|last2=Ruether|first2=Rosemary Radford|author3=Marie Cantlon|publisher=Indiana University Press|year=2006|isbn=978-0-253-34687-2|pages=615–}}</ref>։ Ժամանակակից մզկիթներու ձեւաւորումը մեծ փոփոխութիւններու ենթարկուած է 7-րդ դարու համեմատութեամբ եւ կ'ընդգրկէ ճարտարապետական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են [[:hy:Մինարե|մինարէթները]]<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Masdjid|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam Online]]|last2=Hillenbrand|first2=R.|last3=Burton-Page|first3=J.|authorlink3=J. Burton-Page|first1=J.|last1=Pedersen}} * {{Cite encyclopedia|title=Mosque|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Աղօթքի ժամը յուշող ձայնը կոչուի ազան։ === Բարեգործութիւն === «Զաքաթը» ({{lang-ar|زكاة}} ) ունեցուածքի որոշակի հատուածի մը տրամադրումն է աղքատներուն կամ կարիքաւորներուն եւ զաքաթ հաւաքող յատուկ մարդոց, ինչպէս նաեւ սիրտեր միացնելու, գերեալներուն ազատելու, պարտքի տակ գտնուողներու ու ճամբորդներու համար<ref>Qurʼan, Surat al-Tawbah 9:60 "Zakat expenditures are only for the poor and for the needy and for those employed to collect (Zakat) and for bringing hearts together and for freeing captives and for those in debt (or [[bonded labour]]) and for the cause of Allah and for the (stranded) traveller—an obligation (imposed) by Allah . And Allah is Knowing and Wise."</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NP4ZL0TJ9s4C&|page=55}}|title=The Islamic Voluntary Sector in Southeast Asia: Islam and the Economic Development of Southeast Asia|last=Ariff|first=Mohamed|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=1991|isbn=978-981-3016-07-1|pages=55–}}</ref>։ Սա կրօնական պարտականութիւն կը համարուի (ի տարբերութիւն կամաւոր բարեգործութեան). ունեւորները պարտական են կարիքաւորներուն, քանի որ անոնց ունեցուածքը «Աստուծոյ առատաձեռնութեան նշանն է»։ Ըստ պահպանողական հաշուարկներու՝ զաքաթի տարեկան քանակը համաշխարհային մարդասիրական օգնութենէն 15 անգամ շատ է<ref>{{Cite news|date=2012 թ․ հունիսի 1|title=Analysis: A faith-based aid revolution in the Muslim world?|url=http://www.irinnews.org/report/95564/analysis-a-faith-based-aid-revolution-in-the-muslim-world|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|agency=[[IRIN]]}}</ref>։ Ոչ աղքատներու համար անիկա կը կազմէ տարեկան դրամագլուխի 2.5%-ը (1/40)<ref name="AhmedGianci">Medani Ahmed and Sebastian Gianci, ''Zakat'', Encyclopedia of Taxation and Tax Policy, p. 479</ref>: Սատաքան (արաբերէն՝ صدقة) կամաւոր բարեգործութիւնն է, որ կրօնական պարտականութեան եւ առատաձեռնութեան նշան է<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=4bs7g0O4eLYC|page=145}}|title=Contemporary Islam: Dynamic, Not Static|last=Said|first=Abdul Aziz|publisher=Taylor & Francis|year=2006|isbn=9780415770118|page=145|display-authors=etal}}</ref>։ Ե՛ւ Ղուրանը, ե՛ւ հատիսները մեծ շեշտ դրած են աղքատ մարդոց բարեկեցութեան համար գումար տրամադրելուն<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=Britannica Educational Publishing|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n71 72]}}</ref> եւ իսլամներուն կոչ ըրած են աւելի շատ կամաւոր բարեգործութիւն ընել<ref>* {{Cite quran|2|177|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|p=90}} * {{Cite encyclopedia|title=Zakat|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Zakat|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online}}</ref>։ Ղուրանը կ'ըսէ. «Գումար ծախսէ՛ (բարեգործութեան մէջ) այն նիւթէն դուրս, որ Ես քեզի շնորհած եմ, նախքան Մահը քեզ այցելէ»։ Մուհամմատի սկզբնական ուսմունքը մարդոցմէ կ'ակնկալէր իրենց ունեցուածքի գծով ըլլալ առատաձեռն եւ ոչ ժլատ<ref>{{Cite book|title=The Cambridge History of Islam|author=Holt, P.M., Ann K.S. Lambton, and [[Bernard Lewis]]|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-21946-4|page=32}}</ref>։ Հարստութիւն կուտակելը եւ աղքատներուն կարիքին համար զայն չգործածելը սովորաբար արգիլուած է<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n92 93]}}</ref>։ Իսլամութեան մէջ բարեգործութեան մէկ այլ տեսակ է ուաքուֆը, որ կը նշանակէ մշտական կրօնական նուիրատուութիւն։ === Ծոմապահութիւն === [[Պատկեր:Iftar_for_Ramadhan.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Iftar_for_Ramadhan.jpg|մինի|220x220փքս|Ծոմի սկիզբն ազդարաող տօնին՝ յայտնի որպէս [[:hy:Իֆթար|Իֆթար]], աւանդաբար կը մատուցուի արմաւով:]]Ծոմապահութիւնը ([[արաբերէն]]՝ صوم‎ ) Ռամատան ամսուան ընթացքին առաւօտէն իրիկուն ուտելիքէն ու խմելիքէն հրաժարումն է։ Նպատակը Աստուծոյ մօտ գտնուելու զգացողութեան խթանումն է. այդ ընթացքին իսլամները իրենց երախտագիտութիւնն ու կապուածութիւնը պիտի արտայայտեն Աստուծոյ, փոխհատուցումը անցեալի մեղքերուն համար, զարգացնեն ինքնակառավարում եւ զսպուածութիւն եւ մտածեն կարիքաւորներու մասին։ ''Սաումը'' պարտադիր չէ որոշ խմբերու համար, որոնց պարագային անիկա կը դառնայ աւելորդ ծանրաբեռնուածութիւն։ Միւսներուն համար հրաժարումը թոյլատրուած է միայն որոշակի պարագաներու, սակայն աւելի ուշ հարկ է աւարտին հասցնել ծոմը<ref>* {{Cite quran|2|184|style=ref}} * {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=90,91}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ === Ուխտագնացութիւն === [[Պատկեր:A_packed_house_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:A_packed_house_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|աջից|մինի|Ուխտագնացները Մեքքայի Մասճիտ ալ-Հարամ մզկիթին մէջ Հաճի ժամանակ:]] Իսլամական պարտադիր ուխտագնացութիւնը՝ հաճը ([[արաբերէն]]՝ حج‎), պէտք է իրականացուի Զու ալ-Հիճճա իսլամական ամսուան ընթացքին դէպի Մեքքա քաղաք։ Ֆիզիքապէս կրնայ ամէն իսլամ ուխտագնացութիւն կատարել Մեքքա առնուազն մէկ անգամ կեանքին ընթացքին։ Հաճի ծիսակատարութեան մէջ կը մտնեն մէկ օր եւ մէկ գիշեր Մինայի անապատին վրաններուն մէջ անցընելը, ապա մէկ օր Արաֆաթի անապատին մէջ Աստուծոյ աղօթելն ու երկրպագելը՝ հետեւելով Աբրահամի ոտնահետքերուն, այնուհետեւ բացօթեայ գիշեր անցընելը Մուզտալիֆայի անապատի աւազներուն վրայ, յետոյ Ճամարաթ երթալը՝ խորհրդանշական կերպով կրկնելով Աբրահամի՝ Աստուծոյ չենթարկուելու գայթակղութիւնը<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=4xIijTTxX9UC|page=279}}|title=Getting the Best Out of Hajj By Abu Muneer Ismail Davids|author1=Davids|first1=Abu Muneer Ismail|year=2006|isbn=9789960980300|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=HYJ2c9E9IM8C|page=19}}|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|author1=Peters|first1=F.E.|date=2009|isbn=978-1400825486|page=20|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=kz41FZmUivcC|page=61}}|title=Islam and the Glorious Ka'abah: none|last=Alhuseini|first=Sayed / Farouq M.|date=2012|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4697-8590-5|pages=61–}}</ref>, ապա Մեքքա երթալը եւ եօթ շրջան քալելը Քաապայի շուրջ, որ ըստ իսլամներուն՝ Աբրահամի կողմէ կառուցուած է որպէս Աստուծոյ երկրպագելու վայր, յետոյ Սաֆա եւ Մարուա սարեուն միջեւ եօթ անգամ քալելը՝ կրկնելով Աբրահամի կնոջ՝ Հագարի քայլերը, երբ ան իր որդիի՝ Իսմայէլին համար անապատին մէջ ջուր կը փնտռէր՝ նախքան Մեքքան բնակավայր դառնալը<ref>* {{Harvtxt|Farah|1994|pp=145–147}} * {{Harvtxt|Goldschmidt|2005|p=48}} * {{Cite encyclopedia|title=Hajj|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ուխտագնացութեան մէկ այլ ձեւ է Ումրան, որ կարելի է ընել տարուան ընթացքին որեւէ ժամանակ։ === Ղուրանի ընթերցում եւ մտապահում === [[Պատկեր:Men_reading_the_Koran_in_Umayyad_Mosque,_Damascus,_Syria.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Men_reading_the_Koran_in_Umayyad_Mosque,_Damascus,_Syria.jpg|մինի|Իսլամ տղամարդիկ Ղուրան ընթերցած պահուն:]] Իսլամները կ'ընթերցեն եւ կը սորվին Ղուրանը ամբողջութեամբ կամ մասամբ, որպէս առաքինութեան գործողութիւն<ref name="Nigosian-70">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=70}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|page=70}}</ref>։ Բարեպաշտ իսլամները կ'արտասանեն ամբողջ Ղուրանը Ռամատան ամսուան ընթացքին<ref name="Stefon-42">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n41 42]–43}}</ref>։ Ան որ ամբողջութեամբ անգիր կը գիտնայ Ղուրանը, կը կոչուի հաֆիզ, որ Վերջին դատաստանի օրը կրնայ տասը մարդու համար բարեխօսել<ref name="Nigosian-70" />։ Անկէ բացի՝ գրեթէ իւրաքանչիւր իսլամ կը մտապահէ Ղուրանի որոշ հատուածներ՝ օրուան ընթացքին աղօթքի ժամանակ արտասանելու համար։ == Օրէնք == Շարիաթը իսլամական աւանդոյթին մաս կազմող կրօնական օրէնք է<ref name="oxforddic">{{Cite web|url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|title=British & World English: sharia|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208120345/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 8|accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 4|url-status=dead}}</ref>։ Անիկա ծագում առած է իսլամութեան կրօնական պատուիրաններէն՝ յատկապէս Ղուրանէն ու հատիսէն։ Արաբերէնի մէջ ''sharīʿah'' եզրը կը վերաբերի Աստուծոյ աստուածային օրէնքին եւ կը հակադրուի ''ֆիքհին'', որ անոր գիտական մեկնաբանութիւնն է<ref name="ODI">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Islamic Law|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|editor=John L. Esposito|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203033813/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 3|url-status=dead}}</ref><ref name="vikor">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Sharīʿah|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|url=http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|last=Vikør|first=Knut S.|editor=Emad El-Din Shahin|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202054116/http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/226|archive-date=2017 թ․ փետրվարի 2|url-status=dead}}</ref>։ Անոր կիրառութեան ձեւը նոր ժամանակներուն իսլամ աւանդապաշտներու ու լուսաւորիչներու միջեւ խնդրոյ առարկայ դարձած է<ref name="oxforddic" />։ Իսլամական օրէնսդրութեան աւանդական տեսութիւնը կը տարբերէ շարիաթի չորս աղբիւր՝ Ղուրան, սուննա (Հատիս եւ Սիրա), քիյաս (անալոգային հիմնաւորում) եւ իճմա (իրաւական կոնսենսուս)<ref name="Esposito, John 2001">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=MOmaDq8HKCgC|page=2}}|title=Women in Muslim Family Law|last1=Esposito|first1=John L.|last2=DeLong-Bas|first2=Natana J.|publisher=Syracuse University Press|year=2001|isbn=978-0-8156-2908-5|pages=2–|authorlink1=John Esposito|authorlink2=Natana J. DeLong-Bas}} Quote: "[...], by the ninth century, the classical theory of law fixed the sources of Islamic law at four: the ''Quran'', the ''Sunnah'' of the Prophet, ''qiyas'' (analogical reasoning), and ''ijma'' (consensus)."</ref>։ Իրաւունքի տարբեր դպրոցներ զարգացուցած են հոգեւոր աղբիւրներէն շարիաթի օրէնքները դուրս բերել մեթոտաբանութիւններ՝ կիրառելով ''իճթիհատ'' (հետեւութիւն) կոչուող գործընթացը<ref name="ODI" />։ Աւանդական օրէնսդրութիւնը կը տարբերէ օրէնքի երկու հիմնական ճիւղ՝''[[:hy:Ibadah|ʿibādāt]]'' (ծէսեր) եւ ''[[:hy:Muamalat|muʿāmalāt]]'' (հասարակական յարաբերութիւններ), որոնք միասին կը կազմեն թեմաներու լայն շրջան մը<ref name="ODI" />։ Վճիռները հինգ կարգավիճակներէն մէկուն կը պատկանին՝ պարտադիր, խորհուրդ տրուող, թոյլատրուած, սարսափելի եւ արգիլուած<ref name="ODI" /><ref name="vikor" />։ Այսպիսով՝ շարիաթի որոշ ոլորտներ մասամբ կը համընկնին արեւմտեան օրէնքներուն հետ, մինչդեռ միւսները աւելի շատ կը համապատասխանեն Աստուծոյ կամքին համարժէք կեանքով ապրելուն<ref name="vikor" />։ Պատմականօրէն շարիաթը մեկնաբանուած է անկախ իրաւաբաններու (մուֆթիներու) կողմէ։ Իրաւական նորմերը ([[:hy:Ֆաթվա|ֆաթուաներ]]) հաշուի կ'առնուին առաջնորդի նշանակած դատաւորներուն կողմէ, որոնք կը ղեկավարեն ''qāḍī''' -ի ու ''maẓālim'' -ի դատարանները, որոնք կը վերահսկուին առաջնորդի խորհուրդի եւ քրէական օրէնքի միջոցով<ref name="ODI" /><ref name="vikor" />։ Ժամանակակից շրջանին շարիաթի վրայ հիմնուած քրէական օրէնքները մեծապէս փոխարինուած են Եւրոպական մոտելի օրէնսդրութիւններով<ref name="vikor" />։ Մինչ իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներու սահմանադրութիւնները յղումներ կ'ընեն շարիաթին, որպէսզի անոր դասական օրէնքները գլխաւորաբար պահպանուին անձնական բնոյթի (ընտանեկան) օրէնքներուն մէջ<ref name="vikor" />։ Այս օրէնքները գոտաւորող իրաւական մարմինները կը փորձեն զանոնք աւելի արդիական դարձնել՝ չհրաժարելով աւանդական օրէնսդրութեան հիմքերէն<ref name="vikor" /><ref name="mayer">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Law. Modern Legal Reform|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|access-date=2019 թ․ փետրվարի 20|last=Mayer|first=Ann Elizabeth|editor=John L. Esposito|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121033722/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473|archive-date=2008 թ․ նոյեմբերի 21|url-status=dead}}</ref>։ 20-րդ դարավերջի իսլամական վերածնունդը իսլամական շարժումներ առաջ բերաւ, որոնք կոչ կ'ընէին ամբողջութեամբ կիրառելու շարիաթը<ref name="vikor" /><ref name="mayer" />։ Շարիաթի դերը ամբողջ աշխարհի մէջ վիճարկելի հարց դարձած է։ Ներկայիս շարունակուող քննարկումներ կան այն հարցի շուրջ, թէ արդեօք շարիաթը համատեղելի՞ է կառավարման աշխարհիկ ձեւերուն, մարդու իրաւունքներուն, մտքի ազատութեան եւ կանանց իրաւունքներուն հետ<ref name="naim96">{{Cite book|title=Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives|last1=An-Na'im|first1=Abdullahi A|year=1996|isbn=978-90-411-0179-2|editor1-last=Witte|editor1-first=John|pages=337–359|chapter=Islamic Foundations of Religious Human Rights|editor2-last=van der Vyver|editor2-first=Johan D.|chapter-url={{Google books|aqyWwF5YA1gC|page=337|plainurl=yes}}}}</ref><ref name="hajjar2004">{{Cite journal|last1=Hajjar|first1=Lisa|year=2004|title=Religion, State Power, and Domestic Violence in Muslim Societies: A Framework for Comparative Analysis|url=https://archive.org/details/sim_law-social-inquiry_winter-2004_29_1/page/1|journal=Law & Social Inquiry|volume=29|issue=1|pages=1–38|doi=10.1111/j.1747-4469.2004.tb00329.x|jstor=4092696}}</ref><ref>Al-Suwaidi, J. (1995). ''Arab and western conceptions of democracy; in Democracy, war, and peace in the Middle East'' (Editors: David Garnham, Mark A. Tessler), Indiana University Press, see Chapters 5 and 6; {{ISBN|978-0253209399}}{{page needed|date=April 2016}}</ref>։ === Գիտնականներ === [[Պատկեր:Карло_Боссоли._Татарская_школа_для_детей_(cropped).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE_%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8._%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_(cropped).jpg|աջից|մինի|232x232փքս|[[:hy:Ղրիմի_թաթարներ|Ղրիմի թաթար]] իսլամ ուսանողները (1856 թուական):]] Իսլամը յուդայականութեան պէս կրօնական իմաստով հոգեւորականութիւն չունի, ինչպէս, օրինակ, քահանաներ, որոնք միջնորդ կը հանդիսանան Աստուծոյ եւ մարդոց միջեւ։ Այնուամենայնիւ, իսլամութեան մէջ կան շատ եզրեր, որոնք կը վերաբերին իսլամութեան հոգեւորական աստիճաններուն։ Լայն առումով՝ ''ուլամա''ա ({{lang-ar|علماء}}) եզրը կ'օգտագործուի իսլամ գիտնականներու մարմինն անուանելու համար, որոնք քանի մը տարի իսլամական գիտութեան դասեր ըրած են։ Իսլամական օրէնքը մեկնաբանող իրաւաբանը կը կոչուի ''մուֆթի'' ({{lang-ar|مفتي}}) եւ յաճախ իրաւական կարծիքներ կը յայտնէ, որոնք կը կոչուին ''ֆաթուաներ''։ Իրաւագիտութեան մասնագէտը կը կոչուի ''ֆաքիհ'' ({{lang-ar|فقيه}}): Հատիսներու գիտութիւնն ուսումնասիրողը կ'անուանեն ''մուհատիս''։ Քատին իսլամական դատարանի դատաւորն է։ Գիտնականներուն տրուող պատուաւոր կոչումներ են ''շէյխը'', ''մւլլան'' եւ ''մաուլաուին''։ ''[[:hy:Իմամաթ_(շիա_իսլամ)|Իմամը]]'' ({{lang-ar|إمام}}) ղեկավար պաշտօն է, որ կը գործածուի իսլամութեան երկրպագութեան ծառայութիւններու շրջածիրին մէջ։ === Իրաւագիտութեան դպրոցներ === [[Պատկեր:Madhhab_Map3.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Madhhab_Map3.png|աջից|մինի|260x260փքս|Իսլամի իրաւագիտութեան դպրոցները իսլամական աշխարհին մէջ:]] Իրաւագիտութեան դպրոցը կը կոչուի ''մազհապ'' ({{lang-ar|مذهب}}):Սուննի ուղղութեան չորս գլխաւոր դպրոցներն են՝ Հանաֆի, Մալիկի, Շաֆի եւ երբեմն՝ Զահիրի, մինչդեռ շիա ուղղութեան դպրոցներն են Ճաաֆարին եւ Զայիդին։ Իւրաքանչիւրը կը տարբերի իր մեթոտաբանութեամբ, որ կը կոչուի ''Ուսուլ ալ-ֆիքհ''։ Կրօնագէտին կողմէ ընդունուած որոշումներըկը կոչուին ''թաքլիտ''։ ''Գահիր մուքալիտ'' եզրը բառացի կը վերաբերի անոնց, որոնք չեն գործածեր թաքլիտը եւ չունին մազհապ<ref>''Encyclopedeia of Eminent Thinkers''. p. 38, K.S. Bharathi. 1998</ref>։ Իսկ անհատին կողմէ օրէնքի անկախ մեկնաբանումը կը կոչուի ''իճթիհատ''<ref>{{Harvtxt|Weiss|2002|pp=3,161}}</ref>։ === Տնտեսութիւն === Հարուստնեու ու աղքատնուի միջեւ տարբերութիւնը կրճատելու նպատակով, իսլամական տնտեսական օրէնսդրութիւնը կը խրախուսէ առեւտուրը<ref>* ''International Business Success in a Strange Cultural Environment'' By Mamarinta P. Mababaya p. 203 * {{Cite quran|4|29|style=ref}}</ref>, չի խրախուսեր ունեցուածքի կուտակումն ու շահադիտական բնոյթի վարկերը (''ուսուրի'', արաբերէն՝ ռիպա)<ref>{{Cite book|title=The Islamic Moral Economy: A Study of Islamic Money and Financial Instruments|author=Karim, Shafiel A.|publisher=Brown Walker Press|year=2010|isbn=978-1-59942-539-9|location=Boca Raton, FL}}</ref><ref>Financial Regulation in Crisis?: The Role of Law and the Failure of Northern Rock By Joanna Gray, Orkun Akseli Page 97</ref>։ Հետեւաբար, ունեցուածքը կը հարկուի զաքաթի միջոցով, սակայն առեւտուրը չի հարկուիր։ Ուսուրին, որ թոյլ կու տայ հարուստին ա՛լ աւելի հարստանալ, արգիլուած է իսլամութեան մէջ։ Շահոյթի բաժանումն ու ներդրուող ձեռնարկատիրական դրամագլուխը, որ նոյնպէս ռիսք կը ներկայացնէ ներդրողի համար, ընդունելի է<ref>* Ibn Majah Vol 3 Hadith 2289 * ''International Business Success in a Strange Cultural Environment'' By Mamarinta P. Mababaya p. 202 * ''Islamic Capital Markets: Theory and Practice'' By Noureddine Krichene p. 119</ref>։ Շահարկման նպատակով մթերքի կուտակումը նոյնպէս չի խրախուսուիր<ref>* Abu Daud Hadith 2015 * Ibn Majah Vold 3 Hadith 2154 * ''The Stability of Islamic Finance: Creating a Resilient Financial Environment'' By Zamir Iqbal, Abbas Mirakhor, Noureddine Krichenne, Hossein Askari p. 75</ref>։ Ուրիշներուն պատկանող հողը խլելը նոյնպէս արգիլուած է։ Ուսուրի արգիլումը յանգեցուցած է [[:hy:Իսլամական_բանկային_համակարգ|իսլամական դրամատնային համակարգի]] զարգացման։ Մուհամմատի ժամանակ պետութեան ուղղուած որեւէ գումար անմիջապէս կը ծախսուէր աղքատներուն օգնելու նպատակով։ Ապա՝ 634 թուականին [[:hy:Ումար_իբն_ալ-Խաթաբ|Ումարը]] պաշտօնապէս հիմնեց [[:hy:Բեյթ_ալ-մալի_համակարգը_Հայաստանում|Պեյթ ալ-մալի]] բարեկեցիկ պետութիւնը։ Վերջինս աղքատ, կարիքաւոր, ծեր, որբ ու հաշմանդամ իսլամներու եւ ոչ իսլամներու համար էր։ Պեյթ ալ-մալը հարիւրաւոր տարիներ պահպանեց իր գոյութիւնը 7-րդ դարու [[:hy:Ռաշիդուն_խալիֆայության|Ռաշիտուն խալիֆայութեան]] հովանիին տակ եւ շարունակեց նաեւ [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան խալիֆայութեան]] ու [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեան խալիֆայութեան]] դարաշրջաններուն։ Ումարը ներմուծեց նաեւ մանկական նպաստ ու մեծահասակներու թոշակ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=HJE9AAAAIAAJ|page=254}}|title=Administrative Development: An Islamic Perspective|last=Al-Buraey|first=Muhammad|publisher=KPI|year=1985|isbn=978-0-7103-0333-2|pages=254–}}</ref><ref>The challenge of Islamic renaissance By Syed Abdul Quddus</ref><ref name="Al-Buraey1985">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=lT8OAAAAQAAJ|page=252}}|title=Administrative Development: An Islamic Perspective|last=Al-Buraey|first=Muhammad|publisher=KPI|year=1985|isbn=978-0-7103-0059-1|pages=252–}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=EnT_zhqEe5cC|page=539}}|title=Ottoman History: Misperceptions and Truths|last1=Akgündüz|first1=Ahmed|last2=Öztürk|first2=Said|publisher=IUR Press|year=2011|isbn=978-90-90-26108-9|pages=539–|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref>։ === Ճիհատ === Ճիհատ կը նշանակէ «ջանալ կամ պայքարիլ» (Աստուծոյ ձեւով)։ Լայն իմաստով ճիհատը «վերջին ուժը, ջանքերը, նուիրումը կամ կարողութիւնը ներդնելն է՝ անհնազանդութեան դէմ պայքարելու համար»։ Ճիհատը կը վերաբերի մարդու՝ կրօնական ու բարոյական կատարելութեան ձգտման<ref>* {{Harvtxt|Brockopp|2003|pp=99–100}} * {{Harvtxt|Esposito|2003|p=93}} * {{Cite encyclopedia|title=jihad|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Առանց ածականի գործածութեան պարագային, ճիհատը ռազմական եզր է<ref>Reuven Firestone (1999), The Meaning of Jihād, pp. 17–18</ref><ref>Britannica Encyclopedia, Jihad</ref>։ Իսլամ որոշ իշխանութիւններ՝ յատկապէս շիաներու եւ [[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիստներու]] մօտ, կը տարբերեն «աւելի մեծ ճիհատ», որ կը վերաբերի հոգեւոր ինքնակատարելագործման եւ «աւելի փոքր ճիհատ»՝ պատերազմ<ref>* {{Harvtxt|Firestone|1999|p=17}} * "Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref>։ Իսլամական օրէնսդրութեան մէջ ճիհատը սովորաբար ոչ իսլամ մարտիկներու դէմ ուղղուած զինուորական ուժն է<ref name="OEIP">{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|last=Peters|first=Rudolph|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|last2=Cook|first2=David|url-access=yes}}</ref><ref name="EI2">{{Cite encyclopedia|year=2012|title=D̲j̲ihād|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill|editor=P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs|edition=2nd|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189|author=Tyan, E.|url-access=yes}}</ref>։ Ճիհատը պատերազմի միակ թույլատրելի ձեւն է իսլամական օրէնքին մէջ եւ կրնայ յայտարարուիլ ապօրինի գործերու, ահաբեկիչներու, յանցաւոր խումբերու, ապստամբներու, հաւատուրացներու, առաջնորդներու կամ երկիրներու դէմ, որոնք կը ճնշեն իսլամները<ref>{{Harvtxt|Firestone|1999|p=17}}</ref><ref name="jihad">{{Cite encyclopedia|title=Djihād|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref>։ Շատ իսլամներ ներկայիս ճիհատը կը մեկնաբանեն որպէս պատերազմի միակ պաշտպանական ձեւ<ref>Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror, Mary R. Habeck, Yale University Press, pp. 108–109, 118</ref>։ Ճիհատը կը դառնայ անհատական պարտականութիւն միայն անոնց համար, որոնք իշխանութեան կու գան։ Միւսներուն համար այն տեղի կ'ունենայ միայն ընդհանուր զօրահաւաքի պարագային<ref name="jihad" />։ Շիաներէն շատերուն համար ակրեսիւ ճիհատ կրնայ յայտարարել միայն իսլամական համայնքի՝ Աստուծոյ կողմէ նշանակուած առաջնորդը, որուն նմանը 868 թուականին Մուհամմատ ալ-Մահտիի անհետացումէն ի վեր չէ եղած<ref>{{Harvtxt|Sachedina|1998|pp=105–106}}</ref><ref name="Islam 2003 pp 72">Seyyed Hossein Nasr The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp 72</ref>։ == Հասարակութիւն == === Ընտանեկան կեանք === [[Պատկեր:Minaret_roof_in_constanta.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Minaret_roof_in_constanta.jpg|մինի|Գարոլ I-ի մզկիթի գմբէթը [[:hy:Ռումինիա|Ռումանիայի]] [[:hy:Կոնստանցա|Գոնսդանցա]] քաղաքին մէջ՝ իսլամական մահիկը գլխին:]] Իսլամական ընտանիքի մէջ երեխայի ծնունդին կը կապուին շարք մը կրօնական ծէսեր։ Ծնունդէն անմիջապէս յետոյ երեխայի աջ ականջին կը շշնջան [[:hy:Ազան|ազանի]] խօսքերը<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books |plainurl=y |id=OZbyz_Hr-eIC|page=106}}|editor=Juan E. Campo|page=106|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Եօթներորդ օրը կ'իրականացուի աքիքայի ծիսակատարութիւնը, երբ կենդանի կը զոհաբերեն եւ միսը կը բաժնեն աղքատներուն<ref name="Nigosian-120">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=120}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|location=Indiana|page=120}}</ref>։ Երեխայի գլուխը կը սափրեն եւ մազերու քաշի չափով գումար կը նուիրաբերեն աղքատներուն<ref name="Nigosian-120" />։ Բացի երեխայի հիմնական կարիքները հոգալէն՝ սնունդ, կացարան եւ կրթութիւն, ծնողները կամ ընտանիքի մեծերը կը ստանձնեն նաեւ երեխային բարոյական յատկանիշներ եւ կրօնական գիտելիքներ սորվեցնելու պարտականութիւնը<ref name="Campo-136">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books|plainurl=y|d=OZbyz_Hr-eIC|page=136}}|editor=Juan E. Campo|page=136|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Ամուսնութիւնը, որ իսլամ ընտանիքի հիմքն է, քաղաքացիական պայմանագիր է երկու կողմերուն միջեւ՝ երկու վկաներու ներկայութեամբ։ Փեսան պարտաւոր է վճարել հարսի համար (''մահր'')՝ պայմանագրին մէջ նշուածի համաձայն<ref>* {{Harvtxt|Waines|2003|pp=93–96}} * The Oxford Dictionary of Islam (2003), p. 339 * {{Harvtxt|Esposito|1998|p=79}}</ref>։ Իսլամական աշխարհին մէջ շատ ընտանիքներ բաղկացած են մէկ զոյգէ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00newb|title=A concise encyclopedia of Islam|last=Newby|first=Gordon D.|publisher=Oneworld|year=2002|isbn=978-1851682959|edition=Repr.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00newb/page/141 141]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Islam : religion, history, and civilization|url=https://archive.org/details/islamreligionhis0000nasr|last=Nasr|first=Seyyed Hossein|publisher=HarperOne|year=2001|isbn=978-0060507145|location=New York|page=[https://archive.org/details/islamreligionhis0000nasr/page/68 68]}}</ref>։ [[:hy:Բազմայրություն|Բազմայրութիւնը]], երբ կինը կ'ունենայ երկու կամ աւելի ամուսին, արգիլուած է իսլամութեան մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.14publications.com/question-and-answer/why-cant-a-woman-have-2-husbands/|title=Why Can't a Woman have 2 Husbands?|website=14 Publications|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151223012707/http://www.14publications.com/question-and-answer/why-cant-a-woman-have-2-husbands/|archivedate=2015 թ․ դեկտեմբերի 23|accessdate=2015 թ․ դեկտեմբերի 27|url-status=dead}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, իսլամ տղամարդիկ կրնան [[:hy:Բազմակնություն|բազմակնութեան]] փորձառութեան ունենալ, այսինքն՝ միաժամանակ մէկէ աւելի կին ունենալ՝ մինչեւ չորս՝ ըստ 4-րդ սուրահի 3-րդ հատուածի։ Տղամարդը առաջին կնոջ հաւանութեան կարիքը չունի երկրորդ անգամ ամուսնանալու համար, քանի որ Ղուրանին կամ հատիսին մէջ նման բան չէ նշուած<ref>{{Cite web|url=http://islamicislamic.com/marriage_old_divorce.htm|title=Marriage|date=2008 թ․ հոկտեմբերի 28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081028182648/http://islamicislamic.com/marriage_old_divorce.htm#18._SECOND_MARRIAGE_WITHOUT_FIRST_WIFE_CONSENT_|archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 28|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://islamqa.info/en/61|title=Validity of marrying a second wife for mere love and without consent of first wife|website=islamqa.info}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.islamweb.net/emainpage/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=82068|title=Husband does not need permission of first wife to take a second wife}}</ref>։ Կնոջ վկայութիւնն իսլամութեան մէջ հաւասարազօր է տղամարդու վկայութեան կէսին<ref>I'laam al-Muwaqqa'een, part 1, p. 75</ref>։ Իսլամական ամուսնութեան զանազան տարբերակներ կան ամբողջ իսլամական աշխարհի մօտ։ Սովորաբար իսլամ ընտանիքին մջ կինը կ'աշխատի տան մէջ, իսկ տղամարդը պատասխանատու է դուրսի աշխարհի համար։ Այնուամենայնիւ, գործնականօրէն այս բաժանումը քարացած չէ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato|title=Remembering God: Reflections on Islam|last=Eaton|first=Gai|publisher=The Islamic Texts Society|year=2000|isbn=978-0946621842|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/92 92]–93|url-access=registration}}</ref>։ Ժառանգութեան առումով տղան կը ստանայ երկու անգամ աւելի մեծ բաժին, քան աղջիկը<ref>[[Qur'an]], {{Quran-usc|4|11}}.</ref>։ Իսլամի մահուան ընթացքին եւ անկէ յետոյ կը կատարուին որոշակի կրօնական ծէսեր։ Մահացողի մօտ գտնուողները զինք կը խրախուսեն արտասանել Շահատան, քանի որ իսլամները կ'ուզեն, որ իրենց վերջին խօսքը հաւատի արտայայտութիւնը ըլլայ։ Մահուընէն յետոյ միեւնոյն սեռի ներկայացուցիչները կը լոգցնեն մարմինը եւ կը փաթթեն սպիտակ սաւանի մէջ, որ կը կոչուի ''քաֆան''<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n82 83]}}</ref>։ Դին դնելով դագաղին մէջ՝ նախ կը տանին մզկիթ, ուր հոգեհանգիստի աղօթք կը կարդացուի, ապա կը տանին գերեզման։ === Բարոյագիտութիւն եւ ժուժկալութիւն === Շատ սովորութիւններ կը պատկանին իսլամական բարոյագիտութեան կամ ''ադաբին''։ Անոնց կարգին են՝ միւսներուն բարեւելը "''as-salamu 'alaykum''" («խաղաղութիւնն ընդ ձեզ») խօսքերով, ուտելէն առաջ ''bismillah'' («Աստուծոյ անունով») ըսելը, կերած կամ խմած ատեն միայն աջ ձեռքը գործածելը։ Իսլամական առողջաբանութեան սովորութիւնները գլխաւորաբար կը պատկանին անձնական մաքրութեան ու առողջութեան։ Տղամարդոց թլփատութիւնը նոյնպէս կիրառուի իսլամութեան մէջ։ Իսլամական թաղման ծէսերը կ'ընդգրկեն ''Salat al-Janazah'' -ը (թաղման աղօթք) դին լոգցնելու, սաւանով փաթթելու եւ թաղելու ժամանակ։ Իսլամները խիստ առողջաբանութեան կ'ենթարկուին։ Արգիլուած մթերքներու կարգին են խոզի միսը, արիւնը, կենդանիներու մաշկն ու ալգոհոլը։ Միսը պիտի ըլլայ խոտակեր անասուններու։ Իսլամներու համար թոյլատրելի մթերքը յայտնի է որպէս հալալ մթերք<ref>* {{Cite quran|5|5|style=ref}} * {{Harvtxt|Curtis|2005|p=164}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|p=111}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142412/http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html|date=2013-09-23}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070502045147/http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html|date=2007-05-02}} * Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923144205/http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm|date=2013-09-23}} * {{Cite encyclopedia|title=Slaughter|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online|author=Ersilia Francesca}}</ref>։ === Հասարակական պարտականութիւններ === Իսլամ հասարակութեան մէջ համայնքի անդամները տարբեր ընկերային ծառայութիւններ կը մատուցեն։ Ատոնք կը հրահանգուին իսլամական կանոնիկ թեքսթերով եւ մուսուլմանի կեանքը կիսատ կը համարուի, եթէ ան չի ծառայեր մարդկութեան<ref name="Stefon92">{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385|title=Islamic Beliefs and Practices|publisher=[[Britannica Educational Publishing]]|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0|editor=Matt Stefon|location=New York City|page=[https://archive.org/details/islamicbeliefspr00stef_385/page/n91 92]}}</ref>։ Իրականուլեան մէջ, իսլամական աւանդութեան մէջ ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ամէնակարեւոր արժէքներէն է<ref name="Stefon92" />։ Ղուրանի 2:117 հատուածը յաճախ կը մէջբերեն իսլամական ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=VahYCwAAQBAJ|page=245}}|title=Jews, Christians, Muslims: A Comparative Introduction to Monotheistic Religions|last1=Corrigan|first1=John|last2=Denny|first2=Frederick|last3=Jaffee|first3=Martin S|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781317347002|page=245|accessdate=2016 թ․ հունվարի 22}}</ref>։ Նմանապէս, իսլամութեան մէջ սահմանուած են նաեւ ծնողներու, հարեւաններու, բարեկամներու, հիւանդներու, ծերերու ու փոքրամասնութիւններու հանդէպ վարուեցողութեան կանոնները։ Ծնողները յարգելն ու անոնց հնազանդիլը եւ յատկապէս մեծ տարիքին անոնց հոգալը, կրօնական պարտականութիւն է<ref name="Campo-136" /><ref>[[Muhammad Shafi Usmani]]. ''[[Maariful Quran]]''. English trans. By [[Muhammad Taqi Usmani]]</ref>։ Բարեկամներու հանդէպ վերաբերմունքի հարցով երկկողմ մօտեցում կայ՝ անոնց հետ լաւ յարաբերութիւններ պահպանել եւ անհրաժեշտութեան պարագային նիւթական օգնութիւն առաջարկել<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=ZRqe3iPwsTkC|page=65}}|title=Human Rights in Islam and Common Misconceptions|last=Al-Sheha|first=Abdur Rahman|location=Riyadh|pages=65}}</ref>։ Անոնց հետ կապերը խզելը յանդիմանութեան կ'արժանանայ։ Անկախ հարեւանի կրօնական պատկանելիութեան՝ իսլամութիւնը կը սորվեցնէ իսլամներուն հնարաւորինս լաւ վերաբերուիլ եւ խնդիրներ չառաջացնել<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=xek6yZPAQjAC|page=238}}|title=The Individual and Society in Islam: Volume 2 of The different aspects of Islamic culture|publisher=UNESCO|year=1998|isbn=9789231027420|editor1-last=Bouhdiba|editor1-first=Abdelwahab|page=238}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=ZRqe3iPwsTkC|page=75}}|title=Human Rights in Islam and Common Misconceptions|last=al-Sheha|first=Abdur Rahman|location=Riyadh|pages=74–75}}</ref>։ Որբ երեխաներուն վերաբերեալ Ղուրանը կ'արգիլէ կոպիտ ու ճնշող վերաբերմունքը անոնց հանդէպ՝ խրախուսելով բարութիւնն ու արդարութիւնը։ Անիկա նաեւ կը յանդիմանէ անոնց, որոնք չեն պատուեր եւ կերակրեր որբ երեխաները (Ղուրան 89:17-18)։ === Բնորոշ գիծեր === [[Պատկեր:Salat_Eid_al-Fitr,_Tehran_(113344343).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Salat_Eid_al-Fitr,_Tehran_(113344343).jpg|մինի|210x210փքս|[[:hy:Հիջաբ|Հիճապը]] համեստութեան խորհրդանիշ է:]] Ղուրանը եւ Մուհամմատի սուննան իսլամներուն համար բարոյական հիմքերու ամբողջ համակարգ մը կը սահմանեն, որուն պէտք է հետեւին իրենց անձնական, հասարակական, քաղաքական եւ կրօնական կեանքին մէջ։ Պատշաճ բարոյական վարուելակերպը, լաւ արարքները, ճշմարտասիրութիւնը եւ բարի բնաւորութիւնը կը մտնեն բարոյականութեան ուղենիշերուն մէջ<ref name="Campo-216">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|publisher=Facts on File|url={{google books|plainurl=y|id=OZbyz_Hr-eIC|page=216}}|editor=Juan E. Campo|page=216|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Իսլամութեան մէջ բարոյական արժէքներու պահպանումը միշտ կրօնական կարեւորութիւն ունի, քանի որ անիկա կը բարձրացնէ հաւատացեալի կրօնական կարգավիճակը<ref name="Nigosian-116">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=my7hnALd_NkC|page=116}}|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|last=Nigosian|first=S.A.|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4|location=Indiana|page=116}}</ref> եւ յաճախ կը դիտուի որպէս երկրպագութեան անհերքելի գործողութիւն<ref name="Leaman-140">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Qur'an|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=Routledge|url={{google books|plainurl=y|id=isDgI0-0Ip4C|page=140}}|editor=Oliver Leaman|page=140|isbn=9-78-0-415-32639-1}}</ref>։ Բարոյականութեան վերաբերեալ իսլամի տիպական դասերէն մէկը յանցագործը տուգանելն է իր յանցանքի չափով, սակայն անոր ներելը շատ աւելի նախընտրելի է։ Իսկ անոր լաւութիւն ընելը բարձրագոյն գովասանքի արժանի է<ref name="Nigosian-116" />։ Ղուրանե կ'ըսէ.«Ե՛տ մղիր (չարիքը) լաւ արարքով» (41:34)։ Հետեւաբար, իսլամութիւնը միայն բարի գործ պիտի ընէ, քանի որ չար գործերը կ'աւելցնեն վատ սովորութիւնները<ref name="Campo-215">{{Cite encyclopedia|year=2009|title=Encyclopedia of Islam|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|url={{google books|plainurl=y|id=OZbyz_Hr-eIC|page=215}}|editor=Juan E. Campo|page=215|isbn=978-0-8160-5454-1}}</ref>։ Իսլամութեան հիմնական բարոյական յատկանիշներն են արդարութիւնը, ներողամտութիւնը, ճշմարտացիութիւնը, բարութիւնը, ազնուութիւնը եւ աստուածավախութիւնը<ref name="Campo-216" />։ Կարեւոր միւս արժէքներու կարգին են բարեգործութիւն ընելը, խոստումը պահելը, համեստութիւնը եւ հնազանդութիւնը, խօսքի մէջ պարկեշտութիւն պահպանելը, հանդուրժողականութիւնը, վստահելիութիւնը, զայրոյթի կառավարումը եւ նպատակներու անկեղծութիւնը։ Որպէս կրօն՝ իսլամութիւնը կը շեշտէ լաւ բնաւորութիւն ունենալու գաղափարը։ Ինչպէս Մուհամմատը կ'ըսէ. «Ձեզմէ լաւագոյնները անոնք են, ովքեր ունին լաւագոյն բնաւորութիւնն ու պահուածքը» (''Շահիհ ալ-Բուխարի'', 8:73:56)։ Իսլամութեան մէջ արդարութիւնը ո՛չ միայն բարոյական արժէք է, այլ նաեւ պարտականութիւն, որ անհրաժեշտ է կատարել որեւէ պարագայի<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=td3XttHLGsEC|page=10}}|title=The Islamic Conception of Justice|last=Khadduri|first=Majid|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1984|isbn=9780801869747|page=10}}</ref>։ Ղուրանը եւ հատիսը Ալլահը կը նկարագրեն որպէս բարի եւ իր արարածներուն հանդէպ գթասիրտ մէկը եւ մարդոց կոչ կ'ընեն իրեն պէս բարեգութ ըլլալ։ Ներողամտութիւնը որպէս արժանիք մեծապէս ընդունուած է իսլամութեան մէջ եւ կը համարուի իսլամական կարեւոր սովորութիւն<ref name="Leaman-27">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Qur'an|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=Routledge|url={{google books|plainurl=y|id=isDgI0-0Ip4C|page=214}}|editor=Oliver Leaman|page=214|isbn=978-0-415-32639-1}}</ref>։ Համեստութեան վերաբերեալ Մուհամմատը կ'ըսէ.«ամէն կրօն ունի իր առանձնայատկութիւնը, իսկ իսլամութեան առանձնայատկութիւնը համեստութիւնն է»<ref name="modesty-1">Imam Kamil Mufti (2006). ''[http://www.islamreligion.com/articles/21/modesty-part-1/ Modesty: An Overview.]'' IslamReligion.com Retrieved 19 August 2016.</ref>։ === Կառավարութիւն === Իսլամութեան հիմնական օրէնքը չի տարբերեր «եկեղեցիի» եւ «պետութեան» հարցերը. գիտնականները կը գործեն որպէս իրաւաբաններ եւ աստուածաբաններ։ Ներկայիս ոչ մէկ կառավարութիւն կը համապատասխանէ իսլամութեան տնտեսական օրէնսդրութեան, սակայն քայլեր կը ձեռնարկուին ատկէ որոշ հատուածներ կիրառելու ուղղութեամբ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=0QtcBRWs__AC}}|title=Islamic Identity and the Struggle for Justice|last1=Barazangi|first1=Nimat Hafez|last2=Zaman|first2=M. Raquibuz|last3=Afzal|first3=Omar|publisher=University Press of Florida|year=1996|isbn=978-0-8130-1382-4}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=sNvX7bg1Hq8C|page=121}}|title=Iran's Economy Under the Islamic Republic By Jahangir Amuzegar|author1=Amuzegar|first1=Jahangir|date=1997|isbn=9781860641046|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=yPf_f7skJUYC|page=196}}|title=Iran: A Country Study|last1=Curtis|first1=Glenn E.|last2=Hooglund|first2=Eric|date=2008|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-8444-1187-3|pages=196–}}</ref>։ Սուննի եւ շիա ուղղութիւններու բաժանումը կ'ազդէ նաեւ իսլամներու միջկառավարական յարաբերութիւններուն վրայ, ինչպէս, օրինակ, [[:hy:Սաուդյան_Արաբիա|Սէուտական Արաբիայի]] եւ [[:hy:Իրան|Իրանի]]<ref name="NYT-20160105-maps">{{Cite news|last1=Almukhtar|first1=Sarah|last2=Peçanha|first2=Sergio|last3=Wallace|first3=Tim|date=2016 թ․ հունվարի 5|title=Behind Stark Political Divisions, a More Complex Map of Sunnis and Shiites|url=https://www.nytimes.com/interactive/2016/01/04/world/middleeast/sunni-shiite-map-middle-east-iran-saudi-arabia.html|accessdate=2016 թ․ հունվարի 6|work=The New York Times}}</ref>։ == Պատմութիւն == {{Համայնապատկեր|Madina_Haram_at_evening.jpg|1000px|Մետինայի Հիճազ շրջանին մէջ գտնուող Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուի (Մարգարէի մզկիթի) համայնապատկերը, ներկայիս՝ Սէուտական Արաբիայի մէջ. իսլամի երկրորդ ամէնասուրբ մզկիթը|align-cap=center}} === Մուհամմատ (610–632) === Իսլամական աւանդոյթը Մուհամմատին (մ.թ. 570 – Յունիս 8, 632 թուական) կը համարէ վերջին մարգարէ<ref>* {{Harvtxt|Esposito|1998|p=12}} * {{Harvtxt|Esposito|2002b|pp=4–5}} * F.E. Peters (2003), p. 9 * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Ըստ կենսագիրներու՝ իր կեանքի վերջին 22 տարիներու ընթացքին՝ սկսած մ.թ. 610 թուականին, երբ ան 40 տարեկան էր, Մուհամմատը կը պատմէ Ալլահէն ստացած յայտնութիւններու մասին, որ իրեն փոխանցուած էին Գաբրիէլ հրեշտակապետի միջոցով։ Մուհամմատի գործընկերները կը մտապահեն եւ իրենք կ'արձանագրեն, որ կը դառնայ Ղուրանը<ref>* {{Cite quran|18|110|style=ref}} * {{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}</ref>։ Այդ ընթացքին Մուհամմատը Մեքքայի մէջ կը քարոզէ մարդոց՝ աղերսելով հրաժարիլ բազմաստուածութենէն եւ երկրպագել միայն Ալլահին։ թէեւ որոշ մարդիկ կ'ընդունին իսլամութիւնը, Մեքքայի իշխանութիւնները կը հետապնդեն Մուհամմատն ու անոր հետեւորդները։ Ատոր հետեւանքով իսլամները կ'արտագաղթեն Ապասսինիա (Ակսումի թագաւորութիւն)։ Իսլամութիւն ընդունածները գլխաւորաբար աղքատ, օտարերկրացի նախկին ստրուկներ էին, ինչպէս Պիլալ իպն Ռապահ ալ-Հապաշին, որ սեւամորթ էր։ Մեքքայի վերնախաւը կը զգար, որ Մուհամմատը կը խարխլէ իրենց հասարակական կարգի հիմքերը, քարոզելով երկրպագել միայն մէկ Աստուծոյ, ռասսայական հաւասարութեան կոչ ընելով եւ այդ գաղափարները կ'ընկալուին աղքատներու ու ստրուկներու կողմէ<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=DyuqdDIjaswC|page=1323}}|title=The Qurʼan with Annotated Interpretation in Modern English|last=Ünal|first=Ali|publisher=Tughra Books|year=2006|isbn=978-1-59784-000-2|pages=1323–}}</ref><ref>[[Encyclopedia of the Qur'an]], Slaves and Slavery</ref><ref>Bilal b. Rabah, [[Encyclopedia of Islam]]</ref><ref>''The Cambridge History of Islam'' (1977), p. 36</ref>։ Մեքքացիներու կողմէ 12 տարի հետապնդուելէն յետոյ Մուհամմատը, իր հարազատներն ու հետեւորդները 622 թուականին ''[[:hy:Հիջրա|Հիճրա]]'' («գաղթ») կը կատարեն դէպի Մետինա քաղաք (նախկինին յայտնի որպէս ''Յաթրիպ'')։ Այնտեղ Մետինացի կրօնափոխները (''անսարներ'') եւ մեքքացի գաղթականները կը հիմնեն կրօնաքաղաքական իշխանութիւն։ Կը ձեւաւորուի Մետինայի Սահմանադրութիւնը՝ սահմանելով շարք մը իրաւունքներ Մետինայի իսլամ, հրեայ եւ քրիստոնեայ համայնքներուն համար՝ ընդգրկելով զանոնք մէկ համայնքի ներքեւ՝ Ումմա<ref>Serjeant (1978), p. 4.</ref><ref>Watt. ''Muhammad at Medina''. pp. 227–228 Watt argues that the initial agreement came about shortly after the hijra and that the document was amended at a later date—specifically after the battle of Badr (AH [anno hijra] 2, = AD 624). Serjeant argues that the constitution is in fact 8 different treaties which can be dated according to events as they transpired in Medina, with the first treaty written shortly after Muhammad's arrival. R.B. Serjeant. "The Sunnah Jâmi'ah, Pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrîm of Yathrib: Analysis and Translation of the Documents Comprised in the so-called 'Constitution of Medina'." in ''The Life of Muhammad: The Formation of the Classical Islamic World'': Volume iv. Ed. Uri Rubin. Brookfield: Ashgate, 1998, p. 151 and see same article in BSOAS 41 (1978): 18 ff. See also Caetani. ''Annali dell'Islam, Volume I''. Milano: Hoepli, 1905, p. 393. Julius Wellhausen. ''Skizzen und Vorabeiten'', IV, Berlin: Reimer, 1889, p 82f who argue that the document is a single treaty agreed upon shortly after the hijra. Wellhausen argues that it belongs to the first year of Muhammad's residence in Medina, before the battle of Badr in 2/624. Even Moshe Gil a skeptic of Islamic history argues that it was written within five months of Muhammad's arrival in Medina. Moshe Gil. "The Constitution of Medina: A Reconsideration." ''Israel Oriental Studies'' 4 (1974): p. 45.</ref>։ Սահմանադրութիւնը կը սահմանէր. * համայնքի անվտանգութիւնը * կրօնական ազատութիւնները * Մետինայի դերը որպէս սուրբ վայր (արգելելով բռնութիւնն ու զենքի կիրառումը) * կանանց անվտանգութիւնը * Մետինայի մէջ կայուն ցեղային յարաբերութիւնները * ընդհարումներու ժամանակ համայնքին աջակցելու համար ճշդուած հարկային համակարգը * բացառիկ քաղաքական դաշինքներու պայմանները * անհատներու պաշտպանութիւնը երաշխաւորող համակարգը * վէճերը լուծող արդարադատութեան համակարգը, ուր ոչ իսլամները նոյնպէս կրնային կիրառել իրենց սեփական օրէնքները<ref name="B. Serjeant 1978">R.B. Serjeant, "Sunnah Jami'ah, pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrim of Yathrib: analysis and translation of the documents comprised in the so-called 'Constitution of Medina'", Bulletin of the School of Oriental and African Studies (1978), 41: 1–42, Cambridge University Press.</ref><ref name="Watt 1964 p.4">Watt. Muhammad at Medina and R.B. Serjeant "The Constitution of Medina." Islamic Quarterly 8 (1964) p. 4.</ref><ref name="Constitution of Medina">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/15118390/Madinah-Peace-Treaty|title=Constitution of Medina|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref>։ Բոլոր ցեղերը ստորագրեցին համաձայնագիրը՝ համաձայնելով պաշտպանել Մետինան արտաքին վտանգէն եւ ապրիլ ներդաշնակութեամբ։ Քանի մը տարուայ ընթացքին երկու ճակատամարտ տեղի ունեցաւ Մեքքայի ուժերուն դէմ. առաջինը Պատրի ճակատամարտն էր 624 թուականին, ուր իսլամները յաղթանակ տարին, իսկ մէկ տարի անց, երբ մեքքացիները վերադարձան Մետինա, տեղի ունեցաւ Ուհուտի ճակատամարտը, որ վերջնական աւարտ չունեցաւ։ Արաբիայի մնացած արաբական ցեղերը դաշնութիւն կազմեցին եւ Խրամատի ճակատամարտի ժամանակ (627 թուականի Մարտ-Ապրիլ) պաշարեցին Մետինան՝ նպատակ ունենալով վերջ դնել իսլամութեան։ 628 թուականին Մեքքայի եւ մուսուլմաններուն միջեւ կնքուեցաւ Հուտայպիյահի պայմանագիրը, որ երկու տարի անց խախտուեցաւ Մեքքայի կողմէ։ Հուտայպիյահի պայմանագիրը ստորագրելէն յետոյ շատ մարդիկ դարձան իսլամ։ Միեւնոյն ժամանակ Մեքքայի առեւտրային ուղիները կրճատուեցան, քանի որ Մուհամմատը շրջապատող անապատներու ցեղերը իր ղեկավարութեան տակ առաւ<ref>* {{Harvtxt|Peters|2003|pp=78–79, 194}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=23–28}}</ref>։ Մինչեւ 629 թուականը Մուհամմատը յաղթող դուրս եկաւ Մեքքայի նուաճման արիւնալի պատերազմին, իսկ մինչեւ 632 թուական՝ իր մահը (62 տարեկանին) ան արդէն միաւորած էր արաբական ցեղերը մէկ կրօնական պետութեան ներքեւ<ref name="EoI-Muhammad">{{Cite encyclopedia|title=Muhammad|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Welch|first2=A.T|first1=F|last1=Buhl}}</ref>։ Իսլամներու ամէնավաղ երեք սերունդները յայտնի են Սալաֆ անունով, իսկ Մուհամմատի համախոհները՝ Սապահ անունով։ Անոնցմէ շատերը, ինչպէս հատիսի ամէնամեծ պատմիչ Ապու Հուրեյրան, կազմած են սուննաները։ === Խալիֆայութիւն եւ քաղաքացիական հակամարտութիւն (632–750) === [[Պատկեր:Mohammad_adil-Rashidun_empire-slide.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mohammad_adil-Rashidun_empire-slide.gif|աջից|մինի|[[:hy:Ռաշիդուն_խալիֆայություն|Ռաշիտուն]] եւ [[:hy:Օմայյան_խալիֆայություն|Օմայեան]] խալիֆայութիւններու տարածումը:]] [[Պատկեր:Dome_of_the_Rock1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dome_of_the_Rock1.jpg|աջից|մինի|Ժայռի գմբէթը՝ կառուցուած [[:hy:Աբդ_ալ-Մալիք|Ապտուլ Մալիքի]] կողմէ. աւարտին հասած է Երկրորդ ֆիտնայի վերջը:]] 632 թուականին Մուհամմատի մահով անհամաձայնութիւն ծագեցաւ այն հարցի շուրջ, թէ ով պիտի փոխարինէ զինք որպէս իսլամ հասարակութեան ղեկավար։ Ապու Պաքրը՝ Մուհամմատի գործընկերն ու մտերիմ ընկերը, դարձաւ առաջին խալիֆան։ Անոր ղեկավարութեամբ իսլամները դիմակայեցին արաբական ցեղերու բարձրացուցած ապստամբութիւնը՝ յայտնի որպէս Ռիտտայի պատերազմներ կամ «Ուխտադրժութեան պատերազմներ»<ref>* {{Harvtxt|Holt|1977a|p=57}} * {{Harvtxt|Hourani|2003|p=22}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|p=32}} * {{Harvtxt|Madelung|1996|p=43}} * {{Harvtxt|Tabatabaei|1979|pp=30–50}}</ref>։ 634 թուականին Ապու Քապրի մահէն յետոյ խալիֆայ դարձաւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը, որուն յաջորդեցին Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը, Ալի իպն Ապի Թալէպը եւ Հասան իպն Ալին։ Առաջին 4 խալիֆաները սուննի իսլամութեան մէջ յայտնի են որպէս ''al-khulafā' ar-rāshidūn'' («Իրաւունքով առաջնորդուող խալիֆաներ»)<ref>{{Cite encyclopedia|year=2014|title=Rightly Guided Caliphs|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|editor=John L. Esposito|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-2018|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8|url-access=yes}}</ref>։ Անոնց ղեկավարութեան շրջանին իսլամներու տարածքները ընդլայնուեցան Պարսկական եւ Բիւզանդական տարածքներու ուղղութեամբ<ref>See * {{Harvtxt|Holt|1977a|p=74}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Երբ 644 թուականին պարսիկները սպաննեցին Ումարը, Ուսմանի ընտրութիւնը՝ որպէս իր իրաւայաջորդի, դիմադրութեան արժանացաւ։ 656 թուականին Ուսմանը նոյնպէս սպաննուեցաւ, եւ Ալին ստանձնեց խալիֆայի պաշտօնը։ Ասիկա յանգեցուց առաջին քաղաքացիական պատերազմի («Առաջին ֆիթնա»)։ Ալին սպաննուեցաւ Խարիջիտներու կողմէ 661 թուականին։ Յետագայ կռիւէն խուսափելու համար նոր խալիֆայ Հասան իպն Ալին խաղաղութեան դաշնագիր կնքեց՝ իր տեղը զիջելով [[:hy:Մուավիա|Մուավիային]]՝ Օմայեաններու գերդաստանէն՝ պայմանով, որ ան չանուանէ իր յաջորդը<ref>{{harvtxt|Holt|1977a|pp=67–72}}</ref>։ Կրօնական ու քաղաքական այս վէճերը իսլամ համայնքին մէջ բաժանման հիմք դրին։ Մեծամասնութիւնը ընդունեց առաջին չորս առաջնորդներու օրինականութիւնը եւ կոչուեցաւ սուննի։ Փոքրամասնութիւնը չհամաձայնեցաւ, քանզի կը կարծէր, որ միայն Ալին եւ իր յետնորդները պիտի ղեկավարեն. անոնք ալ յայտնի դարձան շիա անունով<ref>Waines (2003) p. 46</ref>։ Մուավիան առաջադրեց իր որդին՝ Եազիտ I-ին, որպէս իր յաջորդ եւ 680 թուականին իր մահէն յետոյ բռնկեցաւ «Երկրորդ ֆիթնան», ուր Հուսէյն իպն Ալին սպաննուեցաւ Գարպալայի ճակատամարտին. այս նշանակալից իրադարձութիւն է շիա իսլամութեան մէջ։ Այսպիսով՝ սուննի եւ շիա ուղղութիւնները կը տարբերին շարք մը կողմերով<ref name="NYT-20160103">{{Cite news|last=Harney|first=John|date=2016 թ․ հունվարի 3|title=How Do Sunni and Shia Islam Differ?|url=https://www.nytimes.com/2016/01/04/world/middleeast/q-and-a-how-do-sunni-and-shia-islam-differ.html|accessdate=2016 թ․ հունվարի 4|work=The New York Times}}</ref>։ Օմայեաններու գերդաստանը նուաճեց [[Մարոք|Մարոքը]], [[:hy:Պիրենեյան_թերակղզի|Բիրենէեան թերակղզին]], Նարպոնեան Կալիան եւ Սինտը<ref>Donald Puchala, ''Theory and History in International Relations'', p. 137. Routledge, 2003.</ref>։ Տեղաբնիկ հրեաներն ու քրիստոնեաները կը հետապնդուէին որպէս կրօնական փոքրամասնութիւններ եւ աւելի բարձր հարկեր կը վճարէին՝ [[:hy:Բյուզանդա-սասանյան_պատերազմներ|Բիւզանդա-սասանեան պատերազմները]] ֆինանսաւորելու համար<ref>Esposito (2010), p. 38</ref><ref>Hofmann (2007), p. 86</ref>։ Մուհամմատին յաջորդած, բայց անոր համախոհներու ժամանակակից սերունդը յայտնի է Թապիուն անունով, որուն յաջորդեց Թապի ալ-Թապինը։ Խալիֆ Ումար իպն Ապտ ալ-Ազիզը հիմնեց ազդեցիկ կոմիտէ մը՝ «Մետինայի եօթ ֆուքաները»<ref>The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 {{ISBN|978-603-500-080-2}} Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 505</ref><ref>''Umar Ibn Adbul Aziz'' By Imam Abu Muhammad Adbullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E. Publisher Zam Zam Publishers Karachi, pp. 54–59</ref>՝ Քասիմ իպն Մուհամմատ իպն Ապու Պաքրի գլխաւորութեամբ<ref>The Caliphate of Banu Umayyah the first Phase, Ibn Katheer, Taken from Al-Bidayah wan-Nihayah by Ibn Katheer, Ismail Ibn Omar 775 {{ISBN|978-603-500-080-2}} Translated by Yoosuf Al-Hajj Ahmad p. 522</ref>։ Մալիք իպն Անասը գրած է իսլամական օրէնսդրութեան վերաբերեալ ամէնավաղ գիրքերէն մէկը՝ Մուվաթթան<ref name="bewley.virtualave.net">{{Cite web|url=http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|title=Al-Muwatta'|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013110055/http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|archive-date=2010 թ․ հոկտեմբերի 13|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7|url-status=dead}}</ref>՝ որպէս իրաւաբաններու կարծիքներու համաձայնեցման արդիւնք<ref name="Coulson">{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=d5Ks31qHlSYC}}|title=History of Islamic Law|author=Noel James Coulson|year=1964|isbn=9780748605149|page=103|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=Va6oSxzojzoC|page=207}}|title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last=Houtsma|first=M. Th.|publisher=Brill|year=1993|isbn=978-90-04-09791-9|pages=207–}}</ref><ref>[[Moshe Sharon]], ''Studies in Islamic History and Civilization: In Honour of Professor David Ayalon''. p. 264 [https://books.google.am/books?id=0_wUAAAAIAAJ&pg=PA264&dq=Muwatta+consensus+of+the+opinions+scholars&hl=en&sa=X&ei=vqQLUaSqMKy20QXX1YHwDA&ved=0CDQQ6AEwAQ#v=onepage&q=Muwatta%20consensus%20of%20the%20opinions%20scholars&f=false]</ref>։ Մուհամմատի քեռի Ապպաս իպն Ապդ ալ-Մութալիպի յետնորդները Օմայեաններու դէմ միաւորբւեցան դժգոհ ոչ արաբ կրօնադարձներուն (''մուալի''), աղքատ արաբներուն եւ որոշ շիաներու՝ գահընկէց ընելով զիրենք եւ 750 թուականին հիմք դնելով [[:hy:Աբբասյան_խալիֆայություն|Ապպասեաններու]] գերդաստանյին<ref>{{Harvtxt|Lapidus|2002|p=56}}; {{Harvtxt|Lewis|1993|pp=71–83}}</ref>։ Միացեալ իսլամական պետութենէն անկախ առաջին իսլամ երկիրները առաջ եկան Պերպերի ապստամբութենէն (739/740-743 թուականներ)։ === Դասական շրջան (750–1258) === [[Պատկեր:Cheshm_manuscript.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Cheshm_manuscript.jpg|մինի|Ըստ Հունայ իպն Իսհաքի՝ 1200 թուականի ձեռագրի մը մէջ պատկերուած աչք:]] Ալ-Շաֆին հնարեց հատիսի յուսալիութիւնը սահմանելու մեթոտ մը<ref>Lapidus (2002){{cnf|date=November 2018}}, p. 86</ref>։ Ապպասեաններու ղեկավարման վաղ շրջանին սուննիներու հատիսի հաւաքածուները կը կազմուին գիտնականներու կողմէ, ինչպէս Պուխարին կամ Մուսլիմը, մինչդեռ շիաներու հաւաքածուները Ալ-Կուլայնիի ու իպն Պապաուայի պէս գիտնականներուն կողմէ։ [[:hy:Ջաֆարիական_մազհաբ|Ճաաֆարիական]] օրէնսդրութիւնը կազմուեցաւ Ճաաֆար ալ-Սատիքի ուսմունքներէն, իսկ սուննիներու իրաւական չորս դպրոցներու օրէնսդրութիւնը՝ Ապու Հանիֆայի, Ահմատ իպն Հանպալի, Մալիկ իպն Անասի եւ ալ-Շաֆիի գործերէն։ 9-րդ դարուն ալ-Շաֆին իր ''ar-Risālah'' գիրքին մէջ իսլամական օրէնքին համար տեսական հիմք եւ [[:hy:Հիջազ|Հիճազի]] աւանդոյթներու գործնական մօտեցման նախադրեալ դրաւ<ref>{{Harvtxt|Weiss|2002|pp=xvii, 162}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, իսլամական օրէնքը մինչեւ 1869 թուականը չէր կազմուած<ref>Ashk Dahlen Islamic Law, ''Epistemology and Modernity: Legal Philosophy in Contemporary Iran'' Routledge 2004 {{ISBN|9781135943554}}</ref>։ 9-րդ դարուն Ալ-Թապարին աւարտին հասցուց Ղուրանի առաջին մեկնաբանութիւնը, որ դարձաւ սուննի իսլամութեան մէջ ամէնաշատ մէջբերուող մեկնաբանական գիրքերէն մէկը՝ Թաֆսիր ալ-Թապարի։ Որոշ իսլամներ սկսան կասկածի տակ դնել աշխարհիկ կեանքին մէջ կրօնական բարեպաշտութիւն պահպանելը եւ մարմնական ցանկութիւններէն հրաժարման միջոցով աղքատութեան, հնազանդութեան ու մեղքերէն խուսափելու երեւոյթները։ Հասան ալ-Պասրիի պէս ճգնաւորները զարգացուցին շարժում մը, որ վերածուեցաւ Թասավուֆի ([[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիզմ]])<ref>* {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=90, 91}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Cite encyclopedia|title=Sufism|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ 930 թուականին Իսմայիլի խումբը՝ յայտնի որպէս կարմատներ, անյաջող կերպով ապստամբեցաւ Ապպասեաններուն դէմ, թալանեց Մեքքան եւ գողցաւ Սեւ քարը, որ յետագային վերադարձուեցաւ<ref>{{Cite encyclopedia|title=Mecca (Saudi Arabia)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/371782/Mecca/37835/History#ref887188|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 12}}</ref>։ Մա՛մուն ալ Ռաշիտ եւ Ալ-Մութասիմ խալիֆաները [[:hy:Մութազիլիականություն|մութազիլականութեան]] փիլիսոփայութիւնը դարձուցին պաշտօնական հաւատալիք եւ պարտադրեցին իսլամներուն հետեւիլ անոր։ Մութալիզականութիւնը յոյներէն ազդուած մտահայեցողական աստուածաբանութեան դպրոց էր, որ կը կոչուէր [[:hy:Քալամ|քալամ]] եւ կը վերաբերէր [[:hy:Դիալեկտիկա|տիալեքթիկային]]<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=88}}{{cnf|date=November 2018}}</ref>։ Շատ ուղղափառ իսլամներ չընդունեցին մութալիզականութեան տոքդրինան եւ դատապարտեցին Ղուրան ստեղծելու անոր գաղափարը։ [[:hy:Ինկվիզիցիա|հաւատաքննութեան]] ժամանակ Իմամ Հանպալը հրաժարեցաւ ընդունիլ զայն, որու պատճառով խոշտանգուեցաւ եւ ուղարկուեցաւ [[:hy:Բաղդադ|Պաղտատի]] մութ բանտախուց մը՝ մօտ տասներեք ամիսով<ref>{{Cite book|title=Shariah: The Islamic Law|url=https://archive.org/details/sharahislamiclaw0000doia|last1=Doi|first1=Abdur Rahman|publisher=Ta-Ha Publishers|year=1984|isbn=978-0-907461-38-8|location=London|page=[https://archive.org/details/sharahislamiclaw0000doia/page/110 110]}}</ref>։ Քալամի միւս ճիւղը Աշարի դպրոցն էր՝ հիմնուած Ալ-Աշարիի կողմէ։ Ապպասեան խալիֆայութեան տարածումով Սասանեան կայսրութեան մէջ իսլամութիւնը ձեռք բերաւ [[:hy:Հելլենիստական_մշակույթ|հելլենիստական]] եւ պարսկական շատ գաղափարներ, որոնք ներկրառուեցան իրանցի եւ թուրք մտածողներու միջոցով<ref>Morgen Witzel ''A History of Management Thought'' Taylor & Francis 2016 {{ISBN|9781317433354}} p. 44</ref><ref>Shireen Hunter, Shireen T. Hunter ''The Future of Islam and the West: Clash of Civilizations Or Peaceful Coexistence?'' Greenwood Publishing Group 1998 {{ISBN|9780275962876}} p. 44</ref>։ [[:hy:Ալ-Ֆարաբի|Ալ-Ֆարապիի]] եւ [[:hy:Ավիցեննա|Ավիցեննայի]] նման փիլիսոփաները ուղիներ կը փնտռէին յունական սկզբունքները իսլամութեան գաղափարաբանութեան մէջ ընդգրկելու համար, մինչդեռ միւսները, ինչպէս [[:hy:Աբու_Համիդ_ալ-Ղազալի|Ալ-Ղազալին]], դէմ էին նման [[:hy:Սինկրետիզմ|համահաշտութեան ''(''հակոտնեայ կրօնական դրութեանց'')'']]<ref>* Lapidus (2002){{cnf|date=November 2018}}, p. 160 * Waines (2003) pp. 126–127</ref>։ Ավիցեննան փորձառարական բժշկութեան ռահվիրան էր<ref name="Jacquart, Danielle 2008">Jacquart, Danielle (2008). "Islamic Pharmacology in the Middle Ages: Theories and Substances". European Review (Cambridge University Press) 16: 219–227.</ref> եւ առաջին ֆիզիքոսն էր, որ քլինիքական փորձարկումներ կատարեց<ref>David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). "Arab Roots of European Medicine", Heart Views 4 (2).</ref>։ Անոր երկու ամէնայայտնի գործերն են «Բժշկութեան գիրքը» եւ «Բժշկութեան կանոնը», որոնք իսլամական աշխարհին մէչ, աւելի ուշ՝ նաեւ Եւրոպայի մէջ, կը կիրառուին որպէս ստանտարտ բժշկական թեքսթեր։ Անոր ներդրումներու կարգին են վարակիչ հիւանդութիւններու վարակիչ բնոյթի բացայայտումը<ref name="Jacquart, Danielle 2008" /> եւ քլինիքական [[:hy:Դեղագիտություն|դեղագիտութեան]] ներմուծումը<ref>{{Cite journal|last1=Brater|first1=D. Craig|last2=Daly|first2=Walter J.|year=2000|title=Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century|journal=Clinical Pharmacology & Therapeutics|volume=67|issue=5|pages=447–450 [448]|doi=10.1067/mcp.2000.106465|pmid=10824622}}</ref>։ [[:hy:Մաթեմատիկա|Մաթեմաթիքայի]] ոլորտին մէջ մաթեմաթիքոս Մուհամմատ իպն Մուսա ալ-Խարիզմին իր անունը տուաւ [[:hy:Ալգորիթմ|ալկորիթմի]] գաղափարին, իսկ [[:hy:Հանրահաշիվ|հանրահաշիւ]] բառը (algebra) ծագած է ''al-jabr-''էն<ref>[[Gerald J. Toomer|Toomer, Gerald]] (1990). "Al-Khwārizmī, Abu Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā". In Gillispie, Charles Coulston. Dictionary of Scientific Biography. 7. New York: Charles Scribner's Sons. {{ISBN|0-684-16962-2}}.</ref>։ Պարսիկ պոէտ [[:hy:Ֆիրդուսի|Ֆիրտուսին]] գրեց իր էպիքական պոէմ [[:hy:Շահնամե|Շահնամէն]]։ [[:hy:Ռումի|Ռումին]] գրեց պարսկական պոէզիայի հրաշալի էջեր, որով մինչեւ օրս ալ [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Ամերիկայի մէջ]] ամէնաշատ վաճառուող պոէտներու կարգին է<ref>{{Cite news|last=Haviland|first=Charles|date=2007 թ․ սեպտեմբերի 30|title=The roar of Rumi – 800 years on|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7016090.stm|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/art/rumi_1.shtml|title=Islam: Jalaluddin Rumi|date=2009 թ․ սեպտեմբերի 1|publisher=BBC|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10}}</ref>։ Ներդրուած իրաւական հաստատութիւնները ընդգրկեցին վստահուած գոյքի եւ բարեգործական գոյքի (վաքֆ) գաղափարները<ref>{{Cite book|url={{Google books|bGPwtwAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College|author=Monica M. Gaudiosi|publisher=University of Pennsylvania|year=1988}}{{page needed|date=November 2018}}</ref><ref>{{Harv|Hudson|2003|p=32}} {{citation not found}}</ref>։ Այս շրջանը երբեմն կը կոչուի «Իսլամական ոսկեդար»<ref>* {{Harvtxt|Holt|1977a|pp=80, 92, 105}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Holt|1977b|pp=661–663}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Lapidus|2002|p=56}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Harvtxt|Lewis|1993|p=84}}{{cnf|date=November 2018}} * {{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref>։ Այս ընթացքին հասարակական հիւանդանոցներ հիմնուեցան (կը կոչուին Բիմարիստանի հիւանդանոցներ), որոնք կը համարուին ժամանակակից իմաստով «առաջին հիւանդանոցները»<ref>{{Cite journal|last=Micheau|first=Françoise|title=Encyclopedia of the History of Islamic Science: Technology, alchemy and life|pages=991–992}}, in {{Cite book|url={{Google books|mnAXV09Z5bIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of the History of Arabic Science: Technology, alchemy and life sciences|last1=Rāshid|first1=Rushdī|last2=Morelon|first2=Régis|publisher=CRC Press|year=1996|isbn=978-0-415-12412-6}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.planetseed.com/node/17129|title=The beginnings of modern medicine: the Caliphate|publisher=Planetseed.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715091828/https://www.planetseed.com/node/17129|archivedate=2011 թ․ հուլիսի 15|accessdate=2011 թ․ հունվարի 29|url-status=dead}}</ref>. անոնք առաջին բժշկական վկայականները տուին<ref name="Alatas">{{Cite journal|last=Alatas|first=Syed Farid|year=2006|title=From Jami'ah to University: Multiculturalism and Christian–Muslim Dialogue|url=https://archive.org/details/current-sociology_2006-01_54_1/page/112|journal=Current Sociology|volume=54|issue=1|pages=112–132|doi=10.1177/0011392106058837}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimspainadsoc00imam|title=Muslim Spain 711–1492 AD|last=Imamuddin|first=S.M.|publisher=Brill|year=1981|isbn=978-90-04-06131-6|page=[https://archive.org/details/muslimspainadsoc00imam/page/169 169]}}</ref>։ [[:hy:Գինեսի_ռեկորդների_գիրք|Կինեսի մրցանիշերու գիրքը]] [[:hy:Ալ-Կարաուին|Ալ-Գարաուինի]] համալսարանը՝ հիմնուած 859 թուականին, կը համարէ գիտական աստիճան տուող ամէնահին համալսարանը<ref>{{Cite book|title=The Guinness Book of Records|last1=Young|first1=Mark|year=1998|isbn=978-0-553-57895-9|page=242}}</ref>։ Ներմուծուեցան փորձառութեան չափանիշեր եւ որակաւորման տեխնիկաներ, ինչպէս նաեւ մէջբերման աւանդոյթը<ref name="Ahmed">Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. Print. {{ISBN|1-59008-040-8}} pp. 23, 42, 84.{{quote|"Despite the fact that they did not have a quantified theory of error they were well aware that an increased number of observations qualitatively reduces the uncertainty."}}</ref>։ Այդ խնդրին մէջ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ իպն ալ-Հայսամը, որ կը համարուի ժամանակակից գիտական մեթոտի հայրը եւ կը կոչուի «աշխարհի առաջին իսկական գիտնականը»<ref name="Haq">[[Nomanul Haq|Haq, Syed]] (2009). "Science in Islam". Oxford Dictionary of the Middle Ages. {{ISSN|1703-7603}}. Retrieved 2014-10-22.</ref><ref>[[G.J. Toomer]]. [https://www.jstor.org/stable/228328?pg=464 Review on JSTOR, Toomer's 1964 review of Matthias Schramm (1963) ''Ibn Al-Haythams Weg Zur Physik''] Toomer p. 464: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."</ref><ref>{{Cite news|author=Al-Khalili, Jim|date=2009 թ․ հունվարի 4|title=The 'first true scientist'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gorini|first=Rosanna|date=2003 թ․ հոկտեմբեր|title=Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision|url=http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf|format=PDF|journal=Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine|volume=2|issue=4|pages=53–55|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 25|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ishim.net/ishimj/4/10.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ Կառավարութիւնը գիտնականներուն կը վճարէր այնքան, որքան փրոֆեսիոնալ մարզիկներուն այսօր<ref name="Ahmed" />։ Կը փաստարկեն, որ [[:hy:Արևակենտրոն_համակարգ|արեւակեդրոն համակարգի]] եզրակացութիւններուն համար [[:hy:Կոպեռնիկոս|Գոբեռնիքոսի]] կիրառած տուեալները հաւաքուած են, իսկ Ալ-Ճահիզը առաջարկած է [[:hy:Բնական_ընտրություն|բնական ընտրութեան]] տեսութիւնը<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jan/30/religion.world|title=It's time to herald the Arabic science that prefigure Darwin and Newton|last=Al-Khalili|first=Jim|date=2008 թ․ հունվարի 30|website=The Guardian|location=London|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite news|last=Al-Khalili|first=Jim|date=2008 թ․ հունվարի 29|title=Science: Islam's forgotten geniuses|url=https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3323462/Science-Islams-forgotten-geniuses.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117113546/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3323462/Science-Islams-forgotten-geniuses.html|archive-date=2012 թ․ հունվարի 17|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 13|publisher=The Telegraph|location=London}}</ref>։ Ապպասեաններու խալիֆայութիւնը անկում ապրեցաւ Ալ-Վաթիքի (842–847) եւ Ալ-Մութատիտի(892–902) կառավարման շրջանին<ref>Anthony Parel, Ronald C. Keith ''Comparative Political Philosophy: Studies Under the Upas Tree'' Lexington Books, 2003 {{ISBN|9780739106105}} p. 186</ref>, եւ 1258 թուականին [[:hy:Մոնղոլական_կայսրություն|Մոնկոլական կայսրութիւնը]] դրաւ Ապպասեան գերդաստանյի վերջը<ref>* {{Cite encyclopedia|title=Abbasid Dynasty|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Անկման շրջանին Ապպասեան խալիֆայութիւնը բաժնուեցաւ փոքր պետութիւններու ու գերդաստաններու, ինչպէս Թուլունիտներու եւ [[:hy:Ղազնևիների_պետություն|Ղազնեվիտներու պետութիւնը]]։ Ղազնեվիտներու գերդաստանը իսլամական գերդաստան էր, որ հիմնեց թրքական ստրուկ զինուորները մէկ այլ իսլամական կայսրութենէն՝ [[:hy:Սամանիների_պետություն|Սամանիներու կայսրութենէն]]<ref>Hamad Subani ''The Secret History of Iran'' Lulu.com 2013 {{ISBN|9781304082893}} 74</ref>։ Թրքական երկու ցեղեր՝ կարախանիդները եւ [[:hy:Սելջուկներ|սելճուկները]], 10-րդ դարու ընթացքին իսլամ ընդունեցին, իսկ յետագային ենթարկուեցան [[:hy:Օսմանյան_կայսրություն|Օսմանեան կայսրութեան]], որու հետ կը կիսեն նոյն ծագումն ու լեզուն։ Կարեւոր է նշել, որ Օսմանեան տէրութեան կողմէ իսլամական իշխանութիւնը մեծապէս ազդուեցաւ օսմանեան ղեկավարներու ու [[:hy:Սուֆիզմ|սուֆիզմի]] միջեւ սիմբիոզէն։ Ըստ օսմանեան պատմագրութեան՝ ղեկավարի օրինականութիւնը կը վերագրուի Շեյխ Էտեպալին։ Ան [[:hy:Օսման_I|Օսման Գազիի]] երազը կը մեկնաբանէ որպէս Ալլահի կողմէ իր իշխանութեան հաւանութիւն<ref>Jens Peter Laut ''Vielfalt türkischer Religionen'' Albert-Ludwigs-Universität Freiburg (German) p. 31</ref>։ Մեվլեվի կանոնը եւ Պեքթաշի կանոնը կապուած են սուլթաններու հետ<ref>Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing 2010 {{ISBN|9781438110257}} p. 540</ref>։ Սելճուկները մեծ դեր խաղացին սուննիականութեան վերածնունդի մէջ, իսկ յետոյ շիա ուղղութիւնը մեծցուց իր ազդեցութիւնը։ Սելճուկ զինուորական առաջնորդ [[:hy:Ալփ-Արսլան|Ալփ-Արսլանը]] ֆինանսապէս աջակցեցաւ գիտութեան եւ գրականութեան եւ Պաղտատի մէջ հիմնեց Նեզամիյէի համալսարանը<ref>Andreas Graeser ''Zenon von Kition: Positionen u. Probleme'' Walter de Gruyter 1975 {{ISBN|9783110046731}} p. 260</ref>։ Այս ընթացքին [[:hy:Դելիի_սուլթանություն|Տելհիի սուլթանութիւնը]] գրաւեց հնդկական մայրցամաքի հիւսիսային հատուածները։ Կրօնական առաքելութիւններու հետեւանքով [[:hy:Կամա-վոլգյան_Բուլղարիա|Կամա-վոլկեան Պուլղարիան]] եւս ընդունեց իսլամութիւնը։ Շատ իսլամներ առեւտուրի նպատակով [[:hy:Չինաստան|Չինաստան]] գացին՝ աստիճանաբար իշխելով [[:hy:Սոնգ_դինաստիա|Սոնգ գերդաստանի]] ներկրման եւ արտահանման ոլորտները<ref name="china">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/china_1.shtml|title=Islam in China|publisher=BBC|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10}}</ref>։ === Նախարդիական դարաշրջան (1258–18-րդ դար) === [[Պատկեր:Portrait_Caliph_Abdulmecid_II.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Portrait_Caliph_Abdulmecid_II.jpg|աջից|մինի|Ապտուլ Մէճիտ II-ը Օսմանեան գերդաստանյի վերջին խալիֆան էր:]] Իսլամութիւնը ընդլայնեց իսլամական առեւտուրի ցանցերը՝ հասնելով մինչեւ [[:hy:Ենթասահարա|Ենթասահարա]], [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիա]] եւ [[:hy:Մալայան_կղզեխումբ|Մալայեան կղզեխումբ]]<ref name="EoI-Islam">{{Cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|last2=Jomier|first2=J.|first1=L.|last1=Gardet}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.yale.edu/yup/pdf/cim6.pdf|title=The Spread of Islam|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 2}}</ref>։ Օսմանեան կայսրութեան ներքոյ իսլամութիւնը տարածուեցաւ [[:hy:Հարավարևելյան_Եվրոպա|Հարաւարեւելեան Եւրոպայի]] մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|title=Ottoman Empire|date=2008 թ․ մայիսի 6|publisher=Oxford Islamic Studies Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3|archive-date=2012 թ․ մայիսի 25|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 26|url-status=dead}}</ref>։ Այս տարածումներու ընթացքին անիկա կը միախառնուի տեղական մշակոյթներուն, որու վկայութիւններէն է այն, թէ Մուհամմատ մարգարէն կը յայտնուի հնդկական էպոսին եւ ֆոլկլորին մէջ<ref>{{Cite book|title=Islam in South Asia in Practice|url=https://archive.org/details/islaminsouthasia0000unse|last=Metcalf|first=Barbara|publisher=Princeton University Press|year=2009|page=[https://archive.org/details/islaminsouthasia0000unse/page/104 104]}}</ref>։ Իսլամութիւն ընդունելը, սակայն, հին կրօնական սովորութիւններու դադրեցումը չէր. անիկա աւելի «իսլամական ծէսերը, տիեզերաբանութիւնը, գրականութիւնը տեղական կրօնական համակարգին հետ ձուլելու գործընթաց էր»<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamiceuropeane00adas|title=Islamic and European Expansion|publisher=Temple University Press|year=1993|editor-last=Adas|editor-first=Michael|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/islamiceuropeane00adas/page/25 25]}}</ref>։ Չինաստանի իսլամները, որոնք վաղ շրջանի ներգաղթեալներու սերունդն էին, սկսան ձուլուիլ՝ ընդունելով չինական անուններն ու մշակոյթը, իսկ [[:hy:Նանկին|Նանկինը]] դարձաւ իսլամութեան ուսումնասիրութեան կարեւոր կեդրոն<ref>Israeli, Raphael (2002). ''Islam in China''. p. 292. Lexington Books. {{ISBN|0-7391-0375-X}}.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/chinasmuslimhuic00dill|title=China's Muslim Hui Community|last1=Dillon|first1=Michael|publisher=Curzon|year=1999|isbn=978-0-7007-1026-3|page=[https://archive.org/details/chinasmuslimhuic00dill/page/37 37]}}</ref>։ Թուրքերը թրքական շամանիզմի տարրեր աւելցուցին իրենց նոր կրօնին եւ նորովի մեկնաբանեցին իսլամութիւնը<ref name="ReferenceWorldWide">Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO 2017 {{ISBN|9781610692175}} pp. 1425–1429</ref>։ Կարեւոր էր կանանց կարգավիճակի փոփոխութիւնը։ Ի տարբերութիւն արաբական աւանդոյթին՝ թրքականը կառուցուած էր մայրական հասարակութեան վրա՛<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Թուրքերը պահպանեցին կնոջ կարգավիճակը իսլամութիւնը ընդունելէն յետոյ։ Աւելին՝ անոնք ապշեցուցիչ նմանութիւններ գտան սուֆիզմի ծէսերուն եւ շամանական սովորութիւններուն միջեւ<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Այնուամենայնիւ, թրքական հաւատի ազդեցութիւնը չէր սահմանափակուեր սուֆիզմով. [[:hy:Անատոլիա|Անատոլիայի]], Կեդրոնական Ասիայի եւ [[:hy:Բալկաններ|Պալգաններուն]] մէջ իսլամները ընդունեցին իսլամութեան ուղղափառ տարբերակը<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Այդ պատճառով՝ շատ (նախկին) շամանական աւանդոյթներ սովորական իսլամներու կողմէ համարուեցան իրապէս իսլամական<ref name="ReferenceWorldWide" />։ Շամանական շատ հաւատալիքներ, ինչպէս սուրբ էութեան, հոգիներու, ծառերու ու կենդանիներու հանդէպ հաւատը, պահպանուած են մինչեւ օրս<ref>A.C.S. Peacock ''Early Seljuq History: A New Interpretation'' Routledge 2013 {{ISBN|9781135153694}} p. 123</ref>։ Այն ժամանակ շիաներու մէջ մեծամասնութիւն կազմող եւ ամէնատարեց խումբը, որ Ալիի թոռան՝ գիտնական Զեյտ իպն Ալիի անունով կը կոչուէր, կը կիրառէր Հանաֆիի օրէնսդրութիւնը, ինչպէս որ շատ սուննիներ<ref name="books.google.co.uk-mae">''Islamic Finance: Law, Economics, and Practice'' By Mahmoud A. El-Gamal p. 122 [https://books.google.am/books?id=2ElRUvoVRxYC&pg=PA118&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref><ref name="Arab-Israeli Conflict Page 917">''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social and Military History'' edited by Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts p. 917 [https://books.google.am/books?id=YAd8efHdVzIC&pg=PA917&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref><ref name="The Iraq Effect Page 91">''The Iraq Effect: The Middle East After the Iraq War'' By Frederic M. Wehrey p. 91 [https://books.google.am/books?id=i-3LAlfW7DIC&pg=PA91&dq=Zaydis+use+hanafi#v=onepage&q=Zaydis%20use%20hanafi]</ref>։ Շիաներու [[:hy:Սեֆյաններ|Սեֆեաններու]] գերդաստանը 1501 թուականին իշխանութեան եկավւ եւ աւելի ուշ նուաճեց [[:hy:Իրան|Իրանը]]<ref>Peter B. Golden: An Introduction to the History of the Turkic Peoples; In: Osman Karatay, Ankara 2002, p. 321</ref>։ Սուննի բնակչութեան համար 12-ի շիա իսլամի պարտադիր ընդունումը ամրապնդեց Զեյտի եւ Իսմայիլի սեկտաներու վրայ 12-ի սեկտայի գերիշխանութիւնը<ref>"Ismail Safavi" Encyclopædia Iranica</ref>։ [[:hy:Նադիր_շահ|Նատիր շահը]], որ տապալեց Սեֆեանները, փորձեց բարելաւել յարաբերութիւնները սուննիներուն հետ՝ խթանելով սուֆիզմի ամբողջացումը եւ այդ կոչելով Ճաաֆարի Մազհապ<ref>Nadir Shah and the Ja 'fari Madhhab Reconsidered, Ernest Tucker, Iranian Studies, Vol. 27, No. 1/4, ''Religion and Society in Islamic Iran during the Pre-Modern Era'' (1994), pp. 163–179, Published by: International Society for Iranian Studies [https://www.jstor.org/discover/10.2307/4310891?uid=3738032&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103813818403]</ref>։ Իպն Թայմիան (1263-1328 թուականներ) անհանգստացած էր իսլամի ամբողջացումով եւ փորձեց աստուածաբանական ուսմունք հիմնել, որ իսլամութիւնը կը մաքրէր հաւանական փոփոխութիւններէն<ref name="ReferenceA">Mary Hawkesworth, Maurice Kogan ''Encyclopedia of Government and Politics: 2-volume set'' Routledge 2013 {{ISBN|9781136913327}} pp. 270–271</ref>։ Ի տարբերութիւն իր ժամանակակից գործընկերներու, որոնք կը հիմնուին աւանդոյթներու ու վաղ պատումներու վրայ, իպն Թայմիյայի մեթոտաբանութիւնը ընտրուած հատիսները կիրառելու եւ Ղուրանը բառացի հասկնալու միախառնուրդ էր<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceC">Cenap Çakmak ''Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes]'' ABC-CLIO 2017 {{ISBN|9781610692175}} p. 665</ref>։ Ան մերժեց իսլամութեան շատ մը փիլիսոփայական մօտեցումներ եւ փոխարէնը առաջարկեց պարզ, յստակ ու տոգմաթիք աստուածաբանութիւն<ref name="ReferenceA" />։ Անոր աստուածաբանութեան կարեւոր յատկանիշներէն է [[:hy:Կրոնապետություն|կրօնապետութեան]] կարեւորութեան ընդգծումը. մինչ իշխող տեսակէտը կրօնական իմաստութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր պետութեան համար, իպն Թայմիյան քաղաքական իշխանութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր կրօնական գերազանցութեան հասնելու համար<ref name="ReferenceA" />։ Յետագային ան մերժեց որոշ հատիսներ, որոնք տարածուած էին իր շրջանի իսլամներուն մօտ եւ հիմնուեցաւ միայն Շահիհ Պուխարիի ու Շահիհ իսլամութեան վրայ՝ ցանկալով կանխել [[:hy:Աշարիականություն|Աշարիականութիւնը]]<ref name="ReferenceC" /><ref>Jonathan Brown ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'' Brill 2007 {{ISBN|9789047420347}} p. 313</ref>։ Վախնալով [[:hy:Խաչակրաց_առաջին_արշավանք|խաչակիրներէն]], ինչպէս նաեւ՝ [[:hy:Մոնղոլներ|մոնկոլներ]]<nowiki/>էն, իպն Թայմիյան կը պնդէր, որ իսլամներու համար պարտադիր պիտի ըլլայ ''անհաւատներու'' դէմ ֆիզիքական [[:hy:Ջիհադ|ճիհատին]] միանալը։ Անհաւատներու շարքին ո՛չ միայն նուաճողները, այլ նաեւ իսլամներու մէջ ''[[:hy:Հերետիկոսություն|հերետիկոսները]]''՝ ներառեալ շիաները, աշարականները եւ «փիլիսոփաները», որոնց իպն Թայմիյան կը մեղադրէր իսլամութիւնը վատթարացնելու մէջ<ref name="ReferenceD">Richard Gauvain ''Salafi Ritual Purity: In the Presence of God'' Routledge 2013 {{ISBN|9780710313560}} p. 6</ref>։ Այնուամենայնիւ, անոր գրածները կենսական նշանակութիւն ունեցան միայն իր կեանքի ընթացքին։ Զինք շարունակ կը մեղադրէին սրբապղծութեան մէջ՝ Ալլահին մարդու կերպար տալու համար. անոր աշակերտ իպն Խաթիրը հեռացաւ իր ուսուցիչէն եւ ժխտեց անթրոպոմորֆիզմը (մարդակերպութիւն)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=htx8BAAAQBAJ|title=The Archetypal Sunni Scholar: Law, Theology, and Mysticism in the Synthesis of al-Bajuri|last=Spevack|first=Aaron|date=2014|publisher=SUNY Press|isbn=9781438453712|pages=129–130|language=en}}</ref>, սակայն միաժամանակ ընդունեց իր նախկին ուսուցիչին հակառացիոնալիստական եւ հատիսական ուղղուածութեան մեթոտաբանութիւնը<ref>Barbara Freyer Stowasser ''Women in the Qur'an, Traditions, and Interpretation'' Oxford University Press 1994 {{ISBN|978-0-199-87969-4}}</ref>։ Այդ ազդեցութիւնը կ'երեւայ Թաֆսիրի մասին իր ակնարկին մէջ, որ կ'արժեզրկէ մինչեւ այդ գոյութիւն ունեցած բացառիկ աւանդոյթներու մեծամասնութիւնը<ref>Karen Bauer ''Gender Hierarchy in the Qur'an: Medieval Interpretations, Modern Responses'' Cambridge University Press 2015 {{ISBN|978-1-316-24005-2}} p. 115</ref><ref>Aysha A. Hidayatullah ''Feminist Edges of the Qur'an'' Oxford University Press 2014 {{ISBN|978-0-199-35957-8}} p. 25</ref>։ Սակայն, իպն Թայմիյայի գործերը կարեւոր աղբիւր դարձան [[:hy:Վահաբականներ|Ուահապիզմի]] եւ 21-րդ դարու Սալաֆեաններու աստուածաբանութեան համար<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceC" /><ref name="ReferenceD" />, իսկ անոր ''Թաֆսիր իպն Խաթիր'' երկը մեծապէս արժեւորուեցաւ ժամանակակից սալաֆիզմին մէջ<ref>Oliver Leaman ''The Qur'an: An Encyclopedia Taylor & Francis'' 2006 {{ISBN|978-0-415-32639-1}} p. 632</ref>։ === Արդի դարաշրջան (18 – 20-րդ դարեր) === Իսլամական աշխարհը 1800-ական թուականներէն սկսեալ քաղաքական անկման մէջ էր, յատկապէս համեմատած ոչ իսլամ Եւրոպական հատուածի հետ։ Անկումը ակնյայտ էր մշակութային առումով. եթէ 18-րդ դարուն Թաքի ատ-Տինը [[:hy:Ստամբուլ|Իսթանպուլի]] մէջ աստղադիտարան հիմնեց ու կառուցուեցաւ նաեւ Ճայ Սինկի աստղադիտարանը, ապա մինչեւ 20-րդ դարը իսլամական մեծամասնութիւն ունեցող ոչ մէկ երկրի մէջ կար որեւէ մեծ աստղադիտարան<ref>Ahmed, Imad-ad-Dean. Signs in the heavens. 2. Amana Publications, 2006. p. 170. Print. {{ISBN|1-59008-040-8}}</ref>։ [[:hy:Պիրենեյան_թերակղզու_արաբական_նվաճումներ|Պիրենէյեան թերակղզիի]] իսլամներուն դէմ ծաւալած [[:hy:Ռեկոնկիստա|Ռեկոնկիստան]] 1492 թուականին յաջողութեան հասաւ։ Մինչեւ 19-րդ դարը [[:hy:Բրիտանական_կայսրություն|Բրիտանական կայսրութիւնը]] [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստան]]<nowiki/>ի մէջ պաշտօնապէս վերջ դրած էր Մուղալի գերդաստանին<ref name="Lapidus 2002, pp.358,378–380,624">Lapidus (2002), pp. 358, 378–380, 624</ref>։ 19-րդ դարուն սկիզբ առին Դէոպանտիի եւ Պարլեուիի շարժումները։ 18-րդ դարու ընթացաքին Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Պահապը հիմնեց Օսմանեան սուլթանութեան հակադրուող ռազմական շարժում մը՝ խորհուրդ տալով իր երիտասարդ ընկերներուն վերադառնալ Ահմատ իպն Հանպալի աստուածաբանութեան վրայ հիմնուած իսլամական սկզբունքներուն<ref>Donald Quataert ''The Ottoman Empire, 1700-1922'' Cambridge University Press 2005 {{ISBN|9780521839105}} p. 50</ref><ref name="ReferenceE">Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing 2010 {{ISBN|9781438110257}} p. 260</ref>։ Ան խորապէս ազդուած էր իպն Թայմիյայի եւ իպն ալ-Քայիմի աշխատութիւններէն եւ կը դատապարտէր իսլամական շարք մը աւանդոյթներ, ինչպէս, օրինակ, Մուհամմատի կամ սուրբերու գերեզմաններ այցելելը<ref name="ReferenceE" />։ 18-րդ դարու ընթացքին ան դաշինք հիմնեց Սաուտներու ընտանիքին հետ, որ հիմնած էր Ուահապիի սեկտան։ Վերածնութեան այս շարժման նպատակն էր պահպանել միաստուածութիւնը եւ մաքրել իսլամութիւնը նորարարութիւններէն։ Անոնց գաղափարաբանութիւնը յանգեցուց ամբողջ աշխարհի սրբավայրեու ապասրբացման՝ ներառեալ Մուհամմատին եւ իր գործընկերներուն սրբավայրերը՝ Մեքքայի եւ Մետինայի մէջ<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=146}}</ref><ref>{{Cite news|date=2013 թ․ սեպտեմբերի 4|title=Graves desecrated in Mizdah|url=http://www.libyaherald.com/2013/09/04/graves-desecrated-in-mizdah/#axzz2jWG0vDDO|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 2|newspaper=Libyan Herald}}</ref>։ Շատ արաբ ազգայնականներ, ինչպէս Ռաշիտ Ռիտան, խալիֆայութիւնը համարեցին թուրքերու կողմէ արաբներէն խլուած իրաւունք։ Հետեւաբար, Անոնք ապստամբեցան Օսմանեան կայսրութեան դէմ, մինչեւ որ անիկա կազմալուծուեցաւ [[:hy:Առաջին_համաշխարհային_պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմէն]] վերջ եւ վերացա 1924 թուականին<ref>{{Cite news|date=29 June – 5 July 2000|title=New Turkey|url=http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101004145229/http://weekly.ahram.org.eg/2000/488/chrncls.htm|archivedate=2010 թ․ հոկտեմբերի 4|accessdate=2010 թ․ մայիսի 16|newspaper=Al-Ahram Weekly|issue=488}}</ref>։ Զուգահեռաբար, իպն Սաուտը նուաճեց Մեքքան՝ իսլամութեան սիրտը եւ [[:hy:Վահաբականներ|ուահապականութիւնը]] իսլամական մշակոյթի մաս դարձուց<ref>Nicolas Laos ''The Metaphysics of World Order: A Synthesis of Philosophy, Theology, and Politics'' Wipf and Stock Publishers 2015 {{ISBN|9781498201025}} p. 177</ref>։ 19-րդ դարի վերջը իսլամ լուսաւորիչները, ինչպիսիք էին Մուհամմատ Ատհունը, Ռաշիտ Ռիտան եւ Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանը, իսլամութիւնը [[:hy:Լուսավորության_դարաշրջան|Լուսաւորութեան դարաշրջանի]] ընկերային եւ մտաւորական գաղափարներու հետ համադրելու ուղիներու մէջ կը փնտռէին՝ մաքրելով զայն ենթադրեալ փոփոխութիւններէն եւ հաւատարիմ մնալով Ռաշիտունի շրջանի գաղափարներուն<ref name="ReferenceF">Henri Lauzière ''The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century'' Columbia University Press 2015 {{ISBN|9780231540179}}</ref>։ Սալաֆեաններուն հաւատարիմ մնալու համար, իրենք զիրենք կոչեցին ''Սալաֆիյա''<ref name="ReferenceF" /><ref name="ReferenceG">Robert Rabil ''Salafism in Lebanon: From Apoliticism to Transnational Jihadism'' Georgetown University Press 2014 {{ISBN|9781626161184}} chapter: "Doctrine"</ref>։ Այնուամենայնիւ, անոնք կը տարբերին սալաֆեաններու շարժումէն, որ ծաղկում ապրեցաւ 20-րդ դարու երկրորդ կիսուն՝ հիմնուած ըլլալով վահապականներու շարժման վրայ, որոնք կը համարուին իսլամութեանի մոտեռնիստները։ Անոնք մերժեցին իրաւունքի սուննիական դպրոցները եւ թոյլատրեցին [[:hy:Իջիհադը|ճիհատը]]<ref name="ReferenceG" />։ Ահլէ Սուննաթ շարժումը կամ աւելի յայտնի՝ Պարլեվիի շարժումը ընդգծեց իսլամական օրէնքի գերակայութիւնը սուննիներու սովորութեան եւ Մուհամմատ մարգարէին անձնական նուուվածութեան հանդէպ<ref>{{Cite web|url=http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=69415&jid=ASS&volumeId=32&issueId=03&aid=69414|title=Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317013822/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/generational-changes-in-the-leadership-of-the-ahle-sunnat-movement-in-north-india-during-the-twentieth-century/8AAAC4CFEFC4F4084731C3964A5CAE84|archive-date=2020-03-17|access-date=2019-02-20|url-status=dead}}</ref>։ Անիկա առաջ եկաւ իրաւաբան Իմամ Ահմետ Ռազա Խան Քատրիի, Ալամա Ֆալիզէ Հաք Խայրապատի, Շահ Ահմատ Նուրանի եւ Մուհամմատ Ապտուլ Ղաֆուր Հազարվիի աշխատութիւններէն՝ Բրիտանական Հնդկաստանի մէջ իսլամներու մտաւոր եւ բարոյական անկման պայմաններուն մէջ<ref name="Reference2011">{{Cite book|url={{Google books|8Zp_5IydPGgC|page=PA113|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Illustrated Dictionary of the Muslim World|author=Marshall Cavendish Reference|publisher=Marshall Cavendish|year=2011|isbn=978-0-7614-7929-1|pages=113–}}</ref>։ Շարժումը զանգուածային էր, կը պաշտպանէր սուֆիզմը եւ կը բարեփոխէր անոր սովորութիւնները. անիկա առաջ եկաւ ի պատասխան [[:hy:Հարավային_Ասիա|Հարաւային Ասիայի]] մէջ Տէոպանտի արմատական շարժման եւ միւս վայրերուն մէջ Ուահապականներու շարժման<ref name="Canfield2002">{{Cite book|url={{Google books|g3JhKNSk8tQC|page=PA131|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Turko-Persia in Historical Perspective|author=Robert L. Canfield|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52291-5|pages=131–}}</ref>։ Շարժումը հակադրուեցաւ Ահմատիյայի շարժման եւ յայտնի է Մավլիտի տօնակատարութեամբ։ Այսօր շարժումը սփռուած է աշխարհով մէկ՝ հետեւորդներ ունենալով [[:hy:Պակիստան|Փաքիստանի]], [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստանի]], [[:hy:Բանգլադեշ|Պանկլատէշի]], [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիայի]], [[:hy:Աֆղանստան|Աֆղանստանի]], [[:hy:Իրաք|Իրաքի]], [[:hy:Հարավային_Աֆրիկա|Հարաւային Ափրիկէի]], [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]], [[:hy:Միացյալ_Թագավորություն|Միացեալ Թագաւորութեան]] եւ այլ երկիրներու մէջ։ Հետեւորդներու թիւը ներկայիս կը գերազանցէ 200 միլիոնը<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordreference.com/search?siteToSearch=aup&q=barelvi&searchBtn=Search&isQuickSearch=true|title=Search Results|work=oxfordreference.com}}</ref>։ === Պոստմոտեռն ժամանակներ (20-րդ դարից մինչեւ օրս) === Արդիւնաբերական երկիրներու հետ կապերը հանգեցուցին իսլամ բնակչութեան տնտեսական ներգաղթի դէպի նոր շրջաններ։ Շատ իսլամներ որպէս ծառայ գլխաւորաբար Հնդկաստանէն եւ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայէն]] գաղթեցին դեպի [[:hy:Կարիբյան_ծով|Քարիպեան ծով]]՝ [[:hy:Ամերիկա|Ամերիկայի մայրցամաքին]] մէջ կազմելով իսլամ բնակչութեան ամէնամեծ տոկոսը<ref>Muslim Minorities in the West: Visible and Invisible By Yvonne Yazbeck Haddad, Jane I. Smith, p. 271</ref>։ Ենթասահարայի քաղաքաշինութեան եւ առեւտուրի զարգացումով, իսլամները հաստատուեցան նոր շրջաններու մէջ եւ տարածեցին իրենց կրօնը՝ իսլամ բնակչութեան թիւը կրկնապատկելով 1869-1914 թուականներու ընթացքին<ref>Bulliet, Richard, Pamela Crossley, Daniel Headrick, Steven Hirsch, Lyman Johnson, and David Northrup. The Earth and Its Peoples. 3. Boston: Houghton Mifflin, 2005. {{ISBN|0-618-42770-8}}</ref>։ Իսլամ գաղթականները 1960-ական թուականներէն սկսան ժամանել [[:hy:Արևմտյան_Եվրոպա|Արեւմտեան Եւրոպայի]] երկիրներ, որպէս ժամանակաւոր աշխատողներ՝ գլխաւորաբար նախկին գաղութներէն։ Շատ ու շատ իսլամ գիտնականներ իսլամական վաղեմի հաւատալիքները կը տարանջատեն վաղնջական մշակութային աւանդոյթներէն<ref>{{Harvtxt|Nigosian|2004|pp=41}}</ref>։ Լիպերալ իսլամութիւնը շարժում մըն է, որ կը փորձէ կրօնական աւանդոյթը համաձայնեցնել աշխարհիկ կառավարման եւ մարդու իրաւունքներու ժամանակակից օրինակներուն։ Անոր կողմնակիցները կ'ըսեն թէ իսլամութեան սուրբ գրութիւնները կարդալու բազմաթիւ ձեւեր կան, անոնք կը շեշտեն «կրօնական հարցերու շուրջ ազատ միտք» ունենալու անհրաժեշտութիւնը<ref>{{Harvtxt|Esposito|2004|pp=118,119,179}} and {{Harvtxt|Lapidus|2002|pp=823–830}}</ref>։ Կանանց վերաբերող հարցերը կարեւոր տեղ կը զբաղեցնեն իսլամութեան արդի տրամաբանութեան մէջ<ref name="Rippin 2001, p.288">{{Harvtxt|Rippin|2001|p=288}}</ref>։ Աշխարհիկ իշխանութիւնները, ինչպիսիք են չինական [[:hy:Հունվեյբիններ|Կարմիր պահապանները]], փակեցին շատ մզկիթներ եւ ոչնչացուցին Ղուրանի օրինակները<ref>* {{Cite journal|last=Goldman|first=Merle|year=1986|title=Religion in Post-Mao China|journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=483|issue=1|pages=146–156|doi=10.1177/0002716286483001013}}</ref>, իսկ կոմունիստական [[:hy:Ալբանիա|Ալպանիան]] առաջին երկիրն էր, որ արգիլեց բոլոր կրօններու սովորութիւնը<ref>p. 18*{{Wikicite|ref="Elsie2000"|reference=Elsie, Robert. 2000. ''[https://books.google.am/books?id=N_IXHrXIsYkC A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture]''. C. Hurst & Co. {{ISBN|978-1-85065-570-1}}.}}</ref>։ Մօտ կէս միլիոն իսլամներ [[:hy:Կամբոջա|Գամպոտիայի]] մէջ սպաննուեցաւ [[:hy:Կումունիստների_միություն|կոմունիստներու]] կողմէ, որոնք գլխաւոր թշնամի կը համարէին եւ կը ցանկային ոչնչացնել զանոնք <ref>{{Cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html|title=Weakness in numbers|last=Perrin|first=Andrew|date=2003 թ․ հոկտեմբերի 10|website=Time|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|archive-date=2013-09-24|archive-url=https://archive.today/20130924035829/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,428133,00.html|dead-url=yes}} {{Subscription needed}}</ref>։ [[:hy:Թուրքիայի_զինված_ուժեր|Թուրքիոյ զինուորականութիւնը]] յեղաշրջում կատարեց իսլամիստ կառավարութիւններուցէն ազատուելու համար, իսկ գլխարկները արգիլուեցան պետական շէնքերու մէջ, նոյնը նաեւ [[:hy:Թունիս|Թունուզի]] մէջ<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ ապրիլի 29|title=Huge rally for Turkish secularsim|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6604643.stm|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 6|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite news|last=Saleh|first=Heba|date=2011 թ․ հոկտեմբերի 15|title=Tunisia moves against headscarves|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6053380.stm|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 6|work=BBC News}}</ref>։ Ճամալ-ատ-Տին ալ-Աֆղանին իր գաղափարակից Մուհամմատ Ապտուի հետ կը համարուի իսլամական վերածնունդի նախակարապետը<ref>''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thomson Gale, 2004</ref>։ Ապուլ Ալա Մաուտուտին օգնեց բարեփոխել արդի քաղաքական իսլամութիւնը<ref>{{Cite news|date=2014 թ․ հունվարի 3|title=Political Islam: A movement in motion|url=https://www.economist.com/blogs/erasmus/2014/01/political-islam|accessdate=2014 թ․ հունվարի 1|work=Economist Magazine}}</ref>։ Իսլամիստ խումբերը, որոնցմէ են [[:hy:Մուսուլման_եղբայրներ|իսլամ եղբայրները]], կը ներկայացնեն իսլամութիւնը որպէս համապարփակ քաղաքական լուծում՝ ի հեճուկս յաճախ արգիլուած ըլլալուն<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ օգոստոսի 9|title=Are secular forces being squeezed out of Arab Spring?|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14447820|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 10|work=BBC News}}</ref>։ [[:hy:Իրանի_իսլամական_հեղափոխություն|Իրանի յեղափոխութեան]] արդիւնքով աշխարհիկ կառավարութեան փոխարինեց [[:hy:Իսլամական_պետություն|իսլամական պետութիւնը]]։ Թուրքիայի իսլամիստ [[:hy:Արդարություն_և_զարգացում_կուսակցություն_(Թուրքիա)|ԱԶԿ կուսակցութիւնը]] (Արդարութիւն եւ զարգացում կուսակցութիւն) ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանութիւնը ձեռք ձգեց եւ պահեց զայն գրեթէ մէկ տասնամեակ, իսկ [[:hy:Արաբական_գարուն|Արաբական գարնան]] յաջորդած ընտրութիւններուն իսլամիստ կուսակցութիւնները լաւ արդիւնքներ գրանցեցին<ref>{{Cite news|last=Kirkpatrick|first=David D.|date=2011 թ․ դեկտեմբերի 3|title=Egypt's vote puts emphasis on split over religious rule|url=https://www.nytimes.com/2011/12/04/world/middleeast/egypts-vote-propels-islamic-law-into-spotlight.html|accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 8|newspaper=The New York Times}}</ref>։ [[:hy:Իսլամական_վեհաժողով_կազմակերպություն|Իսլամական վեհաժողով կազմակերպութիւնը]] (ԻՎԿ)՝ բաղկացած իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներէ, հիմնուեցաւ 1969 թուականին՝ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմի]] [[:hy:Ալ-Ակսա_մզկիթ|Ալ-Ագսա մզկիթի]] այրելէն յետոյ<ref>{{Cite news|date=2010 թ․ դեկտեմբերի 26|title=Organization of the Islamic Conference|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1555062.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}}</ref>։ Բարեպաշտութիւնը երթալով կը խորանայ աշխարհի մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/27256187/page/2/|title=Ultraconservative Islam on rise in Mideast|date=2008 թ․ հոկտեմբերի 18|publisher=MSNBC|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref name="economist">{{Cite book|url=http://www.economist.com/node/9409354?story_id=9409354|title=Laying down the law: Islam's authority deficit|date=2007 թ․ հունիսի 28|work=The Economist|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15}}</ref><ref>{{Cite news|last=Slackman|first=Michael|date=2008 թ․ դեկտեմբերի 23|title=Jordanian students rebel, embracing conservative Islam|url=https://www.nytimes.com/2008/12/24/world/middleeast/24jordan.html|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15|newspaper=New York Times}}</ref> Շատ տեղեր [[:hy:Հիջաբ|հիճապի]] կիրառութիւնը կը դառնայ սովորական<ref>{{Cite news|last=Slackman|first=Michael|date=2007 թ․ հունվարի 28|title=In Egypt, a new battle begins over the veil|url=https://www.nytimes.com/2007/01/28/weekinreview/28slackman.html|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15|newspaper=The New York Times}}</ref>, իսկ [[:hy:Շարիաթ|Շարիաթին]] հետեւող իսլամներու քանակը կ'աճի<ref>{{Cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|title=Why Indonesia matters|last=Beech|first=Hannah|date=2007 թ․ փետրվարի 22|website=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901051231/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592576-2,00.html|archive-date=2015-09-01|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|url-status=dead}}{{Subscription needed}}</ref>։ Ըստ հաշուարկներու՝ մինչեւ 2050 թուականը աշխարհի իսլամներուն թիւը կը հաւասարի քրիստոնեաներու թիւին՝ «հաշուի առնելով ծնելիութեան քայլերը եւ աշխարհի գլխաւոր կրօններուն մէջ երիտասարդ բնակչութեան ներգրաւուածութիւնը, ինչպէս նաեւ մարդոց դաւանաափոխութիւնը»<ref name="pew2015" />։ Թերեւս այս փոփոխութիւնները հաշուի առնելով շատ մասնագէտներ համաձայն կը գտնուին, որ իսլամութիւնը շատ աւելի արագ կ'աճի, քան որեւէ այլ կրօն արեւելեան եւ արեւմտեան Ափրիկէի մէջ<ref>{{Cite news|last=Onishi|first=Norimitsu|date=2001 թ․ նոյեմբերի 1|title=Rising Muslim power causes unrest in Nigeria and elsewhere|url=https://www.nytimes.com/2001/11/01/world/rising-muslim-power-in-africa-causes-unrest-in-nigeria-and-elsewhere.html|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 17|newspaper=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wwrn.org/articles/14286/?&place=eastern-africa|title=Muslims say their faith growing fast in Africa|publisher=wwrn.org|accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 17}}</ref>։ == Դաւանանքներ == [[Պատկեր:Islam branches and schools-hy.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islam branches and schools-hy.svg|կենտրոն|մինի|Իսլամութեան գլխաւոր դպրոցներու ու ճիւղերու պատկերը:|759x759փքս]] === Սուննի === [[Պատկեր:Sahih_Al-Bukhari_in_English.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sahih_Al-Bukhari_in_English.png|աջից|մինի|Սահիհ ալ-Պուխարին՝ Սուննի հատիսներու 6 գիրքերէն մէկը:]]Իսլամութեան մէջ ամէնամեծ դաւանանքը Սուննի իսլամութիւնն է, որ կը կազմէ բոլոր իսլամներու 75–90%<ref name="Sunni-eb" /> եւ անվիճելիօրէն աշխարհի ամէնամեծ կրօնական դաւանանքն է<ref>{{Cite news|author1=Carl Bialik|date=2008 թ․ ապրիլի 9|title=Muslims May Have Overtaken Catholics a While Ago|url=https://blogs.wsj.com/numbers/muslims-may-have-overtaken-catholics-a-while-ago-315/|accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 5|work=The Wall Street Journal}}</ref>։ Սուննի իսլամները կը կոչուին նաեւ ''Ահլ աս-Սուննա'', որ կը նշանակէ «[Մուհհամատի] աւանդոյթի մարդիկ»<ref name="USNewsLippman" /><ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|title=Islām|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html|title=Islam Today|website=[[Islam: Empire of Faith]] (2000)|publisher=PBS|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25|quote=''Islam, followed by more than a billion people today, is the world's third fastest growing religion.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/understanding-islam|title=Understanding Islam|date=2008 թ․ ապրիլի 7|website=Susan Headden|publisher=U.S. News & World Report|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|publisher=[[Adherents.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archive-date=2011 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2007 թ․ հուլիսի 3|url-status=dead}}</ref>։ Սուննիները կը հաւատան, որ առաջին չորս խալիֆաները Մուհամմատի օրինական յետնորդներն էին. քանի որ Ալլահը զինք փոխարինող որեւէ որոշ առաջնորդի չէր առանձնացուցած, այդ առաջնորդները ընտրուեցան։ Սուննիները կը կարծեն, թէ ան որ ճշմարտացի է, կրնայ խալիֆայ դառնալ, սակայն ան պէտք է գործէ ըստ Ղուրանի եւ հատիսներու՝ Մուհամմատի օրինակով։ Սուննիները կը հետեւին Ղուրանին եւ հատիսներուն, որոնք սուննիական աւանդոյթի մէջ յայտնի են որպէս Ալ-Քութոպ Ալ-Սիթթահ (վեց գլխաւոր գրքեր)։ Ղուրանէն եւ հատիսներէն բխող իրաւական հարցերու մէջ շատերը կը հետեւին սուննիներու չորս մազհապներուն (մտքի դպրոցներ). Հանաֆի, Հանպալի, Մալիքի եւ Շաֆի։ Չորսն ալ կ'ընդունին միւսներու հիմնաւորումը, իսկ իսլամութիւնը կրնայ անկէ ընտրել այն, որ կը համապատասխանէ իրեն<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2003|pp=275,306}} * {{Cite encyclopedia|title=Shariah|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite encyclopedia|title=Sunnite|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}}</ref>։ Աստուածաբանութեան սուննի դպրոցը կ'ընդգրկէ [[:hy:Աշարիականություն|Աշարիականութիւնը]], որու հիմնադիրն է Ալ-Աշարին (մ.թ. 874–936), Մաթուրիտիզմը՝ հիմնուած Ապու Մանսուր ալ-Մաթուրիտիի կողմէ (853–944 թուականներ) եւ աւանդական աստուածաբանութիւնը՝ Ահմատ իպն Հանբալի (780–855 թուականներ) առաջնորդութեամբ։ Աւանդական աստուածաբանութիւնը կը բնութագրուի Ղուրանի եւ Սուննահի բառացի մեկնաբանութեամբ, Ղուրանը յաւերժական եւ անստեղծ համարելով եւ կրօնական հարցերուն մէջ գիտակցութեան ([[:hy:Քալամ|քալամ]]) հակադրուելով<ref>Hadi Enayat ''Islam and Secularism in Post-Colonial Thought: A Cartography of Asadian Genealogies'' Springer, 30.06.2017 {{ISBN|9783319526119}} p.48</ref>։ Միւս կողմէ՝ մաթուրիտիզմը կը պնդէ, որ ''լաւ'' եւ ''վատ'' հասկացութիւնները կրնայ տարբերակել միայն գիտակցութիւնը<ref>Rico Isaacs, Alessandro Frigerio ''Theorizing Central Asian Politics: The State, Ideology and Power'' Springer, 2018 {{ISBN|9783319973555}} p. 108</ref>։ Մատուիտիի ուսմունքը՝ հիմնուած Հանաֆիի օրէնքին վրայ, կը պաշտպանէ մարդու կարողութիւնն ու կամքը Աստուծոյ գերակայութեան հետ միասին՝ հիմք ապահովելով առաւել մեծ ճկունութեան եւ յարմարուողականութեան համար։ Մաթուրիտիզմը ծաղկում ապրեցաւ յատկապէս [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մէջ<ref>Marlène Laruelle ''Being Muslim in Central Asia: Practices, Politics, and Identities'' BRILL, 11.01.2018 {{ISBN|9789004357242}} p. 21</ref>։ Այնուամենայնիւ, մարդիկ կը հիմնուին յայտնութեան վրայ, քանի որ բանականութիւնը չի կրնար ընկալել ամբողջ ճշմարտութիւնը։ Աշարիականութիւնը կ'ըսէ, որ էթիկան կրնայ ծագիլ միայն աստուածային յայտնութենէն, բայց ոչ մարդկային բանականութենէն։ Անիկա կ'ընդունի բանականութիւնը միայն բացառիկ հարցերու մէջ եւ աւանդական գաղափարներու հետ համադրուած Մութալիզայի մօտեցումները<ref>Ed. Esposito ''The Oxford History of Islam'' Oxford University Press 1999 {{ISBN|9780195107999}} p. 280</ref>։ Սուննիներու Բարլեվի շարժումը սուֆիզմէն ազդուած ուղղութիւն է, յայտնի՝ որպէս Ահլ Սուննաթ Ոալ Ճամաաթ, որն ունի աւելի քան 200 միլիոն հետեւորդ<ref>{{Cite journal|title=Barelvi – Oxford Reference|journal=Oxfordreference.com|doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-908|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8}}</ref> ՝ գլխաւորաբար Հարաւային Ասիոյ մէջ<ref name="journals.cambridge.org">Usha Sanyal. [http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=69415&jid=ASS&volumeId=32&issueId=03&aid=69414 Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200317013822/https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/generational-changes-in-the-leadership-of-the-ahle-sunnat-movement-in-north-india-during-the-twentieth-century/8AAAC4CFEFC4F4084731C3964A5CAE84|date=2020-03-17}}. Modern Asiantudies (1998), Cambridge University Press.</ref><ref>{{Cite journal|title=Ahl al-Sunnah wa'l-Jamaah|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095357101|journal=Oxfordreference.com}}</ref>։ Դեոբանդիի շարժումը ռեֆորմիստական բնոյթի է, ծագած է Հարաւային Ասիոյ մէջ եւ կրած՝ Ուահապականներու շարժման ազդեցութիւնը<ref>{{Cite journal|title=Deobandis – Oxford Reference|journal=Oxfordreference.com|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-522|doi-broken-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 8}}</ref>։ 18-րդ դարուն Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Ուահապը առաջնորդեց Սալաֆի շարժումը, որ ժամանակակից [[:hy:Սաուդյան_Արաբիա|Սէուտական Արաբիայի]] մէջ կը կոչեն [[:hy:Վահաբականներ|ուահապականութիւն]]։ Անոնք կը մերժէին իսլամական սուննի դպրոցներու իշխանութիւնը, ինչպիսիք են Շաֆին, Հանաֆին, Մալիքին եւ Հանբալին։ Նմանապէս, Ահլ ալ-հատիսը Ղուրանի եւ հատիսներու դերը նուազեցնող շարժում էր։ === Շիա === [[Պատկեր:Kerbela_Hussein_Moschee.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kerbela_Hussein_Moschee.jpg|աջից|մինի|Իմամ Հուսէյնի սրբատեղին [[:hy:Քերբելա|Քերպելայում]]՝ [[:hy:Իրաք|Իրաքի]] մէջ, սուրբ վայր է շիա իսլամներուն համար:]]Շիաները կը կազմեն իսլամի 10–20%-ը եւ երկրորդ մեծ ճիւղը<ref name="Shia" />։ Եթէ սուննիները կը հաւատան, որ խալիֆը պիտի ընտրուի համայնքի կողմէ, շիաները կը գտնեն, որ Մուհամմատը իր խորթ որդին՝ Ալի իպն Ապի Թալիպը նշանակած է որպէս իր յաջորդը եւ միայն Ալիի յետնորդները կրնան իմամ դառնալ։ Անոնք կը հաւատան, որ Ալի իպն Ապի Թալիպը եղած է առաջին ''[[:hy:Իմամաթ_(շիա_իսլամ)|իմամը]]'' (առաջնորդ)՝ մերժելով նախորդ իսլամ խալիֆաներ Ապու Պաքրը, Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը եւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը։ Անհամաձայնութեան միւս կէտերը որոշակի սովորութիւններն են, որոնք նորարարութիւն կը մտցնեն կրօնին մէջ, ինչպէս, օրինակ, թաթպիրի սգոյ սովորութիւնն ու սուննիներու կողմէ յարգուած կերպարները անիծելը։ Այնուամենայնիւ, Ճաաֆար ալ-Սատտիքն ինքը չէր ընդուներ այն մարդիկը, որոնք չէին ընդուներ իր մեծ նախապապ Ապու Պաքրը եւ Զեյտ իպն Ալին՝ պատուած որպէս Ապու Պաքր եւ [[:hy:Ումար_իբն_ալ-Խաթաբ|Ումար]]<ref name="Tabarī, Carole Hillenbrand 1989, p37">''The waning of the Umayyad caliphate'' by Tabarī, Carole Hillenbrand, 1989, pp. 37–38</ref><ref name="Religion Vol 1987, p243">''The Encyclopedia of Religion'' Vol.16, Mircea Eliade, Charles J. Adams, Macmillan, 1987, p. 243.</ref>։ Վերջերս Մեծ Այաթոլլահ [[:hy:Ալի_Խամենեի|Ալի Խամէնէին]]<ref>{{Cite web|url=http://english.khamenei.ir/news/3905/Ayatollah-Khamenei-s-fatwa-Insulting-the-Mother-of-the-Faithful|title=Ayatollah Khamenei's fatwa: Insulting the Mother of the Faithful Aisha is prohibited|date=2016 թ․ հունիսի 11|website=Khamenei.ir|language=en|accessdate=2019 թ․ հունվարի 21|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121232452/http://english.khamenei.ir/news/3905/Ayatollah-Khamenei-s-fatwa-Insulting-the-Mother-of-the-Faithful|dead-url=yes}}</ref> եւ Ալի ալ-Սիստանին<ref>{{Cite news|date=2014 թ․ հուլիսի 11|title=Shiite leaders forbid insults against Sunnis|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/01/iran-iraq-fatwa-sunni-shiite-insults.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105231456/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/01/iran-iraq-fatwa-sunni-shiite-insults.html|archive-date=2016 թ․ հունվարի 5|accessdate=2016 թ․ հունվարի 6|publisher=Al-monitor}}</ref> դատապարտեցին այդ սովորութիւնը։ Շիա իսլամն ունի քանի մը ճիւղեր, որոնցմէ ամէնայայտնիներն են Տասներկուականները (ամէնամեծ ճիւղը), Զեյտականները եւ [[:hy:Իսմայիլականություն|Իսմայիլականները]]։ Տարբեր ճիւղեր որպէս իմամ կ'ընդունին Ալիիի տարբեր յետնորդները։ Իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի մահուընէն յետոյ, որ Տասներկուականներու եւ Իսմայիլականներու մօտ կը համարուի վեցերորդ իմամը, Իսմայիլականները զայն իրաւայաջորդ եօթներորդ իմամ ճանչցան իր որդի Իսմայիլ իպն Ճաաֆարը, մինչդեռ Տասներկուականները՝ միւս որդին՝ Մուսա ալ-Քատիմը։ Զեյտականները կը գտնեն, որ իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի հօրեղբայր Զեյտ իպն Ալին է իրենց հինգերորդ իմամը եւ կը հետեւին անկէ ծագող այլ յաջորդականութեան։ Միւս փոքր խումբերը կ'ընդգրկեն Պոհրան, ինչպէս նաեւ՝ [[:hy:Ալավիներ|ալաուիներն]] ու ալեուիները<ref>* Kramer (1987), [https://web.archive.org/web/20091018221406/http://geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria's Alawis and Shi''ism pp. 237–254''] * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html|date=2004-10-25}}</ref>։ Շիայի որոշ ճիւղեր իրենց ուսմունքին չհետեւող միւս ճիւղերը կը կոչեն Գուլաթ։ === Սուֆիզմ === [[Պատկեր:Mevlana_Konya.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mevlana_Konya.jpg|աջից|մինի|Սուֆիստ միսթիք [[:hy:Ռումի|Ռումիի]] գերեզմանը [[:hy:Կոնիա|Գոնիայի]] մէջ, Թուրքիա:]] [[:hy:Սուֆիզմ|Սուֆիզմը]] կամ թասավուֆը ({{lang-ar|تصوف}}) առեղծուածային մօտեցում է իսլամութեան, որ կը փնտռէ Ալլահի հետ ուղղակի անձնական կապ հաստատելու միջոց։ Սուֆիզմը իսլամութեան աղանդ չէ, իսկ անոր հետեւորդները կը պատկանին իսլամական տարբեր դաւանանքներու. անոնք կրնան սուննի կամ շիա ըլլալ։ Դասական սուֆիստ գիտնականները կեդրոնացած են սրտի վերականգնման եւ Ալլահէն բացի մնացածէն երես թեքելու վրայ՝ օգտագործելով «պայծառատես եւ յուզական ընդունակութիւններ», որոնց մարդը պիտի վարժուի օգտագործել<ref>Trimingham (1998), p. 1</ref><ref>* {{Harvtxt|Esposito|2003|p=302}} * {{Harvtxt|Malik|Hinnells|2006|p=3}} * {{Harvtxt|Turner|1998|p=145}} * {{Cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0061)|title=Afghanistan: A Country Study – Sufism|year=1997|publisher=[[Library of Congress Country Studies]]|accessdate=2007 թ․ ապրիլի 18}}</ref><ref name="Ahmed Zarruq 2008">Ahmed Zarruq, Zaineb Istrabadi, Hamza Yusuf Hanson. ''The Principles of Sufism''. Amal Press. 2008.</ref>։ Հասան ալ-Պասրին ոգեշնչուած էր Մուհամմատի քարոզած գթասրտութեան եւ աշխարհիկ կեանքի դատապարտման գաղափարներէն, որոնք յետագային զարգացան ազդեցիկ աստուածաբան Ալի-Ղազալիի կողմէ։ Աւանդական սուֆիստները, ինչպէս Պայազիդ Պաստամին, Ճալալուտտին Ռումին, Հաճի Պեքթաշ Վելին, Ճունաիդ Պաղտատին եւ Ալի-Ղազալին կը պնդէին, որ սուֆիզմը հիմնուած է իսլամի հաւատալիքներու եւ մարգարէի ուսմունքի վրայ<ref>{{Citation|title=Corrections of Popular Versions of Poems From Rumi's Divan|url=http://www.dar-al-masnavi.org/corrections_popular.html}}</ref><ref>{{Citation|author=Ibrahim Gamard|title=Rumi and Self-Discovery|url=http://www.dar-al-masnavi.org/self-discovery.html}}</ref><ref name="chittick">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=LI0kjBlXS5UC}}|title=Sufism: A Beginner's Guide|author1=Chittick|first1=William C|year=2008|isbn=9781780740522|accessdate=2015 թ․ հունվարի 17}}</ref><ref name="nasr">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=IgVtq3kNCrYC|page=192}}|title=An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines|author1=Nasr|first1=Seyyed Hossein Nasr|date=1993|isbn=9780791415153|accessdate=2015 թ․ հունվարի 17}}</ref>։ Սուֆիստներն իրենք կը պնդեն, որ ''թասավուֆը'' շարիաթի նման իսլամի տեսանկիւն է՝ անբաժանելի անկէ եւ իսլամական հաւատի ու սովորութեան լիակատար մաս<ref>Chittick (2008), pp. 3–4, 11</ref>։ Դասական սուֆիստ գիտնականները ''թասավուֆը'' սահմանած են որպէս «գիտութիւն, որու նպատակն է սրտի վերականգնումը եւ Ալլահէն բացի միւս արարածներէն երես թեքելը»<ref name="Ahmed Zarruq 2008" />։ Սուֆիզմի սովորութիւնները, ինչպէս, օրինակ, սուրբերը յարգելն ու պատկառելը, ուահապականներու կողմէ դիմադրութեան արժանացած են. վերջիններս երբեմն ֆիզիքական յարձակում գործած են սուֆիստներու վրայ՝ վատթարացնելով սուֆի-սալաֆի յարաբերութիւնները։ Սուֆիզմը մեծ թշնամանքի արժանացած է կեդրոնական եւ հարաւային Ասիոյ մէջ։ [[:hy:Կենտրոնական_Ասիա|Կեդրոնական Ասիան]] կը համարուի սուֆիզմի կեդրոնը։ Սուֆիզմը կարեւոր դեր խաղցած է [[:hy:Ցար|Ռուսաստանի ցարերու]] եւ սովետական գաղութացման դէմ պայքարի գործին մէջ{{Citation needed||date=June 2018}}: Ասոր աղբիւրը սուֆիզմն ու անոր կրօնական թեքսթերն են<ref>{{Cite web|url=http://pu.edu.pk/images/journal/uoc/PDF-FILES/(2)%20The%20Significant%20Role%20of%20Sufism%20in%20Central%20Asia%20(Dr.%20Farh.pdf|title=The Significant Role of Sufism in Central Asia|last=Alvi|first=Farhat}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Johns|first1=Anthony H|year=1995|title=Sufism in Southeast Asia: Reflections and Reconsiderations|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=26|issue=1|pages=169–183|jstor=20071709}}</ref>։ Սուֆիզմը ուժեղ է նաեւ ափրիկեան երկիրներուն մէջ՝ [[Թունուզ]], [[Ալճերիա]], [[Մարոք]], [[Սենեկալ]], [[Չատ]] եւ [[Նիճերիա]]<ref name="Pew">{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=2012 թ․ օգոստոսի 9|website=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 4}}</ref><ref>"Sufism and Religious Brotherhoods in Senegal", Babou, Cheikh Anta, ''The International Journal of African Historical Studies'', v. 40 no. 1 (2007) pp. 184–186</ref>։ === Այլ աղանդներ === * Ահմատականութիւնը իսլամական բարեփոխման շարժում է (սուննի արմատներով)՝ հիմնադրուած Միրզա Ղուլամ Ահմատի կողմէ<ref>{{Cite news|title=Who Are the Ahmadi?|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8711026.stm|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6|publisher=bbc.co.uk}}</ref>. սկսած է 1889 թուականին Հնդկաստանի մէջ եւ ունի 10-20 միլիոն հետեւորդ<ref name="ahmadi">* {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=yi8ONIe1fv4C|page=8}}|title=Breach of Faith|date=2005 թ․ հունիս|publisher=Human Rights Watch|page=8|quote=Estimates of around 20 million would be appropriate|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=dgtgGhMUgIUC|page=72}}|title=Asian Religions in British Columbia|author1=Larry DeVries|author2=Don Baker|author3=Dan Overmyer|date=2011 թ․ հունվարի 1|publisher=University of Columbia Press|isbn=978-0-7748-1662-5|quote=The community currently numbers around 15 million spread around the world|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=OZbyz_Hr-eIC|page=23}}|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|year=2009|isbn=978-0-8160-5454-1|page=24|quote=The total size of the Ahmadiyya community in 2001 was estimated to be more than 10 million|accessdate=2014 թ․ մարտի 29}} * {{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2012/01/20/january-20-2012-ahmadiyya-muslims/10124/|title=Ahmadiyya Muslims|publisher=pbs.org|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6}} * A figure of 10-20&nbsp;million represents approximately 1% of the Muslim population. See also [[Ahmadiyya by country]].</ref> ամբողջ աշխարհի մէջ։ Ահմատը կը պնդէր, որ ինքը գուշակած է «Իմամ Մահտիի» եւ «Խոստացուած [[:hy:Մեսիա|Մեսիայի»]] գալուստը։ * Պեքթաշիական ալեուիզմը սինցետիկ եւ ոչ ուղղափառ իսլամական աւանդոյթ է, որու կողմնակիցները կը հետեւին Ալի եւ Հաճի Պեքթաշի Վելիներու առեղծուածային ([[:hy:Batin_(Islam)|bāṭenī]]) ուսմունքին<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/bektasiya</ref>։ Ալեուիզմը կ'ընդգրկէ 14-րդ դարու թուրքական հաւատալիքներ<ref>Jorgen S Nielsen Muslim ''Political Participation in Europe Edinburgh'' University Press 2013 {{ISBN|978-0-748-67753-5}} page 255</ref>, ինչպիսիք են [[:hy:Շամանություն|շամանութիւնը]] եւ [[:hy:Անիմիզմ|անիմիզմը]]՝ միախառնուած շիա եւ սուննի հաւատալիքներուն հետ եւ ընդունուած թուրքական որոշ ցեղերու կողմէ։ * Իպատիականութիւնը իսլամութեան վաղ շրջանին վերագրուող աղանդ է, խարիճիտականութեան ճիւղ մը, որ ամբողջ աշխարհին մէջ ունի 1.45 միլիոն իսլամ հետեւորդ<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=vFq_KUqqWJMC|page=15}}|title=The Sunni-Shi'a Divide: Islam's Internal Divisions and Their Global Consequences|author=Robert Brenton Betts|date=2013 թ․ հուլիսի 31|isbn=9781612345222|pages=14–15|accessdate=2015 թ․ հունվարի 7}}</ref>։ Ի տաբերութիւն խարիճիտական շատ խումբերու՝ իպատականութիւնը մեղք գործած իսլամներուն անհաւատներ չի համարեր։ * Մահտաուիան իսլամական աղանդ է, որ կը հաւատայ 15-րդ դարու Մահտիին՝ Մուհամմատ Ճաունպուրին։ * Ղուրանականները իսլամներ են, որոնք սովորաբար կը մերժեն հատիսները։ === Ոչ աղանդաւոր իսլամներ === Ոչ աղանդաւոր իսլամներ եզրը կիրառուած է մատնանշելու այն իսլամները, որոնք չեն պատկանիր կամ իրենք զիրենք չեն համարեր իսլամական որեւէ աղանդի հետեւորդ<ref>{{Cite news|last=Benakis|first=Theodoros|date=2014 թ․ հունվարի 13|title=Islamophoobia in Europe!|url=http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131145036/http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/|archive-date=2016 թ․ հունվարի 31|access-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 20|newspaper=[[New Europe (newspaper)|New Europe]]|location=Brussels|quote=Anyone who has travelled to Central Asia knows of the non-denominational Muslims—those who are neither Shiites nor Sounites, but who accept Islam as a religion generally.}}</ref><ref name="Longton">{{Cite news|last1=Longton|first1=Gary Gurr|date=2014|title=Isis Jihadist group made me wonder about non-denominational Muslims|url=http://www.stokesentinel.co.uk/Isis-Jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326065118/http://www.stokesentinel.co.uk/isis-jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|archivedate=2017 թ․ մարտի 26|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21|publisher=The Sentinel|quote=THE appalling and catastrophic pictures of the so-called new extremist Isis Jihadist group made me think about someone who can say I am a Muslim of a non-denominational standpoint, and to my surprise/ignorance, such people exist. Online, I found something called the people's mosque, which makes itself clear that it's 100 per cent non-denominational and most importantly, 100 per cent non-judgmental.}}</ref><ref name="Kirkham">{{Cite news|last1=Kirkham|first1=Bri|date=2015|title=Indiana Blood Center cancels 'Muslims for Life' blood drive|url=http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151125113410/http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|archivedate=2015 թ․ նոյեմբերի 25|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21|quote=Ball State Student Sadie Sial identifies as a '''non-denominational Muslim''', and her parents belong to the Ahmadiyya Muslim Community. She has participated in multiple blood drives through the Indiana Blood Center.}}</ref><ref name="Pollack">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=jQGZBAAAQBAJ|page=29}}|title=Unthinkable: Iran, the Bomb, and American Strategy|last1=Pollack|first1=Kenneth|date=2014|isbn=9781476733937|page=29|quote=Although many Iranian hardliners are Shi'a chauvinists, Khomeini's ideology saw the revolution as pan-Islamist, and therefore embracing Sunni, Shi'a, Sufi, and other, more '''nondenominational Muslims'''}}</ref>։ Իսլամութեան աղանդները մերժած յայտնի կերպարներէն են [[:hy:Ջամալ_ադ-Դին_ալ-Աֆղանի|Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանին]]<ref>{{Cite book|title=Jamāl Al-Dīn Al-Afghāni: An Apostle of Islamic Resurgence|last1=Cughtai|first1=Muhammad Ikram|date=2005|page=454|quote=Condemning the historically prevailing trend of blindly imitating religious leaders, al- Afghani revised to identity himself with a specific sect or imam by insisting that he was just a Muslim and a scholar with his own interpretation of Islam.}}</ref>, Մուհամմատ Իքպալը<ref name="Jones2011">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=rrioNz8_EwwC|page=25}}|title=Shi'a Islam in Colonial India: Religion, Community and Sectarianism|last1=Jones|first1=Justin|date=201|isbn=9781139501231|pages=25–26}}</ref> եւ [[:hy:Մուհամմեդ_Ալի_Ջիննա|Մուհամմատ Ալի Ճիննան]]<ref>{{Cite news|last1=Ahmed|first1=Khaled|title=Was Jinnah a Shia or a Sunni?|url=http://www.thefridaytimes.com/24122010/page27.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117111449/http://www.thefridaytimes.com/24122010/page27.shtml|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 17|accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 23|agency=The Friday Times}}</ref>։ Վերջին հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ իսլամներու մեծ մասը ինքզինք կը բնորոշէ որպէս «պարզապէս իսլամ», թէեւ յայտնի չեն նման պատասխան տալու դրդապատճառները<ref name="Pew" /><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=akWUGyN7fwEC|page=55}}|title=Christianity, Islam, and the West|last1=Burns|first1=Robert|date=2011|isbn=9780761855606|page=55|quote=40 per cent called themselves "just a Muslim" according to the Council of American-Islamic relations}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=x_4QBQAAQBAJ|page=111}}|title=Muslims in British Local Government: Representing Minority Interests in Hackney, Newham and Tower Hamlets|last1=Tatari|first1=Eren|date=2014|isbn=9789004272262|page=111|quote=Nineteen said that they are Sunni Muslims, six said they are just Muslim without specifying a sect, two said they are Ahmadi, and two said their families are Alevi}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=vuNfXxnYWPIC|page=65}}|title=Truth in the Age of Bushism|last1=Lopez|first1=Ralph|date=2008|isbn=9781434896155|page=65|quote=Many Iraqis take offense at reporters' efforts to identify them as Sunni or Shiite. A 2004 Iraq Centre for Research and Strategic Studies poll found the largest category of Iraqis classified themselves as "just Muslim."}}</ref>։ Փիւ հետազօտական կեդրոնի տուեալներով՝ իրենք զիրենք «պարզապէս իսլամ» համարող իսլամներու մեծամասնութիւնը կ'ապրի եօթ երկրի մէջ, ամէնամեծ մասը՝ [[:hy:Ղազախստան|Ղազախստանի]]՝ 74%: Քսաներկու երկրի մէջ ապրող հինգ իսլամներէն առնուազն մէկը ինքզինքայս ձեւով կը բնորոշէ<ref name="Pew" />։ === Իսլամութենէն ծագող կրօններ === Իսլամութենէն ծագեցան կամ անոր հետ որոշ ընդհանրութիւններ կիսեցին այնպիսի շարժումներ, ինչպիսիք են [[:hy:Դրուզներ|տրուզները]], պերեկուաթները եւ հա-մինը. հակասական է այն հարցը, թէ արդեօք ասոնք իսլամութեան աղանդնե՞ր են, թէ՞ առանձին կրօններ։ [[:hy:Յազդանիզմը|Եազտանիզմը]] տեղական քրտական հաւատալիքներու եւ իսլամական սուֆիզմի տոգդրինայի խառնուրդ է, որ [[:hy:Քուրդիստան|Քիւրտիստան]] ներմուծուած է [[:hy:Շեյխ_Ադի|Շեյխ Ատի իպն Մուսաֆիրի]] կողմէ 12-րդ դարուն։ [[:hy:Սիկհականություն|Սիկհականութիւնը]]՝ հիմնադրուած Գուրու Նանակի կողմէ ուշ 15-րդ դարու [[:hy:Փանջաբ|Փանջաբի]] մէջ, կ'ընդգրկէ իսլամական եւ [[:hy:Հինդուիզմ|հինտուիստական]] տարրեր։ Աֆրոամերիկեան իսլամներու շարժումներէն են Իսլամի ազգը, Հինգ տոկոսի ազգը եւ Մավրիտանական գիտնականները։ == Ժողովրդագրութիւն == [[Պատկեր:Islam_percent_population_in_each_nation_World_Map_Muslim_data_by_Pew_Research.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islam_percent_population_in_each_nation_World_Map_Muslim_data_by_Pew_Research.svg|մինի|275x275փքս|Աշխարհի իսլամ բնակչութիւնն ըստ տոկոսներու (Փիւ հետազօտական կեդրոն, 2014 թուական):]] 2015 թուականի 232 երկրներու ու տարածքներու ժողովրդագրական լայնածավալ հետազոտութեան տուեալներով աշխարհի բնակչութեան 24%-ը կամ 1.8&nbsp;միլիարդ մարդ իսլամ է։ Նրանց 75–90%-ը սուննիներ են, 10–20%-ը՝ շիաներ<ref name="Britannica" /><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20|date=2018-12-24}} retrieved 21 December 2011</ref><ref name="mgmpPRC">{{Harvtxt|Miller|2009}}</ref>, իսկ մի ստվար հատուած էլ պատկանում է այլ ուղղութիւններու։ Գրեթէ 57 երկրներում իսլամները մեծամասնութիւն են կազմում<ref>{{Harvtxt|Miller|2009|p=11}}</ref>, իսկ արաբները կազմում են աշխարհի իսլամ բնակչութեան 20%-ը<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimsunitedsta00bayu|title=Muslims in the United States|last1=Ba-Yunus|first1=Ilyas|author2=Kone, Kassim|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-32825-1|page=[https://archive.org/details/muslimsunitedsta00bayu/page/n186 172]}}</ref>։ իսլամներու թիվը, որ 1900 թուականին կազմում էր 200 միլիոն, 1970-ին հասավ 551 միլիոնի<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/religionintodays0000unse|title=Religion in today's world: the religious situation of the world from 1945 to the present day|last=Whaling|first=Frank|publisher=T & T Clark|year=1987|isbn=978-0-567-09452-0|page=[https://archive.org/details/religionintodays0000unse/page/38 38]}}</ref>, իսկ մինչեւ 2015 թուականը եռապատկվեց՝ հասնելով 1.8&nbsp;միլիարդի<ref name="pew2015" />։ Իսլամներու մեծ մասը կ'ապրի [[:hy:Ասիա|Ասիոյ]] եւ [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէի մէջ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|title=Islam: An Overview in Oxford Islamic Studies Online|date=2008 թ․ մայիսի 6|publisher=Oxfordislamicstudies.com|accessdate=2010 թ․ մայիսի 16|archive-date=2018-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019080456/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|dead-url=yes}}{{Subscription needed}}</ref>։ Աշխարհի իսլամներու մօտ 62%-ը կ'ապրի Ասիոյ մէջ՝ ունենալվ 683 միլիոն հետեւորդ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]], [[:hy:Պակիստան|Փաքիստանի]], [[:hy:Հնդկաստան|Հնդկաստանի]] եւ [[:hy:Բանգլադեշ|Պանկլատէշի]] մէջ<ref name="USN&WR">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm|title=Secrets of Islam|website=[[U.S. News & World Report]]|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}} Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]] (2005).</ref><ref>{{Harvtxt|Miller|2009|pp=15,17}}</ref>։ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելքի]] ոչ արաբական երկիրներէն ամէնամեծ իսլամ համայնքները ունին [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիան]] եւ [[:hy:Իրան|Իրանը]], իսկ Ափրիկէի մէջ՝ [[:hy:Եգիպտոս|Եգիպտոսն]] ու [[:hy:Նիգերիա|Նիճերիան]]<ref name="Islam_by_country">{{Cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim|title=Number of Muslim by country|publisher=nationmaster.com|accessdate=2007 թ․ մայիսի 30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C|title=داده‌ها و اطلاعات آماری|website=www.amar.org.ir|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422215355/https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C|archive-date=2020 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2019 թ․ փետրվարի 20|url-status=dead}}</ref>։ Շատ հաշուարկներ ցոյց կու տան, որ [[:hy:Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ կ'ապրին 20-30 միլիոն իսլամներ (բնակչութեան 1.5%-2%-ը)<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|title=The World Factbook – China|publisher=CIA World Factbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013030611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13|accessdate=2009 թ․ հունիսի 15|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71338.htm|title=China (includes Hong Kong, Macau, and Tibet)|publisher=State.gov|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2008-07/09/content_6831389.htm|title=NW China region eyes global Muslim market|date=2008 թ․ հուլիսի 9|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 14|newspaper=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922|title=Muslim Media Network|date=2008 թ․ մարտի 24|publisher=Muslim Media Network|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080327140607/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1922|archivedate=2008 թ․ մարտի 27|accessdate=2009 թ․ հուլիսի 14|url-status=dead}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, Սան Տիեկոյի պետական համալսարանի Միջազգային բնակչութեան կեդրոնի՝ ''U.S. News & World Report'' ամսագրին տրամադրած տուեալներով՝ Չինաստանն ունի 65.3 միլիոն իսլամ բնակչութիւն<ref>[https://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam], [[U.S. News & World Report]]. Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]].</ref>։ Իսլամութիւնը քրիստոնէութենէն յետոյ երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է եւրոպական շատ երկիրներու մէջ<ref>* {{Harvtxt|Esposito|2004|pp=2, 43}} * {{Cite encyclopedia|title=Islamic World|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online}} * {{Cite web|url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents|publisher=Adherents.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html|archive-date=2011 թ․ ապրիլի 22|accessdate=2007 թ․ հունվարի 9|url-status=dead}} * {{Cite news|date=2005 թ․ դեկտեմբերի 23|title=Muslims in Europe: Country guide|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm|accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 24|work=BBC News}} * {{Cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/focus-on-ethnicity-and-religion/2006-edition/focus-on-ethnicity-and-religion---focus-on-ethnicity-and-religion-2006---full-report.pdf|title=Religion in Britain|date=2003 թ․ փետրվարի 13|website=National Statistics|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2006 թ․ օգոստոսի 27}}</ref> եւ աստիճանաբար նոյն կարգավիճակին կը ձգտի նաեւ Ամերիկայի մէջ՝ 2,454,000 միլիոն՝ ըստ Փիւ համաժողովի եւ 7 միլիոն՝ ըստ Ամերիկա-իսլամական յարաբերութիւններու խորհուրդի տուեալներուն<ref name="mgmpPRC" /><ref>[http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf The Mosque in America: A National Portrait] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617160628/http://www.cair.com/Portals/0/pdf/The_Mosque_in_America_A_National_Portrait.pdf|date=2010-06-17}} Council on American-Islamic Relations (CAIR). April 26, 2001. Retrieved on 2010-08-01.</ref>։ [[Պատկեր:Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|աջից|մինի|275x275փքս|Աշխարհի ամէնամեծ իսլամական բնակչութիւն ունեցող երկրի՝ [[:hy:Ինդոնեզիա|Ինտոնեսիայի]] մայրաքաղաք [[:hy:Ջակարտա|Ճաքարդայի]] համայնապատկերը:]] Համաձայն Փիւ հետազօտական կեդրոնի՝ իսլամութիւնը հետեւորդներու թիւով մինչեւ 2050 թուականը կը հաւասարի քրիստոնէութեան։ Իսլամութիւնը շատ աւելի արագ տարածուի, քան աշխարհի որեւէ այլ կրօն՝ հասնելով 2.76&nbsp;միլիարդ հետեւորդի (73% աճով)։ Այս միտման պատճառներն են ծնելիութեան բարձր մակարդակը՝ իսլամներու մօտ 3.1, իսկ աշխարհի մէջ՝ 2.5, եւ բնակչութեան փոխարինման նուազագոյն մակարդակը՝ 2.1: Այլ գործօն է այն փաստը, որ իսլամութիւնը ամէնաշատ հետեւորդներն ունի մինչեւ 15 տարեկան բնակչութեան մէջ (ամբողջ հետեւորդներու 34%-ը)՝ համեմատած քրիստոնէութեան 27%-ի հետ։ Իսլամներու 60%-ը 16-59 տարիքային խումբին կը պատկանի, մինչդեռ ընդամէնը 7%-ն է 60-էն բարձր (ամէնացած տոկոսը որեւէ կրօնի պարագային)։ Նիճերիոյ եւ [[:hy:Հյուսիսային_Մակեդոնիա|Մակեդոնիայի]] պէս երկիրներու մէջ մինչեւ 2050 թուական կ'ակնկալուի, որ իսլամները մեծամասնութիւն կազմեն։ Հնդկաստանի մէջ իսլամ բնակչութիւնը շատ աւելի մեծ կ'ըլլայ, քան որեւէ այլ երկրի մէջ։ Եւրոպայի ոչ իսլամ բնակչութեան թիւը կը նուազի՝ ի տարբերութիւն իսլամներու, որոնք, ըստ հաշուարկներու, Եւրոպայի մէջ 10%-ով կ'աւելնան<ref name="pew2015" />։ Եւրոպայի մէջ իսլամութեան աճը գլխաւորաբար կապուած է ներգաղթի եւ 2005 թուականին իսլամներու ծնելիութեան բարձր մակարդակին հետ<ref>{{Cite news|date=2005 թ․ դեկտեմբերի 23|title=site|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4385768.stm|accessdate=2010 թ․ ապրիլի 1|publisher=BBC News}}</ref>։ == Մշակոյթ == «Իսլամական մշակոյթ» եզրը կ'օգտագործուի՝ մատնանշելով այս կրօնին պատկանող մշակոյթը, ինչպէս, օրինակ, [[:hy:Փառատոն|փառատոնները]] եւ հագուստի կոդը։ Անիկա հակասական կերպով կը կիրառուի նաեւ աւանդաբար իսլամ հանդիսացող մարդոց մշակութային կողմերը ցոյց տալու պարագային<ref>{{Cite news|date=2011 թ․ նոյեմբերի 4|title='Islamic' Culture: A Groundless Myth|url=https://www.nytimes.com/2011/11/05/arts/05iht-rartmelikian05.html|accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 25|publisher=nytimes.com}}</ref>։ Վերջապէս, «իսլամական քաղաքակրթութիւն» բառակապակցութիւնը կրնայ վերաբերիլ նաեւ վաղ խալիֆաներու ժամանակուայ փոխ-կապակցուած մշակոյթին՝ ներառեալ ոչ իսլամներու<ref>{{Harvtxt|Esposito|2010|p=56}}</ref>։ === Ճարտարապետութիւն === Իսլամական ճարտարապետութեան ամէնակարեւոր արտայայտութիւնը թերեւս [[:hy:Մզկիթ|մզկիթն]] է<ref>"Islam", ''The New Encyclopædia Britannica'' (2005)</ref>։ Տարբեր մշակույթներ իրենց ազդեցութիւնը ունեցած են մզկիթի ճարտարապետութեան վրայ։ Օրինակ, հարաւափրիկեան կամ սպանական իսլամական ճարտարապետութիւնը, ինչպէս Ուքուպի մեծ մզկիթը, կը պարունակէ հռոմէական եւ բիւզանդական շէնքերուն բնորոշ մարմարէ եւ բորֆիրէ սիւներ<ref>{{Cite book|url={{Google books|LgnhYDozENgC|page=PA175|keywords=mosque%20kairouan%20roman columns|text=mosque+kairouan+roman+columns|plainurl=yes}}|title=Elizabeth Allo Isichei, ''A history of African societies to 1870'', p. 175. Cambridge University Press, 1997|author1=Isichei|first1=Elizabeth Allo|year=1997|isbn=978-0-521-45599-2|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 6}}</ref>, իսկ Ինտոնեսիայի մզկիթները յաճախ ունին տեղական ճափոնական ոճի բազմաշերտ տանիքներ։<center><gallery widths="200" heights="150"> Պատկեր:Djenne_great_mud_mosque.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Djenne_great_mud_mosque.jpg|[[:hy:Մեծ_մզկիթ_Ջեննե|Մեծ մզկիթ Ճեննեն]] արեւմտա-աֆրիկեան [[:hy:Մալի|Մալի]] երկրին մէջ Պատկեր:1_great_mosque_xian_2011.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:1_great_mosque_xian_2011.JPG|Սիանական{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} մեծ մզկիթը [[:hy:Չինաստան|Չինաստանի]] [[:hy:Սիան|Սիան]] քաղաքին մէջ Պատկեր:Closeup_of_Mir-i-Arab_Madrasa.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Closeup_of_Mir-i-Arab_Madrasa.jpg|Գմբէթ{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[:hy:Ուզբեկստան|Ուզպեքիստանի]] [[:hy:Բուխարա|Պուխարա]] քաղաքի Պո-ի-Կալեան ճարտարապետական համալիրին մէջ Պատկեր:Kuppel_Muhammad-Ali-Moschee.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kuppel_Muhammad-Ali-Moschee.jpg|[[:hy:Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] [[:hy:Կահիրե|Գահիրէ]] քաղաքին մէջ գտնուող Ալպասթեր մզկիթի գմբէթները ներսէն </gallery></center> === Արուեստ === Իսլամական արուեստը կ'ընդգրկէ տեսողական արուեստի տեսակներ՝ ստեղծուած 7-րդ դարէն այն մարդոց կողմէ (ոչ պարտադիր կերպով իսլամ), որոնք ապրած են իսլամներով բնակեցուած տարածքներու մէջ<ref>Marilyn Jenkins-Madina, Richard Ettinghauset and Architecture 650–1250'', Yale University Press, {{ISBN|0-300-08869-8}}, p. 3''</ref>։ Այդ տեսակներէն են [[:hy:Ճարտարապետություն|ճարտարապետութիւնը]], [[:hy:Գեղագրություն|գեղագրութիւնը]], [[:hy:Գեղանկարչություն|նկարչութիւնը]] եւ [[:hy:Խեցեգործություն|խեցեգործութիւնը]]՝ ի թիւս միւս տեսակներուն։ Թէեւ Ղուրանին մէջ նշուած չէ, սակայն մարդոց եւ կենդանիներու նկարներ ընելը ընդունուած չէ իսլամութեան մէջ եւ կապուած է կռապաշտութեան դէմ օրէնքի հետ, որ տարածուած էր աբրահամեան կրօններուն մէջ, ինչպէս Ապտուլլահ իպն Մասուտն կը փոխանցէ Մուհամմատի խօսքերը.«Յարութեան օրը Ալլահը ամէնախիստ կերպով կը պատժէ յատկապէս նկար ստեղծողները»։ Այնուամենայնիւ, այս կանոնը տարբեր ձեւով մեկնաբանուած է տարբեր գիտնականներու կողմէ եւ մոնկոլական, պարսկական ու թրքական արուեստին մէջ կան կենդանիներու եւ մարդոց պատկերներու օրինակներ։ Կենդանի արարածներու նկարները ընելէն խուսափելու այս երեւոյթի գոյութեամբ բացատրուած է գեղագրութեան, տեստելաւորման եւ մոտելաւորման մեծ դերը իսլամական մշակոյթին մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=or-6BwAAQBAJ&pg=PA263&lpg=PA263&dq=islamic+art+idolatry+geometry#v=onepage&q=islamic%20art%20idolatry%20geometry|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam|author1=Salim Ayduz|author2=Ibrahim Kalin|author3=Caner Dagli|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199812578|quote=Figural representation is virtually unused in Islamic art because of Islam's strong antagonism of idolatry. It was important for Muslim scholars and artists to find a style of art that represented the Islamic ideals of unity (''tawhid'') and order without figural representation. Geometric patterns perfectly suited this goal.}}</ref>։<center><gallery widths="240" heights="240"> Պատկեր:Planets_by_ibrahimabutouq.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Planets_by_ibrahimabutouq.jpg|Տարբեր{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} մոլորակներ պատկերող իսլամական գեղագրութիւն Պատկեր:Roof_hafez_tomb.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Roof_hafez_tomb.jpg|[[:hy:Իրան|Իրանի]] [[:hy:Շիրազ|Շիրազ]] քաղաքին մէջ գտնուող [[:hy:Հաֆիզ_Շիրազ|Հաֆիզ Շիրազի]] գերեզմանի գմբէթի ստորին մասին մէջ գտնուող երկրաչափական արաբական սալիկապատում Պատկեր:Islamic_arts_museum,_KL,_Malaysia.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Islamic_arts_museum,_KL,_Malaysia.jpg|[[:hy:Մալայզիա|Մալիզիայի]] իսլամական արուեստի թանգարանը՝ [[:hy:Հարավարևելյան_Ասիա|Հարաւարեւելեան Ասիայի]] իսլամական արուեստի ամէնամեծ թանգարանը </gallery></center> === Օրացոյց === [[Պատկեր:Lunar_libration_with_phase_Oct_2007.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Lunar_libration_with_phase_Oct_2007.gif|ձախից|մինի|[[:hy:Լուսնի_փուլեր|Լուսնի փուլերը]] [[:hy:Իսլամական_օրացույց|իսլամական օրացոյցի]] հիմքն են հանդիսանում:]] Իսլամական դարաշրջանի պաշտօնական սկիզբ ընտրուեցաւ մ.թ. 622 թուականի հիճրին, որ Մուհամմատի համար ճակատագրական պահ էր։ Իսլամական օրացոյցը լուսնային է<ref>[[Patheos Library]] – Islam Sacred Time – [http://www.patheos.com/Library/Islam/Ritual-Worship-Devotion-Symbolism/Sacred-Time.html Patheos.com]</ref>։ Իսլամական սուրբ օրերը կը համապատասխանեն լուսնային օրացոյցի լրիւ օրերու, որ կը նշանակէ, թէ անոնք տեղի կ'ունենան [[:hy:Գրիգորյան_օրացույց|Գրիգորեան օրացոյցի]] տարբեր եղանակներուն։ Իսլամական ամէնակարեւոր տօներն են ''Իյտ-ալ-Ֆիթրը'' ({{lang-ar|عيد الفطر}})՝ Շաու՛ալի առաջին օրը, որ կը խորհրդանշէ [[:hy:Ռամադան|Ռամատան]] ամսուան պահքի վերջը, եւ ''Իյտ-ալ-Ատհան'' ({{lang|ar|عيد الأضحى}})՝ Զու ալ-Հիճճայի 10-րդ օրը՝ համընկնելով Հաճ ուխտագնացութեան աւարտի հետ<ref>Ghamidi (2001): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142412/http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html|date=2013-09-23}}</ref>։ == Քննադատութիւն == [[Պատկեր:Dante_and_Virgil_Meet_Muhammad_and_His_Son-in-law,_Ali_in_Hell.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dante_and_Virgil_Meet_Muhammad_and_His_Son-in-law,_Ali_in_Hell.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Դժոխք|Դժոխքի]] պատկերումն ըստ [[:hy:Ուիլյամ_Բլեյք|Ուիլյամ Բլեյքի]] (19-րդ դար) ցոյց կու տայ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]], որ կը բանայ իր կրծքաւանդակը, որ մասնատած էր [[:hy:Սատանա|սատանան]]՝ ի նշան անոր կեղծ մարգարէ ըլլալուն<ref>https://web.archive.org/web/20181004185944/https://en.m.wikisource.org/wiki/Divine_Comedy_(Longfellow_1867)/Volume_1/Canto_28</ref>:]] Իսլամի քննադատութիւնը գոյութիւն ունեցա է դեռեւս ձեւաւորման փուլերուն։ Վաղ շրջանի քննադատութիւնը կու գայ քրիստոնեայ հեղինակներէն, որոնցմէ շատերը իսլամութիւնը կը համարէին քրիստոնէական հերետիկոսութիւն կամ կռապաշտութեան ձեւ մը<ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=yaecVMhMWaEC|page=759}}|title=The Encyclopedia of Christianity, Volume 2|author=Erwin Fahlbusch|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1999|isbn=9789004116955|page=759}}</ref>։ Աւելի ուշ եղան քննադատութիւններ իսլամական աշխարհէն, ինչպէս նաեւ հրեայ հեղինակներէ եւ եկեղեցական քրիստոնեաներէ<ref name="WarraqPoetry">{{Cite book|url=https://archive.org/details/leavingislamapos00warr|title=Leaving Islam: Apostates Speak Out|last=Warraq|first=Ibn|publisher=Prometheus Books|year=2003|isbn=978-1-59102-068-4|page=[https://archive.org/details/leavingislamapos00warr/page/n11 67]}}</ref><ref name="Ibn Kammuna">{{Cite book|title=Examination of the Three Faiths|last=Kammuna|first=Ibn|date=1971|publisher=Moshe Perlmann|location=Berkeley and Los Angeles|pages=148–149}}</ref><ref name="Oussani">{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/10424a.htm|title=Mohammed and Mohammedanism|last=Oussani|first=Gabriel|website=Newadvent.org|publisher=Catholic Encyclopedia|accessdate=2006 թ․ ապրիլի 16}}</ref>։ Քննադատութեան առարկաներուն կարգին են Մուհամմատի կեանքի բարոյախօսութիւնը, վերջին օրէնքը՝ իսլամութեան մարգարէին յայտնի ըլլալու փաստը, իր հասարակական եւ անձնական կեանքը<ref name="Oussani" /><ref name="WarraqQuest">{{Cite book|url=https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw|title=The Quest for Historical Muhammad|last=Warraq|first=Ibn|date=2000|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-57392-787-1|edition=1st|location=Amherst, MA|page=[https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw/page/103 103]}}</ref>։ Իսլամական սուրբ գիրքի՝ Ղուրանի իսկութեան եւ բարոյականութեան վերաբերող հարցերը նոյնպէս քննարկման առարկայ են<ref name="BibleInQuran">[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1032&letter=B#3068 Bible in Mohammedian Literature.], by Kaufmann Kohler Duncan B. McDonald, ''Jewish Encyclopedia''. Retrieved April 22, 2006.</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamunveileddis00robe|title=Islam Unveiled: Disturbing Questions About the World's Fastest Growing Faith|last=Spencer|first=Robert|date=2002|publisher=Encounter Books|isbn=978-1-893554-58-0|pages=[https://archive.org/details/islamunveileddis00robe/page/22 22]–63}}</ref>։ Այլ քննադատութիւններ շեշտը կը դնեն մարդու իրաւունքներու խնդրին վրայ ժամանակակից երկիրներու մէջ, ուր իսլամները մեծամասնութիւն կը կազմեն, ինչպէս նաեւ իսլամական օրէնքին ու սովորութիւններուն մէջ կանանց հանդէպ վերաբերմունքի վրայ<ref name="women">{{Cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825|title=Saudi Arabia – Country report – Freedom in the World – 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109034847/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2005&country=6825|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 9|accessdate=2019 թ․ փետրվարի 20|url-status=dead}}</ref><ref name="IslamInEurope">{{Cite news|author=Timothy Garton Ash|date=2006 թ․ հոկտեմբերի 5|title=Islam in Europe|url=http://www.nybooks.com/articles/19371|publisher=[[The New York Review of Books]]}}</ref>։ Բազմամշակութային վերջին միտումներու պարագային իսլամութեան ազդեցութիւնը արեւմուտքի իսլամ գաղթականներուն վրայ քննադատութեան արժանացած է<ref name="Modood">{{Cite book|title=Multiculturalism, Muslims and Citizenship: A European Approach|url=https://archive.org/details/multiculturalism0000modo_j9l5|last=Modood|first=Tariq|date=2006 թ․ ապրիլի 6|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-35515-5|edition=1st|page=[https://archive.org/details/multiculturalism0000modo_j9l5/page/29 29]}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == 6f9116lq6a54ersrsv7l1fw1lw2duua 0 3378 253860 237634 2026-08-28T23:02:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253860 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Italian Delicacies.jpg|մինի|աջից]] '''Իտալական խոհանոց''' ([[Իտալերէն|իտալ]].՝ Cucina italiana), Իտալիոյ ազգային խոհանոցը, որ տարածուած է ամբողջ աշխարհի մէջ, շնորհիւ կարգ մը ճաշատեսակներու, ինչպէս՝ փիցցան, ռիզոթթօն եւ Սփակեթթին<ref>{{Cite web|url=http://www.lifeinitaly.com/food/food-articles|title=Italian Food {{!}} Italy|website=www.lifeinitaly.com|access-date=2017-05-15|archive-date=2017-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508201127/http://www.lifeinitaly.com/food/food-articles|dead-url=yes}}</ref>: Իտալական խոհանոցը բազմազան է, իսկ Իտալիոյ իւրաքանչիւր շրջան ունի իր բնորոշ ճաշատեսակները: Իտալական աղբիւրները կը վկայեն, որ այս խոհանոցին մէջ մեծ փոփոխութիւններ տեղի ունեցած են յատկապէս այն ատեն, երբ բացայայտուած է Նոր աշխարհը: Անոնցմէ ետք իտալական ճաշատեսակներուն մէջ յայտնուած են լոլիկը, գետնախնձորը, եգիպտացորենը, որոնք ներկայիս կը հանդիսանան իտալական ճաշատեսակներու անբաժանելի մէկ մասը<ref>{{cite web|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html |title=The Making of Italian Food...From the Beginning |publisher=Epicurean.com |date= |accessdate=24 April 2010}}</ref><ref>Del Conte, 11-21.</ref>: Իտալական խոհանոցը տարբեր ժամանակներու ընթացքին իր վրայ կրած է [[Հռոմ|հռոմէացիներու]], [[Յունաստան|յոյներու]], [[Արաբական Աշխարհ|արաբներու]], [[Ֆրանսա|ֆրանսացիներու]] եւ այլ ազգերու մշակութային ազդեցութիւնը<ref>{{cite web |url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html |title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking |publisher=Inmamaskitchen.com |date= |accessdate=2010-04-24 |archive-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326103236/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html |dead-url=yes }}</ref>, որ հիմքը դարձած է ժամանակակից իտալական խոհանոցին ձեւաւորման<ref>{{cite web|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm |title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine |publisher=Indigoguide.com |date= |accessdate=24 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rusticocooking.com/regions.htm |title=Regional Italian Cuisine |publisher=Rusticocooking.com |date= |accessdate=24 April 2010 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/http://www.rusticocooking.com/regions.htm |dead-url=yes }}</ref>: Իտալական խոհանոցը աշխարհի ամէնէն տարածուած եւ նշանաւոր խոհանոցներէն մէկն է<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-13760559 |title=How pasta became the world's favourite food |publisher=bbc |date=15 June 2011 |accessdate=28 September 2014}}</ref>: [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի մէջ իր տարածուածութեամբ երկրորդն է՝ զիջելով միայն ամերիկեան խոհանոցին<ref>{{cite web|last=Freeman |first=Nancy |url=http://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us/ |title=American Food, Cuisine |publisher=Sallybernstein.com |date=2 March 2007 |accessdate=24 April 2010}}</ref>: == Բնորոշ Մթերքներ == Իտալական խոհանոցին մէջ բնորոշ են [[Միջերկրական Ծով|միջերկրածովեան]] թարմ ուտելիքները, որոնք կը տարբերին կրկնօրինակումէ<ref>{{cite web|author=Related Articles |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine |title=Italian cuisine - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date=2009-01-02 |accessdate=2010-04-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm |title=Italian Food - Italy's Regional Dishes & Cuisine |publisher=Indigoguide.com |date= |accessdate=2010-04-24}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rusticocooking.com/regions.htm |title=Regional Italian Cuisine |publisher=Rusticocooking.com |date= |accessdate=2010-04-24 |archive-date=2010-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/http://www.rusticocooking.com/regions.htm |dead-url=yes }}</ref>: Իտալական խոհանոցը կը համարուի նաեւ աշխարհի «ամէնէն բուրումնաւէտ» խոհանոցներէն մէկը<ref>{{cite web |url=http://www.cooking-advices.com/in/77 |title=Cooking World » The most popular cuisines of the world (Part 1) |publisher=Cooking-advices.com |date=2007-06-25 |accessdate=2010-04-24 |archive-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726112801/http://www.cooking-advices.com/in/77 |dead-url=yes |archivedate=2009-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090726112801/http://www.cooking-advices.com/in/77 |deadurl=yes }}</ref>: [[Պատկեր:Pasta in Ventimiglia.jpg|մինի|ձախից|Դդմաճի տեսականի]] Բնորոշ մթերքներու ցանկին մէջ են՝ * բանջարեղէն (լոլիկ, սմբուկ, դդում, ստեպղին, կանկառ), * ալիւր (կը պատրաստեն խմոր, մատնաքաշ), * պանիր (փարմեզան, կորկոնզոլա, մոցարելլա, մասքարփոնէ, ռիքոթա), * ձիթենի եւ ձիթապտուղի ձէթ, * համեմունքներ (ռեհան, սխտոր, հազրեվարդ, պղպեղ, կծու պղպեղ, խնկածաղիկ), * ձկնեղէն, * բրինձ, * թռչունի միս, * կովու միս, * ընդեղէն (ոսպ), * պտուղներ (նարինջ, դեղձ), * ճերմակ սունկ, * գինի, իտալական խմիչքներ: [[Պատկեր:Woodfire pizza in restaurant in Bologna, Italy.jpg|մինի|ձախից|փիցցա]] == նշանաւոր ճաշատեսակներ եւ խմիչքներ == [[պատկեր:Steinpilzrisotto.jpg|thumb|right|200px|[[Սպիտակ սունկ|Սպիտակ սունկով]] [[ռիզոտո|ռիզոթթօ]]]] [[Պատկեր:BasilPesto.JPG|մինի|աջից|Փեսթօ Թացան, որ կը պատրաստուի Փարմեզան պանիրով, ձէթով, ռեհանով եւ գինձով:]] * '''Սփակեթթի եւ մատնաքաշի այլ տեսակներ՝''' Մատնաքաշը կը մատուցուի համեմունքի տարբեր տեսակներով: Համեմունքով պատրաստուած մատնաքաշը իտալացիները կ'անուանեն դդմաճ ({{lang-it|pasta}}): Դդմաճ բառը այսօր կը կիրարկուի ոչ միայն իտալերէնով, այլ նաեւ այլ լեզուներով: Դդմաճներու նշանաւոր տեսակներ են՝ ''Spaghetti Napoli'' , որ կը մատուցուի լոլիկի համեմունքով, ''Spaghetti Aglio e Olio'', որ կը մատուցուի ձիթապտուղի տաք ձէթով եւ անոր մէջ տապկուած սխտորով: *'''Փիցցա'''՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին ծանօթ ճաշատեսակ մը: Փիցցան Իտալիոյ մէջ կը սկսի «թագաւորել» Բ. համաշխարհային պատերազմէն ետք, երբ ամերիկացի զինուորներ ամերիկեան նաւերով կը մօտենան իտալական ափերուն։ Հետպատերազմեան շրջանին Փիցցան տօնական ճաշի բնոյթ կը ստանայ Իտալիոյ մէջ։ «Ուրախ» ու «անհոգ» ճաշ մը, որ մեծ աշխատանք ու բաղադրատոմսի համար յիշողութիւն չի պահանջեր<ref>[https://www.vnews.am/culture/italakan-erjankutyan-ham/Փիցցան Իտալիոյ մէջ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Փիցցան կը պատրաստուի հետեւեալ ձեւով՝ կլոր խմորի վրայ կը քսեն ձէթ, լոլիկի խիւս, վրան կ'աւելցնեն պանիր, միս, երշիկ, ձիթապտուղ, լոլիկ, պղպեղ եւ այլն: Իտալիոյ իւրաքանչիւր քաղաք ունի փիցցայի իր աւանդական տեսակը: Անոնց շարքին մէջ կարելի է առանձնացնել «Մարկարիթան», որուն արտաքին տեսքը կը նմանի Իտալիոյ դրօշին: Այսպէս, մոցարելլա պանիրը ունի ճերմակ գոյն, լոլիկի թացանը՝ կարմիր, իսկ ռեհանը՝ կանաչ: Փիցցային հայրենիքը կը համարուի իտալիոյ [[Նափոլի]] քաղաքը, ուր Իտալիոյ թագուհի Մարկարիթային հրամցուցած են տարբեր ուտելիքներով հարուստ տափակ հաց մը<ref>[https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%BB%D5%BF%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%AD%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%81?action=submit&veswitched=1 Փիցցայի հայրենիքը]</ref>։ *'''Մորթատելա''', [[Փոլոնիա]]յի մէջ պատրաստուող խաշած նրբերշիկ մըն է։ Քաղաքէն դուրս յաճախ կը կոչուի Փոլոնիայի երշիկ։ Մորթատելան կը պատրաստուի խոզի մանր միսով եւ խոզի իւղով։ Խոզի միսը յաճախ կը փոխարինեն միսի տարբեր տեսակներու հետ, օրինակ՝ կովու, հորթի եւ ձիու։ Արտադրութեան համար իբրեւ համեմունք կ'օգտագործուի սխտոր, պղպեղ, գինի եւ գետնանուշ։ *'''Ռիզոթթօ'''՝ բրինձէ պատրաստուած ճաշատեսակ մը, որ կ'եփեն արգանակի մէջ: Ռիզոթթոյի նշանաւոր տեսակներն են ''Risotto alla milanese'', որուն մէջ կ'աւելցնեն նաեւ սոխ: Ռիզոթթօն միայն բրինձը չէ, այլեւ անոր մէջի բանջարեղէնը: * '''Լազանիա'''՝ շերտաւոր մատնաքաշ պանիրով, * '''Ռավիոլլի''' (միսով ծալլիկ) եւ '''թորթելլինի''' (պանիրով կամ միսով ծալլիկ), * '''Մինեսթրոնէ՝''' բանջարեղէնով ապուր, * '''Փանչեթա'''՝ խոզի կրծքամիս պանիրով, * '''Ֆրիտաթա'''՝ բանջարեղէնով ձուածեղ, * '''Պրուսքեթա'''` իտալական աւանդական չոր հաց: [[պատկեր:Italian ice cream.jpg|thumb|right|200px|Իտալական [[պաղպաղակ]]]] ; Անուշեղէններ * Թիրամիսու եւ Սաբայոմ, * Փաննա Գոթթա ({{lang-it|Panna cotta}})՝ իտալական ամէնէն նշանաւոր անուշեղէններէն մէկը, * Իտալական պաղպաղակ: ; Խմիչքներ *Իտալական գինի եւ ուժեղ ոգելից ըմպելիներ, *Բնական պալսամիք քացախ, որ կ'արտադրուի բնական ձեւով: Հում մաճառը մարմանդ կրակի վրայ կ'եռացնեն, ապա կը ձգեն փայտէ տակառներու մէջ: Երեք տարի ետք, սակայն լաւ պալսամիք քացախը հասուննալու համար կը պահանջէ նուազագոյնը 12 տարի, իսկ 30 կամ նոյնիսկ 50 տարի ետք անիկա աւելի լաւ կը դառնայ: *Սուրճ (Քափուչինօ, էսփրեսօ): Իտալացիներուն սիրելի ըմպելիքը սուրճն է. սրճեփը հռոմէացիներուն բացայայտումն է: Իտալացիները իրենց օրը կը սկսին գաւաթ մը Քափուչինոյով, որուն անունը կու գայ իր կաղնանման շագանակագոյնէն: Օրուան ընթացքին անոնք կը խմեն քիչ մը աւելի թունդ էսփրեսօ շաքարի մեծ քանակութեամբ<ref>{{Cite web |url=https://bonduelle.am/hodvats/italakan-khohanots |title=Իտալացիներուն սիրելի ըմպելիքը |accessdate=2021-03-07 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411100144/https://bonduelle.am/hodvats/italakan-khohanots |dead-url=yes |archivedate=2021-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411100144/https://bonduelle.am/hodvats/italakan-khohanots |deadurl=yes }}</ref>: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Cappuccino PeB.jpg|Քափուչինօ Պատկեր:Pizzeria Bella Italia (Crépieux-la-Pape) - Penne all'arrabbiata (2) (février 2020).jpg|«Փասթա Ալարապիաթա» Պատկեր:Meat sandwich.jpg Պատկեր:(Pasta) by David Adam Kess (pic.2).jpg|Փասթա Պատկեր:Lasagna bolognese.jpg|Լազանիա Պատկեր:Trofie al pesto .jpg|Փեսթօ թացանով Պատկեր:Ravioli di Faraona.JPG|Ռավիոլլի Պատկեր:Risotto saffron and pistachio nuts (32645475042).jpg|Ռիզոթթօ Պատկեր:Milanesa.jpg|«Քոթլեթա Ա Լա Միլանեզ» Պատկեր:Porchetta in Macerata, Marche.jpg|«Փորշեթա» Պատկեր:Farmer's sousse.jpg|«Քարփաչիօ տի Մանզօ» Պատկեր:ZuppaDiPesce.png|Ձկան ապուր Պատկեր:Sarde a beccafico.jpg|Սարտին Պատկեր:Amiata2009Mauro036.jpg|Ծովային պտուղներով աղցան Պատկեր:Parmesan Cheese Parmigiano-Reggiano.jpg|Փարմեզան պանիր Պատկեր:Gorgonzola 3.jpg|Կորկոնզոլա Պատկեր:Burrata-spoon-dish.jpg|Պուրրաթա Պատկեր:Pecorino romano cheese.jpg|Փեքորինօ Ռոմանօ Պատկեր:Mozzarella di bufala3.jpg|Գիւղական Մոցարելլա Պատկեր:La ricotta.JPG|Ռիքոթա Պատկեր:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|Թիրամիսու Պատկեր:Ice Cream dessert 01.jpg|Պաղպաղակ Պատկեր:Panna cotta 1 (fcm).JPG|Փաննա Գոթթա Պատկեր:Neapolitan rum baba.jpg|Պապա Պատկեր:Italian espresso by me.jpg|Էսպրեսսո </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * Capatti, Alberto and Montanari, Massimo. ''Italian Cuisine: a Cultural History''. New York: Columbia University Press, 2003. ISBN 0-231-12232-2. * Anna Del Conte ''The Concise Gastronomy of Italy''. USA: Barnes and Noble Books, 2004. ISBN 1-86205-662-5. * Dickie, John, ''Delizia! The Epic History of Italians and Their Food'' (New York, 2008). * Evans, Matthew; Cossi, Gabriella; D'Onghia, Peter, ''World Food Italy''. CA: Lonely Planet Publications Pty Ltd, 2000. ISBN 1-86450-022-0. * Faccioli, Emilio. ''L'Arte della Cucina in Italia''. Milano: Einaudi, 1987 (in Italian). * Marcella Hazan, ''Essentials of Classic Italian Cooking'', Alfred A. Knopf (October 27, 1992), hardcover, 704 pages, ISBN 978-0394584041. * Koplan, Steven; Smith, Brian H.; Weiss, Michael A.; ''Exploring Wine'', New York: Van Nostrand Reinhold, 1996. ISBN 0-471-35295-0. * Piras, Claudia and Medagliani, Eugenio. ''Culinaria Italy''. Cologne: Könemann Verlagsgesellschaft mbh, 2000. ISBN 3-8290-2901-2. * Gillian Riley (2007). ''The Oxford Companion to Italian Food''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860617-8. * {{cite book |title=La Cucina: The Regional Cooking of Italy |url=https://archive.org/details/isbn_9780847831470 |others=Trans. Jay Hyams |author=The Italian Academy of Cuisine (Accademia Italiana della Cucina) |year=2009 |publisher=Rizzoli |location=New York |isbn=978-0-8478-3147-0 |oclc=303040489 }} The longest and most extensive Italian cookbook with over 2000 recipes, including background information regarding each recipe. * Thoms, Ulrike: [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011051250 ''From Migrant Food to Lifestyle Cooking: The Career of Italian Cuisine in Europe''], European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011, retrieved: 22 June 2011. [[Ստորոգութիւն:Խոհանոց]] 4zkeklislvqsjkdlkw826qafulkcsb0 0 3389 253964 250195 2026-08-29T00:08:41Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253964 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:CourtGavel.JPG|250px|աջից|Իրաւագիտական փիլիսոփաները հարց կու տան միշտ, թէ «ի՞նչ է իրաւունքը» եւ «ի՞նչ պէտք է ըլլայ իրաւունքը»:<ref>Brooks, "Review of Dworkin and His Critics with Replies by Dworkin", ''Modern Law Review'', vol. 69 no. 6</ref>]] '''Իրաւաբանութիւն''', իրաւունքի մասին գիտութիւնը <ref>H. Rackham, trans., ''Nicomachean Ethics'', Loeb Classical Library; J. A. K. Thomson, trans. (revised by Hugh Tedennick), ''Nicomachean Ethics'', Penguin Classics.</ref>: Իրաւաբանները կը զբաղին իրաւունքի բնոյթի եւ զարգացման համակարգուած պարզաբանմամբ, կը բացայայտեն այն սկզբունքները, որոնց վրայ հիմնուած է կամ պէտք է հիմնուած ըլլայ իրաւունքը, ներառեալ՝ անոր կապը այլ հաստատութիւններու եւ գործելակերպերու, օրինակ` բարոյականութեան հետ, ինչպէս նաեւ կը բացայայտեն անոր ներքին գործելակերպը<ref>{{cite book|last=Garner|first=Bryan A.|title=Black's law dictionary|url=https://archive.org/details/blacksl_xxx_2009_00_5869|year=2009|publisher=West|location=Saint Paul, Minnesota, USA|isbn=0314199497|pages=Jurisprudence entry|edition=9th}}</ref>: «Իրաւունքը» կրնայ ըլլալ գործող եւ բնական (այստեղէն է «բնական իրաւագիտութիւն» կարեւոր աւանդոյթը) կամ նոյնիսկ ներկայացուած որպէս կարգաւորիչ օրէնսգիրք, որ պաշտօնական իրաւական համակարգի բաղկացուցիչ մասը չէ: Կրնայ թուիլ, թէ այս խնդիրներու վերացական բնոյթը կը հեռացնէ իրաւաբանութիւնը իրաւունքի բովանդակութենէն, սակայն սկզբունքները, որոնք իրաւաբանութիւնը կ'ուսումնասիրեն կամ կը նկարագրեն, կը կազմեն (կրնան կազմել) իրաւաբաններու գործելակերպի բաղկացուցիչ մասը կամ կը կիրառեն (կրնան կիրարկել) [[իրաւական համակարգ]]ի շրջանակներուն մէջ: Հետեւաբար, իրաւունքի եւ իրաւագիտութեան կապը կը նմանի [[Քաղաքականութիւն|քաղաքականութեան]] եւ [[Քաղաքագիտութիւն|քաղաքագիտութեան]] կապին<ref name="Govekar">Dr Ketan Govekar. ''Comparison of Historical School with Analytical School of Jurisprudence.'' Kare College of Law. http://www.grkarelawlibrary.yolasite.com/resources/LLM-LT-1-KG.pdf (retrieved May 7, 2016)</ref>: == Կամքը Իրաւաբանութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը կ'իշխէ այն [[տեսութիւն|տեսութեան]], ըստ որու անհատական կամքը [[քաղաքացիական իրաւունք]]ի սկզբնաղբիւրն է: Կամքը անհրաժեշտ տարրն է որեւէ [[իրաւաբանական գործարք]]ի, որ ինքնին կամքի դրսեւորում է եւ կը յանգեցնէ իրաւաբանական այնպիսի հետեւանքներու, ինչպիսին ցանկացած են կողմերը եւ միայն այն պատճառով, որ անոնք այդ կամեցեր են: Ուստի անվաւեր կը համարուի այն գործարքը, որ իրականացուած է խաբէութեամբ կամ սխալմունքով, քանի որ այդպիսի գործարքը չի հանդիսանար մասնակիցներու իրական, գիտակցուած կամքի դրսեւորում: [[Քրէական իրաւունք]]ի ոլորտին մէջ կամքը կ'ընդգրկէ գործունէութեան դրդապատճառները, գործիչի նպատակները եւ կատարուած գործողութիւններէն անհրաժեշտաբար կամ պատահաբար բխող հետեւանքներու կանխատեսումը: == Ստուգաբանութիւն եւ եզրութաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Jurisprudence|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jurisprudence&oldid=1347775659|date=2026-04-08|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref> == Անգլերէն բառը յառաջացած է լատիներէն ''iurisprudentia'' եզրոյթէն։ ''Iuris''-ը ''ius'' (իրաւունք/օրէնք) բառի սեռական հոլովն է, իսկ ''prudentia'' կը նշանակէ խոհեմութիւն (նաեւ՝ հայեցողութիւն, հեռատեսութիւն, նախախնամութիւն, զգուշաւորութիւն)։ Այն կը վերաբերի լաւ դատողութեան, առողջ դատողութեան եւ զգուշաւորութեան կիրարկման՝ յատկապէս գործնական հարցերու վարման մէջ։ Բառը առաջին անգամ գրաւոր անգլերէնի մէջ յայտնուած է 1628-ին, այն ժամանակ, երբ «խոհեմութիւն» (''prudence'') բառը կը նշանակէր որեւէ նիւթի շուրջ գիտելիք կամ հմտութիւն։ Հնարաւոր է, որ այն անգլերէնի անցած է ֆրանսերէն ''jurisprudence'' բառի միջոցաւ, որ աւելի կանուխ յայտնուած էր<ref>{{Citation|title=Economic Jurisprudence|url=http://link.springer.com/10.1007/978-90-481-8960-1_5|publisher=Springer Netherlands|date=2011|accessdate=2026-04-14|isbn=978-90-481-8959-5|pages=181–211|doi=10.1007/978-90-481-8960-1_5. isbn 9789048189601.|language=en|first=Gerald J.|last=Postema}}</ref>։ == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Jurisprudence|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jurisprudence&oldid=1347775659|date=2026-04-08|accessdate=2026-04-14|language=en}}</ref> == Հին իրաւագիտութիւնը կը սկսի Հնդկաստանի տարբեր «Dharmaśāstra» բնագիրներով։ Ապասթամպայի (Āpastaṃba) եւ Պոտհայանայի (Baudhāyana) «Dharmasutras»-ները ասոր օրինակներն են։ Հին Չինաստանի մէջ Դաոյականները, Կոնֆուցիոսականները եւ Օրինապաշտները (Legalists) բոլորն ալ ունէին իրաւագիտութեան մրցակից տեսութիւններ։ Հին Հռոմի մէջ իրաւագիտութիւնը սկիզբ առած է ''periti''-ներով՝ ''jus mos maiorum''-ի (աւանդական իրաւունք) փորձագէտներով, որոնք բանաւոր օրէնքներու եւ սովորոյթներու համակարգի գիտակներն էին։ Պրետորները (Praetors) հաստատեցին գործող օրէնսդրական մարմին մը՝ դատելով, թէ արդեօք առանձին գործերը ենթակա՞ են հետապնդման ըստ ''edicta''-ի (հետապնդելի զանցանքներու տարեկան յայտարարագիր), թէ՞ արտակարգ իրավիճակներու մէջ՝ ''edicta''-ին կատարուած յաւելումներու հիման վրայ։ Այնուհետեւ ''iudex''-ը (սկզբնապէս պետական պաշտօնեայ, իսկ աւելի ուշ՝ մասնաւոր անձ, որ կը նշանակուէր որոշակի դատական գործ քննելու համար) կը սահմանէր լուծումը՝ ըստ գործի տուեալներուն։ ''Iudex''-ի վճիռները պէտք է ըլլային աւանդական սովորոյթներու պարզ մեկնաբանութիւններ, սակայն՝ բացի իւրաքանչիւր գործի պարագային կիրառելի սովորոյթները նկատի առնելէն՝ շուտով զարգացաւ աւելի արդարացի մեկնաբանութիւն մը, որ ներդաշնակօրէն կը յարմարեցնէր օրէնքը նոր ընկերային պահանջներուն։ Այդպիսով, օրէնքը կը փոփոխուէր՝ արտացոլելով զարգացող ''institutiones''-ը (իրաւական հասկացութիւններ), միաժամանակ մնալով աւանդական ձեւաչափի մէջ։ Ք.Ա. 3-րդ դարուն պրետորները փոխարինուեցան աշխարհիկ ''prudentes''-ներու մարմինով։ Այս մարմնին անդամակցիլը պայմանաւորուած էր իրաւասութեան կամ փորձառութեան ապացուցմամբ։ Հռոմէական կայսրութեան օրով ստեղծուեցան իրաւաբանական դպրոցներ, եւ իրաւաբանական գործունէութիւնը դարձաւ աւելի ակադեմական։ Վաղ Հռոմէական կայսրութենէն մինչեւ 3-րդ դար, գիտնականներու խումբերու կողմէ, ներառեալ Պրոկուլեաններն ու Սապինեանները, ստեղծուեցաւ համապատասխան գրականութիւն։ Այս ուսումնասիրութիւններու գիտական բնոյթը աննախադէպ էր հին ժամանակներու համար։ 3-րդ դարէն ետք ''juris prudentia''-ն դարձաւ աւելի բիւրոկրատական (գրասենեակային) գործունէութիւն՝ քիչ թիւով նշանաւոր հեղինակներով։ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան ժամանակ էր (5-րդ դար), որ իրաւական ուսումնասիրութիւնները դարձեալ խորութեամբ ձեռնարկուեցան, եւ հենց այս մշակութային շարժումէն ծնաւ Յուստինիանոսի «Corpus Juris Civilis»-ը։ Ժամանակակից իրաւագիտութիւնը սկիզբ առած է 18-րդ դարուն եւ հիմնուած էր բնական իրաւունքի, քաղաքացիական իրաւունքի եւ ժողովուրդներու իրաւունքի հիմնարար սկզբունքներուն վրայ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն]] 63qilihfq1fep79szl9w8fbf6dq2c8n 0 3417 253858 219166 2026-08-28T23:01:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253858 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Klagemauer.JPG|մինի|Արեւմտեան Պատի համայնապատկերը [[Ժայռի Գմբէթ]]ով (ձախ կողմը) եւ [[Ալ-Աքսա մզկիթ]]ով (աջ կողմը)|597x597փքս]] '''Արեւմտեան պատ''', Լացի պատ կամ Ա-Կոթըլ ({{lang-he|‏הַכֹּתֶל הַמַעֲרָבִי‏‎‎‎, հա-Կոթըլ հա-Մաարաուի, [[Աշկենազներ|Աշկենազական]] արտասանութիւնը` Քոսել }}), [[Երուսաղէմ]]ի հին քաղաքի պատի մաս (485 մ երկարութեամբ), որ պահպանուած է ք.ա. 70 թուականին [[Հրեական պատերազմ (66-73)|հռոմէացիներու կողմէ Երկրորդ Տաճարի կործանումէն ետք]]։ Ան կը համարուի [[Յուդայականութիւն|յուդայականութեան]] խոշորագոյն սրբավայր։ Երկար դարեր շարունակ համարուած է բազմաթիւ [[հրեաներ]]ու յոյսի եւ հաւատքի խորհրդանիշ, անոնց ուխտագնացութիւններու աղօթավայրը։ Ամէնավաղ աղբիւրը, որ հրեաներուն կը կապէ Լացի պատին հետ, կը թուագրուի 4-րդ դարուն։ 20-րդ դարին [[Սիոնիզմ|Սիոնիզմի շարժման]] հետ մէկտեղ պատը դարձաւ հրեական համայնքի եւ մահմետական արաբներու կրօնական առաջնորդներու միջեւ առաջացած վէճերու պատճառներէն մէկը։ ==Անուան ծագումնաբանութիւն == [[File:Western Wall.ogv|thumb |Լացի Պատ]] Հրեական հին աղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի «Տաճարի արեւմտեան պատի մասին», սակայն պարզ չէ, այդ գրուածքներուն մէջ կը խօսուի տաճարի բուն պատի, թէ զայն շրջապատող պատի հատուածի մասին։ «''Արեւմտեան պատ''» եզրոյթի մասին վկայող հրեական ամէնահին յիշատակումը ակնյայտօրէն կը վերաբերի պատին, որ մենք կը տեսնենք այսօր եւ կը թուագրուի 11-րդ դարուն։ «Լացի պատ» անուանումը արաբերէն ''el-Mabka (المبكى)'' բառի թարգմանութիւնն է, երբեմն «Հառաչանքի վայր»` պատի արաբական աւանդական անուանումը<ref>http://freecontent.abc-clio.com/ContentPages/ContentPage.aspx</ref><ref>Becher Mordechai. The Land of Israel // Gateway to Judaism</ref>: Այդ սահմանումը կը ծագի հրեաներու այդ վայրը գալու եւ տաճարի կործանումը սգալու աւանդոյթէն: {{քաղվածք|Լացի պատը՝ Լեռան պատի միակ հատուածն է, որ պահպանուած է մինչեւ մեր օրերը: [[Միտրաշ]]ի մէջ, որ գրուած է 2000 տարի առաջ կ'ըսուի, որ Արարիչը երդում տուաւ, որ պատի այս մասը պիտի չի կործանուի: Իրականութեան մէջ պատը չի համարուիր յուդայականութեան սրբավայր: Հրեաներու սրբավայրը այդ Տաճարն է, որ կառուցուած է Լեռան վրայ: Այն հրեաներուն համար, որոնք կ'ապրէին Տաճարի կործանումէն ետք, այդ պատի նշանակութիւնը այդ է, որ ան միակն է, որ մնացած է Տաճարէն: Սակայն Միտրաշի մէջ (Պեմիտպար Ռապպա 11, 2) կ'ըսէ, որ այդ պատէն երբեք չի հեռանար Շխինան (Աստուածային ներկայութիւնը): Եբրայերէնով ան չ'անուանուիր «Լացի պատ»: Անոր անուանումը «Քոթել Մաարաուի» է, որ թարգմանաբար կը նշանակէ «Արեւմտեան պատ»: Այդպէս նաեւ յաճախ անգլերէնի մէջ կ'անուանեն The Western Wall: Այդպէս կ'անուանէն, քանի որ արեւմտեան պատի այդ հատուածը կը շրջապատէ Տաճարի Լեռը: Արաբները տեսնելով, որ հրեաները կու գան պատի մօտ աղօթելու Բարձրեալին եւ սգալու Տաճարի կործանումը, անուանեցին զայն «Լացի պատ»: Այստեղէն սկսաւ անոր անուանումը նաեւ շարք մը այլ լեզուներու մէջ, օրինակ անգլերէն` (The Wailing Wall) եւ ռուսերէն (Стена Плача)<ref>http://toldot.ru/urava/ask/urava_6168.html</ref>:|}} «Լացի պատ» անուանումը եւ այդպիսի անուանումներ, ինչպէս «լացի տեղը», պարբերաբար կը յայտնուին անգլիական գրականութեան մէջ 19-րդ դարու ընթացքին<ref>«Լացի Պատ» անուանումը կը յայտնուի J.J. Reynolds մօտ, Jewish Advocate for the Young (1859) աշխատութեան մէջ: H. Bonar, Days and Nights in the East (1866) և J.R. Macduff, Memories of Olivet (1868) և շատ այլ ուշ աշխատություններու մէջ:</ref><ref>Barclay James Turner. Modern Jerusalem // City of the Great King. — Challen, 1858 թուական — էջ 493:</ref><ref>Warner Charles Dudley. Jerusalem // In the Levant. — Houghton, 1878 — էջ 45:</ref>: Ֆրանսերէնի մէջ օգտագործուած է ''Mur des Lamentations'' անուանումը, գերմաներէնի մէջ` ''Klagemauer'': == Պատմութիւն == === Կառուցում (ք.ա. 19 թուական) === [[Թանախ]]ի համաձայն [[Սողոմոնի Տաճար]]ը կառուցուած է ք.ա. 10-րդ դարուն եւ կործանուած է բաբելոնացիներու կողմէ ք.ա. 586 թուականին, իսկ երկրորդ տաճարի շինարարութիւնը աւարտած եւ օծուած է ք.ա. 516 թուականին։ Մօտաւորապէս ք.ա. 19 թուականին [[Հերովդէս I Մեծ|Հերովդէս Մեծ]]ը (ք.ա. 37-4 թուականներուն) սկսած է Լեռան ընդարձակման լայնամաշտաբ ծրագիրին։ Տաճարի չափերը մեծցնելու համար ան արհեստական ճանապարհով մեծցուցած է փոքրիկ կեղծ-բնական սարահարթը, որուն վրայ կառուցուած էին առաջին եւ երկրորդ տաճարները, լեռան չափերը ընդարձակելով եւ տալով ներկայիս տեսքը։ Այդ հասցուց ցանկապատուած տարածքի ընդարձակման՝ այդ հարթավայրի երկայնքով կ'անցնէր հիմնական պատը, որ կը պահէր հողաթումբը եւ որ լեցուած էր Լեռան մակերեսը ընդարձակելու համար։ Մերօրեայ արեւմտեան պատը կը համարուի այդ նեցուկ պատի մասը։ [[2011]] թուականինհրեայ հնէաբանները յայտարարեցին հռոմէական դրամներու յայտնաբերման մասին, որոնք հատուած էին Հերովդէսի մահէն շատ աւելի ուշ, պատի հարաւային մասի զանգուածային հիմքի ծիսական աւազանին մէջ, որ յաջորդած է լեռան նորացուած համալիրի կառուցման ժամանակ եւ լրացուած է, որպէսզի ապահովէ նոր պատերու հիմքը<ref>http://www.msnbc.msn.com/id/45419597/ns/technology_and_science-science/t/coin-discovery-sheds-new-light-sacred-jerusalem-site/</ref>: Այդ ցոյց կու տայ, որ Հերովդէսը չէ կառուցած ամբողջ պատը եւ որ անոր մահուան ժամանակ շինարարութիւնը նոյնիսկ աւարտին չէր հասած։ Այդ գտածոները կը հաստատեն պատմաբան [[Յովսէփոս Փլավիոս|Յովսէփոս Փլավիոսի]] նկարագրութիւնը, որուն համաձայն շինարարական աշխատանքները աւարտած էին միայն Հերովդէսի ծոռան՝ [[Ագրիպպա 2-րդ]] թագաւորի կառավարման տարիներուն<ref>http://www.antiquities.org.il/about_eng.aspx?Modul_id=14</ref>: Համաձայն համընդանուր կարծիքին, Հերովդէս Մեծի կողմէ կառուցուած է պատի կէսէն աւելին, որ թուագրուած է երկրորդ տաճարի ժամանակաշրջանին, ներառեալ անոր 17 շերտերը, որոնք կը գտնուին ներկայիս մակերեսի ստորին մակարդակին։ Հերովդէսի տաճարը կործանուած է [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] կողմէ Երուսաղէմի հետ միասին ք.ա. 70 թուականին՝ առաջին հրեական պատերազմի ժամանակ։ === Հռոմէական կայսրութիւն եւ քրիստոնէութեան առաջացում (100-500 թուական) === Ք.ե. 1-ին դարերու ընթացքին` հռոմէացիներու կողմէ 135 թուականին Պար-Քոհպայի ապստամբութեան ճնշումէն ետք, կայսերական հրովարտակի համաձայն հրեաներուն արգիլուեցաւ ապրիլ Երուսաղէմի մէջ։ Կան որոշ ապացոյցներ այն մասին, որ 2-րդ եւ 3-րդ դարերուն<ref name="a">{{Cite book|title=Understanding Jewish Theology|url=https://archive.org/details/understandingjew0000unse|last=Neusner|first=Jacob|year=2001|isbn=1-58684-090-8|location=Global Academic Publishing|pages=g. 79|chapter=Judaism and the Land of Israel|quote=}}</ref> հռոմէական կայսրերը անոնց կը թոյլատրէին այցելել քաղաքը՝ [[Ձիթենեաց լեռ]]ան վրայ ժամերգութիւն կատարելու համար, իսկ երբեմն նաեւ տաճարի լեռան վրայ։ Երբ [[Կոստանդիանոս Ա Մեծ|Կոստանդիանոս 1]]-ի ժամանակ կայսրութիւնը դարձաւ քրիստոնէական, անոնք իրաւունք ստացան մտնել քաղաք միայն տարին մէկ անգամ Տիշա Բ. Ավ-ի ժամանակ, որպէսզի պատի մօտ զգան տաճարին կորուստը եւ դառնօրէն ողբան իրենց ազգի ճակատագիրը<ref>Harman Graham. The Holiness of the “Holy Land” // A History of Palestine.</ref>: 333 թուականի գրութիւնը թոյլ կու տայ ենթադրել, որ հնարաւոր է այդ տեղի ունեցած է [[Մորիայի լեռ]]ան մոտ «որուն մօտ ամէն տարի կու գան հրեաները անուշահոտ իւղերով կ'օծեն զայն, կը զգան, կը պատռտեն իրենց զգեստերը եւ այդպէս կը հեռանան»: Մեզի հասած են նկարագրութիւններ, ներառեալ Հայր Գրիգոր Նազիազանցիի եւ Հիերոնիմոսի մեկնաբանութիւնները Սոֆանիային, գրուած՝ 392 թուականին։ 4-րդ դարու քրիստոնէական աղբիւրները կը նշեն, որ հրեաները կը բախէին մեծ դժուարութիւններու, արեւմտեան պատի մօտ աղօթելու իրաւունքի գնման ժամանակ, թէկուզ եւ Իններորդ Ավի օրը<ref name="a"/>: Ք.ա. 425 թուականին Գալիլիայի հրեաները նամակ գրեցին կայսրուհի Էլիա Եւդոկիային թոյլտուութիւն խնդրելով աղօթելու տաճարին մօտ։ Թոյլտուութիւնը տրուեցաւ եւ անոնց պաշտօնապէս թոյլ տրուեցաւ նորէն բնակիլ Երուսաղէմի մէջ<ref>Gold Dore. The Fight for Jerusalem. — Regnery, 2007 — էջ 56:</ref>: === Միջին դարեր (500-1500 թուականներ) === Պատը վերաշինուած է, քանի որ Հերովդէս Մեծի ժամանակ կառուցուած վարի շարքի շարուածքը ծածկուած են հողակոյտերով<ref>Horovitz Ahron. Jerusalem: Footsteps Through Time.</ref>: Յաջորդ չորս շերտերը աւելցուցին Ումայատները, 7-րդ դարուն։ [[Խաչակիրներու Արշաւանք (այլ կիրառումներ)|Խաչակիրներու արշաւանքներու]] ժամանակաշրջանէն առաջ այդտեղ [[սինակոկ]] կանգնած էր<ref name="a"/>: Հրեայ ուխտագնաց Իսահակ Ճելոն (1334) կը գրէ արաբական թագաւորի մասին, որ Պաղեստինը գրաւեց քրիստոնեաներէն։ Թագաւորը երդում ըրաւ, որ եթէ անոր յաջողուի գրաւել Երուսաղէմը, ան կը վերականգնէ տաճարի փլատակները։ Իր յաղթանակէն ետք ան սկսաւ փնտրել փլատակները, բայց անոնք թաքնուած էին աղբի կոյտի տակ։ Թագաւորին մօտեցաւ ծերունի մը եւ ըսաւ. «Ես կ'ըսեմ քեզի, թէ ուր է տաճարը, բայց ես կ'ուզեմ, որ դուն երդում ընես մեզի տալու արեւմտեան պատը»: Ատկէ ետք, երբ թագաւորը երդում տուաւ, անոր ցոյց տուին, թէ ուր է հողի տակ թաղուած փլատակները։ Թագաւորը հրամայեց մաքրել այդ տեղը եւ «կառուցեց հսկայական մզկիթ եւ տուաւ արեւմտեան պատը հրեաներուն, որոնք խոնարհեցան անոր աղօթելու համար»<ref name="a"/>: Երուսաղէմի պաշարումէն ետք, [[1193]] թուականին, Սալատին ալ - Աֆտալի որդին եւ յետնորդը պատին հարող տարածքը առանձնացուց բարեգործական ֆոնտի համար։ Ան անուանեց ի պատիւ ականաւոր միսթիք Ապու Մատիան Շուաիպայի եւ նուիրուեցաւ մարոքցի նորաբնակիչներուն, որոնք այնտեղ հաստատուեցան։ Տուները կառուցուած էին պատէն ընդամէնը չորս մեթր հեռաւորութեան վրայ<ref>Harman Graham. The Mufti and the Wailing Wall // A History of Palestine</ref>: Ռապպի Օպատիան Պերթինորոյէն, [[1488]] թուականին կը գրէ եւ կը պնդէ, որ «Արեւմտեան պատը, որուն մէկ մասը դեռեւս կանգուն է, կառուցուած է հսկայական, հաստ քարերէ, անոնք աւելի մեծ են, քան ես տեսած եմ [[Հռոմ]]ի եւ այլ երկիրներու հին շինութիւննրու մէջ»<ref>Yaakov Dovid Shulman. A Letter to My Father // Pathway to Jerusalem.</ref>: === Օսմանեան ժամանակաշրջան (1517-1917 թուականներ) === [[1517]] թուականին [[Սէլիմ I]]-ին ժամանակ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութիւն]]ը գրաւեց Երուսաղէմը [[Մամլուքներ]]էն, որոնք կը տիրէին հոն<nowiki/>[[1250]] թուականէն։ Օսմանեան թուրքերը կը ցուցաբերէին բարեացակամ վերաբերմունք հրեաներու նկատմամբ, սիրալիր ընդունելով հազարաւոր հրեաներ, որոնք արտաքսուած էին [[Սպանիա]]յէն [[Ֆերտինանտ 2-րդ Արագոնացի|Ֆերտինանտ 2-րդ Արագոնացիի]] եւ [[Իզապելլա 1-ին Քասթիլացի|Իզապելլա 1-ին Քասթիլացիի]] կողմէ։ [[Սուլթան Սուլէյման|Սուլթան Սուլէյման Փառայեղը]] հրամայեց ամբողջ քաղաքի շուրջ կառուցել հսկայական բերդապատ` այսօրուայ հին քաղաքի պատը։ Գոյութիւն ունին Սուլէյմանի կողմէ ձեռնարկած ջանքերու տարբեր նկարագրութիւններ, որպէսզի որոշեն տաճարի փլատակներու գտնուելու վայրը։ Ռապպի Էլիեզեր Նահման Փուախը (մօտաւորապէս 1540 թուական) կը հաղորդէ.- {{քաղվածք|Ինծի ըսած են, որ Սուլթան Սուլէյմանի օրօք տաճարի գտնուելու վայրը յայտնի էր եւ Սուլթանը կը զննէր Երուսաղէմի իւրաքանչիւր անկիւնը, ձգտելով գտնել զայն: Անգամ մը մարդը, որ պատասխանատու էր այդ աշխատանքի համար, յուսահատ՝ երկար, ապարդիւն որոնումներէն եւ հարցուփորձերէն, տեսաւ կին մը, որ իր գլխուն կը տանէր աղբի եւ թափոններու զամբիւղ: Ան հարցուց վերջինիս. «Ի՞նչ կը տանիս գլխուդ վրայ: Կինը պատասխանեց. «աղբ»: <poem>-Եւ ո՞ւր կը տանիս զայն: -Տեղ մը: -Ո՞ւր կ'ապրիս: -Բեթղեհէմի մէջ: -Իսկ Բեթղեհէմի եւ այդ տեղի միջեւ աղբակոյտ չկա՞յ: -Մեր աւանդոյթին համաձայն, երբ այստեղ փոքր աղբ մը բերի, բարի գործ ըրի:</poem> Պաշտօնեային հետաքրքրութիւնը գրգռեց եւ ան հրամայեց բազմաթիւ մարդոց, որ հաւաքեն աղբը այդտեղէն...եւ սրբատեղին բացուեցաւ: Երբ Սուլթանը գիտցաւ անոր մասին, ուրախացաւ եւ հրամայեց սրբել Սինանը եւ ցօղել այդ տեղը, իսկ արեւմտեան պատը ցօղել վարդաջուրով...»<ref name="Gonen Rivka. Contested Holiness">Gonen Rivka. Contested Holiness</ref>:|}} 16-րդ դարու երկրորդ կիսուն Սուլէյման Փառայեղը հրեաներուն իրաւունք տուաւ արեւմտեան պատին մօտ աղօթել եւ հրամայեց իր պալատական ճարտարապետ Միմար Սինանին կառուցել այդտեղ անոնց համար օրաթորիա<ref name="a"/><ref name="Gonen Rivka. Contested Holiness">Gonen Rivka. Contested Holiness</ref>: [[1625]] թուականին, գիտնական մը, որուն անունը չէ պահպանուած, առաջին անգամ կը յիշատակէր պատին մօտ կազմակերպուած աղօթքները։ Կետալիան Ռապպին Սեմիտիզին, որ ուղեւորուեցաւ Երուսաղէմ [[1699]] թուականին, կը գրէ, որ Օրենքի ձեռագիրները կը բերուէին պատի մօտ հասարակական յուզումներու եւ պատուհասներու դէպքին<ref name="a"/>: Հարիւրամեակներու հետ միասին պատին յարող տարածքը կառուցապատուեցաւ։ [[1840]] թուականի Մայիսին Իպրահիմ Պածայի կողմէ հրատարակուած հրամանով ան արգիլեց հրեաներուն պատին առջեւէն անցում կառուցել։ Ան նաեւ նախազգուշացուց զանոնք «ձայնի բարձրացման եւ իր գիրքերու ցուցադրութեան» համար։ Անոնց սակայն թոյլ տրուեցաւ «այցելութիւններ կատարել այնտեղ, ինչպէս նախկին ժամանակ»: Ռապպի Յովսէփ Շուարցը, որ կը գրէր 19-րդ դարու կէսերուն, կը նշէ. {{քաղվածք|Այդ պատին կ'այցելէին մեր բոլոր եղբայրները բոլոր տօնական օրերուն եւ հանդիսութիւններուն, եւ յաճախ անոր ստորոտին մեծ տարածութիւնը այնպէս կը խճողուէր, որ ոչ բոլորը կը կարողանային միաժամանակ խոնարհիլ այդտեղ: Մահմետականները ոչ մէկուն չեն խանգարէր այդ այցելութիւններուն, քանի որ մենք ունինք Կոստանդնուպոլսոյ Սուլթանի հին հրովարտակը այն մասին, որ մեր այցելութեան հնարաւորութիւնը պետք չէ խանգարուի, թէկուզ Բարձր Դուռը այս առաւելութեան համար կը ստանար յատուկ հարկ, որ սակայն կարեւոր չէ<ref>Schwarz Joseph. Moriah, The Temple Mount // Descriptive Geography and Brief Historical Sketch of Palestine. — Ֆիլատելֆիա. A. Hart, 1850:</ref>:|}} [[Պատկեր:Kotel engraving 1850.jpg|մինի|[[Փորագրութիւն]], [[1850]]|296x296փքս]] Օսմանեան ժամանակաշրջանին կը վերաբերին հետեւեալ` պատի տասնչորս շերտերու կառուցուածքը (Ումայատներէն յետոյ) (19-րդ դարի սկիզբները հողի երեսին մնացեր էր միայն հերովդէսեան շերտերիու վերի հինգ շարքերը)։ Անոնց յաւելումը կը վերագրուի (հաւանաբար սխալ է) սըր Մովսէս Մոնթեֆիորիին, որ իբրեւ թէ [[1886]] թուականին աւելցուցած է յաւելեալ շերտեր «ստուերի ստեղծման եւ անձրեւէն պաշտպանման համար, բոլոր անոնց համար, որ կու գան մեր տաճարին մօտ սուրբ մասունքերուն աղօթելու»<ref>Benjamin Buchholz, «A Wall Atop the Wailing Wall»</ref>: Ժամանակի ընթացքին այդտեղ հաւաքուող մարդոց թուաքանակը լարուածութիւն ստեղծեց հրեայ այցելուներու մօտ, որոնք կը ցանկանային աւելի հեշտ մուտք գործել եւ աւելի լայն տարածութիւն գրաւել տեղաբնիկներուն մէջ, որոնք կը բողոքէին աղմուկի համար։ 1830-ական թուականներու վերջերուն Շեմարիա Լուրիա անունով հարուստ հրեայ մը փորձեց Պատին մօտ տուն ձեռք բերել, սակայն չյաջողեցաւ<ref>Rossoff Dovid. The Era of Suffering: 1800–1840 // Where Heaven Touches Earth. — Երուսաղէմ. Guardian Press, 1998: — էջ 186:</ref>, ինչպէս եւ հրեայ իմաստուն Ապտուլլան Պոմպէէն, որ փորձեց գնել արեւմտեան պատը 1850-ական թուականներուն<ref>http://www.antiquities.org.il/article_eng.aspx?sec_id=17&sub_subj_id=468</ref>: [[Պատկեր:Koisel 1870.jpg|մինի|Արեւմտեան պատի լուսանկարը, 1870|386x386փքս]] [[1869]] թուականին Երուսաղէմի մէջ բնակութիւն հաստատեց Կիլել Մոշէ Կելպշտէյն Ռապպինը։ Ան մշակեց ծրագիր, ըստ որու կ'ենթադրուէր Պատին մօտ գտնուող քանի մը բակերու ձեռք բերելը, մտադրութիւն ունենալով հիմնել երեք սինակոկ՝ մէկական Սեֆարտներու, Հասիտներու եւ Փարիսեցիներու համար։ Ինչպէս նաեւ ան կը փորձէր վերականգնել «պատուոյ պահակախումբի» հին փորձը, որ համաձայն միշնայի՝ տեղադրուած էր Լեռան շուրջը։ Ան տուն վարձեց Պատին մօտ տղամարդոց, որ անոնք այնտեղ պահակութիւն ընեն, ինչպէս նաեւ այլ տարբեր դարպասներու մօտ լեռան շուրջ։ Սակայն այդ կարգը գոյատեւած է միայն կարճատեւ շրջան մը, միջոցներու անբաւարարութեան կամ արաբներու դիմադրութեան պատճառով։ [[1874]] թուականին Մորտեխայ Ռոսանենսը վճարեց Պատին յարող ճանապարհի կրկնակի սալարկման գումարը<ref>Encyclopaedia Judaica: Ra-Sam. — Macmillan Reference USA Կէտեր հրատարակչութեան հետ համագործակցութեամբ, 2007: — Էջ 422:</ref>: [[1877]] թուականին Երուսաղէմի մուֆթին ընդունեց հրեաներու առաջարկը՝ գնել Մարոքեան թաղամասը, սակայն հրեական համայնքի միջեւ տարաձայնութիւնները թոյլ չեն տար համաձայնութեան գոյացման<ref>Gilbert Martin. The 'Wailing Wall' Under Ottoman rule 1517–1917 // Jerusalem Illustrated History Atlas. — Լոնտոն. Անգլիացի հրեաներու ներկայացուցիչներուն պալատը, 1977: — Էջ 31</ref>: [[1887]] թուականին խոստմնալից փորձ կատարուեցաւ Ռոտշիլտի կողմէ, որ կը ծրագրէր գնել եւ քայքայել Մարոքեան թաղամասը «ի պատիւ հրեական ժողովուրդի եւ ի նշան անոր ձեռքբերումներուն»<ref>Rossoff Dovid. Beyond the Walls: 1870–1900 // Where Heaven Touches Earth</ref>: Գնման մասին առաջարկը քննարկուած եւ հաւանութեան արժանացած է Երուսաղէմի օսմանեան նահանգապետ Ռաուֆ փաշայի եւ Երուսաղէմի մուֆթի Մուհամմատ Թաղիր Հուսէյնի կողմէ։ Չնայած անոնցմէ ետք, երբ վերի քաղաքական եւ մահմետական իշխանութիւններու կողմէ թոյլտուութիւն տրուեցաւ ծրագիրի իրականացման համար, գործարքը «դրուեցաւ դարակին մէջ», այն բանէն ետք, երբ իշխանութիւնները պնդեցին, որ թաղամասի քանդումէն ետք այնտեղ պետք չէ իրականացուի ոչ մէկ կառոյց, որ կանխամտածուեր էր կառուցել. կարելի է միայն ծառեր տնկել տարածքի գեղեցկացման համար, որուն մէջ հրեաներուն չէր վստահուեր չէին անոր ամբողջական վերահսկողութիւնը։ Այդ կը նշանակէ, որ անոնք լիազորութիւններ չունէին արգիլելու որեւէ մէկուն, որ կ'ուզէր տարածքը օգտագործել, գումարած ջորիներու վրայ անցումը, որ կը խանգարէր աղօթողներու անդորրը։ Այլ հաղորդագրութիւնները ծրագիրի անյաջողութիւնը կը վերագրեն հրեաներու ներքին պառակտումներուն<ref>Stockman-Shomron Israel. Jerusalem in Islam: Faith and Politics // Israel, the Middle East and the Great Powers. — Transaction Publishers, 1984: — Էջ 43:</ref>: [[Պատկեր:Die Gartenlaube (1879) 297.jpg|մինի|Լացի պատը, Երուսաղէմի տաճարը փլատակներուն մէջ, E. Berninger, Die Gartenlaube 1879|300x300փքս]] [[1895]] թուականին հրեայ լեզուաբան եւ խմբագիր Խայիմ Խիրշենզօ Ռապպին ներգրաւուած էր Արեւմտեան պատի գնման անյաջող ծրագրին մէջ եւ կորսնցուցած՝ իր ամբողջ կարողութիւնը<ref>Lang, Yossef The Hirschensohn Family of Publishers in Jerusalem, 1882–1908</ref>: Անգամ Պաղեստինի հողերու զարգացման կազմակերպութեան փորձերը, հրեաներու համար ձեռք բերել արեւմտեան պատի մօտ տարածքներ, [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ|Առաջին աշխարհամարտի]] սկսման ժամանակ այդպէս ալ ապարդիւն մնացին։ Օսմանեան կայսրութեան Առաջին աշխարհամարտին մէջ ընդգրկուելէն ետք, յետագայ երկու ամիսներու ընթացքին Երուսաղէմի թրքական նահանգապետ Զաքէյ պէյը առաջարկեց հրեաներուն ծախել Մարոքեան թաղամասը, որ բաղկացած էր համարեայ 25 տուներէ, որպէսզի մեծցնեն իրենց աղօթավայրի տարածքը։ Ան պահանջեց 20.000 ֆոնտ, որ պէտք է ծախսուէր ինչպէս մահամետական ընտանիքներու վերաբնակեցման, այնպէս ալ պատին դիմաց հասարակական պարտէզի ստեղծման համար։ Սակայն քաղաքին մէջ ապրող հրեաները չկրցան հաւաքել պահանջուող գումարը։ Յարաբերութիւններու մէջ այդ տհաճ շրջադարձին դէմ դուրս եկաւ Խախամ պաշին, որ յաջողեցաւ հասնիլ արգելքի վերացման<ref>Gilbert Martin. War, 1914–1917 // Jerusalem in the Twentieth Century. — [[Լոնտոն]]: Chatto & Windus, 1996</ref>: [[1915]] թուականին հաղորդագրութիւն եկաւ այն մասին, որ թրքական բանակի հրամանատար [[Ճեմալ փաշա]]ն փակեց պատի մօտ այցելութիւնները, սանիտարական նկատառումներէ ելլելով<ref>https://books.google.am/books?id=s1ccAQAAMAAJ&redir_esc=y&hl=hy - 1915 - Էջ 638:</ref>: ==== Պատի մասին հրովարտակներ ==== {| class="wikitable" |- ! Տարեթիւ !! Ո՞ր կողմէն հրապարակուած է !! Բովանդակութիւն |- | Մոտ 1560 || [[Սուլէյման Փառայեղ]]|| Հրեաներու պատին մօտ աղօթելու իրաւունքի պաշտօնապէս ճանաչում<ref name="ISA">{{Cite news|url=http://www.time.com/time/2001/jerusalem/islam.html|title=Islam's Stake|last=Armstrong|first=Karen|date=2001 թուական ապրիլի 16|work=[[Time (magazine)|TIME]]|quote=В 16 веке оттоманский султан Сулейман Великолепный разрешил евреям сделать Западную Стену своим официальным святым местом и приказал своему придворному архитектору Синану построить для них там ораторий.|access-date=2016-08-23|archive-date=2010-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503133604/http://www.time.com/time/2001/jerusalem/islam.html|dead-url=yes}}</ref><ref name=GONEN>{{Cite book | last = Gonen | first = Rivka | title = Contested Holiness | url = https://archive.org/details/contestedholines00rivk | year = 2003 | location = [[KTAV հրատարակչություն]] | isbn = 0-88125-799-0 | pages = [https://archive.org/details/contestedholines00rivk/page/135 135]–137 | chapter = | quote = Возможно, что официальное признание права евреев молиться у Стены было оформлено уже во второй половине шестнадцатого века "фирманом" (официальным декретом), изданным Сулейманом Великолепным. Этот фирман мог быть связан с усилиями, прилагавшимися оттоманским правителем, чтобы приманить в Палестину евреев в качестве противовеса арабскому населению, бунтовавшему против новых правителей, бывших не арабами, а турками}}</ref> |- | 1840 || [[Իպրահիմ Փաշա]] || Հրեաներուն արգիլեցին անցք կառուցել դէպի պատը:<ref name="report1930">Löfgren, Eliel; Barde, Charles; Van Kempen, J. (1930 թուականի Դեկտեմբեր). [http://unispal.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/59a92104ed00dc468525625b00527fea?OpenDocument Report of the Commission appointed by His Majesty’s Government in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, with the approval of the Council of the League of Nations, to determine the rights and claims of Moslems and Jews in connection with the Western or Wailing Wall at Jerusalem] (UNISPAL doc A/7057-S/8427, 23 Փետրուար 1968)</ref>: |- | 1841* || Իպրահիմ փաշա || Միեւնոյն բովանդակութեամբ 1893 եւ 1909 թուականներու նման հրովարտակ<ref name="report1930"/> |- | 1889* || [[Ապտուլ Համիտ II|Ապտուլ Համիտ 2-րդ]] || Հրեաներու խոնարհման եւ ուխտագնացութեան վայրերու անվտանգութեան ապահովում, որոնք կը գտնուին գլխաւոր ռապպունութեան տարածքին մէջ, ինչպէս նաեւ անոնց ծիսակատարութիւններուն ժամանակ<ref name="report1930"/>: |- | 1893* || || Կը հաստատէ 1889 թուականի հրովարտակը<ref name="report1930"/>: |- | 1909* || || Կը հաստատէ 1889 թուականի հրովարտակը<ref name="report1930"/>: |- | 1911 || Լիուայի վարչական խորհուրդ || Հրեաներուն կ'արգիլուի պատի մօտ որոշ գործողութիւններ իրականացնել<ref name="report1930"/>: |- |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://chicherone.com/stena-placha/ Լացի պատ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323064750/http://chicherone.com/stena-placha/ |date=2016-03-23 }} * [http://world.lib.ru/editors/d/denis_p/stenaplachazapadnajastenawierusalime.shtml Լացի պատ՝ հետաքրքիր փաստեր եւ ուսումնասիրութիւններ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Արեւմտեան պատ}} * [[Երուսաղէմ]]ի լուսանկարներու Փորթալ — [http://www.jerusalemshots.com/cat_ru57.html Լացի պատ] * [http://air-tv.ru/load/country/othertv/ierusalim_stena_placha/83-1-0-792 Video-Webcam Լացի պատը ուղիղ եթերը (Mediaplayer)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208051324/http://air-tv.ru/load/country/othertv/ierusalim_stena_placha/83-1-0-792 |date=2010-12-08 }} * [http://www.thekotel.org/cameras.asp կայքէջ] * [http://www.pravmir.ru/article_2114.html Կհանդիպինք Լացի պատի մոտ… 2000 տարի անց, Սերկէյ Փութիլով, Յունիս 18 2007], [[Ուղղափառութիւն Եւ Խաղաղութիւն]] կայքէջին մէջ։ * [http://www.zman.com/news/2009/07/30/50969.html Ինչի մասին կը լեցնեն քարերը, 30.07.2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407145044/http://www.zman.com/news/2009/07/30/50969.html |date=2019-04-07 }} * [http://toldot.ru/tora/articles/articles_1236.html?template=83 Տաճարի արեւմտեան պատը՝ Քոտել Մաարաուի] [[Ստորոգութիւն:Իսրայել]] k4sumaf32g2m0hz7f91j7wdx2hrhnbn 0 3422 253971 247067 2026-08-29T00:14:28Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253971 wikitext text/x-wiki '''Լեարդը''' մարմնի կարեւոր օրկաններէն մէկն է։ Ան ամէնամեծ գեղձն է մարմնին մէջ եւ ունի մօտաւորապէս 1500-1750 կրամ ծանրութիւն։ Չափահասներուն մօտ անիկա մարմնի ծանրութեան 2.5 տոկոսը կը կազմէ։ Տղամարդոց լեարդը աւելի մեծ է քան կիներունը, իսկ մանուկներուն մօտ լեարդը աւելի մեծ կ'ըլլայ՝ անոնց մարմնի չափին համեմատ<ref name="cancer.ca">{{cite web |url=http://www.cancer.ca/en/cancer-information/cancer-type/liver/anatomy-and-physiology/?region=on |title=Anatomy and physiology of the liver - Canadian Cancer Society |publisher=Cancer.ca |accessdate=2015-06-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050318/http://www.cancer.ca/en/cancer-information/cancer-type/liver/anatomy-and-physiology/?region=on |dead-url=yes |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304050318/http://www.cancer.ca/en/cancer-information/cancer-type/liver/anatomy-and-physiology/?region=on |deadurl=yes }}</ref>: [[Պատկեր:Liver 04 Couinaud classification animation.gif|մինի|Լեարդը.]] [[Պատկեր:Leber Schaf.jpg|thumb|[[Ոչխար]]ի լեարդ]] == Յաւելեալ == Լեարդը ունի սրճագոյն-կարմիր գունաւորում։ Անիկա կակուղ է եւ առաձգական։ Կը գտնուի որովայնին վերի աջ կողմը, ստոծանիին (diaphragm) յատակը եւ կրծոսկրի (sternum) վարի բաժինին ետեւը ու պաշտպանուած է կրծքավանդակի կողոսկրներով<ref>{{cite book | last = Maton | first = Anthea |author2=Jean Hopkins |author3=Charles William McLaughlin |author4=Susan Johnson |author5=Maryanna Quon Warner |author6=David LaHart |author7=Jill D. Wright | title = Human Biology and Health | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | publisher = Prentice Hall | year = 1993 | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA | isbn = 0-13-981176-1 | oclc = 32308337}}</ref>: Կը նմանի 4 երեսներով բուրգի մը, որուն գագաթը ուղղուած է դէպի ձախ կողմ եւ յատակը դէպի աջ կողմ։ Գագաթը կը գտնուի ստոծանիին եւ ստամոքսին միջեւ։ Յառաջամասի, վերին եւ յետսամասի մակերեսները կը դպչին ստոծանիին։ [[Պատկեր:Anatomy of liver and gall bladder.png|[[Մարդ]]ն ու իր լեարդը|աջից|350px|thumb]] Լեարդի դիրքը կախեալ է ստոծանիի շարժումներէն, շնչառութեան կշռոյթէն, մարմնի դիրքէն, հորիզոնական-ոտքի կամ ուղղահայեաց-պառկած մարմնի վիճակէն, իր շուրջը գտնուող օրկաններու իրավիճակէն եւ ձեւէն, ինչպէս նաեւ ստամոքսի լեցուն կամ պարապ ըլլալէն։ Լեարդը կազմուած է չորս անհաւասար բլթակներէ (lobes): Երկու մեծ՝ աջ եւ ձախ բլթակներէ եւ երկու պզտիկ բլթակներէ, որոնք կը կոչուին quadate եւ quadrate բլթակներ։ Իւրաքանչիւր բլթակ կը ներկայացնէ հազարաւոր պզտիկ բլթակներու (lobules) ամբողջութիւն մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կազմուած է լեարդային բջիջներէ։ Իւրաքանչիւր բլթակ ունի իր ծորանը՝ մաղձուղին (bile duct): Այս ծորանները միանալով կը կազմեն լեարդի միացեալ մաղձուղին (common Hepatic duct), որ ունի 2.5 սմ. երկարութիւն։ Ան, կ'ուղղուի դէպի վար եւ կը միանայ լեղուցածորանին (cystic duct) հետ ու կը կազմէ մաղձածորանը (bile duct), որ իր կարգին զուգահեռաբար կը քալէ յետսաստամոքսային գեղձի (pancrease) ծորանին հետ։ Այս երկու ծորանները միանալէ ետք կը բացուին տասներկումատնեայ աղիքին (duodenum) մէջ։ Լեարդը հարուստ է [[արիւն]]ով: Ան կը պարունակէ մարմնի արեան 10 տոկոսը։ Ամէն վայրկեան լեարդէն դուրս կը մղուի մօտաւորապէս 1.5 լիթր արիւն։ Սաղմային կեանքի ընթացքին լեարդը ունի արիւնաշինութեան դերակատարութիւն։ Ծնունդէն ետք անոր հիմնական դերակատարութիւնն է՝ մասնակցիլ մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակութեան (metabolism) գործընթացին։ Լեարդի բջիջները ունին կարեւոր յատկութիւն մը։ Անոնք դիւրաւ կը վերանորոգուին, այսինքն՝ կ'աճին եւ կը բազմանան։ Այս մէկը կը տեսնուի, երբ լեարդը վիրաւորուի, հիւանդանայ, անկէ մաս մը վիրահատուի եւ կամ փոխպատուաստումի գործածուի։ Լեարդի մնացեալ առողջ մասը քանի մը ամիսներու ընթացքին կը վերագտնէ իր նախկին բնական չափը եւ ծաւալը։ Տեսնուած է, որ լեարդի 70 տոկոսի հատումով, մնացեալ լեարդի բաժինը բաւարար է բնական աշխատանքի համար<ref name=EMedicine1900159>{{EMedicine|article|1900159|Liver Anatomy}}</ref>: [[Պատկեր:Abdomal organs.svg|thumb|Մարդու հիմնական ներքին [[օրկան]]ները, տեսքը առջեւէն լեարդի.]] === Լեարդի Պարտականութիւնները === Լեարդը շարունակ կը գործէ եւ ունի շատ կարեւոր պարտականութիւններ։ Այս պարտականութիւններուն կարեւորագոյններն են՝ #կ'արտադրէ օրական 500-600 մլ. մաղձ (bile), որ կանաչ-դեղին հեղուկ մըն է, որ կը պարունակէ ջուր, մաղձային աղեր (bile salts), մաղձային ներկեր (bile pigments), քոլեսթերոլ, bilirubin եւ բնասպիտներ (proteins): Մաղձը հասնելով տասներկումատնեայ աղիք՝ կ'օժանդակէ մարսողութեան, մասնաւորապէս՝ կազմալուծելու համար ճարպերը<ref name="radiologyassistant.nl">{{cite web|url=http://www.radiologyassistant.nl/en/p4375bb8dc241d/anatomy-of-the-liver-segments.html |title=The Radiology Assistant : Anatomy of the liver segments |publisher=Radiologyassistant.nl |date=2006-05-07 |accessdate=2015-06-26}}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://www.imaios.com/en/e-Cases/Channels/Radiology/Radiological-classifications-commonly-used-on-medical-imaging/Hepatic-segments-Couinaud-classification |title=Hepatic segments (Couinaud classification) / Radiological classifications commonly used on medical imaging / Radiology / Channels / e-Cases / |publisher=IMAIOS.com |accessdate=2015-06-26 |archive-date=2015-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626105853/https://www.imaios.com/en/e-Cases/Channels/Radiology/Radiological-classifications-commonly-used-on-medical-imaging/Hepatic-segments-Couinaud-classification |dead-url=yes |archivedate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626105853/https://www.imaios.com/en/e-Cases/Channels/Radiology/Radiological-classifications-commonly-used-on-medical-imaging/Hepatic-segments-Couinaud-classification |deadurl=yes }}</ref>: #Մարսողութեան ընթացքին ածխաջրատներու (carbohydrates) եւ բնասպիտներու մարսողութեան արտադրութիւնները (end products) կը հասնին լեարդ։ Ածխաջրատ glucose-ը կը փոխուի glycogen-ի, որ կ'ամբարուի լեարդին մէջ, յետագային գործածուելու համար ըստ պահանջի{{sfn|Marieb|Hoehn|2012|p=939}}: #կ'արտադրէ զանազան տեսակի խմորիչներ (enzymes) եւ բնասպիտներ, որոնք մեծ դերակատարութիւն ունին մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակումի գործընթացին մէջ եւ արեան մակարդումին (clotting) համար<ref>{{cite journal |last1=Jelkmann |first1=Wolfgang |title=The role of the liver in the production of thrombopoietin compared with erythropoietin |journal=European Journal of Gastroenterology & Hepatology |volume=13 |issue=7 |pages=791–801 |year=2001 |pmid=11474308 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0954-691X&volume=13&issue=7&spage=791 |doi=10.1097/00042737-200107000-00006 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: #Կը հակակշռէ արեան ճարպի, բնասպիտի եւ ածխաջրատներու քանակը։ #կ'արտադրէ heparin-ը, որ հակամակարդիչ (anticoagulent) մըն է։ #Ան կը գործէ արեան կարմիր գնդիկներու ներկանիւթին (hemoglobin) վրայ։ #Կ'արտադրէ բնասպիտներու նախանիւթերը։ #Կը մաքրագործէ արիւնը կարգ մը մանրէներէ եւ նիւթերէ, օրինակ՝ ալքոլէ։ #Կ'ամբարէ կենսանիւթեր եւ մետաղներ, օրինակ՝ A, D, K, B12 կենսանիւթերը եւ երկաթը<ref>[http://www.ccfa.org/info/about/complications/liver Extraintestinal Complications: Liver Disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121034708/http://ccfa.org/info/about/complications/liver |date=2010-11-21 }} Crohn's & Colitis Foundation of America. Retrieved 2010-01-22</ref>: #Կ'արտադրէ քոլեսթերոլ. մարմնին ընդհանուր քոլեսթերոլին 80 տոկոսը կ'արտադրուի լեարդին մէջ։ #Մարմնին մէջ արտադրուած կարգ մը թափօններ (waist products), որոնք երիկամներէ չեն արտաթորուին, կը հասնին լեարդ եւ մաղձի միջոցաւ կը հասնին տասներկումատնեայ աղիք, ուրկէ կ'ուղղուին դէպի հաստ աղիք{{sfn|Marieb|Hoehn|2012|}}: #Կը հակազդէ մարմնին մէջ յառաջացած բորբոքումներուն։ #Կը հակակշռէ որոշ թոյներ եւ դեղեր։ #Կ'արտադրէ կարգ մը ներազդակներ եւ կը կանոնաւորէ անոնց աշխատանքը, օրինակ՝ արական ներազդակը (hormone)<ref name="GuoZhang2009">{{cite journal|last1=Guo|first1=Bin|last2=Zhang|first2=Shicui|last3=Wang|first3=Shaohui|last4=Liang|first4=Yujun|title=Expression, mitogenic activity and regulation by growth hormone of growth hormone/insulin-like growth factor in Branchiostoma belcheri|journal=Cell and Tissue Research|volume=338|issue=1|year=2009|pages=67–77|url=https://www.researchgate.net/profile/Shaohui_Wang/publication/26719830_Expression_mitogenic_activity_and_regulation_by_growth_hormone_of_growth_hormoneinsulin-like_growth_factor_in_Branchiostoma_belcheri/links/54ad86b70cf2213c5fe410a3.pdf|issn=0302-766X|doi=10.1007/s00441-009-0824-8}}</ref>: #Կը կանոնաւորէ շատ ներազդակներու գործունէութիւնը, օրինակ՝ վահանագեղձի (thyroid gland) եւ մակերիկանի (adrenal gland) ներազդակներու գործունէութիւնը։ [[Պատկեր:Anatomy Abdomen Tiesworks.jpg|մինի]] == Լեարդաթորշումի կարեւորագոյն ախտապատճառները == 1. Լեարդի ժահրային հիւանդութիւններ, մասնաւորապէս` լեարդաբորբի A, B, C խմբաւորումները: Լեարդաթորշումի հիմնական պատճառը լեարդաբորբի C խմբաւորումն է: 2. Ալքոլամոլութիւն. չափազանց ալքոլի գործածութիւնը լեարդը կը մատնէ դժուարութեան եւ ան չի կրնար բնական ձեւով կատարել իր դերակատարութիւնը: Լեարդի բջիջները կը փճանան կամ կ'այլափոխուին եւ տեղի կ'ունենայ ճարպի կուտակում եւ մնայուն լեարդաբորբ, որ պատճառ կը դառնայ կանխահաս սպիացումի եւ ապա` լեարդաթորշումի: 3. Ծինային հիւանդութիւններ. անբնական ծիներու ներգործութեամբ կը յառաջանան լեարդի կարգ մը հիւանդութիւններ, ինչպէս` երկաթագունախտ (hemochromatosis) եւ Ուիլսըն-ի հիւանդութիւն, որոնք ընդհանրապէս կը յայտնուին շատ կանուխ`մանկութեան շրջանին եւ կամ տարիներ ետք: 4. Վարակամերժութեան (Immunity) համակարգի խախտում, որուն պատճառով լեարդը կ'ենթարկուի կրկնովի բորբոքումներու եւ սպիացումի: 5. Որոշ դեղերու եւ ճարտարարուեստական թոյներու ենթակայութիւն: 6. Լեարդի խլիրդներ, որոնք ընդհանրապէս մարմնի այլ օրկաններէ լեարդ փոխակայուած (metastasized) կ'ըլլան: 7. Գիրութիւն: 8. Շաքարախտ: 9. Մաղձածորանի (bile duct) խցում, որուն պատճառով մաղձ չի հասնիր բարակ աղիքներուն: 10. Սիրտի աշխատանքի կրկնովի կաթուած (heart failure): 11. Լեարդի պարկային բնաթելացում (cystic fibrosis): == Լեարդի Յաճախակի Հիւանդութիւններ == Լեարդի կենսական դերակատարութիւնները կը դանդաղին եւ կամ կը դադրին, երբ լեարդը ախտահարուի զանազան տեսակի հիւանդութիւններով։ Լեարդի յաճախակի հիւանդութիւններն են. === Ժահրային Սուր Լեարդաբորբ (acute viral hepatitis)<ref>http://www.webmd.com/hepatitis/</ref> === Ժահրային սուր լեարդաբորբը կը զարգանայ հինգ տեսակ ժահրերու միջոցաւ: ==== Hepatitis A (HAV) ==== Լեարդի այս բորբոքումը ամէնէն յաճախակին է եւ անիկա առաւելաբար կը պատահի երեխաներու եւ անչափահասներու մօտ։ Անոր թխսաւորումը (incubation) կը տեւէ 15-45 օր, իսկ փոխանցումը կ'ըլլայ բերանի հեղուկներու եւ կղկղանքի միջոցաւ։ Այս լեարդաբորբը առաւելաբար կը տեսնուի այն խմբաւորումներուն մօտ, որոնք. #Վատ առողջապահական վայրերու մէջ կ'ապրին. #Ոչ-առողջապահական ջուր եւ սննդանիւթեր կը սպառեն. #Համաճարակներու մէջ կ'ապրին. #Ոչ-զարգացած երկիրներու մէջ կը գտնուին։ Այս տեսակ լեարդաբորբը մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբի չի վերածուիր։ [[Պատկեր:Perfused Rat Liver.JPG|thumb|աջից|[[Առնետ]]ի լեարդ.]] ==== Hepatitis B (HBV) ==== Անիկա լեարդաբորբի ամէնէն վատը, դժուարագոյնը եւ խրթինն է։ Անիկա լեարդաբորբերու երկրորդ ամէնէն շատ պատահած տեսակն է։ Թխսաւորումը կը տեւէ 40-180 օրեր։ Լեարդաբորբը ուրիշին կը փոխանցուի առաւելաբար արեան ճամբով՝ վարակուած արեան փոխներարկումով եւ թմրեցուցիչ գործածողներու սրսկումի ասեղներով։ Փոխանցումը կրնայ ըլլալ նաեւ սեռային յարաբերութեամբ, ինչպէս նաեւ մօրմէն իր զաւակին յղութեան շրջանին։ HBV լեարդաբորբը աւելի շատ կը պատահի հիւանդանոցներու անձնակազմերուն մօտ եւ այն հիւանդներուն, որոնք ասեղներով յաճախակի սրսկում կը ստանան։ Անիկա կրնայ վերածուիլ մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբի եւ ենթակաները կը նկատուին կրողներ (carriers), որոնք պատճառ կը դառնան հիւանդութեան տարածման։ ==== Hepatitis C (HCV) ==== Այս լեարդաբորբի թխսաւորումը կը տեւէ 20-120 օր։ Անոր փոխանցումը տեղի կ'ունենայ արեան ճամբով՝ վարակուած արեան փոխներարկումով եւ թմրեցուցիչ գործածողներու սրսկումի ասեղներով, դաջուածքի (tattoo) միջոցաւ եւ շատ քիչ պարագաներուն սեռային յարաբերութեամբ։ ==== Hepatitis D (HDV) ==== Այս լեարդաբորբը կը պատահի շատ քիչ եւ ընդհանրապէս HBV բորբոքումով միասին։ Անոր փոխանցումը կ'ըլլայ արեան ճամբով. իսկ թխսաւորումը կը տեւէ 30-180 օր։ ==== Hepatitis E (HEV) ==== HEV լեարդաբորբի փոխանցումը տեղի կ'ունենայ կղկղանքի միջոցաւ։ Իսկ անոր թխսաւորումը կը տեւէ 15-60 օր։ HBV սուր լեարդաբորբի պարագաներուն 10 տոկոսը եւ HCV-ի պարագաներուն 75 տոկոսը կը վերածուին մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբի։ HAV եւ HEV սուր լեարդաբորբերը մնայուն լեարդաբորբի չեն վերածուիր։ Բազմաթիւ պարագաներու երկարատեւ լեարդաբորբի պատճառը կը մնայ անյայտ։ Սուր լեարդաբորբի ախտանշանները կը զարգանան երեք հանգրուաններով. #Թխսաւորումի ընթացքին ժահրը կը բազմապատկուի եւ կը տարածուի առանց ախտանշանի. #Սուր բորբոքումը կը յայտնուի հետեւեալ ախտանշաններով՝ ախորժակի նուազում, յոգնածութիւն, նողկանք, փսխունք, մեղմ ջերմ, լեարդի ցաւ, երբեմն [[քերուըտուք]] եւ յօդացաւ մանաւանդ՝ HBV պարագային. #Դեղնութիւնը (jaundice) կը յայտնուի ախտանշաններու սկսելէն 3-10 օրեր ետք։ Մէզը կը դառնայ թուխ դեղին։ Դեղնութիւնը կը տեւէ 1-2 շաբաթներ եւ կամաց կամաց կը մեղմանայ։ Վերոյիշեալ ախտանշանները յաճախ կը բարելաւուին հակառակ անոր, որ դեղնութիւնը կը սաստկանայ։ Ապա լեարդը կը ծաւալի ցաւով։ Լեարդին հետ երբեմն կը ծաւալի նաեւ փայծաղը (spleen): 2-4 շաբաթներ ետք հիւանդին ախորժակը կը բարելաւուի եւ 4-8 շաբաթներ ետք ընդհանուր վիճակը կը դառնայ բնականոն։ ===== Կարեւոր կէտեր ===== *HAV լեարդաբորբի պարագային յաճախ դեղնութիւն չի զարգանար։ *HCV լեարդաբորբը ամէնէն շատ մնայունի վերածուող լեարդաբորբն է։ *Սուր լեարդաբորբի ախտաճանաչումը սկզբնաւորութեան կը դժուարանայ, որովհետեւ անոր ախտանշանները կը նմանին բազմաթիւ ուրիշ ժահրային բորբոքումներու։ Արեան յատուկ քննութիւններ եւ վերոյիշեալ հինգ տեսակ ժահրերու քննութիւնները պարտաւորիչ են հասնելու համար ախտաճանաչումին։ *Սուր լեարդաբորբը մասնայատուկ դարմանամիջոց չունի. սակայն հետեւեալ միջոցառումները խիստ կարեւոր են բարելաւելու համար ենթակային հիւանդագին վիճակը՝ չաշխատիլ, հանգիստ ընել տան մէջ, սննդարար կերակուր ուտել, առատ հեղուկ խմել, ալքոլ չգործածել եւ ախտանշանները դարմանել, այսինքն՝ հակաջերմ եւ ցաւաբեկ դեղեր գործածել։ *Դեղնութիւնը անյայտանալէ ետք անհատը կրնայ աշխատիլ եւ գործի սկսիլ։ *Սուր լեարդաբորբը կարելի է կանխարգիլել ուշադրութիւն դարձնելով՝ անձնական մաքրութեան, առողջապահական միջոցառումներու, արեան փոխներարկումներու եւ ասեղնասրսկումներու։ *HAV լեարդաբորբը ունի յատուկ պատուաստ մը, որ ապահով է եւ օգտաշատ։ Անիկա կը սկսի գործելու սրսկումէն 4 շաբաթներ ետք եւ անոր ազդեցութիւնը կը տեւէ երկար տարիներ։ Մարդիկ, որոնք կ'ուզեն այցելել այնպիսի երկիրներ, ուր HAV լեարդաբորբը տեղաճարակայինի (endemic) վերածուած է պէտք է ստանան այս պատուաստը։ *HBV-ի պատուաստը մանուկներուն կը տրուի ծնունդէն անմիջապէս ետք։ === Մնայուն-Երկարատեւ Լեարդաբորբ (chronic viral hepatitis) === Այն լեարդաբորբը, որ 6 ամիսէ աւելի կը տեւէ կը կոչուի մնայուն-երկարատեւ լեարդաբորբ։ Անոր ախտապատճառներն են. #HBV եւ HCV լեարդաբորբեր. #Կարգ մը դեղերու գործածութիւն. #Ալքոլի երկարատեւ սպառում. #Անյայտ պատճառներ։ Մնայուն լեարդաբորբի ախտանշանները սուր լեարդաբորբի նման են, ինչպէս՝ յոգնածութիւն, ախորժակի նուազում, փորի ցաւ, մեղմ ջերմ, փայծաղի ծաւալում եւ ափերու կարմրութիւն։ Ընդհանրապէս դեղնութիւնը բացակայ է։ Պարագաներուն մէկ երրորդը կը սկսի սուր լեարդաբորբով։ Մեծամասնութիւնը կը սկսի գաղտնօրէն եւ ծածուկ։ Մնայուն լեարդաբորբի ախտաճանաչումը կ'ըլլայ. #Լեարդէն կտոր մը վերցնելով (biopsy) եւ ախտաբանական քննութիւն կատարելով. #Կատարելով վերոյիշեալ հինգ ժահրերու արեան յատուկ քննութիւններ. #Փաստելով լեարդի թորշոմումը-փճացումը (cirrhosis). #Կատարելով լեարդի յատուկ քննութիւններ արեան ճամբով։ Մնայուն լեարդաբորբը դարձեալ յատուկ դարմանամիջոց մը չունի։ Սակայն պէտք է դարմանել անոր ախտանշանները։ Լեարդի ամբողջական փճացումի պարագային լեարդի փոխպատուաստումը (liver transplantation) կը մնայ միակ փրկութեան ճամբան, որ բաւական բարդ եւ ծախսալից միջոցառում մըն է։ HBV եւ HCV կրնան զարգանալ եւ յառաջացնել լեարդի խլիրդ. հետեւաբար այս հիւանդութեններէն տառապող անձեր ամէն տարի պէտք է ենթարկուին որոշ քննութիւններու՝ ստուգելու համար լեարդի խլիրդի գոյութիւնը կամ չգոյութիւնը։ === Լեարդային Ուռեր === ==== Լեարդային պզտիկ բուշտ-տոպրակ (cyst){{sfn|Marieb|Hoehn|2012|p=881}} ==== Այս տոպրակները ընդհանրապէս ախտանշան չեն ունենար եւ անոնք կը տեսնուին փորի «Ք» ճառագայթային նկարահանումներու միջոցաւ։ Միակ ախտանշանը լեարդի ծաւալումն է։ [[Պատկեր:Anatomy Abdomen Tiesworks.jpg|մինի]] ==== Ժապաւէնաձեւ որդի բուշտէ (hydatid cyst) ==== Այս բուշտի ախտապատճառը որդ մըն է, որ կ'ապրի ոչխարի եւ ձիու մարմինին մէջ։ Սակայն անիկա կու գայ շուներէն եւ գայլերէն։ Մարդ արարածը կը վարակուի այս հիւանդութեամբ, երբ ուտէ բան մը, որ կը պարունակէ վարակուած շունին կղկղանքին մէջ գտնուած որդին հաւկիթները։ Կլլելէ ետք այս հաւկիթները, անոնք կը հասնին բարակ աղիքներ եւ հոնկէ ներծծուելով կը մտնեն արեան շրջագայութեան մէջ ու կը հասնին լեարդ եւ երբեմն ալ թոքերը, ոսկորներուն մէջ եւ ուղեղ, ուր տեղի կ'ունենայ բուշտի կազմութիւնը։ Բուշտը կը ծաւալի ժամանակի ընթացքին եւ կը լեցուի հեղուկով ու մանր բուշտիկներով (small cysts): Լեարդի բուշտը, որ կրնայ ունենալ մէկ լիթրի ծաւալ, կրնայ պայթիլ եւ անոր բուշտիկները կրնան տարածուիլ թոքերուն, աւշագեղձերուն մէջ եւ այլ տեղեր։ Պայթումի պարագային անհատը կ'ունենայ ցաւ, ջերմ եւ [[քերուըտուք]]։ Ժապաւէնաձեւ որդի բուշտը ինքնին կը յառաջացնէ թեթեւ ջերմ եւ փորի ցաւ։ Դեղնութիւն կը յառաջանայ երբ բուշտը խցէ մաղձի ծորանը։ Որոշ ախտանշաններ կը յայտնուին երբ անիկա կը տարածուի մարմինին մէջ՝ այլ տեղեր։ Թոքերուն մէջ տարածուելով կը յառաջանայ հազ, կրծքացաւ եւ արիւնախարն խուխ։ Այս բուշտերուն ախտաճանաչումը կը կատարուի փորի համակարգչային նկարահանումով (CT Scan) եւ անդրձայնային նկարահանումով (ultrasound): Իսկ անոնց դարմանումը կը կատարուի դեղերով եւ բուշտերու վիրահատումով։ ==== Քաղցկեղ<ref name="cancer.ca"/>==== Լեարդի քաղցկեղը ընդհանրապէս կը պատահի տղամարդոց մօտ, աւելի գէրերու, լեարդի երկարատեւ բորբոքում, լեարդի փճացում, շաքարախտ, HBV եւ HCV լեարդաբորբ ունեցողներու ինչպէս նաեւ՝ ալքոլամոլներու։ Լեարդի քաղցկեղի ախտանշաններն են՝ ախորժակի կորուստ, նողկանք, սիրտ խառնուք, փսխունք, յոգնածութիւն, փորի վերի բաժինի ցաւ, փորի ուռեցք, կղկղանքի գոյնի փոփոխութիւն՝ դէպի ճերմակ, [[դեղնախտ]], մորթի եւ աչքերու դեղնութիւն, կշիռքի նուազում եւ նիհարնալ։ Ուռը կրնայ բացուիլ-պայթիլ որովայնին մէջ եւ յառաջացնել փորի ջրակուտակում (ascitis): Անոր ախտաճանաչումին համար կը կատարուին արեան յատուկ քննութիւններ, պարզ «Ք» ճառագայթային նկարահանում, համակարգչային նկարահանում (CT Scan), անդրձայնային նկարահանում (ultrasound) եւ մաքնիսարձագանգային նկարահանում (MRI): Լեարդի գաղցկեղի հետեւանքները ընդհանրապէս վատ են։ Լեարդի քաղցկեղի դարմանումը կախեալ է անոր մեծութենէն եւ դասակարգումէն։ Վիրահատում կը կատարուի երբ ուռը պզտիկ է եւ չէ տարածուած հեռակայ տեղեր մարմինին մէջ։ Վիրահատումէն ետք կը կիրարկուի նաեւ քիմիադեղային դարմանում (chemotherapy) եւ «Ք» ճառագայդային դարմանում (radio-xray the-rapy): Այս բոլորին օգտակարութեան տարողութիւնը ընդհանրապէս անորոշ է։ Անհատը մի քանի տարիներ ետք կը մահանայ։ ==== Մարմինի այլ տեղերէ եւ օրկաններէ վատորակ ուռերու տեղաշարժ (metastatic) դէպի լեարդ ==== Այս ուռերը լեարդ կը հասնին ընդհանրապէս ստամոքսաաղիքային համակարգէն, կրծքագեղձէն, թոքերէն եւ շարոյրէն։ Այս ուռերուն ախտանշանները, ախտաճանաչումը եւ դարմանումը նոյնանման են լեարդի քաղցկեղին։ === Դեղնութիւն (jaundice)<ref>http://www.medicinenet.com/jaundice_in_adults/article.htm</ref><ref>http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infant-jaundice/basics/definition/con-20019637</ref> === Դեղնութիւնը ինքնին հիւանդութիւն մը չէ, այլ ախտանիշ մը, որ կը յառաջանայ լեարդալեղուցային հիւանդութիւններով։ Դեղնութեան պիտի անդրադառնանք առանձին յօդուածով մը։ == Ինչպէ՞ս կանխարգիլել Լեարդաթորշումը == Լեարդաթորշումը կարելի է կանխարգիլել` հետեւելով հետեւեալ ցուցմունքներուն. 1. Ալքոլ բնաւ չգործածել 2. Լեարդի բորբոքումներ չունենալ 3. Ենթակայ չըլլալ ձեռքբերովի ախտամերժութեան անբաւարարութեան համախտանիշի (AIDS) եւ մարդկային ախտամերժողականութեան անբաւարարութեան ժահրին (HIV) 4. Չունենալ անպաշտպան սեռային յարաբերութիւն` կասկածելի անձերու հետ 5. Հեռու մնալ քիմիական նիւթերէ, թոյներէ եւ միջատասպան դեղերէ 6. Պատուաստուիլ լեարդաբորբ A եւ B խմբաւորումներու դէմ 7. Հետեւիլ առողջապահական սննդականոնի. ուտել առատ պտուղ եւ բանջարեղէն, ճարպ շատ չսպառել 8. Չգիրնալ 9. Օրինաւոր մարզանքի հետեւիլ Լեարդաբորբի A եւ B խմբաւորումները կանխարգիլելի են յատուկ պատուաստներով: Լեարդաբորբի C խմբաւորումը պատուաստ չունի: == Ուրիշ Նկարներ == <gallery> Image:Sobo 1906 393.png|Տարբեր օրկաններու եւ լեարդի տեսք. Image:Sobo 1906 405.png|Լեարդը բարձրացուած. Image:Sobo 1906 416.png|Լեարդը մէջտեղէն բաժանուած. Image:Sobo 1906 417.png|Լեարդը ներքին կողմէն բաժնուած. File:Slide4CHA.JPG|Մարդու լեարդը. File:Slide2CHAR.JPG|Նորածինի լեարդը. File:Liver (organ).png|Լեարդը. </gallery> == Տե՛ս նաեւ == *[[Փայծաղ]] *[[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] *[[Գլխապտոյտ]] *[[Մանկական Անդամալուծութիւն]] *[[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[8 Փետրուար]] [[2013]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] eylk5yarj0e3fijuhc7bxtp87yn4vzo 0 3425 253762 253560 2026-08-28T21:44:30Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253762 wikitext text/x-wiki '''Լեզուաբանութիւն''', գիտութիւն<ref>{{Cite book|title=Linguistics|last=Crystal|first=David|publisher=Penguin Books|year=1990|isbn=9780140135312|authorlink=David Crystal}}</ref>, որուն ուսումնասիրութեան առարկան լեզուն է<ref>{{Cite book|title=On Language and Linguistics|last=Halliday|first=Michael A.K.|author2=Jonathan Webster|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2006|isbn=0-8264-8824-2|page=vii|authorlink=Michael Halliday}}</ref>, լեզուի կառուցուածքը, բովանդակութիւնը եւ լեզուն՝ համատեքստի մէջ<ref>{{cite book|title=Elements of General Linguistics|last=Martinet|first=André|publisher=Faber|year=1960|series=Studies in General Linguistics, vol. i.|location=London|page=15|translator=Elisabeth Palmer Rubbert|authorlink=André Martinet}}</ref>: Լեզուի ուսումնասիրութեան ոլորտին մէջ կատարուած առաջին քայլերը իրականացուած են դեռ Ք.Ա. 4-րդ դարուն, երբ հնդիկ քերականագէտ [[Պանինի]]ն իր «''Ատադհյայի''» («''Astādhyāyl''» – «Ութնամատեան») աշխատանքին մէջ նկարագրեց [[սանսքրիտ]] լեզուն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=KaOcAQAAQBAJ&pg=PA14&lpg=PA14|title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present|author=Rens Bod|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=0199665214}}</ref><ref>Sanskrit Literature The Imperial Gazetteer of India, v. 2 (1909), p. 263.</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.vedicbooks.net/ashtadhyayi-panini-vols-p-2313.html|title=The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.)|author=S.C. Vasu (Tr.)|publisher=Vedic Books|year=1996|isbn=9788120804098}}</ref>: Լեզուաբանները սովորաբար կը վերլուծեն մարդկային լեզուն, ուսումնասիրելով արտասանութեան եւ նշանակութեան միջեւ կապը<ref>{{Cite book|url=http://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ru/jakobson.htm|title=Six Lectures on Sound and Meaning|last=Jakobson|first=Roman|publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts|year=1937|isbn=0262600102}}</ref>: [[Հնչիւնաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ խօսքի եւ լեզուի հնչիւնները եւ անոնց ձայնային եւ արտասանական յատկութիւնները: Լեզուի բովանդակութեան ուսումնասիրութիւնը միւս կողմէն կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէս լեզուները կը կանոնագրուին առարկաներու, յատկութիւններու եւ աշխարհի այլ երեւոյթներու միջեւ եղած յարաբերութիւնները՝ իմաստ հաղորդելու, վերլուծելու եւ տալու, ինչպէս նաեւ երկիմաստութիւնը գտնելու եւ վերացնելու համար<ref>{{cite book|url=http://www.thehindu.com/books/power-of-the-word/article3779772.ece|title=Vakyapadiya: Sphota, Jati, and Dravya|author=Sharada Narayanan|year=2010}}</ref>: Մինչդեռ իմաստաբանութեան ուսումնասիրութիւնը կը զբաղի ճշմարիտ հետեւութիւններով, գործաբանութիւնը կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէս իրավիճակային համատեքստը կ'ազդէ իմաստին վրայ<ref>{{cite book|title=Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics|url=https://archive.org/details/meaninggrammarin0000chie_z7i8|author1=Chierchia, Gennaro|author2=Sally McConnell-Ginet|publisher=MIT Press, Cambridge, Massachusetts|year=2000|isbn=9780262531641|lastauthoramp=yes}}</ref>: Քերականութիւնը կանոններու համակարգ է, որ կը կառավարէ տուեալ լեզուի մէջ արտայայտութիւններու գործածութիւնը: Այս կաննոները կը վերաբերին ինչպէս արտասանութեան<ref>All references in this article to the study of sound should be taken to include the manual and non-manual signs used in [[Sign language|sign languages]].</ref>, այնպէս ալ նշանակութեան, եւ բաղադրիչ կազմող կանոններու ենթահամակարգներ կ՛ընդգրկեն, որոնք կը վերաբերին [[Հնչիւնաբանութիւն|հնչիւնաբանութեան]] (հնչիւնային համակարգերու կազմակերպումը), [[Ձեւաբանութիւն (լեզուաբանութիւն)|ձեւաբանութեան]] (բառերու կազմութիւնը եւ կառուցուածքը) եւ [[Շարահիւսութիւն|շարահիւսութեան]] (բառակապակցութիւններու եւ նախադասութիւններու կազմութիւնը)<ref>{{cite book|url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|title=Linguistics|author1=Adrian Akmajian|author2=Richard A. Demers|author3=Ann K. Farmer|author4=Robert M. Harnish|publisher=The MIT Press|year=2010|isbn=0-262-51370-6|edition=6th|accessdate=25 July 2012|archive-date=14 December 2012|archive-url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|dead-url=yes|archivedate=14 December 2012|archiveurl=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|deadurl=yes}}</ref>: Ժամանակակից տեսութիւնները, որոնք կը զբաղին քերականութեան սկզբունքներով, կը գործեն [[Նոամ Ճոմսկի]]ի սերող լեզուաբանութեան շրջանակներուն մէջ<ref>''Syntax: A Generative Introduction'' (Second Edition), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.</ref>: 20-րդ դարու սկզբը [[Ֆերտինանտ տը Սոսիւր]]ը իր կառուցուածքային լեզուաբանութեան ձեւակերպման մէջ, տարբերութիւն դրաւ լեզուի եւ խօսքի միջեւ։ Ըստ անոր՝ խօսքը մարդոց կողմէ լեզուի արտաբերումն է, իսկ լեզուն վերացական երեւոյթ է, որ կը սահմանէ կանոններու համակարգ, որ կը կառավարէ լեզուի գործածութիւնը<ref>de Saussure, F. (1986). ''Course in general linguistics'' (3rd ed.). (R. Harris, Trans.). Chicago: Open Court Publishing Company. (Original work published 1972). p. 9-10, 15.</ref>: Այս տարբերակումը նման է Նոամ Ճոմսկի՝ փոխակերպական կամ սերող քերականութեան տեսութեան մէջ լեզուական ունակութեան եւ գործածման միջեւ տարբերակմանը: Ըստ Ճոմսկիի՝ ունակութիւնը անհատի՝ լեզուն օգտագործելու բնածին կարողութիւնն է եւ երկբայական է (լեզու), այն ինչ գործածումը այն եղանակն է, ըստ որուն անհատները, խումբերը եւ համայնքները լեզուն (խօսք) կը գործածեն<ref>Chomsky, Noam. (1965). ''Aspects of the Theory of Syntax''. Cambridge, MA: [[MIT Press]].</ref>: Խօսքի ուսումնասիրութեամբ (որ մշակութային խօսակցութեան եւ բարբառներուն մէջ կը դրսեւորուի) կը զբաղի [[հանրալեզուաբանութիւն]]ը, որ կ'ուսումնասիրէ որեւէ լեզուական համայնքի լեզուաբանական հայեցակէտերու բարդ համակարգերը: Այս մէկը նաեւ կ'ուսումնասիրէ յօդուածներու եւ զրոյցներու կառուցուածքը, որ կ'իրականանայ լեզուաբանական տուեալներու հաւաքագրման կամ ալ [[Նիւթերու Լեզուաբանութիւն|նիւթերու լեզուաբանութեան]] միջոցով եւ որ կը վերցնէ բնական միջավայրին մէջ լսուած խօսքը, կ'ուսումնասիրէ քերականական եւ այլ յատկութիւններու տարբերակները<ref>{{cite book|title=Sociolinguistic Discontinuity in Minority Language Communities|author1=Raymond Mougeon|author2=Terry Nadasdi|publisher=Linguistic Society of America|year=1998|pages=40–55|jstor=417564|lastauthoramp=yes}}</ref>: Ոճաբանութիւնը նաեւ կը զբաղի լեզուական տարբեր համայնքներու գրաւոր կամ բանաւոր ճառախօսութեան ուսումնասիրութեամբ, տարբեր ժանրերու, ինչպէս նաեւ զանգուածային լրատուամիջոցներու խմբագրական կամ պատմողական ձեւաչափերու ուսումնասիրութեամբ<ref>{{Cite web |url=http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |title="Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. ''Encyclopedia of Linguistics''. |accessdate=2018-08-21 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |dead-url=yes |archivedate=2013-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004220434/http://www.uni-giessen.de/anglistik/ling/Staff/mukherjee/pdfs/Stylistics.pdf |deadurl=yes }}</ref>: 1960 – ականներուն [[Ժաք Տերիտա]]ն եւս տարբերութիւն դրաւ բանաւոր եւ գրաւոր խօսքի միջեւ՝ առաջարկելով, որ գրաւոր խօսքը ինքնին ուսումնասիրուի որպէս հաղորդակցութեան լեզուաբանական միջոց<ref>[[Writing and Difference]] by Jacques Derrida, 1967, and [[Of Grammatology]]</ref>: [[Հնագրութիւն]]ը հետեւաբար գիտաճիւղ է, որ կ'ուսումնասիրէ գիրերու (որպէս նշաններ) զարգացումը լեզուին մէջ<ref>Chapter 1, section 1.1 in {{cite book|url=https://books.google.am/?id=gvSi3JVNRFQC|title=Trends in Linguistics: Runes and Germanic Linguistics|author=Elmer H. Antonsen|publisher=Mouton de Gruyter|year=2002|isbn=3-11-017462-6|edition=6th}}</ref>: Լեզուի ձեւական ուսումնասիրութիւնը նաեւ հասած է այնպիսի ոլորտներու զարգացման, որոնցմէ են՝ [[հոգելեզուաբանութիւն]]ը, որ կ'ուսումնասիրէ լեզուի գործառոյթներն ու արտայայտումը միտքին մէջ, [[Ջղալեզուաբանութիւն|ջղալեզուաբանութիւնը]], որ կ'ուսումնասիրէ ուղեղին մէջ կատարուող լեզուական գործընթացները, [[կենսալեզուաբանութիւն]]ը, որ կ'ուսումնասիրէ լեզուի կենսաբանական զարգացումը եւ [[Լեզուի Ձեռքբերում|լեզուի ձեռքբերումը]], որ կ'ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս երեխաները եւ մեծահասակները կ'իմանան լեզուական գիտելիքներ: Լեզուաբանութիււնը նաեւ կը զբաղի լեզուին վրայ ազդող հասարակական, պատմական եւ քաղաքական այն գործօններու ուսումնասիրութեամբ, որոնք լեզուաբանական եւ լեզուական համատեքստը կը սահմանեն<ref>{{Cite web|url=http://benjamins.com/#catalog/journals/jlp/main|title=Mobile Menu|website=benjamins.com|accessdate=2018-07-07}}</ref>: Պատմական եւ զարգացումային լեզուաբանութեան ենթաճիւղերը շեշտը կը դնեն լեզուներու զարգացման վրայ եւ թէ ինչպէս անոնք կը փոխուին ժամանակի ընթացքին: Փաստագրական լեզուաբանութեան մէջ կը միաւորուի մարդաբանական հետազօտութիւնը լեզուաբանականին հետ, նկարագրելու համար լեզուներն ու անոնց քերականութիւնը: Բառարանագրութիւնը կը զբաղի այն բառերու գրանցմամբ, որոնք կը կազմեն լեզուի բառապաշարը: Լեզուի բառապաշարը կազմող բառերը կ'արձանագրուին բառարաններուն մէջ։ Համակարգչային լեզուաբանութիւնը կը զբաղի բնական լեզուի կաղապարումով: Թարգմանութեան ընթացքին կ'օգտագործուին լեզուագիրներու ունեցած յատուկ գիտելիքները, ինչպէս նաեւ [[Լեզուական Կրթութիւն|լեզուական կրթութիւնը]]՝ օտար լեզուի ուսուցումը: Մասնագէտները կ'աշխատին կառավարութեան հետ, կրթութեան ոլորտին մէջ նոր նախագիծեր իրականացնելու համար, որոնք հիմնուած են լեզուաբանական հետազօտութիւններու վրայ: Լեզուաբանութեան հետ կ'առնչուին նաեւ [[նշանագիտութիւն|նշանագիտութիւնը,]] [[գրաքննադատութիւն]]ը եւ [[թարգմանութիւն]]ը: == Եզրոյթ == Մինչեւ 20-րդ դար ''բանասիրութիւն'' բառը, որ ստեղծուած էր 1716-ին,<ref name="Etymonline Definition of Philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary Definition of ''Philology'']</ref> հիմնականին մէջ կը վերաբերէր լեզուի գիտութեան, որ այն ժամանակ թերեւս միայն պատմական բնոյթ կը կրէր:<ref name="Introduction: Philology in a Manuscript Culture by Stephen G. Nichols (Vol. 65, No. 1 (Jan 1990), pp. 1-10. Published by Medieval Academy of America.2">{{cite journal|last=Nichols|first=Stephen G.|year=1990|title=Introduction: Philology in a Manuscript Culture|url=https://archive.org/details/sim_speculum_1990-01_65_1/page/1|journal=Speculum|volume=65|pages=1–10|doi=10.2307/2864468|jstor=2864468|number=1}}</ref><ref>{{Cite book|title=Understanding Language Change|url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma|last=McMahon|first=A. M. S.|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0-521-44665-1|page=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n34 19]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Understanding Language Change|url=https://archive.org/details/understandinglan0000mcma|last=McMahon|first=A. M. S.|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0-521-44665-1|page=[https://archive.org/details/understandinglan0000mcma/page/n24 9]|postscript=<!--None-->}}</ref> Երբ [[Ֆերտինանտ տը Սոսիւր]]ը սկսաւ պնդել, որ լեզուն պէտք է նաեւ լեզուի համաժամանակեայ ուսումնասիրութիւն ըլլայ, ''բանասիրութիւն'' բառը սկսաւ վերաբերիլ միայն լեզուի քերականութեան, պատմութեան եւ ոճական հնարքներու ուսումնասիրութեան:<ref>A. Morpurgo Davies Hist. Linguistics (1998) 4 I. 22.</ref><ref name="etymonline philology">[http://www.etymonline.com/index.php?term=philology Online Etymological Dictionary of ''Philology'']</ref> Չնայած «լեզուաբան» բառը որպէս «լեզուն ուսումնասիրող անձ» ստեղծուած է 1641-ին, սակայն «լեզուաբանութիւն» բառը առաջին անգամ օգտագործուած է 1847-ին եւ այդ ժամանակէն ի վեր ''լեզուաբանութիւն'' բառը կ'օգտագործուի «լեզուի գիտութիւն» նշանակութեամբ:<ref name="etymonline linguist">[http://www.etymonline.com/index.php?term=linguist Online Etymological Dictionary Definition of ''Linguist'']</ref><ref name="American Heritage 2000">{{cite encyclopedia|title=Linguist|encyclopedia=The American Heritage Dictionary of the English Language|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2000|isbn=978-0-395-82517-4|ref=harv}}</ref> == Շեղումներ եւ ընդհանրութիւններ == Չնայած լեզուաբանական որոշ տեսութիւններ կը կեդրոնանան լեզուին մէջ առկայ տարբեր շեղումներու վրայ, որոնք կ'առաջանան հասարակութեան տարբեր խումբերուն մէջ, միւս տեսութիւնները շեշտը կը դնեն մարդկային բոլոր լեզուներուն բնորոշ ընդհանուր յատկանիշներու վրայ։ Շեղումներու տեսութիւնը հետեւաբար յայտնի լեզուներ կը մշակէ, օրինակ անգլերէնի եւ ֆրանսերէնի տարբեր գործածութիւնները ամբողջ աշխարհին մէջ, ինչպէս նաեւ փոքր բարբառները եւ տարածաշրջանային վերափոխումները: Շեղումներու տեսութիւնը ուշադրութիւն կը դարձնէ մշակութային փուլերուն, որոնց ենթարկուած է որեւէ լեզու: Վարը նշուած են այդ փուլերէն քանի մը հատը: === Փիջին === Որեւէ լեզուի ''փիջին'' փուլը այն փուլն է, որուն ընթացքին հաղորդակցում կը կատարուի քերականական պարզեցուած կաղապարներու միջոցով: Այդպիսի հաղորդակցում կ'իրականանայ երկու կամ աւելի խումբերու միջեւ, որոնք ոչ մէկ ընդհանուր լեզու ունին: Այս պարագային խօսողները տարբեր լեզուներու տարրեր կ'օգտագործեն: === Կրէոլ === ''Կրէոլը'' լեզուի այն փուլն է, որուն ընթացքին տարբեր լեզուներու միախառնումէն կը զարգանայ մէկ այլ բնական լեզու: Այս մէկը տեղի կ'ունենայ լեզուի փիջին փուլէն ետք: Կրէոլ փուլին ընթացքին առաջացած լեզուն ամբողջական է եւ կրնայ օգտագործուիլ որեւէ համայնքի մէջ եւ դառնալ անոր մայրենի լեզուն: === Բարբառ === {{Հիմնական |1=Բարբառ}} [[Բարբառ]]ը լեզուի տարբերակ է, որ բնորոշ է լեզուակիրներու որոշակի խումբի:<ref>[http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50063104?query_type=word&queryword=dialect&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=1&search_id=tFGd-Bh8USU-18775&hilite=50063104 Oxford English dictionary.]</ref> Այն մարդիկ, որոնք տուեալ լեզուի որեւէ բարբառով կը խօսին, սովորաբար իրարու հետ կապուած են հասարակական ինքնութեամբ: Այս մէկը ճիշդ այն է, որ կը տարբերէ բարբառը լեզուի մակարդակէն կամ ճառախօսութենէն, որոնց մէջ մշակութային ինքնութիւնը ոչ մէկ դեր կը խաղայ: Բարբառները լեզուի տարբերակներ են, որոնք ունին իրենց քերականական եւ հնչիւնաբանական օրէնքները, լեզուաբանական եւ ոճական առանձնայատկութիւնները, սակայն չունին լեզուի պաշտօնական կարգավիճակ: Բարբառները լեզուի կարգավիճակ կը ստանան միայն հասարակական եւ քաղաքական դրդապատճառներով: Բարբառներու (ինչպէս նաեւ լեզուներու) միջեւ տարբերակումը հիմնուած է քերականական, շարահիւսական կանոններու եւ ոճական առանձնայատկութիւններու վրայ: [[Համընդհանուր Քերականութիւն|Համընդհանուր քերականութիւն]]ը հաշուի կ'առնէ բոլոր լեզուներու եւ բարբառներու միջեւ եղած կառուցուածքային նմանութիւնները, ինչպէս նաեւ նորածիններու գիտակցութեան մէջ եղած բնածին լեզուական կարողութիւնները: Այս միտքը հիմնուած է սերող քերականութեան տեսութեան եւ լեզուաբանութեան ձեւական դպրոցներու վրայ, որոնց հետեւորդներն են [[Նոամ Ճոմսկի]]ը եւ այլք:<ref>Trudgill, P. (1994). Dialects. ''Ebooks Online'' Routledge. Florence, KY.</ref> === Տրամասութիւն === Ճառախօսութիւնը կամ [[խոհականութիւն]]ը լեզուն է հասարակական գործադրման մէջ եւ անիկա բազմաշերտ գաղափար է: Որպէս հասարակական երեւոյթ՝ ճառախօսութիւնը տարբեր գաղափարախօսութիւններ կ'արտայայտէ գրաւոր եւ բանաւոր խօսքի միջոցով: Ճառախօսութեան վերլուծութեամբ կարելի է ուսումնասիրել կամ բացայայտել այդ գաղափարախօսութիւնները: Այս մէկը ժանրի վրայ, որ կ'ընտրուի տարբեր իրավիճակներուն համապատասխան: Ճառախօսութիւնը նաեւ կ'ազդէ յօդուածին վրայ՝ հնչիւնաբանական կամ բառաքերականական մակարդակով: Որեւէ ճառախօսութիւն լեզուի տարբերակ կը դառնայ, երբ այս մէկը կ'օգտագործուի որեւէ յատուկ նպատակով եւ կ'անուանուի լեզուի ոճ կամ մակարդակ:<ref>Helen Leckie-Tarry, ''Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register'', Continuum International Publishing Group, 1995, p.&nbsp;6. {{ISBN|1-85567-272-3}}</ref> Կրնան ըլլալ նորաբանութիւններ, որոնք ի յայտ կու գան որեւէ ոլորտի մէջ մասնագիտացում ունեցող համայնքի փորձառութեան պատճառով: Լեզուի մակարդակները եւ տրամասութիւնները, հետեւաբար, իրարմէ կը տարբերին բառապաշարով եւ երբեմն նաեւ ոճով: Օրինակ՝ բժիշկները իրենց հաղորդակցութեան ընթացքին կ'օգտագործեն բժշկութեան ոլորտին պատկանող բառապաշար եւ բառերը (բժշկական ճառախօսութիւն): ===Տիպար լեզու === Երբ որեւէ բարբառ կը փաստագրուի իր քերականութեան լեզուաբանական յատկանիշներուն հիման վրայ, որոնք առաջացած են տուեալ համայնքին մէջ, այս մէկը ձեռք կը բերէ քաղաքական եւ ազգային ճանաչում: Ասիկա այն փուլն է, երբ լեզուն կը համարուի տիպար տարբերակ, որուն քերականական օրէնքները զարգացած, ուղղուած եւ կայունացած են: Անգլերէնը եւ ֆրանսերէնը, օրինակ, հասած են այն փուլին, որ կը համարուին տիպար լեզուներ: Որեւէ լեզուի ընդհանուր յատկանիշներու ուսումնասիրութիւնը կ'ընդգրկէ հետեւեալ գաղափարները. === Բառապաշար === {{Հիմնական|Բառապաշար}} Բառապաշարը բառերու եւ նախադասութիւններու հաւաքածու է, որ կը պահուի խօսողի միտքին մէջ։ Բառապաշարը կազմուած է բառերէ եւ կախեալ է ձեւոյթներէ, որոնք բառերու մաս կը կազմեն եւ չեն կրնար առանձին հանդէս գալ, ինչպէս օրինակ՝ ածանցները: Որոշ ժամանակ բարդ բառերը եւ որոշ ասացուածքներ եւ բառակապակցութիւններ նոյնպէս բառապաշարի մաս կը համարուէին: Բառարաններուն մէջ այբբենական կարգով կը փորձեն ընդգրկել որեւէ լեզուի բառապաշարը, սակայն կախեալ ձեւոյթները սովորաբար չեն ընդգրկուիր: Բառարանագրութիւնը, որ սերտ կապուած է իմաստաբանութեան ոլորտին հետ, գիտութիւն է, որ կը դասակարգէ տուեալ լեզուի բառապաշարը բառարաններուն եւ հանրագիտարաններուն մէջ։ Բառապաշարին մէջ աւելցած նոր բառերը կը կոչուին նորաբանութիւններ: Խօսողի լեզուական ունակութիւնները կախուած են անոր բառապաշարէն, այսինքն բառերու քանակ, որ ան գիտէ: Սակայն լեզուաբանները այս մէկը առասպել կը համարեն: Շատ լեզուաբաններ կը կարծեն, որ մարդու լեզուական ունակութիւնները կախուած են քերականութեան իմացութենէն: Նոյնիսկ շատ փոքր բառապաշարով քերականութեան տիրապետելու պարագային, կարելի է կազմել անսահման թիւով նախադասութիւններ: === Յարաբերականութիւն === Ըստ Սեպիր-Ուորֆի վարկածին ([[Լեզուաբանական Յարաբերականութիւն|լեզուաբանական յարաբերականութիւն]], լեզուի կառուցուածքը կ'ազդէ մարդու աշխարհայեացքին վրայ։ [[Ունիվերսալիզմ|Ունիվերսալիստները]] կը հաւատան, որ ընդհանրութիւններ կան ինչպէս մարդկանց ընկալման մէջ, այնպէս ալ լեզուին մէջ, այն ինչ յարաբերականութեան տեսութեան կողմնակիցները այն կարծիքին են, որ մարդիկ եւ լեզուները տարբեր են: Չնայած լեզուաբանական յարաբերականութեան տեսութիւնը մշակած են ամերիկացի լեզուաբաններ [[Էտուարտ Սեպիր]]ը եւ [[Պենճամին Լի Ուորֆ]]ը, ''Սեպիր-Ուորֆի վարկած'' բառը առաջադրած է Սեպիրի աշակերտը՝ Հարի Հոիճերը: 20-րդ դարու գերմանացի լեզուաբան [[Լէօ Վայսգերբեր]]ը նոյնպէս շատ աշխատութիւններ ունի լեզուաբանական յարաբերականութեան վերաբերեալ: Այս տեսութեան կողմնակիցները տարբերութիւն կը տեսնեն ճանաչողութեան մակարդակի եւ իմաստային ոլորտին միջեւ։ 1980- ականներուն [[Ճանաչողական Լեզուաբանութիւն|ճանաչողական լեզուաբանութեան]] ի յայտ գալուն պէս մեծցաւ լեզուաբանական յարաբերականութեան նկատմամբ հետաքրքրութիւնը: Տարբեր մտածողներ, որոնցմէ է օրինակ [[Ճորճ Լակոֆֆ]]ը, կը պնդեն, որ լեզուն կ'արտացոլէ մշակութային տարբեր այլաբանութիւններ, այնինչ [[Ժագ Դերիդա]]յի աշխատութիւնները սերտ կապուած են լեզուաբանութեան մէջ յարաբերականութեան շարժման հետ: == Կառոյցներ == Լեզուական կառոյցը նշանակութեան եւ ձեւի զուգորդումն է: Նշանակութեան եւ ձեւի ցանկացած զուգորդում ''Սոսյիւրական'' նշան է: Օրինակ՝ «կատու» նշանակութիւնը ամբողջ աշխարհին մէջ կ'արտայայտուի հնչիւնային տարբեր կաղապարներով (բանաւոր խօսք), ձեռքերու եւ դէմքի տարբեր արտայայտութիւններով (նշանային լեզու) եւ գրաւոր նշաններով (գրաւոր լեզու): Լեզուաբանները, որոնք կառոյցներու վրայ կը կեդրոնանան, կը փորձեն հասկնալ որեւէ լեզուի կաննոները, որոնք կը կիրառեն տուեալ լեզուի լեզուակիրները (յաճախ անգիտակցաբար): Լեզուական բոլոր կառոյցները կարելի է բաժնել մասերու, որոնք կը միաւորուին՝ համաձայն կանոններու, վերլուծութեան տարբեր մակարդակներու միջոցով: Օրինակ՝ «տասներորդ» բառը կարելի է վերլուծել երկու տարբեր մակարդակներով: Բառի ներքին կառուցուածքի մակարդակով ([[Ձեւաբանութիւն (լեզւոաբանութիւն)|ձեւաբանութիւն]])՝ «տասներորդ» բառը կազմուած է թիւ եւ կարգ ցոյց տուող լեզուական բառաձեւերէ: Հնչիւնական կառուցուածքի տեսանկիւնէն ([[հնչիւնաբանութիւն]])՝ կառուցուածքային վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ «տասը» բառի «ը» ձայնաւորը «տասներորդ» բառը կազմելու ժամանակ կը զեղչուի: Չնայած որ լեզուակիրները ճիշտ կ'օգտագործեն այս կանոնները, անոնք ոչ միշտ կը հասկնան անոնց էութիւնը: Լեզուաբանութիւնը կազմուած է բազմաթիւ ճիւղերէ, որոնք կը զբաղին լեզուի կառուցուածքի առանձին մասերու ուսումնասիրութեամբ: Այն տեսութիւնը, որ կը լուսաբանէ այս բոլորը, առաջադրած է [[Նոամ Ճոմսկի]]ն<nowiki/>եւ այս մէկը կը կոչուի սերող տեսութիւն եւ կամ համընդհանուր քերականութիւն: Լեզուաբանութէան ճիւղերէն շատեր շեշտը կը դնեն ձեւին վրայ, իսկ միւսները՝ նշանակութեան: Անոնք իրարմէ կը տարբերին նաեւ ուսումնասիրութեան տիրոյթներով՝ հնչիւն, բառ, բառակապակցութիւն, ճառախօսութիւն: === Քերականութիւն === Ենթաճիւղերը, որոնք շեշտը կը դնեն լեզուի քերականական ուսումնասիրութեան վրայ, կը ներառեն հետեւեալը. * '''Հնչիւնաբանութիւն''', խօսքի հնչիւններու արտաբերման եւ ընկալման ֆիզիքական յատկանիշներու ուսումնասիրութիւնը. * '''Հնչիւթաբանութիւն''', հնչիւններու ուսումնասիրութիւնը՝ որպէս խօսողի մտքին մէջ առաջացող վերացական երեւոյթներ, որոնք կ'օգնեն տարբերակել իմաստներ (հնչոյթներ). * '''Ձեւաբանութիւն''', ձեւոյթներու կամ բառերու ներքին կառուցուածքի ուսումնասիրութիւնը. * '''Շարահիւսութիւն''', կ'ուսումնասիրէ թէ ինչպէս բառերը կը միաւորուին, կազմելու համար քերականական բառակապակցութիւններ եւ նախադասութիւններ. * '''Իմաստաբանութիւն''', բառերու իմաստներու եւ կայուն բառակապակցութիւններու ուսումնասիրութիւնը. * '''Գործաբանութիւն''', կ'ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս ասոյթները կը գործածուին հաղորդակցման ընթացքին, ինչպէս նաեւ համատեքստի եւ արտալեզուական գործօններու ազդեցութիւնը իմաստին վրայ. * '''Ճառախօսութիւն-վերլուծություն''', կ'ուսումնասիրէ լեզուի գործածումը յօդուածմներուն մէջ (բանաւոր, գրաւոր, նշանային խօսք). * '''Ոճաբանութիւն''', կ'ուսումնասիրէ լեզուական գործօնները (ճարտասանութիւն, առոգանութիւն, շեշտ), որոնք ճառախօսութիւնը համայօդուածին մէջ կը դնեն. * '''Նշանագիտութիւն''', նշաններու եւ իմաստաւորման գործընթացի՝ ցուցման, նշանակութեան, նմանութեան, համաբանութեան, խորհրդանշութեան, փոխաբերութեան եւն, ուսումնասիրութիւնը: === Ոճ === Ոճաբանութիւնը կ'ուսումնասիրէ յօդուածներու մեկնաբանութիւնը՝ լեզուական եւ հնչերանգային ոճերու տեսակէտէն: Ոճաբանական վերլուծութիւնը կը յանգեցնէ բարբառներու եւ լեզուի մակարդակներու նկարագրութեան ուսումնասիրութեան: Ոճական առանձնայատկութիւններու շարքին կը պատկանին ճարտասանութիւնը,<ref>{{cite book|title=The Philosophy of Rhetoric|url=https://archive.org/details/philosophyofrhet0000rich|author=IA Richards|publisher=Oxford University Press (New York)|year=1965}}</ref> առոգանութիւնը, շեշտը, երգիծանքը, հեգնանքը, երկխօսութիւնը եւ այլն: Ոճաբանական վերլուծութիւնը կրնայ ներառել նաեւ լեզուի ուսումնասիրութիւնը գրականութեան կանոնական աշխատութիւններուն մէջ, ոճային գրականութեան, լուրերուն, գովազդներուն եւ հաղորդակցման այլ ձեւերուն մէջ։ Այսպիսով, ոճաբանութիւնը յօդուածի մեկնաբանումն է: == Մօտեցումներ == === Տեսական === Լեզուաբանութեան ոլորտին մէջ քննարկման կարեւոր թեմա է, թէ ինչպէ՞ս պէտք է լեզուն սահմանել եւ հասկանալ: Որոշ լեզուաբաններ կը կիրառեն «լեզու» բառը, որպէս մարդու ուղեղին մէջ բնածին կաղապար մը, որ թոյլ կոու տայ մարդոց ձեռնարկել լեզուական վարքագիծ: Կը համարուի, որ «համընդհանուր քերականութիւնը» կ'օգնէ երեխաներուն լեզուներ սորվիլ, տարբերել որեւէ լեզուի քերականօրէն ճիշտ ձեւակերպուած նախադասութիւնները: Այս տեսակէտի հետեւորդները, որոնք կը պատկանին լեզուաբանութեան այն դպրոցին, որ հիմնուած է Նոամ Ճոմսկիի ''սերող տեսութեան'' վրայ, չեն նայիր լեզուին որպէս մէկ բան, որ առաջացած եւ զարգացած է հաղորդակցման նպատակով: Անոնք լեզուն աւելի շատ կը նկատեն որպէս մարդու միտքերը ձեւաւորող գործընթաց: === Գործնական === Լեզուաբաններու մէկ այլ խումբ «լեզու» բառը կը դիտէ որպէս հաղորդակցային համակարգ, որ զարգացած է աջակցելու համար համատեղ գործունէութեան: Քերականութեան այսպիսի տեսութիւնները, որոնք «գործնական» կը կոչուին, լեզուն կը տեսնեն որպէս մէկ գործիք, որ զարգացած եւ յարմարեցուած է այդ կիրառողներու հաղորդակցային պահանջներուն:<ref>{{cite book|url=http://linguistics.concordia.ca/i-language/|title=I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition|last=Isac|first=Daniela|author2=Charles Reiss|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0199660179|access-date=2018-08-21|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/|dead-url=yes|accessdate=2018-08-21|archivedate=2011-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706173454/http://linguistics.concordia.ca/i-language/|deadurl=yes}}</ref> == Ձեւաբանութիւնը == Լեզուաբանութիւնը հիմնականին մէջ նկարագրողական բնոյթ ունի: Լեզուաբանները կը նկարագրեն եւ կը բացատրեն լեզուի յատկութիւնները՝ առանց ենթակայական դատողութիւններ կատարելու, թէ յատկութիւններէն եւ գործածութիւններէն ո՞ր մէկն է լաւը եւ որ մէկը՝ վատ: Այս մէկը այսպէս է բոլոր գիտութիւններուն մէջ. կենդանաբանը կ'ուսումնասիրէ կենդանական աշխարհը՝ առանց իր սեփական կարծիքը յայտնելու կենդանական տեսակներու առաւելութիւններուն եւ թերութիւններուն վերաբերեալ: [[Լեզուաբանութեան Կանոնագրում|Լեզուաբանական կանոնակարգում]]ը, միւս կողմէն, ընտրութիւն կը կատարէ լեզուական գործածութիւններու միջեւ, յաճախ օժանդակելով լեզուի որեւէ բարբառի կամ ''ակրոլեկտի'': Այս մէկուն նպատակը լեզուական տիպար կամ նորմ հաստատելն է, որուն իբր արդիւնք հաղորդակցումը աւելի դիւրին կը դառնայ: Սակայն, միւս կողմէ, լեզուական կանոնակարգումը կրնայ ըլլալ լեզուի որեւէ բարբառի գրողներու վրայ, այլ բարբառներու վրայ ազդեցութիւն գործելու արդիւնք ([[Լեզուաբանական Կայսերականութիւն|լեզուաբանական կայսերականութիւն]]): Լեզուաբանական կանոնակարգման ծայրայեղ օրինակ կրնայ ըլլալ գրաքննիչներու վարքը, որոնք կը փորձեն ոչնչացնել որոշ բառեր եւ կառոյցներ, զանոնք վնասաբեր համարելով հասարակութեան համար: Սակայն, լեզուաբանական կանոնակարգումը կարելի է ճիշտ օգտագործել լեզուի ուսուցման ժամանակ, որ թոյլ կու տայ լեզուն սորվողներուն տարբերել ճիշդ եւ սխալ կառոյցները: === Գործառական քերականութիւն === Լեզուի գործառական տեսութիւնները կ'ենթադրեն, որ եթէ լեզուն հաղորդակցման համար գործիք է, ուրեմն խելամիտ կըլլայ ունեցուածքներ ուսումնասիրել, հիմնուելով անոնց գործառոյթներուն վրայ։ Քերականութեան գործառական տեսութիւնները կը տարբերին ձեւական տեսութիւններէն այդ բանով, որ վերջիններս եղանակներ կը փնտռեն, սահմանելու եւ նկարագրելու համար լեզուի տարբեր միաւորները եւ թէ անոնք, որպէս ձեւական կանոններու համակարգեր, ինչպէ՞ս կապուած են իրար հետ, մինչայդ քերականութեան գործառական տեսութիւնները կը սահմանեն լեզուի գործառոյթները, այնուհետեւ կը կապեն անոնց լեզուական այն միաւորներուն հետ, որոնք կը կատարեն այդ գործառոյթները: Այլ խօսքով՝ քերականութեան գործառական տեսութիւնները շեշտը կը դնեն անոր վրայ, թէ ինչպէ՞ս լեզուները կը գործածուին, այլ ո՛չ թէ լեզուական միաւորներու միջեւ ձեւական յարաբերութիւններու վրայ:<ref>{{cite journal|author=Nichols, Johanna|year=1984|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|pages=97–117|doi=10.1146/annurev.an.13.100184.000525|quote=[Functional grammar] analyzes grammatical structure, as do formal and structural grammar; but it also analyses the entire communicative situation: the purpose of the speech event, its participants, its discourse context. Functionalists maintain that the communicative situation motivates, constrains, explains, or otherwise determines grammatical structure, and that a structural or formal approach is not merely limited to an artificially restricted data base, but is inadequate as a structural account. Functional grammar, then, differs from formulae and structural grammar in that it purports not to model but to explain; and the explanation is grounded in the communicative situation.|ref=harv}}</ref> Գործառական տեսութիւնները լեզուն կը նկարագրեն, հիմուելով լեզուի տարբեր մակարդակներուն վրայ գոյութիւն ունեցող գործառոյթներու վրայ. * Հնչիւթաբանական գործառոյթ. հնչոյթի գործառոյթն է բառերը տարբերակել. * Իմաստաբանական գործառոյթ. (գործողութիւնը կատարող, հասցէատէր եւն.) կը նկարագրէ գործողութիւնը կատարողներու դերը. * Շարահիւսական գործառոյթներ. (օրինակ՝ ենթակայ, ստորոգեալ), կը սահմանէ լեզուական արտայայտութեան ներկայացման տարբեր տեսանկիւնները. * Գործաբանական գործառոյթներ (թեմա եւ ռեմա, ստորոգեալ), կը սահմանէ բաղադրիչներու տեղեկատուական կարգավիճակը, կ'որոշուի բառային փոխազդեցութեան գործաբանական միտքով: === Ճանաչողական լեզուաբանութիւն === 1970–1980-ականներուն առաջացաւ ճանաչողական լեզուաբանութիւնը, ի հակադրութիւն սերող քերականութեան: Այդ հիմնադիրները տեսաբաններ [[Ռոնալտ Լանգակեր]]ը եւ [[Ճորճ Լակոֆֆ]]ն են: Ճանաչողական լեզուաբանութիւնը կ'ենթադրուի, որ լեզուն հասարակ նպատակային ճանաչողական գործընթացներէն բխող յատկանիշ է: Հակառակ լեզուաբանութեան սերողական ուսմունքի՝ ճանաչողական լեզուաբանութիւնը ոչ-ձեւակերպային է եւ գործառական: Ճանաչողական լեզուաբանութեան մէջ կարեւոր զարգացումներ են ճանաչողական քերականութիւնը, կառուցուածքային իմաստաբանութիւնը եւ [[Ձղացական փոխաբերութիւն]]ը, որոնք բոլորը հիմնուած են այն գաղափարի վրայ, որ մարմնաւորուած իմացութենէն ստացուած արտայայտութիւններու վրայ հիմնուած ձեւ-գործառոյթ համապատասխանութիւնները կը փոխարինեն լեզուի հիմնական տարրերուն: Ճանաչողական լեզուաբանութիւնը լեզուն կը մեկնաբանէ գաղափարներու միջոցով (երբեմն համընդհանուր եւ երբեմն առանձին լեզուին յատուկ), որոնք ինկած են անոր ձեւի հիմքին մէջ։ Այսպիսով, այդ մէկը սերտ կապուած է իմաստաբանութեան հետ, սակայն կը տարբերի [[Հոգելեզուաբանութիւն|հոգելեզուաբանութենէն]], որ կը գործածէ ճանաչողական լեզուաբանութեան փորձառական բացայայտումները, բացատրելու համար բանաւոր եւ գրաւոր խօսքի ընկալման, ձեռքբերման, պահպանման եւ արտաբերման հիմքին մէջ ինկած գործառոյթները: Ի տարբերութիւն սերողական տեսութեան՝ ճանաչողական լեզուաբանութեան միտքին մէջ է այն փաստը, որ անկախ լեզուական ընդունակութիւն է: Այս մէկը կ'ըմբռնէ քերականութիւնը գաղափարակազմութեան տեսանկիւնէն եւ կը պնդէ, որ լեզուական գիտելիքները կ'առաջանան լեզուի գործածութեան շնորհիւ:<ref>{{cite book|title=Cognitive Linguistics|url=https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof|author1=Croft, William|author2=D. Alan Cruse|publisher=Cambridge University Press|year=2004|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof/page/1 1]|lastauthoramp=yes}}</ref> Այս համոզման պատճառով ճանաչողական լեզուաբանութիւնը երբեմն գործառական մօտեցում կը համարուի, սակայն այս մէկը կը տարբերուի գործառական այլ մօտեցումներէն այն բանով, որ այս մէկը կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէ՞ս միտքը լեզուի միջոցով իմաստ կը ստեղծէ, այլ ո՛չ թէ լեզուի գործածութեամբ, որպէս հաղորդակցման միջոց: == Հետազօտութեան ոլորտ == === Պատմական լեզուաբանութիւն === [[Պատմական լեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ առանձին լեզուներու պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ լեզուի փոփոխութեան ընդհանուր յատկանիշները: Լեզուի փոփոխութեան եւ զարգացման ուսումնասիրութիւնը նաեւ կը կոչուի «տարժամանակեայ լեզուաբանութիւն» (որեւէ առանձին լեզուի զարգացման եւ փոփոխման ուսումնասիրութիւնը), որ կը տարբերի «համաժամանակեայ լեզուաբանութենէն» (երկու եւ աւելի լեզուներու համեմատական ուսումնասիրութիւնը տուեալ ժամանակահատուածին մէջ): 19-րդ դարուն պատմական լեզուաբանութիւնը՝ լեզուաբանութեան առաջին եւ ամէնազարգացած ենթաճիւղերէն էր։ Սակայն 20-րդ դարու առաջին կիսուն, պատմական լեզուաբանութենէն անցում կատարուեցաւ համաժամանակեայ լեզուաբանութիւն: Այդ ժամանակ յայտնի են Սոսիւրի եւ Նոամ Ճոմսկու աշխատութիւնները: === Էքոլեզուաբանութիւն === [[Էքոլեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ լեզուի դերը մարդոց, կենդանիներու եւ շրջակայ միջավայրի կեանքի պահպանման գործընթացներուն մէջ։ Հիմնական նպատակն է զարգացնել լեզուաբանական տեսութիւններ, որոնք կը դիտարկեն մարդոց ո՛չ միայն որպէս հասարակութեան, այլ նաեւ աւելի մեծ էքոհամակարգերու մաս, որոնց վրայ հիմնուած է կեանքը: Էքոլեզուաբանութեան երկրորդ նպատակն է ցոյց տալ, թէ ինչպէս կրնայ լեզուաբանութիւնը ազդել էքոլոգիական խնդիրներու, ինչպէս օրինակ կլիմայական փոփոխութիւններու եւ կենսաբազմազանութեան նուազման վրայ:<ref>{{cite web|url=http://ecolinguistics-association.org/|title=Ecolinguistics Association}}</ref> === Հանրալեզուաբանութիւն === [[Հանրալեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ ձեւաւորող հասարակական երեւոյթները: Լեզուաբանութեան այս ճիւղը կը կեդրոնանայ լեզուաբանութեան միաժամանակեայ մօտեցման վրայ եւ կ'ուսումնասիրէ լեզուի կամ լեզուներու տարբերակներու դրսեւորումը տուեալ ժամանակահատուածին մէջ։ Լեզուի շեղումներու եւ տարբերակներու՝ բարբառներու, լեզուական մակարդակներու եւ յատկալեզուներու ուսումնասիրութիւնը կը կատարուի ոճի ուսումնասիրութեան եւ ճառախօսութեան վերլուծութեան միջոցով: Հանրալեզուաբանները հետազօտութեան մէջ են տարբերելու լեզուի ոճերը եւ ճառախօսութիւնը, ինչպէս նաեւ տեսական գործօնները, որոնք կան լեզուի եւ հասարակութեան միջեւ: === Զարգացումային լեզուաբանութիւն === [[Զարգացումային լեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ անհատներու լեզուական կարողութիւններու զարգացումը, մասնաւորապէս մանկութեան տարիներու լեզուի ձեռքբերման գործընթացը: Զարգացումային լեզուաբանութեան հիմնախնդիրներէն են, թէ երեխաները ինչպէ՞ս տարբեր լեզուներ կը սորվին, թէ ինչպէ՞ս մեծահասակները կը սորվին օտար լեզու, եւ թէ ի՞նչ կը ներքայացնէ լեզուի ձեռքբերման գործընթացը: === Նեարդալեզուաբանութիւն === [[Նեարդալեզուաբանութիւն]]ը կ'ուսումնասիրէ մարդու ուղեղի այն կառուցուածքները, որոնք ինկած են լեզուներու քերականութեան եւ, առհասարակ՝ հաղորդակցութեան հիմքին մէջ։ Նեարդալեզուաբանութեան մէջ ներգրաւուած են տարբեր ոլորտներու մասնագէտներ: Այստեղ տեղեկութեան մեծ մասը կը ստացուի հոգելեզուաբանութեան եւ տեսական լեզուաբանութեան ոլորտներուն մէջ կատարուած աշխատանքներէն: Նեարդալեզուաբանութիւնը կ'ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս ուղեղը գործընթացներ կ'իրականացնէ, որոնք անհրաժեշտ են լեզուն արտաբերելու եւ հասկնալու համար: Նեարդալեզուաբանները կ'ուսումնասիրեն բնախօսական գործընթացը, որոնց միջոցով ուղեղը լեզուական տեղեկութիւնը կը մշակէ եւ կը գնահատեն լեզուաբանական եւ հոգելեզուաբանական տեսութիւնները՝ կիրառելով [[աֆազիոլոգիա]], [[նեյրովիզուալիզացիա]], [[Էլեկտրոֆիզիոլոգիա]] եւ համակարգչային ձեւակերպում: Նեարդալեզուաբանութեան ուսումնասիրած ուղեղի կառուցուածքներէն լեզուի արտաբերման գործընթացին մէջ կարեւոր դեր ունի [[ուղեղիկ]]ը:<ref>{{Cite journal|last=Mariën|first=Peter|last2=Manto|first2=Mario|date=2017-10-25|title=Cerebellum as a Master-Piece for Linguistic Predictability|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29071518|journal=Cerebellum (London, England)|doi=10.1007/s12311-017-0894-1|issn=1473-4230|pmid=29071518}}</ref> == Լեզուաբանութիւնը՝ որպէս պատմական գիտութիւն == Եթէ լեզուաբանութիիւնը կ'ուսումնասիրէ մարդկային լեզուն, ապա կը նշանակէ, թէ ան միաժամանակ նաեւ պատմական գիտութիւն է։ Լեզուն քարացած երեւոյթ չէ. Ան յարատեւ կը փոխուի ու կը զարգանայ։ Լեզուաբանութիւնը կ'ուսումնասիրէ այդ պատմականօրէն զարգացող երեւոյթը իր բոլոր մանրամասներով ու բազմազնութեամբ, իր բոլոր վիճակներով ու դրսեւորումներով, իր զարգացման ընթացքով, ինչ որ ցոյց կու տայ լեզուաբանութեան պատմական բնոյթը։ == Աղբիւրներ == * Է. Բ. Աղայեան, Լեզուաբանութեան ներածութիւն == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} [[Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն]] oyyqho7zdun5fn0dekuyodjt7vdroc3 0 3469 253963 249690 2026-08-29T00:08:24Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253963 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Լէոնարտօ Ուիլհելմ տի Քափրիօ | բնագիր ԱԱՀ = Leonardo Wilhelm DiCaprio | պատկեր = Leonardo DiCaprio visited Goddard Saturday to discuss Earth science with Piers Sellers (26105091624) cropped.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[11 Նոյեմբեր]], [[1974 թուական|1974]] | ծննդավայր = Հոլիուուտ, Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա, [[ԱՄՆ]] | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Դերասան]] <br /> Ֆիլմի արտադրիչ | ամուսին = | ծնողներ = [[Ճորճ տի Քափրիօ]] <br /> Իրմէլին տի Քափրիօ | երեխաներ = | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջ = [http://leonardodicaprio.com/ Պաշտօնական Կայքէջ] <br /> [http://leonardodicaprio.org/ Leonardo DiCaprio Foundation] | ստորագրութիւն = }} '''Լէոնարտօ Ուիլհեմ տի Քափրիօ'''<ref>{{cite news|title=Leonardo DiCaprio|url=http://www.britannica.com/biography/Leonardo-DiCaprio|accessdate=July 29, 2015|work=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> ({{lang-en|Leonardo Wilhelm DiCaprio}}, ծնած [[11 Նոյեմբեր]], [[1974 թուական|1974]], Հոլիուուտ, [[Լոս Անճելըս]], Քալիֆորնիա, [[ԱՄՆ]]), [[ԱՄՆ|ամերիկացի]] [[դերասան]] եւ ֆիլմի արտադրիչ մըն է: Վաղ [[1990|1990-ական]] թուականներուն, տի Քափրիօ սկսաւ իր դերասանական ասպարէզը ստանձնելով շատ կարճ դերեր հեռատեսիլի ծանուցումներու մէջ, որմէ ետք ստանձնեց երկրորդական դերեր տարբեր հեռուստաշարներու մէջ, ինչպէս ''[[Santa Barbara (հեռուստաշար)|Santa Barbara]]'' եւ ''[[Growing Pains]]'': [[1993|1993-ին]], ան սկսաւ իր ֆիլմի ասպարէզը երբ ստանձնեց գլխաւոր դեր մը իբրեւ Ճոշ ''[[Critters 3]]'' ([[1991]]) ֆիլմին մէջ։ Ան ստանձնած է գլխաւոր դեր մը ''[[This Boy's Life (ֆիլմ)|This Boy's Life]]'' ([[1993 թուական|1993]]) օրագրական գիրքին վրայ հիմնուած ֆիլմին մէջ, ինչպէս նաեւ ստանձնեց եւ ստացաւ գովասանք իր ''[[What's Eating Gilbert Grape]]'' ([[1993]]) ֆիլմին դերին համար: Ան հռչակ շահեցաւ երբ ան գլխաւոր դեր ստանցնեց ''[[The Basketball Diaries (ֆիլմ)|The Basketball Diaries]]'' ([[1995]]) եւ ''[[Romeo + Juliet]]'' ([[1996]]) ֆիլմերուն մէջ, սակայն բոլորէ աւելի հռչակ տուող դերը եղաւ Ճէքի դերը [[Ճէյմզ Քամէրըն|Ճէյմզ Քամերընի]] ''[[Titanic (1997 ֆիլմ)|Titanic]]'' ([[1997]]) ֆիլմը, որ աշխարհի ամէնէն դիտուած եւ շահաբեր ֆիլմերէն մէկն է: == Դերեր == === Ֆիլմ === [[File:Leonardo DiCaprio 2002.jpg|thumb|upright=1.2| 200px|alt=A photograph of Leonardo DiCaprio in 2002|տի Քափրիօն [[2002]]-ին]] [[File:LeonardoDiCaprioNov08.jpg|thumb|upright=1.2| 200px|alt=A photograph of Leonardo DiCaprio at the Body of Lies film premiere in London in 2008|տի Քափրիօն [[2008]]-ին ''[[Body of Lies (ֆիլմ)|Body of Lies]]'' ֆիլմի առաջին թողարկման]] ==== Իբրեւ դերասան ==== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" | Վերնագիր ! scope="col" | Տարի ! scope="col" style="width: 15em;" | Դեր ! scope="col" style="width: 15em;" | Բեմադրիչ ! scope="col" class="unsortable" | Ծանօթագրութիւն |- ! scope=row | ''[[Critters 3]]'' | 1991 | Ճոշ | [[Քրիսթին Փիթըրսըն]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last=Ferguson|first=John|url=http://www.radiotimes.com/film/w9tc/critters-3|title=Critters 3|work=[[Radio Times]]|publisher=[[Immediate Media Company]]|accessdate=September 29, 2014|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006143206/http://www.radiotimes.com/film/w9tc/critters-3|dead-url=yes}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Poison Ivy (1992 ֆիլմ)|Poison Ivy]]'' | 1992 | Կի | [[Քաթ Շէա]] | style="text-align:center;" |<ref name=leobio/> |- ! scope=row | ''[[This Boy's Life (ֆիլմ)|This Boy's Life]]'' | 1993 | Թոպայըս Թոպի Ուոլֆ | [[Մայքըլ Քէյթոն-Ճոնզ]] | style="text-align:center;" |<ref name=leobio/> |- ! scope=row | ''[[What's Eating Gilbert Grape]]'' | 1993 | Առնի Կրէյբ | [[Լաս Հալսթրաում]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movie/review?res=9F0CE0D61631F934A25751C1A965958260|title=Review/Film; Johnny Depp as a Soulful Outsider|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|date=December 17, 1993|accessdate=September 29, 2014|last=Maslin|first=Janet}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Quick and the Dead (1995 ֆիլմ)|The Quick and the Dead]]'' | 1995 | Ֆի Հէրըտ | [[Սամ Ռէյմի]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/the-quick-and-the-dead-1995|title=The Quick and the Dead Movie Review (1995)|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|date=February 10, 1995|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Basketball Diaries (ֆիլմ)|The Basketball Diaries]]'' | 1995 | Ճիմ Քարոլ | [[Սքոթ Քալվըրթ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movie/review?res=990CE1DC1F39F932A15757C0A963958260|title=The Basketball Diaries (1995) Film Review; Looking for Poetry In All the Wrong Places|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|date=April 21, 1995|accessdate=September 29, 2014|last=Maslin|first=Janet}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Total Eclipse (ֆիլմ)|Total Eclipse]]'' | 1995 | Արթուր Ռիմպոտ | [[Ակնէզսքա Հոլընտ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1995-11-03/entertainment/ca-64257_1_eclipse-poet-rimbaud|title=Movie Review : 'Eclipse' a Grim Tale of Licentious Poets|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[Tribune Publishing]]|date=November 3, 1995|accessdate=September 29, 2014|last=Turan|first=Kenneth}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Romeo + Juliet]]'' | 1996 | Ռոմէո Մոնդէյկ | [[Պազ Լուհրման]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://variety.com/1996/film/reviews/william-shakespeare-s-romeo-juliet-1200447070/|title=Review: 'William Shakespeare’s Romeo & Juliet'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=October 27, 1996|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Marvin's Room (ֆիլմ)|Marvin's Room]]'' | 1996 | Հանք Լէքըր | [[Ճէրի Զաքս]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://variety.com/1996/film/reviews/marvin-s-room-2-1117436693/|title=Review: 'Marvin’s Room'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=December 14, 1996|last=Levy|first=Emanuel|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Titanic (1997 ֆիլմ)|Titanic]]'' | 1997 | Ճէք Տասըն | [[Ճէյմզ Քամէրըն]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/titanic-1997|title=Titanic Movie Review & Film Summary (1997)|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|date=December 19, 1997|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Man in the Iron Mask (1998 ֆիլմ)|The Man in the Iron Mask]]'' | 1998 | Ֆրանայի Տասնչորրորդ Լուի | [[Ռանտալ Ուալըս]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/160668/The-Man-in-the-Iron-Mask/cast|title=The Man in the Iron Mask|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Celebrity (film)|Celebrity]]'' | 1998 | {{sort|Darrow|Brandon Darrow}} | [[Woody Allen]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/celebrity-1998|title=Celebrity Movie Review & Film Summary|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|date=November 20, 1998|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''{{sort|Beach|[[The Beach (film)|The Beach]]}}'' | 2000 | Richard | [[Danny Boyle]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/181889/The-Beach/details|title=The Beach (2000)|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Don's Plum]]'' | 2001 | Տէրըք | [[Ռ. Տ. Ռոպ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://variety.com/2001/film/reviews/don-s-plum-1200466817/|title=Review: ‘Don’s Plum’|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|last=Cockrell|first=Eddie|date=February 12, 2001|accessdate=September 27, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Catch Me If You Can]]'' | 2002 | [[Ֆրէնք Ապակնէյլ]] | [[Սթիվըն Սփիլպըրկ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/movies/article/Holiday-Movies-Sit-back-and-enjoy-his-flight-2743359.php|title=Holiday Movies / Sit back and enjoy his flight / DiCaprio tries to stay one step ahead of the law in Spielberg's lighthearted 'Catch Me If You Can'|work=[[San Francisco Chronicle]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|date=December 25, 2002|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Gangs of New York]]'' | 2002 | Ամսթըրտամ Վալոն | [[Մարթին Սքորսէզ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/gangs-of-new-york-2002|title=Gangs of New York Movie Review (2002)|publisher=Roger Ebert|date=December 20, 2002|accessdate=September 29, 2014|last=Ebert|first=Roger}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Aviator (2004 ֆիլմ)|The Aviator]]'' | 2004 | [[Հաուըրտ Հյուզ]] | [[Մարթին Սքորսէզ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/287834/The-Aviator/cast|title=The Aviator (2004) – Acting Credits|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref><br/><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/287834/The-Aviator/credits|title=The Aviator (2004) – Production Credits|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Departed]]'' | 2006 | Ուիլիըմ Պիկի Քոսթիկըմ | [[Մարթին Սքորսէզ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/10/06/movies/06depa.html|title=Scorsese’s Hall of Mirrors, Littered With Bloody Deceit|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|date=October 6, 2006|accessdate=September 29, 2014|last=Dargis|first=Manohla}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Blood Diamond (ֆիլմ)|Blood Diamond]]'' | 2006 | Տէնի Արչըր | [[Էտուըրտ Զուիք]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.richardroeper.com/reviews/blooddiamond.aspx|title=Blood Diamond Review|publisher=Richard Roeper|last=Roeper|first=Richard|authorlink=Richard Roeper|accessdate=September 29, 2014|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006071915/http://www.richardroeper.com/reviews/blooddiamond.aspx|dead-url=yes}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The 11th Hour (ֆիլմ)|The 11th Hour]]'' | 2007 | Պատմասան | Նատիա Քոնըրզ <br /> Լէյլա Քոնըրզ Փիթըրսըն | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/08/17/movies/17hour.html|title=The 11th Hour (2007)|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|date=August 17, 2007|accessdate=September 29, 2014|last=Dargis|first=Manohla}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Body of Lies (ֆիլմ)|Body of Lies]]'' | 2008 | Ռոճըր Ֆէրիս | [[Ռիտլի Սքոթ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/film/2008/nov/21/body-of-lies-ridley-scott|title=Film review: Body of Lies|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=November 21, 2008|accessdate=September 27, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Revolutionary Road (ֆիլմ)|Revolutionary Road]]'' | 2008 | Ֆրէնք Ուիլըր | [[Սամ Մէնտէզ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|last=Ebert|first=Roger|url=http://www.rogerebert.com/reviews/revolutionary-road-2008|title=Revolutionary Road Movie Review (2008)|publisher=Roger Ebert|date=December 30, 2008|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Shutter Island (ֆիլմ)|Shutter Island]]'' | 2010 | էտուըրտ Թէտի Տանիըլզ/Անտրու Լէյտտիս | [[Մարթին Սքորսէզ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/shutter-island-2010|title=Shutter Island Movie Review & Film Summary (2010)|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|date=February 17, 2010|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Hubble (ֆիլմ)|Hubble]]'' | 2010 | Պատմասան | [[Թոնի Մայըրզ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://variety.com/2010/film/reviews/hubble-3d-1117942392/|title=Review: ‘Hubble 3D’|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=March 14, 2010|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Inception]]'' | 2010 | Տոմինիք «Տոմ» Քոպ | [[Քրիսթոֆըր Նոլըն]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/film/2010/jul/18/inception-film-review-philip-french|title=Inception: Film Review|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=July 18, 2010|accessdate=September 29, 2014|last=French|first=Philip}}</ref> |- ! scope=row | ''[[J. Edgar]]'' | 2011 | Ճ. Էտկըր Հուվըր | [[Քլինթ Իսթուուտ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/leonardo-dicaprio-j-edgar-hoover-clint-eastwood-reviews-258802|title=Leonardo DiCaprio As J. Edgar Hoover: What The Critics Think |work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=November 8, 2011|accessdate=September 29, 2014|last=Schutte|first=Lauren}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Django Unchained]]'' | 2012 | Քալվին Ճ. Քանտի | [[Քուէնթին Թարանթինօ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2012/dec/26/entertainment/la-et-mn-django-unchained-quentin-tarantino-movie-reviews-critics-20121225|title='Django Unchained' a brazen, bloody spectacle, critics say|work=[[Los Angeles Times]]|publisher=[[Tribune Publishing]]|date=December 26, 2012|accessdate=September 28, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Great Gatsby (2013 ֆիլմ)|The Great Gatsby]]'' | 2013 | Ճէյ Կէթցպի | [[Պազ Լուրման]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://variety.com/2013/film/reviews/the-great-gatsby-review-1200447930/|title=Film Review: ‘The Great Gatsby’|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|last=Foundas|first=Scott|date=May 5, 2013|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Wolf of Wall Street (2013 ֆիլմ)|The Wolf of Wall Street]]'' | 2013 | Ճորտըն Պէլֆորթ | [[Մարթին Սքորսէզ]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/449945/The-Wolf-of-Wall-Street/details|title=The Wolf of Wall Street (2013)|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[The Revenant (2015 ֆիլմ)|The Revenant]]}} | 2015 | Հյու Կլէս | [[Ալէհանտրո Կոնզալէզ Ինյառիթու|Ալէհանտրո Կ. Ինյառիթու]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/how-leonardo-dicaprios-revenant-shoot-810290|title=How Leonardo DiCaprio's 'The Revenant' Shoot Became "A Living Hell"|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=July 22, 2015|accessdate=August 12, 2015|last=Masters|first=Kim}}</ref> <!--do ''not'' put films that are 'in pre-production' or 'in development' per WP:CRYSTAL--> |} ==== Իբրեւ Արտադրիչ ==== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" | Վերնագիր ! scope="col" | Տարի ! scope="col" style="width: 15em;" | Դեր ! scope="col" class="unsortable" | Ծանօթագրութիւն |- ! scope=row | ''{{sort|Aviator|[[The Aviator (2004 ֆիլմ)|The Aviator]]}}'' | 2004 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/287834/The-Aviator/cast|title=The Aviator (2004) – Acting Credits|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref><br/><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/287834/The-Aviator/credits|title=The Aviator (2004) – Production Credits|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''{{sort|Assassination|[[The Assassination of Richard Nixon]]}}'' | 2004 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/304506/The-Assassination-of-Richard-Nixon/credits|title=The Assassination of Richard Nixon|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''{{sort|11|[[The 11th Hour (ֆիլմ)|The 11th Hour]]}}'' | 2007 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/08/17/movies/17hour.html|title=The 11th Hour (2007)|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|date=August 17, 2007|accessdate=September 29, 2014|last=Dargis|first=Manohla}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Gardener of Eden]]'' | 2007 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/360959/Gardener-of-Eden/overview|title=Gardener of Eden (2007)|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014|last=Buchanan|first=Jason}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Orphan (ֆիլմ)|Orphan]]'' | 2009 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/452043/Orphan/details|title=Orphan (2009)|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Red Riding Hood (2011 ֆիլմ)|Red Riding Hood]]'' | 2011 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/03/11/movies/red-riding-hood-with-amanda-seyfried-review.html|title=The Girl Who Sighed Wolf|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|date=March 10, 2011|accessdate=September 29, 2014|last=Dargis|first=Manohla}}</ref> |- ! scope=row | ''{{sort|Ides|[[The Ides of March (ֆիլմ)|The Ides of March]]}}'' | 2011 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/451477/The-Ides-of-March/credits|title=The Ides of March (2011) – Production Credits|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Runner Runner (ֆիլմ)|Runner Runner]]'' | 2013 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/movie/runner-runner/review/635628|title=Runner Runner: Film Review|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=September 25, 2013|accessdate=September 29, 2014|last=McCarthy|first=Todd}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Out of the Furnace]]'' | 2013 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2013/12/04/movies/out-of-the-furnace-with-christian-bale.html|title=Fraternal Ties, of Gut and Sinew|last=Dargis|first=Manohla|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|date=December 3, 2013|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | {{sort|Wolf|''[[The Wolf of Wall Street (2013 ֆիլմ)|The Wolf of Wall Street]]''}} | 2013 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/449945/The-Wolf-of-Wall-Street/details|title=The Wolf of Wall Street (2013)|work=[[Նյու Յորք Թայմս]]|publisher=[[Arthur Ochs Sulzberger Jr.]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Virunga (ֆիլմ)|Virunga]]'' | 2014 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/virunga-on-netflix-leonardo-dicaprio-hopes-to-save-one-of-the-last-pristine-places-on-earth-with-moving-gorilla-documentary-9854259.html|title=Virunga on Netflix: Leonardo DiCaprio hopes to save 'one of the last pristine places on Earth' with moving gorilla documentary |work=[[The Independent]]|publisher=Independent Print Limited|date=November 11, 2014|accessdate=January 21, 2015|last=Hooton|first=Christopher}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Cowspiracy]]'' | 2015 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news |first=Olivia|last=Armstrong| title = Exclusive: Interview With Directors Of 'Cowspiracy: The Sustainability Secret' On Netflix, A Controversial New Documentary | date = August 27, 2015 |url=http://decider.com/2015/08/27/cowspiracy-the-sustainability-documentary-netflix/ |publisher=Decider|accessdate=August 28, 2015}}</ref> |- ! scope=row | ''{{sort|Ivory|The Ivory Game}}'' | 2016 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.thewrap.com/the-ivory-game-review/|title='The Ivory Game' Telluride Review: Urgent Documentary About Elephant Killing Is a Roar for Action|publisher=[[TheWrap]]|date=September 2, 2016|accessdate=October 2, 2016|last=Abele|first=Robert}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Before the Flood (ֆիլմ)|Before the Flood]]'' | 2016 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last1=McGovern|first1=Joe|url=http://www.ew.com/article/2016/09/08/before-the-flood-leonardo-dicaprio-clip-poster|title=Before the Flood: Watch an exclusive clip from Leonardo DiCaprio's climate change documentary|date=September 8, 2016|work=Entertainment Weekly|accessdate=September 10, 2016|archive-date=September 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909214144/http://www.ew.com/article/2016/09/08/before-the-flood-leonardo-dicaprio-clip-poster|dead-url=yes}}</ref> |- ! scope=row align="left" style="background:#FFFFCC;" | ''[[Live by Night (ֆիլմ)|Live by Night]]'' | 2016 | Արտադրիչ | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2013/05/ben-affleck-and-warner-bros-set-next-film-dennis-lehane-novel-live-by-night-491747/|title=Ben Affleck And Warner Bros Set Next Film: Dennis Lehane Crime Novel 'Live By Night'|publisher=[[Deadline.com]]|date=May 7, 2013|accessdate=May 7, 2013}}</ref> |- |} === Հեռուստաշարներ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" | Վերնագիր ! scope="col" | Տարի ! scope="col" | Դեր ! scope="col" class="unsortable" | Ծանօթ ! scope="col" class="unsortable" | Ծանօթագրութիւններ |- ! scope=row | ''{{sort|New|[[The New Lassie]]}}'' | 1989 | Կլէն | Դրուագ՝ "New Generation" <br /> Դրուագ՝ "Snake Pit" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.tvguide.com/detail/tv-show.aspx?tvobjectid=203407&more=ucepisodelist&episodeid=586933|title=The New Lassie Episode Guide 0001 – New Generation|work=[[TV Guide]]|publisher=[[CBS Interactive]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref><br/><ref>{{cite news|url=http://www.tvguide.com/detail/tv-show.aspx?tvobjectid=203407&more=ucepisodelist&episodeid=1053656|title=The New Lassie Episode Guide 0001 – Snake Pit|work=[[TV Guide]]|publisher=[[CBS Interactive]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref> |- ! scope=row | ''{{sort|Outsiders|[[The Outsiders (հեռուստաշար)|The Outsiders]]}}'' | 1990 | Քիտ Սքաութ | Դրուագ՝ "Pilot" | style="text-align:center;" |<ref name=leobio/> |- ! scope=row | ''[[Santa Barbara (հեռուստաշար)|Santa Barbara]]'' | 1990 | Պատանի Մէյսըն Քէբուէլ | 5 Դրուագներ | style="text-align:center;" |<ref name=leobio/> |- ! scope=row | ''[[Parenthood (1990 հեռուստաշար)|Parenthood]]'' | 1990–91 | Կէրի Պաքըմ | 12 Դրուագներ | style="text-align:center;" |<ref name=leobio>{{cite book |last1=Wight |first1=Douglas|authorlink1=|location=London |title=Leonardo DiCaprio – The Biography |url=https://archive.org/details/leonardodicaprio0000wigh |date=April 2, 2012 |publisher=[[John Blake (journalist)#John Blake Publishing|John Blake Publishing Ltd.]]|isbn=9781857826722 |pages=276}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Roseanne]]'' | 1991 | Տարլինի դասընկերը | Դրուագ՝ "Home-Ec" | style="text-align:center;" |<ref name=leobio/> |- ! scope=row | ''[[Growing Pains]]'' | 1991–92 | Լուք Պրաուըր | 23 Դրուագներ | style="text-align:center;" |<ref name=leobio/> |- ! scope=row | ''[[Greensburg (հեռուստաշար)|Greensburg]]'' | 2008–10 | align="center" | — | Նաեւ արտադրիչ եւ փոխ-ստեղծող | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.tvguide.com/celebrities/leonardo-dicaprio/credits/161851|title=Leonardo DiCaprio Credits|work=[[TV Guide]]|publisher=[[CBS Interactive]]|accessdate=September 29, 2014}}</ref><br/><ref>{{cite web|url=http://press.discovery.com/us/pg/programs/greensburg/|title=Greensburg Season 3|publisher=[[Discovery Channel]]|accessdate=September 29, 2014|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006080308/http://press.discovery.com/us/pg/programs/greensburg/|dead-url=yes}}</ref> |- ! scope=row | ''[[Saturday Night Live]]'' | 2014 | Ինքը (հիւր) | Դրուագ՝ "[[Jonah Hill]]/[[Bastille (նուագախումբ)|Bastille]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rollingstone.com/tv/videos/leonardo-dicaprio-and-jonah-hill-reenact-titanic-on-snl-20140126|title=Leonardo DiCaprio and Jonah Hill Reenact 'Titanic' on 'SNL'|work=[[Rolling Stone]]|publisher=Wenner Media LLC|date=January 26, 2014|accessdate=September 29, 2014|last=Coleman|first=Miriam}}</ref> |} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:1974 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:11 Նոյեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Լոս Անճելըս ծնածներ]] j9ouxch5rhm6ml7nlv5qrap2q9fcr15 0 3495 253768 240663 2026-08-28T21:50:17Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253768 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ |Ճակատամարտի անուանում = Լիզպոնի պաշարում |Հակամարտութիւն = [[Խաչակիրներու Երկրորդ Արշաւանք]], |Պատկեր = [[Պատկեր:Siege of Lisbon by Roque Gameiro.jpg|350px]] |Վերնագիր = |Թուական = [[1#ուլիս]] — [[25 Հոկտեմբեր]] [[1147]] |Վայր = [[Լիզպոն]], [[Փորթուկալի Թագաւորութիւն|Փորթուկալի թագաւորութիւն]] |Արդիւնք = Փորթուկալցիներու յաղթանակ |Հակառակորդ1 = [[Ալ-Մոհադներու Պետութիւն|Ալ-Մոհատներու պետութիւն]] |Հակառակորդ2 = [[Պատկեր:PortugueseFlag1095.svg|22px]] [[Փորթուկալի Թագաւորութիւն|Փորթուկալի թագաւորութիւն]] |Հրամանատար1 = [[Աֆոնսու I]] |Հրամանատար2 = Ապտ ըլ-Մումին |Ուժեր1 = 7,000 |Ուժեր2 = 25,000 |Կորուստներ1 = անյայտ |Կորուստներ2 = անյայտ }} '''Լիզպոնի պաշարում,''' [[Խաչակիրներու Երկրորդ Արշաւանք|Խաչակիրներու երկրորդ արշաւանքի]] գլխաւոր իրադարձութիւններէն մէկը, որու պատճառով [[խաչակիրներ]]ու եւ փորթուկալցիներու միասնական ուժերը [[Աֆոնսու I|Աֆոնսու Ա.]]-ի հրամանատարութեամբ, պաշարեցին եւ գրաւեցին [[Լիզպոն]] քաղաքը, որ այդ ատեն [[Ալ-Մոհադներու Պետութիւն|Ալ-Մոհատներու պետութեան]] կազմին մէջ կը գտնուէր<ref>C. W. David, "The Authorship of the ''De Expugnatione Lyxbonensi''", ''Speculum'', 7:1 (1932), 50, citing Helmold's ''Chronica Slavorum'' in ''MGH'', Scriptores, 11, 58: ''Hoc solum prospere cessit de universo opere, quod peregrinus patravit exercitus''.</ref>: Լիզպոնի գրաւումը խաչակիրներու եզակի յաղթանակներէն մէկն էր [[Խաչակիրներու Երկրորդ Արշաւանք|խաչակիրներու երկրորդ արշաւանքի]] ընթացքին։ == Նախապատմութիւն == [[630]]-ին [[Արաբական Խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութիւնը]] ստեղծուեցաւ, որ [[630]]-[[750]] թուականներու ընթացքին, կրցաւ ամբողջ [[Արաբական թերակղզի]]ն գրաւել, [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]ի զգալի մասը, [[Պիրենեեան Թերակղզի|Փիրենեեան թերակղզիի]] հարաւային եւ կեդրոնական հատուածները, [[Իրան «արեւմտահայերէն)|Պարսկաստանը]], [[Հայաստան]]ը, [[Վրաստան]]ը եւ շարք մը այլ տարածքներ, սակայն այս նուաճումները խալիֆայութեան տարածքին ապստամբութիւններու պատճառ դարձան։ Իսկ [[722]]-ին սկսաւ [[Ռեկոնկիստա]]ն` [[Արաբներ'|արաբները]] Պիրենեեան թերակղզիէն վռնտելու շարժումը: == Գրականութիւն == *{{Cite book |title=Historical Dictionary of Portugal |last=L. Wheeler, C. Opello|first=Douglas, Walter|coauthors= |year=2010 |publisher=Scarecrow Press|location=|isbn= 978-0-8108-6088-9|pages= |url= }} *{{Cite book |title=A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East, 1100–1187 |last=Runciman |first=Steven |authorlink= |coauthors= |year=1952 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn= |pages= |url= }} *{{Cite book |title=The Crusades: A Documentary History |last=Brundage |first=James |authorlink= |coauthors= |year=1962 |publisher=Marquette University Press |location=Milwaukee, Wisconsin |isbn= |pages= |url=https://archive.org/details/crusadesdocument0000brun}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Երկրորդ Արշաւանք]] eibjevrpx6rgmkpwqtrjes5i70bxgsp 0 3531 253764 220253 2026-08-28T21:46:54Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253764 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Լոնտոն''' ({{lang-en|London}}) [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութեան]] եւ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մայրաքաղաքն է: Միացեալ թագաւորութեան եւ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] մեծագոյն քաղաքն է՝ 1,706 քառ. քմ.: Կը գտնուի [[Թեմզ]] գետի ափերուն եւ բնակեցուած է գրեթէ երկու հազար տարի առաջ: Լոնտոնի պատմութիւնը սկսած է [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] շրջանէն: Հռոմէացիները քաղաքին տուած էին ''Լոնտինիում'' անունը<ref name=london_001>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman|publisher=[[Լոնտոնի թանգարան]]|accessdate=7 Հունիս 2008|archive-date=2008-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622181424/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|dead-url=}}</ref>․ Լոնտոնի հնագոյն կորիզ հանդիսացող «Լոնտոնեան Սիթի»ն մինչեւ օրս կը պահպանէ իր միջնադարեան սահմանները: Ժթ. դարէն սկսեալ` Լոնտոն անունը, կը վերաբերի նաեւ այս կորիզը շրջապատող բնակավայրերուն<ref name="mills_140">{{Harvnb|Mills|2001|p=140}}</ref>: Ըստ Մեծն Բրիտանիոյ վարչական բաժանման, քաղաքը կը բաժնուի երկու շրջաններու՝ Լոնտոնի շրջան<ref name="region">{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496|title=Government Offices for the English Regions, Fact Files: London|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008 թ․ մայիսի 4|archive-date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124102915/http://www.gos.gov.uk/gol/factgol/London/?a=42496|dead-url=yes}}</ref> եւ [[Մեծ Լոնտոն]] վարչական շրջան,<ref name="elcock">{{Cite book|last=Elcock|first=Howard|title=Local Government: Policy and Management in Local Authorities |url=https://archive.org/details/localgovernmentp0000elco|publisher=Routledge |year=1994 |isbn=978-0-415-10167-7|page=368|ref=harv}}</ref> զորս կը կառավարեն, ընտրուած, [[Լոնտոնի քաղաքապետ]]ն ու Լոնտոնի ժողովը<ref name="politics_uk">{{Cite book|last=Jones|first=Bill|coauthors=Kavanagh, Dennis; Moran, Michael; Norton, Philip |title=Politics UK|url=https://archive.org/details/politicsuk0000unse|publisher=Pearson Education|year=2007|isbn=978-1-4058-2411-8|page=[https://archive.org/details/politicsuk0000unse/page/868 868]|ref=harv}}</ref>: Լոնտոնը յառաջատար քաղաք է իր արուեստով, առեւտուրով, կրթութեամբ, ժամանցային վայրերով, նորաձեւութեամբ, տնտեսութեամբ, առողջապահութեամբ, զանգուածային լրատուական միջոցներներով, մասնագիտական ծառայութիւններով, [[գիտութիւն|գիտութեամբ]], որոնք քաղաքը կը դարձնեն առաւել յայտնի<ref>{{cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|title=Global Power City Index 2009|accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 14|publisher=Institute for Urban Strategies&nbsp;– The Mori Memorial Foundation}}</ref>: Ան կը համարուի աշխարհի տնտեսական կեդրոնը՝ [[Նիւ Եորք]]ի հետ միասին<ref name="Mastercard">{{cite web|url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|publisher=Mastercard}}</ref><ref name="Global Financial Centres 10">{{cite web |url=http://zyen.com/PDF/GFCI%2010.pdf |title=Global Financial Centres 9 |publisher=Z/Yen |year=2011 |accessdate=2015-09-20 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025022031/http://zyen.com/PDF/GFCI%2010.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref name="forbes.com">{{Cite news |url=http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |title="World's Most Economically Powerful Cities". |work=Forbes |date=15 July 2008 |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 3 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924115512/http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |archivedate=24 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> եւ անոր ՀՆԱ-ն (համախառն ներքին արդիւնք) ամէնէն մեծն է Եւրոպական քաղաքներուն մէջ<ref name="Global city GDP rankings 2008-2025">{{cite web|url=http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=PricewaterhouseCoopers|accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811173721/http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|archivedate=11 August 2013|deadurl=yes}}</ref>: Լոնտոնը նաեւ կը համարուի աշխարհի մշակութային մայրաքաղաքը<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-capital-of-the-world-766661.html | location=London |work=The Independent | first=Simon | last=Calder | date=22 December 2007 | title=London, capital of the world}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23389580-london-is-the-world-capital-of-the-21st-century-says-new-york.do |title=London is the world capital of the 21st century... says New York &#124; News |work=Evening Standard |location=London |accessdate=10 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |title=London is world capital of culture says LSE expert&nbsp;– 2008&nbsp;– News archive&nbsp;– News&nbsp;– News and media&nbsp;– Home |publisher=.lse.ac.uk |accessdate=10 February 2012 |archive-date=18 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118132607/http://www2.lse.ac.uk/newsAndMedia/news/archives/2008/culturecapital.aspx |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |title=Cultural Strategy &#124; Greater London Authority |publisher=London.gov.uk |date=6 September 2010 |accessdate=10 February 2012 |archive-date=9 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209210256/http://www.london.gov.uk/get-involved/consultations/current-consultations/cultural-strategy |dead-url=yes }}</ref>: Ան աշխարհի ամէնէն շատ այցելու ունեցող քաղաքներէն մէկն է<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/london-tops-ranking-of-destination-cities-2291794.html|title=London tops ranking of destination cities|accessdate=2012 թ․ հունիսի 12|publisher=The Independent|date=1 June 2011}}</ref> եւ ունի աշխարհի շատ զբաղած օդակայաններէն մէկը<ref name=capa1>{{cite web|url=http://www.centreforaviation.com/analysis/beijing-to-overtake-london-as-worlds-largest-aviation-hub-massive-new-airport-planned-58776|title=Beijing to overtake london as world's largest aviation hub. Massive new airport planned|accessdate=2012 թ․ հունիսի 12|publisher=Centre for Aviation}}</ref>: Լոնտոնի 43 բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւնները ունին բարձրագոյն կրթութեան ամէնէն մեծ կեդրոնները՝ Եւրոպայի մէջ<ref name="london2">{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow|title=Number of international students in London continues to grow|accessdate=2010-ի Օգոստոսի 27|publisher=Greater London Authority|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130314101454/http://www.london.gov.uk/media/press_releases_mayoral/number-international-students-london-continues-grow|archivedate=14 March 2013|deadurl=yes}}</ref>: 2012-ին, Լոնտոն երրորդ անգամ ըլլալով կ'ընդունի [[Ամառնային Ողիմպիական խաղեր]]ը<ref name=IOC>{{cite web|url=http://www.olympic.org/media?calendartab=1&articleid=52922|title=ՄՕԿ-ի ընտրութեան արդյունքում Լոնտոնը կընդունի 2012-ի օլիմպիական խաղերը|date=6 Հուլիս 2005|publisher=[[Միջազգային օլիմպիական կոմիտէ]]|accessdate=3 Հունիս 2006}}</ref>: Լոնտոն ունի բազմազան ժողովրդագրութիւն եւ մշակոյթ, Լոնտոնի մէջ կը խօսին աւելի քան 300 լեզուներով<ref name=london_006>{{cite web|url=http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm|title=Languages spoken in the UK population|publisher=CILT, the National Centre for Language|accessdate=2008 թ․ հունիսի 6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019130828/http://www.cilt.org.uk/faqs/langspoken.htm|archivedate=19 October 2013|deadurl=yes}}</ref>: 2011-ի Մարտին, Լոնտոնի մէջ պաշտօնապէս կը հաշուէր 8.174.100 բնակիչ, դարձնելով զայն Եւրոպական Միութեան ամէնէն շատ բնակչութիւն ունեցող քաղաքը<ref name="2010 ONS Population">{{cite journal|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-2010-pop-ests-30-june-2011.zip |title=July 2010 Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 3|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110824211423/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-2010-pop-ests-30-june-2011.zip|archivedate=24 August 2011}}{{dead link|date=February 2012}}</ref><ref name="largest_city_eu">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|title=Largest EU City. Over 7&nbsp;million residents in 2001|publisher=Office for National Statistics|work=statistics.gov.uk|accessdate=2008 թ․ հունիսի 28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728184724/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|archivedate=28 July 2011|deadurl=yes}}</ref> եւ կը կազմէ Միացեալ թագաւորութեան բնակչութեան 12, 5%-ը:<ref>{{cite web |author=12:30 |url=http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration |title=Focus on London&nbsp;– Population and Migration &#124; London DataStore |publisher=Data.london.gov.uk |accessdate=10 February 2012 |archive-date=16 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016225915/http://data.london.gov.uk/datastore/applications/focus-london-population-and-migration |dead-url=yes }}</ref> Մեծ Լոնտոնը ամէնէն խիտ բնակչութիւն ունեցող քաղաքն է Եւրոպական Միութեան մէջ, որու թիւը կը հասնի 8, 278, 251,<ref name="urban_area_pop">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y|title=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas|publisher=Office for National Statistics|accessdate=2008 թ․ հունիսի 6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807024554/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y|archivedate=7 August 2011|deadurl=yes}}</ref> իսկ Լոնտոնի մետրոպոլիտի տարածքը ամէնէն մեծն է Եւրոպական Միութեան մէջ՝ ընդհանուր 12 միլիոն բնակչութեամբ:<ref name=metro_area_1>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|work=City Population|accessdate=2009 թ․ մարտի 3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924124626/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|archivedate=24 September 2015|deadurl=yes}}</ref><ref name=metro2>{{cite web|url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf#page=119|title=British urban pattern: population data|accessdate=22 February 2010|year=2007|month=March|format=PDF|work=ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions|publisher=European Spatial Planning Observation Network|page=119|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf#page=119|dead-url=yes}}</ref>: 1831-էն մինչեւ 1925 թուականները Լոնտոն ունեցած է աշխարհի ամէնէն շատ բնակչութիւնը:<ref name=london_030>{{cite web |url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |title=London: The greatest city |publisher=Channel4.com |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 12 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011082820/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |archivedate=11 October 2011 |deadurl=yes }}</ref>: Լոնտոնի մէջ կան [[չորս Համաշխարհային Ժառանգութիւն|չորս Համաշխարհային ժառանգութեան]] վայրեր՝ Լոնտոնի աշտարակը, Քիու-ի թագաւորական բուսաբանական այգիները, [[Ուէսթմինսթըրի Պալատ|Ուէսթմինսթըրի պալատի]] մէջ գտնուող Ուեսթմինսթըրի աբբայութիւնը եւ Սուրբ Մարգարիտ եկեղեցին ու պատմական յուշարձան [[Կրինիչ]]ը (ուր կը գտնուի [[Կրինիչի Աստղադիտարան|Կրինիչի աստղադիտարան]]ը):<ref name=london_005>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/gb|title=Lists: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland|publisher=[[UNESCO]]|accessdate=2008 թ․ Նոյեմբեր 26}}</ref> Միւս տեսարժան վայրերն են [[Պաքինկհամ Փալաս|Պաքինկհամ փալաս]]ը (պալատ), [[Լոնտոնի Աչք|Լոնտոնի աչքը]], [[Փիքատելլի Հրապարակ|Փիքատելլի հրապարակը]], Սենթ Փոլ Քաթետրալը, [[Թաուըր Պրիճ]]ը (կամուրջ), [[Թրաֆալքար Հրապարակ|Թրաֆալքար հրապարակը]] եւ [[Ուեմպլի Մարզադաշտ|Ուեմպլի մարզադաշտը]]: Լոնտոնի մէջ կան նաեւ մեծ թիւով թանգարաններ, պատկերասրահներ, գրադարաններ, մարզային միջոցառումներու վայրեր եւ մշակութային կեդրոններ, ներառեալ [[Բրիտանական Թանգարան (Լոնտոն)|Բրիտանական թանգարան]]ը, [[Լոնտոնի Ազգային Պատկերասրահ|Լոնտոնի ազգային պատկերասրահ]]ը, [[Թէյթ Մոտերն]]ը, Բրիտանական գրադարանը, Ուիմպըլտընը եւ 40 Ուէսթէնտ թատրոնները:<ref>{{Cite news|url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821201275286&title=West+End+Must+Innovate+to+Renovate%2C+Says+Report|title=West End Must Innovate to Renovate, Says Report|accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 15|publisher=What's On Stage|date=25 January 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530224402/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821201275286&title=West+End+Must+Innovate+to+Renovate%2C+Says+Report|archivedate=30 May 2013|deadurl=yes}}</ref> [[Լոնտոնի մետրոպոլիտ]]ը ամէնէն հին մետրոպոլիտն է աշխարհի:<ref name="railwaygazette.com">{{cite web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/shanghai-now-the-worlds-longest-metro.html|title=Shanghai now the world's longest metro|date=4 May 2010|publisher=Railway Gazette International|accessdate=2010 թ․ մայիսի 4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515130655/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/shanghai-now-the-worlds-longest-metro.html|archivedate=15 May 2010|deadurl=yes}}</ref> == Պատմութիւն == === Անուանում === Լոնտոն անուանման ծագումնաբանութիւնը բազմակարծիք է<ref name="mills_139">{{Harvnb|Mills|2001|p=139}}</ref>: Ան հին անուանում է եւ առաջին յիշատակումները կու գան 2-րդ դարէն: 121 թուականին ան անուանուած է ''Լոնտինիում ({{lang-en|Londinium}})'', որ ունի ռոմանա-բրիտանական ծագում<ref name="mills_139"/>: Ամէնէն առաջին բացատրութիւնը, որ ներկայ ժամանակին կը ժխտուի, տուած է Գելֆրիդ Մանմուտսկին իր ''[[Historia Regum Britanniae]]'' աշխատութեան մէջ<ref name="mills_139"/>: Ըստ այս վարկածին, երբ քաղաքին կը տիրանայ Լուտ թագաւորը, ան կ'անուանէ ''Kaerlud''<ref name=london_009>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/12/02/books/chapters/02-1st-ackro.html?ex=1225339200&en=b9c2c11ad6e1f435&ei=5070&pagewanted=3|title='London'|last=Ackroyd|first=Peter|work=New York Times |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 28 | date=2 December 2001|isbn=978-0-7011-7279-4}}</ref>: 1898 թուականէն սկսեալ որոշ գիտնականներու կողմէն կ'ընդունուէր, որ Լոնտոն բառը եկած է կելտերէնէն եւ կը նշանակէ ''վայր, որ կը պատկանի մարդու Լոնտինիոս անուամբ''. այս վարկածը յետագային նոյնպէս ժխտուեցաւ<ref name="mills_139"/>: 1998-ին անգլիացի Լինկուիսթ Ռիչըրտ Քոթէսը բերաւ վարկած մը, ըստ որուն անուանումը կու գայ նախակելտական ''*(p)lowonida'' բառէն, որ կը նշանակէ՝ գետը չափազանց լայն է եւ ծանծաղուտ, եւ կը բացատրէ, որ այս անուանումը տրուած է Թեմզայի այն մասին, որ կ'անցնի Լոնտոնով, այնուհետեւ այստեղ հիմնուած է կելտական բնակավայր ''*Lowonidonjon'' անուամբ<ref name=coates>{{Cite journal|last=Coates|first=Richard|year=1998|title=A new explanation of the name of London|journal=Transactions of the Philological Society|volume=96|issue=2|pages=203–229|url=http://www.doi.org/10.1111/1467-968X.00027|doi=10.1111/1467-968X.00027|ref=harv| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0UqnAy | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>․ այս վարկածը բաւական աղմուկ բարձրացուց: Նախքան 1889 թուական Լոնտոն անուանումը պաշտօնապէս օգտագործուած է միայն [[Լոնտոն սիթի]]իի մէջ, բայց ետքը նաեւ օգտագործուած է [[Լոնտոն (երկիր)]] եւ այժմեան [[Մեծ Լոնտոն]] անուանումներով:<ref name="mills_140"/> [[Պատկեր:London Thames Sunset panorama&nbsp;-&nbsp;Feb 2008.jpg|մինի|''Լոնտոն'' անուանումը ծագում առած կրնայ ըլլալ Թեմզա գետէն]] === Նախապատմութիւն === Չնայած կան ապացոյցներ, որ Լոնտոնի տարածքին մէջ եղած են քելտական բնակավայրեր, հիմնական բնակավայրը կառուցուած է [[Հռոմեական կայսրութիւն|hռոմէացիներու]] կողմէն 43 թուականին:<ref name="roman">{{Cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-23133-3|page=1 |ref=harv }}</ref> Գրեթէ 17 տարի անց՝ մօտ 61 թուականին, Իցենի ցեղը Բոդիկա թագուհիին գլխաւորութեամբ գրաւեցին բնակավայրը՝ հողին հաւասարեցնելով ան:<ref name=london_010>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml|title=British History Timeline&nbsp;-Roman Britain|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=2008 թ․ հունիսի 7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925060834/http://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml|archivedate=25 September 2015|deadurl=yes}}</ref> Քաղաքը դժուարութեամբ ազատագրեց եւ վերականգնեց [[Կոլչեստեր]]ը եւ 100 թուականին ան հռչակեց Հռոմէական Բրիտանիոյ մայրաքաղաք: Ան բարգաւաճեց 2-րդ դարու եւ ունէր մօտ 60.000 բնակիչ: 7-րդ դարին [[Անգլո-Սաքսոններ]]ը կառուցեցին նոր բնակավայր, որ անուանեցին Լիւնտենուիք: Նոր բնակավայրը կը գտնուէր Հռոմէական Լոնտոնին մէջ երկու&nbsp;կմ հեռաւորութեան վրայ:<ref name=london_011>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm|title=The early years of Lundenwic|publisher=The Museum of London|accessdate=2008 թ․ հունիսի 7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080610043903/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm|archivedate=10 June 2008|dead-url=no}}</ref> Նոր բնակավայրին մէջ կը բարգաւաճէր ձկնորսութիւնը, առեւտուրը, մինչ քաղաքը գրաւեցին [[Վիքինկ]]ները, բնակավայրին բնակչութիւնը տեղափոխուեցաւ հռոմէական Լոնտոն, ուր մեծ պարիսպները պէտք է պաշտպանէին անոնց:<ref name=london_012>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/Collections/Onlineresources/RWWC/themes/1295/1288|title=Viking and Danish London|publisher=The Museum of London|accessdate=2008 թ․ հունիսի 6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080519062500/http://www.museumoflondon.org.uk/English/Collections/Onlineresources/RWWC/themes/1295/1288|archivedate=19 May 2008|dead-url=no}}</ref> Վիքինկներու յարձակումները շարունակուեցան ուժեղանալ մինչեւ 886 թուական, երբ [[Ալֆրետ Մեծ]]ը ազատագրեց Լոնտոնը եւ խաղաղութիւն հաստատեց տանիական առաջնորդ [[Գուտրում]]ի հետ:<ref name=london_013>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/medieval/Themes/1033/1035/default.htm|title=Medieval London&nbsp;-Vikings|publisher=The Museum of London|accessdate=2008 թ․ հունիսի 7|archive-date=2008-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602225909/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/medieval/Themes/1033/1035/default.htm|dead-url=}}</ref> Սաքսոնական Լիւնտենուիք քաղաքը վերանուանուեցաւ ''Ealdwic'' ("հին քաղաք"), ներկայիս [[Օլտուիչ]], որ ներկայիս կը գտնուի [[Ուեսթմինսթեր]]ի մէջ:<ref name="George Hamilton Cunningham 1927 xiii">{{Cite journal |url=https://books.google.am/?id=2fIgAAAAMAAJ |page=xiii |title=London |author=George Hamilton Cunningham |year=1927 |publisher=J. M. Dent & Sons |ref=harv }}</ref> [[Պատկեր:Map of London, 1300.svg|մինի|1300-ին Լոնտոնը կը գտնուի Հռոմէական պարիսպներուն միջեւ:]] Վերջին երկու բացայայտումները կը վկայեն, որ Լոնտոնը աւելի հին է, քան ինչ որ համարուէր: 1999-ին [[Վոկսհոլեան կամուրջ]]ի մօտ յայտնաբերուած են [[Պրոնզէ դար]]ի մէջ կառուցուած կամրջի մնացորդներ:<ref>{{cite journal|last=Denison|first=Simon|title=First "London Bridge" in River Thames at Vauxhall|journal=British Archaeology|year=1999|month=July|issue=46|url=http://www.britarch.ac.uk/ba/ba46/ba46news.html|accessdate=2011 թ․ ապրիլի 15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518100548/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba46/ba46news.html|archivedate=18 May 2012|deadurl=yes}}</ref> 2010-ին Վոկսհոլեան կամրջի հարաւին՝ Թեմզայի ափին, յայտնաբերուած է ք.ա. 4500 թուականի բնակավայրի մնացորդներ:<ref>{{cite web|last=Milne|first=Gustav|title=London's Oldest Foreshore Structure!|url=http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall|work=Frog Blog|publisher=Thames Discovery Programme|accessdate=2011 թ․ ապրիլի 15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016004011/http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall|archivedate=16 October 2015|deadurl=yes}}</ref> === Միջին դարեր === [[Պատկեր:Siege of London (MS 1168).jpg|մինի|[[Լանքասերներ]]ու նստավայրը յարձակման կ'ենթարկուի [[Յորքերի տուն|յորքիսներու]] կողմէն:]] 5-րդ դարուն հռոմէական կայսրութեան փլուզումէն ետք Լոնտոնը մասամբ լքուեցաւ: Սակայն սկսած 6-րդ դարուն [[Անգլոսաքս]]եան բնակավայր մը յայտնի [[Անգլոսաքսեան Լոնտոն|Լիւնտենուիք]] անուանմամբ հիմնուեցաւ ռոմանական Լոնտոնի արեւմուտքին մէջ, ներկայիս [[Կոուենթ Գարդեն]]ի եւ [[Սթրանդ (Լոնտոն)|Սթրանդ]]ի վայրին մէջ, ունենալով ընդամենը 10-12.000 բնակչութիւն:<ref name="london_011"/> 9-րդ դարին Լոնտոնը բազմակի անգամ յարձակման ենթարկուեցաւ [[Վիքինկներ]]ու կողմէն, ստիպելով բնակչութեան բնակութիւն հաստատել հին ռոմանական Լոնտոնի տարածքին մէջ, որտեղ կրնային պատսպարուիլ պարիսպներուն տակ:<ref name=london_012/> Երբ [[Անգլիոյ թագաւորութիւն]]ը միաւորուեցաւ 10-րդ դարուն, Լոնտոնը արդէն երկրի ամենամեծ քաղաքն էր իր հարուստ առեւտրական կապերով եւ կը հանդիսանար քաղաքական կեդրոն: 11-րդ թագաւոր [[Էտուարտ խոստովանող]]ը վերագտաւ եւ վերակառուցեց [[Ուեսթմինսթըրեան աբբայութիւն]]ը եւ [[Ուեսթմինսթըր]]ը, որ կը գտնուի Լոնտոնէն քիչ մը հեռու, եւ ան դարձուց թագաւորի նստավայր: Այս իրադարձութիւնէն յետոյ Ուեսթմինսթըրը կը համարուի կառավարութեան առեւտուրի կեդրոն:<ref name=london_014>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/edward_confessor.shtml|title=Edward the Confessor (c.1003–1066)|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925061850/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/edward_confessor.shtml|archivedate=25 September 2015|deadurl=yes}}</ref> [[Պատկեր:Westminster Abbey by Canaletto, 1749.jpg|մինի|[[Ուեսթմինսթըրեան աբբայութիւն]]ը [[Համաշխարհային ժառանգութեան օբյեկտ]] է եւ կը հանդիսանայ Լոնտոնի ամենահին եւ ամենակարեւոր վայրերէն մէկը, ինչպէս կ'երեւի կտաւին մէջ (Կանալետտո, 1749)]] [[Հաստնիգսի ճակատամարտ]]ին իր հաղթանակէն ետք [[Ուիլիամ Նուաճող]] թագադրուեցաւ Ուեսթմինսթըրեան աբբայութեան մէջ 1066-ի սուրբ ծննդեան օրը:<ref name=london_015>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml|title=History&nbsp;– 1066&nbsp;– King William|publisher=BBC|accessdate=2008 թ․ մայիսի 5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090922053048/http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml|archivedate=22 September 2009|deadurl=yes}}</ref> Ուիլիըմը կառուցեց [[Թաուեր]], շատ Նորմանտական ամրոցներ վերակառուցեց քարէն, որպէսզի ահազդէ հարաւ արեւելեան մասին մէջ ապրող բնակչութեան:<ref name=london_016>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml|title=A History of British Architecture&nbsp;- White Tower|last=Tinniswood|first=Adrian|authorlink=Adrian Tinniswood|publisher=BBC|accessdate=2008 թ․ մայիսի 5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213124332/http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml|archivedate=13 February 2009|deadurl=yes}}</ref> 1097-ին, [[Ուիլիըմ II (Անգլիոյ թագաւոր)|Ուիլեամ II]]-ը սկսաւ [[Ուեսթմինսթըրեան դահլիճ]]ի կառուցումը աբբայութեան մօտ, որ յետագային հիմք հանդիսացաւ նոր [[Ուեսթմինսթըրեան պալատ]]ի համար:<ref name=london_017>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm|title=UK Parliament&nbsp;- Parliament: The building|date=9 November 2007|publisher=UK Parliament|accessdate=2008 թ․ ապրիլի 27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080311032051/http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm|archivedate=11 March 2008|dead-url=no}}</ref><ref name=london_018>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/parliament/guide/palace.htm|title=Palace of Westminster|publisher=UK Parliament|accessdate=2008 թ․ ապրիլի 27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404171249/http://www.parliament.uk/parliament/guide/palace.htm|archivedate=4 April 2008|dead-url=no}}</ref> 12-րդ դարի ընթացքին կեդրոնական կառավարութեան կազմը, որ մեծապէս կեդրոնացուած էր թագաւորին շուրջը սկսաւ կեդրոնանալ մէկ վայրի մէջ։ Այս վայրը Ուեսթմինսթըրն էր, սակայն երբ գանձարանը տեղափոխուեցաւ Ուինչեսթըր, մէկ մասը տեղափոխուեցաւ Տաուեր: Մինչդեռ [[Ուեսթմինսթըր Սիթի]]ին վերածուեցաւ կառավարութեան մայրաքաղաքի, անոր հարեւան Լոնտոնը դարձաւ Անգլիոյ ամենամեծ քաղաքը եւ առեւտրական կեդրոնը իր սեփական կառավարման մարմիններով: 1100-ին Լոնտոնի բնակչութիւնը 18.000 էր, իսկ 1300 թուականին ան դարձաւ 100.000:<ref name=london_019>{{Cite book|last=Schofield|first=John|last2=Vince|first2=Alan|author2-link=Alan Vince|title=Medieval Towns: The Archaeology of British Towns in Their European Setting|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8264-6002-8|url=https://books.google.am/?id=Qu7QLC7g7VgC&pg=PA26&lpg=PA26&dq=london+population+1100+-+1300|page=26|ref=harv}}</ref> [[Ժանտախտ (Քոլերա)|Ժանտախտի]] տարիներուն 14-րդ դարու կէսերուն Լոնտոնի բնակչութեան երրորդ մասը մահացաւ:<ref>{{Cite journal |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml |title=Black Death |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925060647/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml |archivedate=25 September 2015 |deadurl=yes |publisher=BBC History |accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 3 |ref=harv }}</ref> Լոնտոնը 1381-ին կը գտնուէր Ուտ Թեյլըրի ապստամբութեան կեդրոնին մէջ:<ref name=london_020>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml|title=Richard II (1367–1400)|publisher=BBC|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150919220517/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml|archivedate=19 September 2015|deadurl=yes}}</ref> === Վաղ ժամանակակից === [[Պատկեր:Great Fire London.jpg|մինի|[[Լոնտոնի մեծ հրդեհ]]ը տարածուած է քաղաքի զգալի հատուածներուն մէջ 1666 թուականին:]] [[Պատկեր:1806 Mogg Pocket or Case Map of London, England&nbsp;-&nbsp;Geographicus&nbsp;-&nbsp;London-mogg-1806.jpg|աջից|մինի|'''Լոնտոնը 1806-ին''']] [[Թիւդորներու ժամանակաշրջան]]ի ընթացքին [[Անգլիական բարեփոխում|բարեփոխումները]] կը վերափոխէին կրօնը դէպի բողոքականութեան, Լոնտոնի մէջ եկեղեցիին սեփականութիւնը աստիճանաբար սկսաւ պատկանիլ մասնաւորին:<ref name=pevsner>Pevsner, Nikolaus. ''London I: The Cities of London and Westminster'' rev. edition, 1962. Introduction p. 48.</ref> [[Բուրդ]]եայ հագուստներու նիւթերը կը ներմուծուէին Լոնտոն պատմական Նիտերլանտներու տարածքին մէջ, որոնք քաղաքին մէջ կը վերամշակուէին եւ կ'ուղարկուէին երկրի միւս հատուածները: 16-րդ դարին [[Ուիլիըմ Շեքսպիր|Ուիլիամ Շաքսպիր]]ը եւ անոր ժամանակակիցները ապրեցան եւ ստեղծագործեցին Լոնտոնի մէջ, այս ժամանակ մեծ վերելք ապրեցաւ [[Լոնտոնի թատրոն|թատրոն]]ը: Լիւտորներու ժամանակաշրջանի վերջին՝ 1603-ին, Լոնտոնի տարածքը թերեւս փոքր էր։ 5 Նոյեմբեր 1605-ին [[Վառոդներու սադրանք]]էն ետք [[Ճէյմզ I (Անգլիոյ թագաւոր)|Ճէյմզ I]]-ի վրայ կատարուեցաւ մահափորձ Ուեսթմինսթըրի մէջ:<ref name=london_023>{{Cite book |title=James I |url=https://archive.org/details/jamesi0000durs |last=Durston |first=Christopher|year=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-07779-8 |page=[https://archive.org/details/jamesi0000durs/page/59 59] |ref=harv }}</ref> 17-րդ դարուն Լոնտոնի բնակչութեան մեծ մասը վարակուեցաւ [[Ժանտախտ (Քոլերա)|ժանտախտով]], արդիւնքը՝ մահացաւ 100.000 մարդ, կամ քաղաքի բնակչութեան հինգերորդ մասը:<ref name=london_025>{{cite web |url= http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/plague/story.html |title= Story of the plague |publisher= Channel 4 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110903052734/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/plague/story.html |archivedate= 3 September 2011 |accessdate= 21 September 2015 |dead-url= yes }}</ref> [[Լոնտոնի մեծ հրդեհ]]ը բռնկուեցաւ 1666-ին եւ արագ տարածուեցաւ քաղաքի փայտէ տուներով:<ref name="Samuel Pepys Diary">{{Cite book | last = Pepys | first = Samuel | authorlink = Samuel Pepys | title = The Diary of Samuel Pepys | volume = 45: August/September 1666 | date = 2 September 1666 | origyear = 1893 | editor = Mynors Bright (decipherer) | editor2 = Henry B. Wheatley | url = http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html | ref = harv | isbn = 978-0-520-22167-3 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150903235841/http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html | archivedate = 3 September 2015 | deadurl = yes | access-date = 21 September 2015 }}</ref> Վերակառուցումը տեւեց աւելի քան տասը տարի, ղեակավարեց [[Ռոպըրթ Հուք]]ը, որ քաղաքի գլխաւոր տեսուչն էր:<ref name=london_029>The curious life of Robert Hooke, the man who measured London by Lisa Jardine</ref> 1708-ին աւարտեցաւ [[Քրիստոֆիր Ռեն]]ին գլուխ գործոցը համարուող [[Սուրբ Պողոսի տաճար]]ի շինարարութիւնը: Գերորգեան ժամանակաշրջանի ընթացքին արեւմուտքին մէջ կառուցուեցան նոր թաղամասեր ինչպէս՝ Մայֆայրը, կառուցուեցան նոր կամուրջներ Թեմզային երկայնքով: 1762-ին [[Գէորգ III (Մեծ Բրիտանիոյ թագաւոր)|Գէորգ III]]-ը սկսաւ [[Պուքինգեմեան պալատ]]ի շինարարութեան, որ ընդարձակուեցաւ յաջորդ 75 տարիներու ընթացքին: 18-րդ դարու ընթացքին աճեցան յանցագործութիւնները եւ 1750-ին ստեղծուեցաւ առաջին արհեստավարժ ոստիկանութիւնը:<ref>"[http://www.pbs.org/kqed/demonbarber/madding/thieftaker.html Thief Taker, Constable, Police]". Public Broadcasting Service (PBS).</ref> Աւելի քան 200 յանցագործ մահապատիժի ենթարկուեցան:<ref>{{cite news |author=21 March 1960 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0, 9171, 894775, 00.html |title=National Affairs: Capital punishment: a fading practice |work=Time |location=New York |date=21 March 1960 |accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 13 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Երեխաներու 74 տոկոսը կը մահանային մինչեւ 5 տարեկան լրանալը:<ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/foundling_01.shtml |title=The Foundling Hospital |publisher=BBC History |date=17 February 2011 |accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 13}}</ref> [[Սրճարան]]ները դարձան քննարկումներու ամենայայտնի վայրերը, մամուլի աճի հետ աճեցաւ թերթերուն քանակը, [[Ֆլիտ Սթրիթ]]ը դարձաւ Բրիտանական մամուլի կեդրոն: ===Ուշ ժամանակակից=== [[Պատկեր:British recruits August 1914 Q53234.jpg|մինի|Բրիտանական կամաւորական զօրակոչիկները Լոնտոնի մէջ, Օգոստոս 1914]] [[Պատկեր:LondonBombedWWII full.jpg|մինի|Ռմբակոծուած Լոնտոնի փողոցները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ]] Լոնտոնը ամենամեծ քաղաքն էր 1831-էն 1925 թուականներուն:<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |title=London: The greatest city |publisher=Channel 4 |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 12 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011082820/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |archivedate=11 October 2011 |deadurl=yes }}</ref> Լոնտոնի գերբնակեցուած վիճակը բերաւ [[քոլերա]] համաճարակը,<ref>{{cite web |url=http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/themes/publichealth/cholera.aspx |title=Hidden extras: cholera comes to Victorian London |publisher=The Science Museum |location=London |accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 13 |archive-date=2011-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111213064834/http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/themes/publichealth/cholera.aspx |dead-url=yes }}</ref> խլելով 14.000 մարդու կեանք 1848-ին եւ 6000 կեանք՝ 1866-ին:<ref>{{cite web |author= Brown, Robert W. |url= http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |title= London in the Nineteenth Century |publisher= University of North Carolina at Pembroke |accessdate= 2011 թ․ դեկտեմբերի 13 |archive-date= 2011-12-30 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111230164544/http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |dead-url= yes }}</ref> Բնակչութեան աճը ստիպեց կառուցել աշխարհին մէջ առաջին քաղաքային փոխադրամիջոցը: Լոնտոնը ռմբակոծուեցաւ [[առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ին ժամանակ, քաղաքը մեծ աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ նաեւ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|երկրորդ համաշխարհային պատերզամի]] ժամանակ, այդ ժամանակ [[Լիւֆտվաֆէ]]ի ռմբակոծութիւններէն մահացան մօտ 30.000 Լոնտոնցի: Անմիջապէս պատերազմէն ետք 1948-ին Լոնտոնի մէջ կազմակերպուեցաւ [[Ամառնային ողիմպիական խաղեր 1948|Ամառնային ողիմպիական խաղեր]], որուն բացումը տեղի ունեցաւ [[Ուեմպլի մարզադաշտ]]ին մէջ: 1951-ին [[Սաութպանք]]ի մէջ տեղի ունեցաւ Բրիտանական փառատոնը: 1952-ի Մեծ սմոգ ստիպեց 1956-ին ընդունիլ օրէնք մաքուր օդի մասին, արդիւնքը՝ զգալիօրէն վերացաւ քաղաքի ծուխը, որ վատ համբաւ կը բերէր քաղաքին: 1940-ականներուն Լոնտոնը դարձաւ բազմաթիւ ներգաղթեալներու տուն, մասնաւորապէս՝ թագաւորութեան տարածքներէն [[Ճամայքա]]ն, [[Հնդկաստան]]ը, [[Պանկլատեշ]]ը եւ [[Բաքիստան]]ը, դարձնելով Լոնտոնը ամենախառն քաղաքը Եւրոպայի մէջ: 1690-ականներու կէսերուն Լոնտոնը դարձաւ [[երիտասարդական մշակույթ]]ի կեդրոն: Նորաձեւութեան դերը վերականգնուեցաւ [[Ֆանկ ռոք|Ֆանկ]] ժամանակաշրջանին: 1965-ին Լոնտոնի քաղական դաշտը ընդարձակեց իր սահմանները եւ ստեղծուեցաւ [[Մեծ Լոնտոնի խորհուրդ]]ը: Հիւսիսային Իռլանտայի խռովութիւններու ժամանակ Լոնտոնը ռմբակոծութեան ենթարկուեցաւ: Ռասիստական անհաւասարութիւնը 1981-ին չեղեալ յայտարարուեցաւ [[Պրիքսթոնի ապստամբութիւն]]էն հետոյ: Մեծ Լոնտոնի բնակչութիւնը Երկրորդ համաշխարհայինէն ետք սկսաւ նուազիլ, 1939-ին քաղաքի բնակչութիւնը 8, 6 միլիոն էր, իսկ 1980-ականներուն ան նուազեցաւ մինչեւ 6, 8 միլիոնի: Լոնտոնի հիմնական նաւահանգիստները դարձան [[Ֆելիքստոու]]ն եւ [[Տիպուրի]]ն: Ան մեծ դեր խաղցաւ Լոնտոնի ֆինանսական կեդրոն դառնալուն 1980-ականներուն: [[Թեմզայի պատնեշ]]ի շինարարութիւնները աւարտեցաւ 1980-ականներուն, ան կոչուած էր պաշտպանելու քաղաքը ջրհեղեղներէն: Մեծ Լոնտոնի խորհորդը լուծարուեցաւ 1986-ին, մինչեւ 2000 թուական Լոնտոնը միակ մեծ քաղաքն էր առանց կառավարութեան, բայց անոնցմէ ետք կազմաւորուեցաւ նոր կառավարութեան աւելի լայն լիազօրութիւններով: 21-րդ դարու սկիզբը տօնելու համար կառուցուեցաւ [[Միլենիում Տոմ]]ը, [[Լոնտոնի աչք]]ը եւ [[Միլենիում կամուրջ]]ը: 2012-ին Լոնտոնը ընդունեց [[Ամառնային Ողիմպիական խաղեր 2012|ամառնյին Ողիմբիական խաղերը]] դարձնելով միակ քաղաքը, որ ընդունած է [[օլիմբիական խաղեր]]ը 3 անգամ:<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/front_page/4655555.stm |title= London beats Paris to 2012 Games |publisher=BBC Sport |date=6 July 2005 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 28}}</ref> == Կառավարութիւն == === Տեղական կառավարութիւն === Լոնտոնի կառավարութիւնը բաժնուած է երկու ճիւղերու, ռազմավարական ճիւղ եւ տեղական ճիւղ: Ռազմավարական կառավարութիւնը կը հսկէ Մեծ Լոնտոնի կառավարումը, իսկ տեղական կառավարութիւնը կը հսկէ 33 վարչական համայնքներու կառավարումը:<ref name=london_032>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/gla/|title=About the Greater London Authority|publisher=London Government|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311154225/http://www.london.gov.uk/gla/|archivedate=11 March 2009|deadurl=yes}}</ref> Ռազմավարական կառավարութիւնը կը բաժնուէր երկու մասի, [[Լոնտոնի քաղապետ]]ը եւ [[Լոնտոնի ժողով]]ը, որ կը հաստատէ քաղաքի պիւտժէն ամէն տարի:. Ռազմավարական կառավարութեան կեդրոնը [[Սիթի Հոլ (Լոնտոն)|Սիթի Հոլն]] է, որ կը գտնուի [[Սաութուորք]]ի մէջ, քաղաքապետն է [[Բորիս Ճոնսոն]]ը: Քաղաքապետը կը հաստատէ քաղաքի ռազմավարական ծրագիրը, որ վերջին անգամ վերանայուած է 2011-ին:<ref name=london_plan>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/priorities/planning/londonplan|title=The London Plan|publisher=Greater London Authority|accessdate=2012 թ․ մայիսի 25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119040512/http://london.gov.uk/priorities/planning/londonplan|archivedate=19 January 2013|deadurl=yes}}</ref> Ժողովը կազմուած է 32 տեղական համայնքներու անդամներէն եւ Լոնտոն Սիթի ընկերութեան անդամներէն:<ref name=london_035>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/london/links.jsp|title=Links to other websites&nbsp;- London boroughs|publisher=London Government|accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019055428/http://www.london.gov.uk/london/links.jsp|archivedate=19 October 2007|dead-url=yes}}</ref> Անոնք պատասխանատու են տեղական ծառայութիւններու համար, ինչպէս՝ աղբահանութիւնը, դպրոցները, ընկերային ծառայութիւնները, Ճանապարհաշինութիւնը եւ այլն: Այնպիսի գործառնութիւններուն, ինչպէս թափոններու կառավարումը, ժողովը կը վերահսկէ համատեղ տեղական կառավարման մարմիններուն հետ: 2009-2010-ին Լոնտոնի կառավարութեան ընդհանուր ծախսերը կը կազմեն 22 միլիոն ֆունտ:<ref>http://www.communities.gov.uk/documents/statistics/pdf/1911067.pdf</ref> Հսկողութիւնը Մեծ Լոնտոնի մէջ բացի Լոնտոն քաղաքէն կ'իրականացնեն Մեդրոբոլի ոստիկանական ուժերը, որոնց կը ղեկավարէ քաղաքապետի ենթակայութեան տակ գտնուող (MOPAC) մարմինը:<ref>{{cite web |url= http://www.london.gov.uk/priorities/policing-crime/about-mopac |title= About MOPAC |publisher= Greater London Authority |accessdate= 2013 թ․ մայիսի 4 |archive-date= 2013-04-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130411075040/http://www.london.gov.uk/priorities/policing-crime/about-mopac |dead-url= yes }}</ref><ref>{{cite web |url= http://policeauthority.org/Metropolitan/ |title=MPA: Metropolitan Police Authority |publisher= Metropolitan Police Authority |date=22 May 2012 |accessdate=2013 թ․ մայիսի 4}}</ref> [[Լոնտոն Սիթի]]ն ունի իր սեփական ոստիկանութիւնը, որ կը կոչուի [[Լոնտոնի ոստիկանութիւն]]:<ref name="Policing">{{cite web |url=http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |title=Policing |publisher=Greater London Authority |accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080121173357/http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |archivedate=21 January 2008 |dead-url=no }}</ref> [[Բրիտանական փոխադրութեան ոստիկանութիւն]]ը կը հսկէ քաղաքի երկաթուղային փոխադրութիւնը եւ մեդրոբոլը:<ref name="BTP">{{cite web |url= http://www.btp.police.uk/about_us/areas.aspx |title= Areas |publisher= British Transport Police |accessdate= 2009 թ․ օգոստոսի 25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120521074911/http://www.btp.police.uk/about_us/areas.aspx |archivedate= 21 May 2012 |deadurl= yes }}</ref> Լոնտոնի հրշէջ խումբը Մեծ Լոնտոնի հրշէջ ծառայութիւնն է: Ան կը համարուի երրորդ ամենամեծ հրշէջ խումբը աշխարհի մէջ:<ref name="LFB">{{cite web |url=http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |title=Who we are |publisher=London Fire Brigade |accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150917064638/http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |archivedate=17 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> Շտապօգնութեան ծառայութիւնը կ'իրականացուէր Լոնտոնի շտապօգնութեան բրիգադի կողմէն, որ աշխարհի ամենամեծն է:<ref name="LAS">{{cite web |url= http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |title= About us |publisher= London Ambulance Service NHS Trust |accessdate= 2009 թ․ օգոստոսի 25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20151016004011/http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |archivedate= 16 October 2015 |deadurl= yes }}</ref> === Ազգային կառավարութիւն === Լոնտոնը Մեծ Բրիտանիոյ կառավարութեան նստավայրն է, որ կը գտնուի Ուեսթմինսթըրի պալատի մօտ: Շատ կառավարական դեպարտամենտներ կը գտնուին Խորհրդարանի մօտ, [[Ուայթհոլլ]]ի երկայնքով, ներառեալ վարչապետի նստավայրը, որ կը գտնուի [[Տաունինկ սթրիթ, 10|Տաունինկ սթրիթ 10]] հասցէին:<ref name=london_036>{{cite web|url=http://www.number10.gov.uk/output/Page1.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510193022/http://www.number10.gov.uk/output/Page1.asp|archivedate=10 May 2008|title=10 Downing Street&nbsp;- Official Website|publisher=10 Downing Street|accessdate=2008 թ․ ապրիլի 26|dead-url=no}}</ref> <!-- **Incomplete sentence** There are 74 Members of Parliament (MPs) from London, who correspond to local parliamentary [[List of Parliamentary constituencies in Greater London|constituencies]] in the national [[British House of Commons|Parliament]] by .<ref name=london_038>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/politics_show/4293078.stm|title=London: Ethnic vote |date=30 September 2005|publisher=BBC |accessdate=12 October 2008|first=Khevyn|last=Limbajee| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0lawX5 | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> Of these 74 MPs, 44 are from the [[Labour Party (UK)|Labour Party]], 21 are [[Conservative Party (UK)|Conservatives]], 8 are [[Liberal Democrats]] and one is from the [[Respect&amp;nbsp;– The Unity Coalition|RESPECT]] party.--> == Աշխարհագրութիւն == {{Main|Լոնտոնի աշխարհագրութիւն}} === Շրջանակ === [[Պատկեր:London, United Kingdom.JPG|thumb|'''Ներքին Լոնտոնը տիեզերքէն''']] [[Պատկեր:Open street map central london.svg|thumb|'''Կեդրոնական Լոնտոնի Քարտեսը''']] Լոնտոնի տարածքը կը մտնէ [[Մեծ Լոնտոն]] վարչատարածքային միաւորի մէջ։ Հնագոյն [[Լոնտոն Սիթի]]ն ժամանակին կ'ընդգրկէր ամբողջ բնակավայրը, սակայն բնակչութեան աճի հետ միաւորուեցաւ նաեւ մերձքաղաքեայ բնակավայրերը եւ ստեղծուեցաւ ներկայիս Լոնտոնը:<ref name="chancery">{{Cite journal|last=Beavan|first=Charles|coauthors=Bickersteth, Harry|title=Reports of Cases in Chancery, Argued and Determined in the Rolls Court|publisher=Saunders and Benning|year=1865|url=https://books.google.am/?id=YFYDAAAAQAAJ|ref=harv}}</ref> Մեծ Լոնտոնի 40 տոկոսը կը ծածկէ Լոնտոնի փոստային տարածքը, սակայն մնացած մասը փոստային հասցէներուն կ'օգտագործուի ԼՈՆՏՈՆ անուանումը:<ref name=london_042>{{Cite book|last=Stationery Office|title=The Inner London Letter Post|publisher=H.M.S.O|year=1980|isbn=978-0-10-251580-0|page=128|ref=harv}}</ref><ref name=map_post>{{Cite book|title=London Postcode and Administrative Boundaries|publisher=Geographers' A-Z Map Company|author=Geographers' A-Z Map Company|year=2008|edition=6|isbn=978-1-84348-592-6|ref=harv}}</ref> Լոնտոնի հեռախօսային տարածաշրջանի քոտը (020) կը ծածկէ մեծ տարածք Մեծ Լոնտոնի կազմին մէջ, չնայած որոշ շրջաններ միացուած չեն հեռախօսային քոտին: Արտաքին հատուածի բնակչութեան աճը այժմ կը կանխուի [[Մեդրոբոլի կանաչ գոտի|Մեդրոբոլիբ կանաչ գոտով]],<ref name=london_040>{{Cite book|last=Dilys|first=M Hill|title=Urban Policy and Politics in Britain|publisher=St. Martin's Press|year=2000|isbn=978-0-312-22745-6|page=268|ref=harv}}</ref> սակայն արտաքին հատուածին մէջ բնակելի տարածքի ընդլայնումը կը մօտենայ Մեծ Լոնտոնի սահմաններուն: Մեծ Լոնտոնը կը բաժնուի [[ներքին Լոնտոն]]ի եւ [[արտաքին Լոնտոն]]ի:<ref name=london_045>{{cite book |url=http://www.opsi.gov.uk/RevisedStatutes/Acts/ukpga/1963/cukpga_19630033_en_1 |title=London Government Act 1963 |publisher=Office of Public Sector Information |accessdate=2008 թ․ մայիսի 6 |isbn=978-0-16-053895-7 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100817142118/http://www.opsi.gov.uk/RevisedStatutes/Acts/ukpga/1963/cukpga_19630033_en_1 |archivedate=17 August 2010 |deadurl=yes }}</ref> Քաղաքը Թեմզա գետով կը բաժնուի [[Հիւսիսային Լոնտոն|Հիւսիսային]] եւ [[Հարաւային Լոնտոն|Հարաւային]] մասերու, որուն կեդրոնին մէջ կը գտնուի Կեդրոնական Լոնտոնը: === Կարգավիճակ === Լոնտոնի հետ միասին Լոնտոն Սիթին եւ Ուեսթմինսթըր Սիթին ունին քաղաքի կարգավիճակ, ինչպէս նաեւ Լոնտոն Սիթին եւ Մեծ Լոնտոնը ունին աւանդական երկրի կարգավիճակ:<ref name=london_049>{{cite web|url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1997/ukpga_19970023_en_1|title=Lieutenancies Act 1997|publisher=OPSI|accessdate=2008 թ․ հունիսի 7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522210452/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1997/ukpga_19970023_en_1|archivedate=22 May 2010|deadurl=yes}}</ref> [[Մեծ Լոնտոն]]ի տարածքին նախկին ժամանակին եղած են մի քանի պատմական երկիրներ, ինչպիսի են [[Միդլսեկս]]ը, [[Քենթ]]ը, [[Սարեյ]]ը եւ [[Հերթֆորդշայր]]ը:<ref name=london_050>{{Cite book|last=Barlow|first=I. M. |title=Metropolitan Government|url=https://archive.org/details/metropolitangove0000barl|year=1991|publisher=Routledge|page=[https://archive.org/details/metropolitangove0000barl/page/346 346]|ref=harv}}</ref> Անգլիոյ մայրաքաղաք, հետագային նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ պաշտօնապէս յայտարարման որեւէ փաստաթուղթ չէ ստեղծուած: Իր կարգավիճակը եղած է տի ֆաքթօ մայրաքաղաք: 12-րդ եւ 13-րդ դարերուն Ուեսթմինսթըրեան պալատի զարգացման հետ, Անգլիոյ մայրաքաղաքը տեղափոխուեցաւ ուինչեսդըր: Շատ յաճախ Մեծ Լոնտոնը կը համարուի Անգլիոյ շրջան<ref name=region/>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպա]] 6qxdxlyvlvuy6lht374eqprce4d13g4 0 3564 253882 253573 2026-08-28T23:18:10Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253882 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:FullMoon2010.jpg|մինի|աջից|Լուսին]] '''Լուսին'''-ը (Խորհրդանիշ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) Երկիր [[մոլորակ]]ի միակ եւ արեգակնային համակարգի մեծութեամբ հինգերորդ բնական [[արբանեակ]]ն է։ Ունենալով Երկրի տրամագիծի 27%-ը եւ խտութեան 60%-ը՝ Լուսինը ունի Երկրի զանգուածի 1⁄81-ը։ Միջին հեռաւորութիւնը Երկրի եւ Լուսնի կեդրոններու միջեւ կը կազմէ 384,467 քմ.։ Գիշերները կ'արտացոլէ [[արեգակ]]ի լոյսը Երկրագունդի այն կիսագունդին մէջ, ուր չեն հասնիր արեգակի ճառագայթները։ Լուսինը իր խտութեամբ երկրորդ արբանեակն է [[Յուպիտերի Իո]] արբանեակէն ետք։ Լուսինը Երկրի հետ անհամադէպ պտոյտի մեջ է՝ մշտապէս շրջուած ըլլալով դէպի մոլորակը միեւնոյն կողմով։ Անիկա Արեգակէն ետք ամենապայծառ մարմինն է երկնքի մէջ, չնայած այն հանգամանքին, որ անոր մակերեւոյթը իրականութեան մէջ շատ մուգ է եւ արտացոլման գործակցով մօտ է ածուխին։ Երկնքի մէջ Լուսնի յայտնութիւնը եւ [[լուսնային փուլ]]երու պարբերականութիւնը հնագոյն ժամանակներէն կարեւոր մշակութային ազդեցութիւն ունեցած են։ Լուսնի ձգողութենական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ ովկիանոսի մակընթացութիւնները եւ երկրային օրուան տեւողութեան երկարացումը։ Լուսնի ընթացիկ ուղեծիրին հեռաւորութիւնը մօտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագիծէն, որուն պատճառով Լուսինը երկնքի մէջ նոյն չափով կ'երեւի ինչպէս [[Արեւ]]ը եւ թոյլ տուած է մօտաւորապէս ամբողջութեամբ ծածկել։ Չափերու այդ տեսողական համընկնումը ակնյայտ զուգադիպութիւն է։ Երկրի պատմութեան աւելի վաղ ժամանակաշրջանին, Լուսինը աւելի մօտ էր Երկրին եւ ունէր աւելի մեծ տեսանելի չափեր, քան՝ Արեգակը։ Լուսինը ձեւաւորուած է մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ՝ Երկրի ձեւաւորումէն անմիջապէս ետք։ Չնայած նախկինին Լուսնի ձեւաւորման քանի մը ենթադրութիւն կար, ներկայիս ամէնէն տարածուած բացատրութիւնն այն է, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի եւ [[Մարս]]ի փոխազդեցութեան պատճառով առաջացած մնացորդներէն։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք դրած է։ [[Սովետական Միութիւն|Սովետական Միութեան]] Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ [[1959]] թուականին անօդաչու տիեզերանաւ ուղարկեց դէպի Լուսին։ Միացեալ Նահանգներու ՆԱՍԱ-ի [[Ափոլլօ]] ծրագիրը առ այսօր մարդուն կողմէ իրականացուած միակ գիտարշաւն է այլ դէպի երկնային մարմին։ Այս ծրագրի շրջագիծինն մէջ Լուսինէն բերուած է աւելի քան 380 քկ. լուսնային ժայռ, որ օգտագործուեցաւ Լուսնի երկրաբանական ծագումը, անոր ներքին կառուցուածքի ձեւաւորումը եւ երկրաբանական ձեւաւորման ապագայ պատմութիւնը բացայայտելու համար։ [[1972]] թուականին Ափոլլօ17-ի արշաւանքէն ետք Լուսին այցելած են միայն անօդաչու տիեզերանաւերը։ [[2004]] թուականին սկսեալ [[Ճափոն|Ճափոնը]], [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ը, [[Միացեալ Նահանգներ]]ը եւ Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւնը՝ իւրաքանչիւրը բաց ձգած է իր ուղեծիրակայանները։ Այս տիեզերանաւերը նպաստած են լուսնային ջուրի յայտնագործման։ Ապագային նախատեսուած են Լուսնի վրայ նոր հետազօտութիւններ, ներառեալ կառավարութիւններու եւ մասնաւոր հատուածի ջանքերով։ Լուսինը կը մնայ Տիեզերքի պայմանագրի տակ՝ բոլոր ազգերուն համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազօտելու։ == Անունը եւ ստուգաբանութիւնը == Հայերէն Լուսին բառը<ref>[http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&pageNumber=1008&vk_layout=AM+Armenian+Phonetic&query=%D4%BC%D5%B8%D5%B5%D5%BD Հայերէն Արմատական Բառարան]</ref> առաջացած է [[լոյս]] բառէն, անուանումը թերեւս ստացած է գիշերը լուսաւորելու պատճառով։ Լատիներէն ''luna'' բառը նոյնպէս թարգմանաբար կը նշանակէ լուսաւոր։ == Լուսնի առաջացումը == [[Պատկեր:Լուսնի ուղեծրի փոփոխությունը.jpg|մինի|ձախից|Լուսինի ուղեծիրը վերջին 4,36 միլիառ տարուայ ընթացքին]] Յառաջացած են քանի մը վարկածներ 4,527 ± 0,010 միլիառ տարի առաջ Լուսնի առաջացման բացայայտման մասին, ընդամէնը 30-50 միլիոն տարի անցած էր Արեգակնային համակարգի առաջացման պահէն<ref>{{cite journal|doi= 10.1126/science.1118842 |journal=Սայենս |year=2005 |volume=310 |issue=5754 |pages=1671–1674 |title=Լուսնային մետաղների Hf - W ժամանակագրությունը եւ Լուսնի տարիքն ու վաղ զարգացումը |url= https://archive.org/details/sim_science_2005-12-09_310_5754/page/1671 |last=Կլեյն |first=Տ. |coauthors=Պալմ, Հ.; Մեզգեր, Կ.; Հոլիդեյ, Ա. Ն. |pmid=16308422|bibcode = 2005Sci...310.1671K }}</ref>։ Այս վարկածներէն էին. * Կեդրոնախոյս ուժերու ազդեցութեան տակ Երկրի կեղեւէն Լուսնի անջատումը<ref name="Binder">{{cite journal | last = Բայնդեր | first = Ա. Բ. | title = Լուսնի պտտմամբ բաժանումով ծագումը | journal = Լուսին | year = 1974 | volume = 11 | issue = 2 | pages = 53–76 | bibcode = 1974Moon...11...53B | doi = 10.1007/BF01877794 }}</ref><ref name="BotM">{{cite book | last = Սթրուդ | first = Ռիկ | title = Լուսնի գիրքը | url = https://archive.org/details/bookofmoon0000stro | publisher = Ուոլկեն եւ Ընկերներ | year = 2009 | pages = [https://archive.org/details/bookofmoon0000stro/page/24 24]–27 | isbn = 978-0-8027-1734-4 }}</ref> * Երկրի կողմէն նախա-լուսնի ձգումը<ref name="BotM"/><ref name="Mitler">{{cite journal|last=Միթլեր|first=Հ. Ե.|title=Երկաթով աղքատ Լուսնի ձեւաւորումը մասնակի ձգմամբ, կամ Լուսնի առաջացման եւս մի արտասովոր վարկած|url=https://archive.org/details/icarus_1975-02_24_2/page/256|journal=Իկարուս|year=1975|volume=24|issue=2|pages=256–268|bibcode=1975Icar...24..256M|doi=10.1016/0019-1035(75)90102-5}}</ref> * Երկրի եւ Լուսնի իրար հետ միասին առաջացումը նախամոլորակային անօթէն<ref name="BotM"/> Այս վարկածներէն եւ ոչ մէկը չի կրնար բացատրել Երկիր-Լուսին համակարգի բարձր անկիւնային պահը<ref>{{cite journal|last=Սթիվենսոն |first=Դ. Ջ. |title=Լուսնի ծագումը - Բախման վարկած |journal=Երկրի եւ մոլորակային գիտությունների տարեկան հաշվետվություն |year=1987 |volume=15|issue=1 |pages=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415}}</ref>: Այսօրուայ դրութեամբ գերակայող վարկածն է հսկայական բախման վարկածը, ըստ որուն [[Երկիր-Լուսին համակարգ]]ը ձեւաւորուած է հսկայական մարմնի նոր ստեղծուած [[պրոտո-Երկրի]] հետ բախման արդիւնքով<ref name="taylor1998">{{cite web | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html | title = Երկրի եւ Լուսնի ծագումը | last = Թեյլոր | first = Ջ. Ջեֆրի | date = 31 դեկտեմբեր 1998 | publisher = Մոլորակագիտության հետազոտությունների հայտնագործություններ | accessdate =7 ապրիլ 2010 }}</ref>։ Այսպիսի հսկայական բախումները Արեգակնային համակարգի ձեւաւորման ընթացքին սովորական բան էին։ Ըստ բախման վարկածի՝ 4,36<ref name="age">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/|title=Աստղագետները պարզել են Լուսնի ճշգրիտ տարիքը |date=18 օգոստոս 2011 |publisher=lenta.ru |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 19–ին}} {{ref-ru}}</ref> միլիառ տարի առաջ [[պրոտո-Երկիր]]ը բախում ունեցած է [[պրոտո-մոլորակ]] Թեայի հետ։ Հարուածը եղած է ոչ կեդրոնական։ Արդիւնքով՝ հարուածող մարմնի մեծ մասը, ինչպէս նաեւ երկրային մանտիայի մէկ մասը դուրս մղուած են երկրամերձ ուղեծիր։ Այս նիւթէն ալ հաւաքուած է [[պրոտո-Լուսին]]ը մօտաւորապէս 60,000 քմ. ուղեծիրի վրայ։ Երկիրը հարուածի արդիւնքով ստացած է պտոյտի արագութեան կտրուկ յաւելում։ Բախման համակարգչային ձեւաւորման արդիւնքով ստացուած [[Երկիր-Լուսին]] համակարգի անկիւնային պահը, ինչպէս նաեւ Լուսնի միջուկի չափերը կը համընկնին իրական տուեալներու հետ։ Այս սիմուլիացիաները նոյնպէս ցոյց կու տան, որ Լուսնի նիւթի մեծ մասը հարուածող մարմնիններէն է, այլ ոչ պրոտո-Երկրէն<ref>{{cite journal|last=Կանուպ |first=Ռ. |coauthors=Ասֆաուգ, Ե. |title=Լուսնի ծագումը Երկրի ձեւավորման վերջին փուլում հսկայական բախումից |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |journal=Նեյչր |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, վերջին հետազօտութիւններու արդիւնքները ցոյց կու տան, որ Լուսնի մեծ մասը կազմուած է Երկրի նիւթէն եւ ո՛չ՝ հարուածող մարմնէն<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html|title=Երկիր-աստերոիդ բախումը ստեղծել է Լուսինը աւելի ուշ քան մտածում էին|last=|first=|date=28 հոկտեմբեր 2010|website=|publisher=News.nationalgeographic.com|accessdate=7 մայիս 2012}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/nature06428|first4=Հ.|pmid=18097403|pages=1206–9|issue=7173|volume=450|journal=Նեյչր|first5=Ռ.|last5=Վիելեր|last4=Պալմ|title=Լուսնի ուշ ձեւաւորումը եւ երկարաձգուած տիֆերենցացումը հիմնուած լուսնային մետաղներու W իզոտոպներու հետազօտութիւններու վրայ|first3=Բ.|last3=Բուրդոն|first2=Տ.|last2=Քլեյն|first1=Մեթյու|last1=Թուբուլ|year=2007|bibcode=2007Natur.450.1206T}}</ref>։ Երկնաքարերը ցոյց կու տան, որ Արեգակնային համակարգի այլ մարմինները, այնպէս են ինչպէս Մարսը եւ Վեստան ունին Երկրէն չափազանց տարբերուող իզոտոպային թթուածնի եւ վոլֆրամի կազմուածք, այն պարագային, երբ Երկիրը եւ Լուսինը ունին համարեայ միեւնոյն կազմութիւնը։ Բախումէն յետոյ Երկրի եւ Լուսնի նիւթերը հաւանաբար միախառնուած են հաւասարեցնելով անոնց իզոտոպային կազմուածքը<ref name="Pahlevan2007">{{cite journal|last=Փահլեւան|first=Կավեհ|coauthors=Սթիվենսոն, Դեւիդ Ջ.|year=2007|title=Հսկայական բախումէն յետոյ Լուսնի ստեղծման ընթացքին հաւասարակշռումը|journal=Երկրի եւ մոլորակագիտութեան նամակներ|volume=262|issue=3–4|pages=438–449|doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055|bibcode=2007E&PSL.262..438P|arxiv=1012.5323}}</ref>, չնայած այս տեսակէտէ նոյնպէս կը վիճարկուի<ref>{{cite journal|last=Նիլդ|first=Թեդ|title=Լուսնի վրայով քայլերը (Երկնաքարային միութեան 72-րդ տարեկան հանդիպման համառօտագիրը, Նանսի, Ֆրանսա)|journal=Գեոսայենթիստ|volume=19|page=8|year=2009|url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html}}</ref>: Բախման արդիւնքով ծագած հսկայական քանակով [[ուժ|ուժը,]] որ կարողութիւն ունէր հալեցնել Երկրի կեղեւը, այսպիսով ստեղծելով մակմայի ովկիանոսը։ [[Նորաստեղծ Լուսին]]ը կարողութիւն ունէր նոյնպէս ունենալ սեփական մակմայի ովկիանոս<ref name="Warren1985" /><ref>{{cite journal|last=Թոնկս|first=Վ. Բրաեան|coauthors=Միլոշ, Հ. Ջեյ|year=1993|title=Մակմայի ովկիանոսի ստեղծումը հսկայական բախումներու հետեւանքով|journal=Ժէօֆիզիկական հետազօտութիւններու ամսագիր|volume=98|issue=E3|pages=5319–5333|bibcode=1993JGR....98.5319T|doi=10.1029/92JE02726}}</ref>, անոր խորութեան գնահատականները կը խօսին մօտ 500 քմ. խորութեան մասին, ամբողջ շառաւիղով<ref name="Warren1985">{{cite journal|last=Ուորեն|first=Փ. Հ.|year=1985|title=Մակմայի ովկիանոսի գաղափարը եւ Լուսնի էվոլյուցիան|journal=Երկրի եւ մոլորակագիտութեան տարեկան հաշուետուութիւններ|volume=13|issue=1|pages=201–240|bibcode=1985AREPS..13..201W|doi=10.1146/annurev.ea.13.050185.001221}}</ref>։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հսկայական բախման վարկածը կը բացատրէ շատ առանձնայատկութիւններ, կան որոշ խնդիրներ, որոնք կը մնան չբացայայտուած, անոնց հիմնական մասը կը վերաբերի [[Լուսնի կառուցուածք]]ին։ 2012 թուականին հրատարակուած Ափոլլօն առաքելութեան կողմէ բերուած Լուսնի նիւթի տիտանի իզոտոպային վերլուծութեան արդիւնքները ցոյց տուին, որ Լուսինը ունի նոյն կազմուածքը ինչպէս Երկիրը<ref name="test">[http://www.astrobio.net/pressrelease/4673/titanium-paternity-test-says-earth-is-the-moons-only-parent Տիտանի մոլորակային փորձը ցույց տվեց, որ Երկիրը Լուսնի միակ «ծնողն» է (Չիկագոյի համալսարան)]</ref>, ինչպէս կը հակասէ այն գաղափարին, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի ուղեծիրէն հեռու։ == Ֆիզիքական բնութագրերը == '''Ներքին կառուցուածքը''' [[Պատկեր:Internal structure of the Moon in Armenian.jpg|մինի|ձախից|Լուսինի ներքին կառուցուածքը]] Լուսինը տարբերակուած մարմին է, ունի երկրաքիմիական տեսանկիւնէն տարբեր կեղեւ, մանտիա եւ միջուկ։ Ներքին միջուկի ծածկոյթը, որ ունի 240 քմ. շառաւիղ, հարուստ է երկաթով, արտաքին հեղուկ միջուկը հիմնականին մէջ կազմուած է հեղուկ երկաթէ եւ ունի մօտ 300-330 քմ. շառաւիղ։ Միջուկի շուրջ կը գտնուի 480-500 քմ. շառաւիղով սահմանային, մասնակիօրէն հալած շերտ<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |title=Լուսնային միջուկը |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |dead-url=yes }}</ref>, որ ենթադրաբար առաջացած է մակմայի լուսնային ովկիանոսի համաշխարհային հատուածական բիւրեղացումէն մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ, երբ առաջացաւ Լուսինը<ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Մակմայի լուսնային ովկիանոսի բիւրեղացումը]</ref>։ Լուսնի կեղեւը մօտ 50 քմ. հաստութիւն ունի։ Լուսինը [[Իոյ]]էն ետք խտութեամբ երկրորդ [[արբանեակ]]ն է Արեգակնային համակարգին մէջ։ Սակայն լուսնի ներքին միջուկը փոքր է՝ մօտ 350 քմ., որ կը կազմէ Լուսնի 20%-ը՝ ի տարբերութիւն շատ այլ երկրանման մարմիններու 50%-ի։ Լուսնային միջուկը կազմուած է երկաթէ՝ լեգիրուած փոքր քանակութեամբ ծծումբով եւ նիկելով։ '''Մակերեւոյթը''' Լուսնի տեղագրութիւնը չափուած է լազերային բարձրաչափի եւ ստերեօ պատկերներու քննոթեան միջոցով<ref>Փոլ Սպուդիս, Ա․ Քուկ, Մ․ Ռոբինսոն, Բ․ Բուսեյ, Բ․ Ֆեսլեր «Հարաւային բեւեռի տեղագրութիւնը Կլեմենտին ստերեօպատկերից»</ref>։ Տեղագրական ամենատեսանելի հատուածը Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն աւազանն է՝ 2240 քմ. տրամագծով, Լուսնի ամենամեծ խառնարանը եւ ամենամեծ յայտնի խառնարանը Արեգակնային համակարգին մէջ<ref>{{Cite web |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |title=Ս․ Փիթերս, Ջ․ Թոմփկինս, Փ․ Հեդ «Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219135239/http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |dead-url=yes }}</ref>։ 13 քմ. խորութեամբ անոր յատակը Լուսնի ամենացած բարձրութիւնն է<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html Ջ․ Թեյլոր «Արեգակնային համակարգի ամենամեծ անցքը»]</ref>։ Ամենաբարձր կէտը կը գտնուի հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ, եւ կ'ենթադրուի, որ այս հատուածը հնարաւոր հաստցած է [[Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն]]ի հակեալ հատուածէն<ref>Փ․ Շուլց «Ձեւաւորելով Հարաւային բեւեռ-Էյտկեն աւազանը»</ref>։ Այլ մեծ աւազանները, օրինակ՝ Անձրեւներու ծովը, Պարզութեան ծովը, Ճգնաժամներու ծովը, Սմիթի ծովը եւ Արեւելեան ծովը նոյնպէս ունին ցած բարձունքներ եւ բարձր եզրաշերտ։ Լուսնի անտեսանելի կողմի միջինը 1.9 քմ-ով աւելի բարձր է տեսանելի կողմէն։ '''Հրաբուխներ''' Մուգ եւ համեմատաբար անարտայայտիչ լուսնային հարթավայրերը, որոնց կարելի է պարզօրէն տեսնել անզէն աչքով, կը կոչուին Լուսնի ծովեր, քանի որ հնագոյն ժամանակներու աստղագէտները կը կարծէին, որ անոնք լեցուած են ջրով<ref>[https://books.google.am/?id=TWtLIOlPwS4C&pg=PT30 Փիթեր Վլասուկ]</ref>։ Անոնք այժմ յայտնի են որպէս հնագոյն բազալտէ [[լավա]]յի քարացած, անծայրածիր աւազաններ։ Ի տարբերութիւն երկրային երկաթաքարի՝ ծովային երկափաքարը աւելի շատ երկաթ կը պարունակէ անոր մեջ, լիովին կը բացակային ջրի պատճառով փոխուած հանգային աղերը<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html Մ․ Նորման «Լուսնի հնագույն հրաբուխները»]</ref><ref>Լ․ Վարիչիո «Փոփոխական Լուսինը»</ref>։ Այս լավաներու մեծամասնութինը աւազաններու փոխազդեցութեան արդիւնքով ժայթքած են կամ թափուած են ցածրավայրեր։ Տեսանելի կողմի ծովերուն մէջ կան քանի մը [[երկրաբանական հոծատարածք]]ներ, ուր կան վահանաւոր հրաբուխներ եւ հրաբխային գմբէթներ<ref>{{Cite web |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |title=Լ․ Հեդ «Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2007-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312071105/http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |dead-url=yes }}</ref>։ [[Ծով]]երը բացառապէս կը գտնուին լուսնի տեսանելի կողմէն եւ կը ծածկեն անոր 31%-ը՝ ի տարբերութիւն անտեսանելի կողմին մէջ գտնուող քանի մը ցրուած կտորներու, որոնք կը ծածկեն անոր միայն 2%-ը<ref>Ջ․ Գիլիս «Լուսնի անտեսանելի կողմը գտնուող ծովերու բաղադրութիւնը եւ երկրաբանական տեղակայումը»</ref>։ Կ'ենթադրուի, որ ան կապուած է տեսանելի կողմի կեղեւի տակ գտնուող ջերմաարտադրող տարրերու խտացման հետ, որոնք կարելի է տեսնել Լուսնային հետախոյզի (Lunar Prospector) կամմա ճառագայթային սպետրաչափի շնորհիւ ստացուած երկրաքիմիական քարտէսներուն մէջ, եւ որոնց պատճառով կեղեւի տակ գտնուող մանտիան կը տաքնայ, մասնակիօրէն կը հալի, կը բարձրանայ մակերես եւ դուրս կը ժայթքի<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/281/5382/1484 Լուսնի համաշխարհային տարրական քարտէսներ]</ref><ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html Գ․ Թեյլոր «Նոր Լուսին 21-րդ դարուն»]</ref>։ Լուսնի բազալտէ ծովերու մեծ մասը ժայթքած են Իմբրիեան ժամանակաշրջանին մէջ՝ 3-3.5 միլիառ տարի առաջ, թէեւ որոշ ռատիոչափական նմոյշներ 4.2 միլիառ տարուան հնութիւն ունին<ref name="Papike">Ջ․ Փափայկ, Գ․ Ռայդեր «Լուսնի նմոյշներ»</ref>, իսկ ամենաերիտասարդ ժայթքումները միայն 1.2 միլիառ տարի առաջ յայտնուած են<ref name="Hiesinger">Հ․ Հիսինգեր, Ջ․ Հեդ, Ու․ Վուլֆ «Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum»</ref>: Լուսնի աւելի բաց գոյն ունեցող հատուածները կը կոչուին ''terrae'' կամ [[բարձրավանդակ|բարձրաւանդակ]], քանի որ անոնք աւելի բարձր են քան բազմաթիւ ծովերը։ Անոնք 4.4 միլիառ տարուան հնութիւն ունին եւ իրենցմէ կը ներկայացուին Լուսնի մակմային ովկիանոսի պլագիոկլասային կուտակումներ<ref name="Papike" /><ref name="Hiesinger" />։ Ի տարբերութիւն Երկրի վրայ գտնուող լեռներու՝ Լուսնի լեռները կերտուածական գործընթացներէն չեն ձեւաւորուիր<ref>[http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm? NASA, Կ․ Մանսել «Արեգակնային համակարգի հետազօտում»]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Տեսանելի կողմի ծովերու խտացումը կ'արտացոլէ անտեսանելի կողմի բարձրաւանդակներու զգալիօրէն աւելի հաստ կեղեւ, որ կարող է ձեւաւորուած ըլլալ քանի մը տասնեակ միլիոն տարիներ առաջ Լուսնի առաջացումէն յետոյ<ref>[http://www.nature.com/news/2011/110803/full/news.2011.456.html#B1 Ռիչարդ Լովետ «Երկիրը կարող է 2 Լուսին ունեցած ըլլայ»]</ref><ref>[http://theconversation.edu.au/was-our-two-faced-moon-in-a-small-collision-2659 Was our two-faced moon in a small collision?]</ref>։ '''Խառնարաններ''' [[Պատկեր:Moon Dedal crater.jpg|մինի|աջից|Խառնարաններ]] Լուսնի վրայ խառնարաններու առաջացումը սկսած են ուսումնասիրել 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն։ Կար 2 հիմնական վարկած՝ այն, որ առաջացած է [[հրաբուխ]]էն եւ [[երկնաքար]]էն։ Հրաբխային տեսութեան դրոյթներու համաձայն, որ քաշուած է 18-րդ դարու 80-ական թուականներէն գերմանացի աստղագէտ [[Եոհան Շրոյտեր|Յոհան Շրյոտերի]] կողմէ, Լուսնի խառնարանները ձեւաւորուած են մակերեսին հզօր ժայթքումներու արդիւնքէն։ Սակայն 1824 թուականին գերմանացի մէկ այլ աստղագէտ՝ [[Ֆրանց ֆոն Գրույտույզեն]]ը, առաջադրեց երկնաքարի տեսութիւնը, որուն համաձայն Լուսնի հետ երկնային մարմնի բախումէն արբանեակի մակերեսը սեղմուած է, եւ արաջացուցած է խառնարանը։ Մինչեւ 20-րդ դարի 20-ական թուականները [[երկնաքար]]ի վարկածի դէմ քաշուած էր այն փաստը, որ խառնարանները կլոր ձեւ ունին, թէեւ մակերեսին հակեալ հարուածները պէտք է աւելի շատ ըլլան քան ուղիղները, որ կը նշանակէ, որ եթէ խառնարանները երկնաքարէն առաջացած ըլլային, ապա անոնք պէտք է ձուաձեւ ըլլան։ Սակայն [[1924]] թուականին նորզելանտացի գիտնական [[Չարլզ Ջիֆորդ]]ն առաջին անգամ տուաւ մոլորակի մակերեսին [[երկնաքար]]ի հարուածի ճիշդ նկարագրութիւնը։ Կը հասկցուի, որ այդպիսի հարուածէն երկնաքարի մեծ մասը կ'անհետանայ հարուածի տեղին մէջ եւ որ խառնարանի ձեւը կախեալ չէ ընկնելու անկիւնէն։ Ի օգուտ [[երկնաքար]]ի տեսութեան կը խօսի այն փաստը, որ խառնարաններու թուի կախումը իրենց տրամագծէն կը համընկնի երկնաքարի թուի կախեալ չափի հետ։ Աւելի ուշ՝ [[1937]] թուականին, այս տեսութիւնը ընդհանրացուց խորհրդային ուսանող Կիրիլ Ստանյուկովիչը, որ արդիւնքով դարձաւ գիտութիւններու բժիշկ։ Տուեալ տեսութիւնը կը մշակուէր անոր եւ խումբ մը գիտնականներու կողմէ [[1947-1960]] թուականներուն, իսկ ապագային ուսումնասիրուած է նաեւ այլ հետազօտողներու կողմէ։ Դէպի Լուսին կատարած թռիչքները, որ [[1964]] թուականէն իրականացած են ամերիկեան «Ռեյնջեր» սարքերը, ինչպէս նաեւ Արեգակնային համակարգի այլ մոլորոկներուն մէջ յայտնաբերուած խառնարանները, միացուցին Լուսնի վրայ գտնուած խառնարաններու ծագման վերաբերեալ բանավէճերը։ Լուսնի եւ աստղակերպ բախման շնորհիւ կրնանք Երկրէն տեսնել Լուսնի երկնաքարային խառնարանները։ [[Փարիզ]]ի Ֆիզիքայի հիմնարկի գիտնականները կ'ենթադրեն, որ 3.9 միլիառ տարի առաջ Լուսնի եւ խոշոր աստղակերպերու բախման հետեւանքով Լուսինը շրջուած է<ref>[http://www.rian.ru/science/20090123/159931145.html Աստերոիտի հետ բախումը շրջեց Լուսինը]</ref>: '''Ջրի առկայութիւնը''' [[Պատկեր:Moon South Pole.jpg|մինի|աջից|Լուսնի հարաւային բեւեռի մոզայիկ պատկերը՝ նկարուած Կլեմենտին տիեզերանավի կողմէն]] Հեղուկ ջուրը Լուսնի մակերեւոյթին չի պահպանուիր։ Արեւային ճառագայթումէն ջուրը արագ կը քայքայուի ֆոտոդիսոցիացիայի հետեւանքով եւ կը կառչի տիեզերքին մէջ։ [[1960]]-ական թուականներէն գիտնականներն առաջ քշած են վարկած մը՝ ըստ որուն հնարաւոր է, որ Լուսնի վրայ սառոյց եղած է, որ առաջացած է [[երկնաքար]]ի հետ փոխազդեցութենէն, կամ Լուսնի՝ թթուածնով հարուստ ժայռերու եւ արեւային քամիէն առաջացած ջրածնի ռեակցիայէն, որուն արդիւնքով ջրի հետքեր մնացած են, որոնք հնարաւոր է որ պահպանուէին սառը ջերմաստիճանին մէջ՝ Լուսնի ցանկացած բեւեռներու ստուերոտ խառնարաններուն մէջ<ref>R. William "Past Orientation of the Lunar Spin Axis"</ref><ref>Ջ․ Մարգոտ, Դ․ Քեմփբել, Ռ․ Յուրգենս, Մ․ Սլեյդ «Լուսնի բեւեռներու տեղեկագրութիւնը»</ref>։ Համակարգչային ձեւաւորումը ցույց կու տայ, որ մակերեսի 14,000 քմ² կարող է մշտապէս ստուերին մէջ գտնուիլ<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html Լ․ Մարտել «Լուսնի մութ, սառցէ բեւեռները»]</ref>։ Լուսնի վրայ օգտագործելի քանակութեամբ ջրի առկայութիւնը կարեւոր գործօն է Լուսինը բնակավայր դարձնելու համար, սակայն Երկրէն ջրի փոխադրումը՝ Լուսին, չափազանց թանկարժէք է<ref>[https://books.google.am/books?id=ZJm_i3GS4r4C&pg=PA136&hl=en#v=onepage&q&f=false Էրիկ Սիդհաուս «Լուսնի վրայ բնակութիւն հաստատելու մարտահրաւէրները»]</ref>։ Հետագայ տարիներուն ջրի առկայութեան այլ վկայութիւններ գտնուած են<ref>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater/ |title=Դոնա Քոլտեր «Լուսնի ջրի առեղծուածը» |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2022-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704054436/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater |dead-url=yes }}</ref>։ 1994 թ. Կլեմենտինի տիեզերանաւի միջոցով կատարուած բիստատիկ ռատարային փորձը ցոյց տուաւ մակերեսին մօտ ջրի սառեցուած փոքր քանակութիւնը։ Աւելի ուշ ըստ Արեսիբո աստղադիտարանի կատարած ռատարային ուսումնասիրութիւններու՝ այդ գտածոները կարող են երիտասարդ խառնարաններէն առաջացած ժայռեր ըլլալ<ref>[http://www.thespacereview.com/article/740/1 Փ․ Սպուդիս «Լուսնի սառոյցը»]</ref>։ [[1998]] թուականին Լուսնային հետախոյզի վրայ տեղակայուած նեյտրոնային սպեկտրոմետրը ցոյց տուաւ ջրածնի բարձր կոնցետրացիաներ բեւեռներուն մօտ գտնուող հողի խորութեան առաջին մեթրին<ref>Վ․ Ֆելդման, Ս․ Մորիս, Ա․ Բայնդեր, Բ․ Բարակլաֆ, Ռ․ Էլֆիկ, Դ․ Լոուրենս «Լուսնային հետախոյզի նեյտրոններու հոսք․ սառած ջրի վկայութիւն Լուսնի բեւեռներուն»</ref>։ 2008 թուականին Ապոլո 15-ի կողմէ Երկիր բերուած հրաբխային լավայի կտորներու ուսումնասիրութիւնները փոքր քանակութեամբ ջուր ցոյց տուին այդ կտորներուն մէջ<ref>Սաալ, Ե․ Ալբերտո, Հորի, Հ․ Էրիկ, Լ․ Մորո, Ա․ Ջեյմս, Ռեյդ Կուպեր «Ջրի առկայությունը Լուսնի վրա»</ref>։ '''Ձգողութիւն եւ մագնիսական դաշտերը''' {| class="standard" align="right" |+Սեկտորական եւ տեսսերական հարմոնիկաներու գործակիցները<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Արեգակի, Լուսնի եւ մոլորակներու ուղեծրային օրաղիւսակները]</ref> | C_{3, 1} = 0, 000030803810 | S_{3, 1} = 0, 000004259329 |- | C_{3, 2} = 0, 000004879807 | S_{3, 2} = 0, 000001695516 |- | C_{3, 3} = 0, 000001770176 | S_{3, 3} =-0, 000000270970 |- | C_{4, 1} =-0, 000007177801 | S_{4, 1} = 0, 000002947434 |- | C_{4, 2} =-0, 000001439518 | S_{4, 2} =-0, 000002884372 |- | C_{4, 3} =-0, 000000085479 | S_{4, 3} =-0, 000000788967 |- | C_{4, 4} =-0, 000000154904 | S_{4, 4} = 0, 000000056404 |} Լուսնի ձգողութեան կարողականութիւնը աւանդաբար կը ներկայացուի որպէս 3 բաղադրիչներու գումար՝<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Լուսնի գրաւիտացիոն դաշտը]</ref> <math>W=V+Q+\delta W,</math> որտեղ δW-ը [[մակընթացության պոտենցիալ|մակընթացութեան պոտենցիալ]]ն է, Q-ը՝ [[կենտրոնախույս պոտենցիալ|կենտրոնախոյս պոտենցիալ]]ը, V-ը՝ [[ձգողականության պոտենցիալ|ձգողականութեան պոտենցիալ]]ը։ Վերջինս սովորաբար դասակարգին են որպես գօտիական, սեկտորական եւ տեսսերական [[հարմոնիկա]]ներու։ <math>\begin{align} V&= \frac{GM_L}{r} \left(1-\sum_{n=2}J_n\left(\frac{R}{r}\right)^nP_n(\sin\theta)\right. \\ & +\left.\sum_{n=2}^{}\sum_{k=2}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n(C_{nm}\cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^k(\sin\theta)\right) \\ \end{align},</math> ուր P_n^k-ը՝ [[Լեժանդրի բազմանդամ|Լեժանտրի բազմանդամ]]ն է, G-ը՝ [[ձգողութեան հաստատուն|ձգողութեան հաստատում]]ը, M_L-ը՝ [[Լուսնի զանգուած]]ը, λ-ն եւ θ-ն՝ [[երկարութիւն]]ը եւ [[լայնութիւն]]ը։ Կ'ենթադրուի, որ [[մոլորակ]]ներու [[մագնիսական դաշտ]]ի աղբիւր կը հանդիսանայ [[տեկտոնական աշխուժութիւն]]ը։ Օրինակ Երկրի մագնիսական դաշտը կը ստեղծուի միջուկին հալած մետաղի շարժումներէն, [[Մարս]]ինը՝ նախկին աշխուժութիւններու հետեւանք է։ «[[Լունա 1]]»-ը [[1959]] թուականին հաստատեց Լուսնի վրայ միատարր մագնիսական դաշտի բացակայութիւնը։ Մասաչուսեթի արուեստագիտական հիմնարկի գիտնականներու հետազօտութիւններու արդիւնքները կը հաստատեն այն վարկածը, ըստ որուն Լուսինն ունեցած է հեղուկ միջուկ։ Այս կը հաստատէ Լուսնի առաջացման ամենայայտնի վարկածը․ այն, որ Լուսինն առաջացած է Երկրի հետ մօտ 4.5 միլիառ տարի առաջ [[Մարս]]ի չափեր ունեցող տիեզերական մարմնի բախումէն, որուն հետեւանքով Երկրէն մեծ հալած կտոր պատռած է, որ հետագային վերածուած է Լուսնի։ Փորձնականօրէն յաջողեցաւ ապացուցել, որ գոյութեան վաղ շրջանին մէջ, Լուսինն ունեցած է Երկրի մագնիսական դաշտին նման դաշտ<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ Գիտնականները բացայայտել են Լուսնի մագնիսական դաշտի գաղտնիքը]</ref>։ '''Մթնոլորտը''' Լուսնի մթնոլորտը այնքան ցանցառ է, որ կարելի է ըսել, թէ գրեթէ մթնոլորտ չկայ, մթնոլորտի ընդհանուր զանգուածը աւելի քիչ է քան 10 մետրիկ թօն<ref>{{cite book|editor = Ռիչարդ Դ. Ջոնսոն եւ Չարլզ Հոլբրոու|last = Գլոբուս|first = Ռութ|title = Տիեզերական բնակավայրեր. Նախագծման հետազոտություն|chapter = Գլուխ 5, Հավելված J: Լուսնի մթնոլորտի ազդեցությունը|publisher = ՆԱՍԱ|url = http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|year = 1977|accessdate = 17 մարտ 2010|archive-date = 2010-05-31|archive-url = https://web.archive.org/web/20100531205037/http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html|dead-url = yes}}</ref>։ Այս փոքր զանգուածի ստեղծած մակերեւութային ճնշումը մօտ 3×10-15 մթն (0,3 նՊա), ան կը փոխուի լուսնային օրուանէն կախուած։ Լուսնի մթնոլորտի առաջացման աղբիւրները կը ներառեն կազի արտաժայթքումները եւ մագնիսական ցնդումը, ատոմներու ցնդումը լուսնի հողէն արեգակնային քամիի իոններու ազդեցութեան տակ<ref name="L06">{{cite journal|last1=Լյուսի|first1=Պ.|last2=Կորոտեւ|first2=Ռենդի Լ.|title=Հասկանալով Լուսնի մակերեւոյթը եւ տիեզերք-Լուսին յարաբերութիւնները|journal=Միներալոգիայի եւ ժէօքիմիայի յօդուածներ|volume=60|issue=1|pages=83–219|year=2006|doi=10.2138/rmg.2006.60.2|display-authors=2}}</ref><ref>{{cite journal|last=Կրոտս|first=Արլին Պ. Ս.|title=Լուսնային կազերու արտաժայթքումը, փոփոխման երեւոյթները եւ վերադարձը Լուսնին, I. Գոյութիւն ունեցող տուեալները|year=2008|publisher=Աստղագիտութեան բաժին, Քոլումպիա համալսարան|url=http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf|format=PDF|accessdate=29 սեպտեմբեր 2009|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220081142/http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ Մթնոլորտի կազմի մեջ յայտնաբերուած են՝ [[նատրի]]ի եւ [[կալի]]ի, որոնք առաջացած են մագնիսական ցնդման հետեւանքով, այս տարրերը նոյնպէս յայտնաբերուած են [[Մերկուրի]]ի եւ [[Իոյ]]ի մթնոլորտներուն մէջ, [[հելիում-4]], բերուած արեգակնային քամիով, ինչպէս նաեւ [[արգոն-40]], [[ռադոն-222|ռատոն-222]] ու [[պոլոնիում-210]]: Այնպիսի չեզոք մասնիկներու բացակայութիւնը, ինչպէս թթուածինը, ազոտը, ածխածինը, ջրածինն ու մակնեզիումը, որոնք կան ռեգոլիտի մեջ, հասկնալի չէ։ Ջուրի շոգին արձանագրուած է Չանդրաեան-1 սարքի միջոցով տարբեր լայնութիւններու վրայ, առաւելագոյն նկատուած լայնութիւնը եղած է ~60-70 աստիճանը, շոգին հնարաւոր առաջացած է ռեգոլիտէն ջուրի սառոյցի սուբլիմացիայի հետեւանքով<ref name="Sridharan2010">{{cite journal|last=Սրիդհարան|first=Ռ.|coauthors=Ս. Մ. Ահմեդ, Տիրթա Պրատիմ Դասա, Պ. Սրիլաթա, Պ. Պրադեպկուամարա, Նեհա Նաիկա, եւ Գոգուլապատի Սւպրիա|year=2010|page=947|issue=6|volume=58|title=Ջրի (H2O) գոյութեան ուղղակի ապացոյց լուսնի լուսաւորուած մթնոլորտին մէջ Չանդրայան 1 սարքից|journal=Մոլորակային եւ տիեզերական գիտութիւն|doi=10.1016/j.pss.2010.02.013|bibcode=2010P&SS...58..947S}}</ref>։ Այս կազերը կրնան կամ վերադառնալ Լուսնի մակերեւոյթ ձգողութեան ուժի ազդեցութեան տակ, կամ դուրս մղուիլ տիեզերք արեգակնային ճառագայթման ճնշման տակ, կամ եթէ անոնք իոնացուած են, քշուիլ արեգակնային քամիի մագնիսական դաշտի կողմէն։ '''Եղանակները''' [[Պատկեր:The Moon's North Pole.jpg|մինի|աջից|Լուսնի հիւսիսային բեւեռը ամրան ընթացքին]] Լուսնի առանցքի թեքումը խավարածրի հանդէպ ընդամէնը 1,54° աստիճան է<ref name="SolarViews">Համիլտոն, Կալվին Ջ.; Համիլտոն, Ռոզանա Լ., ''Լուսինը'', [http://www.solarviews.com/eng/moon.htm Արեգակնային համակարգի տեսարաններ], 1995–2011</ref>, շատ անգամ փոքր է քան Երկրինը 23,44°։ Այս պատճառով, Լուսնի վրայ Արեգակի պայծառութիւնը շատ քիչ կը տատանուի եղանակներու փոփոխութեան հետ եւ թոփոկրաֆիք օպյեկտները աւելի կարեւոր դեր ունին եղանակային ազդեցութեան մէջ<ref name="bbc">{{cite news|title=Լուսնի վրայ գտնուած ամենացուրտ վայրը|publisher=Պի-Պի-Սի Նիւս|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8416749.stm|author=Ճոնաթան Ամոս|accessdate=20 մարտ 2010|date=16 դեկտեմբեր 2009}}</ref>։ Clementine սարքէն 1994 թուականին ստացուած լուսանկարներու համաձայն, բացայայտուած է, որ Լուսնի հիւսիսային բեւեռին մէջ գտնուող չորս լեռնային շրջաններ [[Պիրի]] խառնարանի եզրին կը մնան լուսաւորուած ամբողջ լուսնային օրուան ընթացքին, ստեղծելով մշտական լուսաւորուած պիկեր։ Հարաւային բեւեռին մէջ այսպիսի շրջաններ գույութիւն չունին։ Միեւնոյն ժամանակ կան շրջաններ, որոնք մշտապէս կը մնան շողքին մէջ, անոնք շատ բեւեռային խառնարաններու յատակները<ref name="M03">{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html|title=Լուսնի մութ, սառցէ բեւեռները|last=Մարտել|first=Լ. Մ. Վ.|date=4 հունիս 2003|website=|publisher=Մոլորակային գիտութեան հետազօտություններու յայտնագործութիւններ, Հաուայիի ժէօֆիզիքական եւ մոլորակագիտութեան ինստիտուտ|accessdate=12 ապրիլ 2007}}</ref> եւ այս մութ խառնարանները չափազանց սառն են. Lunar Reconnaissance Orbiter-ի չափումներու համաձայն հարաւային բեւեռի խառնարաններուն մէջ ամենացած ամառային ջերմաստիճանը կը կազմէ 35 Կ (-238&nbsp;°C)[60], եւ ընդամէնը 26 Կ ձմեռային արեւահաւասարին մօտ հիւսիսային բեւեռի Հերմիտ խառնարանին մէջ։ Այս ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգին մէջ, որ երբեմն չափուած է տիեզերական սարքէն, ան աւելի ցուրտ է քան նոյնիսկ Պլուտոնի մակերեւոյթը<ref>{{cite web|url=http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|title=Դիվայներ Նյուս|last=|first=|date=17 սեպտեմբեր 2009|website=|publisher=Լոս Անճելըսի Համալսարան|accessdate=17 մարտ 2010|archive-date=2010-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307031354/http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123|dead-url=yes}}</ref>, եւ ընդամենը 26 Կ ձմեռային արեւահաւասարին մօտ հիւսիսային բեւեռի [[Հերմիտ (խառնարան)|Հերմիտ խառնարանը]]։ Սա ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգին, որը երբեւիցէ չափուած է տիեզերական սարքերով, այն աւելի ցուրտ է քան նոյնիսկ [[Պլուտոն]]ի մակերեւոյթը<ref name="bbc" />: == Կապը երկրի հետ == ;Ուղեծիրը [[Պատկեր:Speed of light from Earth to Moon.gif|մինի|center|upright=3|Երկիրը եւ Լուսինը։ Չափերը եւ հեռաւորութիւնը ցոյց են տրուած մասշտաբով։ <br /> Դեղին գիծը ցոյց կու տայ Երկրէն արձակուած լոյսի ճառագայթը, որը Լուսին է հասնում 1,26 [[վայրկյան|վայրկեանէ]]։]] [[Պատկեր:Երկիր Լուսին համակարգի տվյալները.jpg|մինի|աջից|Երկիր-Լուսին համակարգի շեման]] Լուսինը Երկրի շուրջ հաստատուն աստղերու նկատմամբ կը կատարէ ամբողջական պտոյտ մը 27,3 օրուաՆ ընթացքին։ Սակայն, քանի որ Երկիրը կը պտտի [[Արեգակ]]ի շուրջ իր ուղեծրով, Լուսնի նոյն [[փուլ]]ը Երկրէն կ'երեւի աւելի երկար ժամանակահատուածի մէջ, քան անոր սիտերիկ պարբերութիւնն է, որ կը կազմէ մոտ 29,5 օր։ Ի տարբերութիւն արբանեակներու եւ այլ մոլորակներու մեծամասնութեանը, Լուսնի ուղեծիրը աւելի մօտ է [[խաւարածրի հարթութիւն|խաւարածրի հարթութեան]]ը քան մոլորակի [[հասարակածային հարթութիւն|հասարակածային հարթութեան]]ը։ Արեգակը եւ Երկիրը կ'ազդեն Լուսնի ուղեծրի վրայ բազմաթիւ թոյլ ազդեցութիւններով, օրինակ՝ Լուսնի ուղեծրի հարթութիւնը դանդաղ կը պտտի, որ կ'ազդէ Լուսնի շարժման մնացած ցուցիչներուն։ Այս հետեւանքային ազդեցութիւնը թուաբանականօրէն կը բացատրուին Կասինիի օրէնքներով։ '''Հարաբերական չափերը''' [[Պատկեր:EarthAndMoon.jpg|մինի|ձախից|Երկրի եւ Լուսնի համեմատական չափերը, լուսանկարուած է Deep Impact ԱՄԿ-էն 2008 թուականի սեպտեմբերին, 50 միլիոն քմ. հեռաւորութենէն]] Որպէս բնական արբանեակ Լուսինը բաւական մեծ է Երկրի համեմատութեամբ. տրամագծի չորրորդ մասը եւ զանգուածի 1/81 մասը<ref name="worldbook" />։ Այդ առումով ան Արեգակնային համակարգի ամենամեծ [[արբանեակ]]ն է, չնայած Քարոնը աւելի մեծ է գաճաճ մոլորակ Պլուտոնի համեմատ (Պլուտոնի զանգուածի 1/9 մասը)<ref>{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|title=Տիեզերական թեմաներ. Պլուտոն եւ Քարոն|last=|first=|date=|website=|publisher=Մոլորակային միութիւն|accessdate=6 ապրիլ 2010|archive-date=2012-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218223842/http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/|dead-url=yes}}</ref>։ Այնուամենայնիւ Երկիրը եւ Լուսինը կը համարուին [[մոլորակ-արբանեակ]] համակարգ, այլ ոչ թէ կրկնակի մոլորակներու համակարգ, քանի որ անոնց բարիկենտրոնը՝ համակարգի ծանրութեան կեդրոնը, կը գտնուի երկրագունդի ներսը՝ անոր մակերեւոյթէն 1,700 քմ. տակ<ref>{{cite web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/|title=Մոլորակների սահմանումներու հարցեր եւ պատասխաններ|last=|first=|date=|year=2006|website=|publisher=Միջազգային աստղագիտական միութիւն|accessdate=24 մարտ 2010|archive-date=2012-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212205834/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/|dead-url=yes}}</ref>: '''Տեսքը երկրէն''' [[Պատկեր:Lunar libration with phase Oct 2007 450px.gif|մինի|աջից|Լուսնի փուլերը]] Լուսինը կը գտնուի անհամադէպ պտոյտի մեջ, այսինքն՝ ան կը պտտի իր առանցքի շուրջ նոյն ժամանակին մէջ, այսինքն ան կը պտտի իր ուղեծրով Երկրի շուրջ։ Այս կը հանգեցնէ անոր, որ ան գրեթէ միշտ նոյն կողմով շրջուած է դէպի [[Երկիր]]։ Լուսինը իր պատմութեան վաղ ժամանակներուն մէջ աւելի արագ կը պտտի, սակայն անոր պտոյտի արագութիւը նուազած է եւ փակուած է իր այժմեան դիրքին մէջ Երկրի [[մակընթացային ուժ]]ի ազդեցութեան տակ<ref>{{cite journal|last=Ալեքսանդեր|first=Մ. Ե.|title=Թոյլ շփման ճշգրտումը եւ մակընթացային պտոյտը մօտ կրկնակի համակարգերու մէջ|journal=Աստղաֆիզիկա եւ տիեզերական գիտութիւններ|year=1973|volume=23|issue=2|pages=459–508|bibcode=1973Ap&SS..23..459A|doi=10.1007/BF00645172}}</ref>։ Լուսնի այն կողմը, որ միշտ շրջուած է դէպի Երկիր կ'անուանեն Երկրին ուղղուած կողմ, իսկ հակառակ կողմը՝ Երկրին հակառակ կողմ։ Երկրին հակառակ կողմը նաեւ կ'անուանեն մութ կողմ, սակայն ըստ էութեան այն նոյն չափով կը լուսաւորուի ինչպէս եւ Երկրին ուղղուած կողմը. ամրան լուսնային օրը մէկ անգամ<ref>{{cite web|url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html|title=Լուսնի մութ կողմը|last=|first=|date=|website=|publisher=Սխալ աստղագիտութիւն. սխալ սահմանումներ|accessdate=15 Փետրուար 2010|author=Ֆիլ Փլայթ}}</ref>։ Լուսինն ունի բացառիկ ցած ալպեդօ, անոր անդրադարձման ցուցանիշը մօտ է ածուխի ցուցանիշին։ Չնայած անոր՝ այն երկրորդն է պայծառութեամբ Երկրի երկնակամարին մրջ, Արեգակէն ետք<ref name="worldbook" /><ref>։ Այս մասամբ պայմանաւորուած է հակադիր ազդեցութեամբ, Լուսնի պայծառութիւնը իր քառորդ փուլին մէջ մօտ տաս անգամ աւելի փոքր է, քան լիալուսնինը</ref>։ Սա մասամբ պայմանաւորուած է [[հակադիր էֆեկտ]]ով, Լուսնի պայծառութիւնը իր քառորդ փուլի մէջ մօտ տաս անգամ աւելի փոքր է, քան լիալուսնինը<ref name="Moon">{{cite web|url=http://www.asterism.org/tutorials/tut26-1.htm|title=Որքան պայծառ է Լուսինը|last=|first=|date=|website=|publisher=Փորձուած աստղագէտներ|accessdate=16 մարտ 2010|author=Մայք Լուցիուկ}}</ref>։ Բացի անկէ, տեսողական համակարգի գունային հաստատումի համաձայն, ան կը սահմանուի մարմնի գոյնի եւ անոր շրջապատի յարաբերութիւնը, քանի որ Լուսնին շրջապատող երկինքը համեմատաբար մուգ է եւ ան կ'երեւի որպէս պայծառ մարմին։ Լիալուսնի եզրերը կ'երեւին նոյնքան պայծառ, ինչպէս եւ անոր կեդրոնը։ Լուսինը կը թուի աւելի մեծ երբ ան մօտ է հորիզոնին, սակայն սա մաքուր հոգեբանական ազդեցութիւն է, որը յայտնի է որպէս [[Լուսնային պատրանք]], ան առաջին անգամ բացատրուած է VII դարուն<ref>{{cite book|title = Լուսնային պատրանքը|first = Մաուրիս|last = Հերշենսոն|publisher = Ռութլեդջ|year = 1989 | isbn = 978-0-8058-0121-7 | page = 5}}</ref>։ Լիալուսնի անկիւնային չափը երկնակամարին կը կազմէ մօտ 0,52°, մօտաւորապէս նոյնն է ինչպէս եւ Արեգակը։ Լուսնի ամենամեծ լայնութիւնը [[երկնամար]]ին փոփոխուող է, մինչդեռ ան մօտաւորապէս նոյն սահմաններուն մէջ կը գտնուի ինչպէս եւ Արեգակինը, ան կը տատանուի կախեալ [[Լուսնի փուլ]]էն եւ տարուան եղանակէն, ամենաբարձրը կ'ըլլայ [[Լիալուսին]]ը ձմրանը։ [[Լուսնի մահիկ]]ի ձեւը եւս կախուած է անոնցմէ, թէ Երկրի որ լայնութենէն է դիտարկումը, օրինակ հասարակածին մօտ գտնուող դիտողը կարող է տեսնել ժպիտի նմանող Լուսնի մահիկ<ref>{{cite web|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=393|title=Արդեօք Լուսինը երեւում է որպես մահիկ (այլ ոչ որպէս "նաւակ") ամբողջ աշխարհի մէջ|last=Սպիկենս|first=Կ.|date=18 հոկտեմբեր 2002|website=|publisher=Հետաքրքրուած աստղագիտութեամբ|accessdate=16 մարտ 2010}}</ref>։ Լուսնի եւ Երկրի միջեւ հեռաւորութիւնը կը տատանուի 356 400-էն 406 700 քմ. միջակայքի մէջ, ամենամօտ եւ ամենահեռու։ 19 Մարտին ան ամենամօտը կը գտնուէր Երկրին իր լիալուսնի փուլին սկսած [[1993]] թուականէն<ref>{{cite web|url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|title=Լիալուսինը այսօր ամենամօտն է մեզ|last=|first=|date=18 մարտ 2011|website=|publisher=Փրես Էնթերփրայզ|accessdate=19 մարտ 2011|archive-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|dead-url=yes}}</ref>։ "Սուպերլուսինի", ինչպէս կ'անուանէին, լիալուսնի փուլը այդ օրը համընկաւ անոր ուղեծրի ամենամօտ կէտին հետ, եւ հետեւաբար ան կ'երեւէր 30 տոկոսով աւելի պայծառ եւ 14 տոկոսով աւելի մեծ, քան երբ ան ամենահեռու կէտին գտնուի<ref>{{cite web | title = Սուպեր Լիալուսին | date = 16 մարտ 2011 | author = Դր. Թոնի Ֆիլիպս | publisher = ՆԱՍԱ | accessdate = 19 մարտ 2011 | url = http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ | archive-date = 2012-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120507035348/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|title=Լիալուսինը այսօր ամենամօտն է մեզ|last=|first=|date=18 մարտ 2011|website=|publisher=Փրեսս Էնթերփրայզ|accessdate=19 մարտ 2011|author=Ռիչարդ Կ. Դե Էթլի|archive-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/science/2011/mar/19/super-moon-closest-point-years|title='Լիալուսինը' կանցնի ամենամօտ կէտով, առաջին անգամ վերջին քսան տարուան ընթացքին|last=|first=|date=19 մարտ 2011|work=Գարդիան|publisher=|accessdate=19 մարտ 2011}}</ref>: Պատմականօրէն եղած են երկար քննարկումներ [[Լուսնի մակերեւոյթ]]ի առանձնայատկութիւններու ժամանակի ընթացքի փոփոխութեան մասին։ Այսօր այս պնդումներէն շատերը կը համարուին պատրանքներ, որոնք պայմանաւորուած եղած են տարբեր լուսաւորութեան պայմաններու դիտարկումներու, վատ աստղագիտական տեսանելիութեան, կամ նկարներու սխալանքներու հետ։ Այնուամենայնիւ, կազի արտաժայթքումներ ժամանակ առ ժամանակ եղած են, որոնք կարող են պատասխանատու ըլլալ դիտարկուած Լուսնի փոփոխման երեւոյթներուն մասի մը համար։ Վերջերս կարծիք յայտնուած է, որ Լուսնի մակերեւոյթի մօտ 3 քմ. տրամագծով մասը փոփոխութեան ենթարկուած է կազի արտաժայթքման հետեւանքով մօտ մէկ միլիոն տարի առաջ<ref>{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html|title=Վերջերս գազ է ժայթքել Լուսնից|last=Թեյլոր|first=Գ. Ջ.|date=8 նոյեմբեր 2006|website=|publisher=Մոլորակագիտութեան հետազօտութիւններու յայտնագործութիւններ, Հաուայիներու ժէօֆիզիկայի եւ մոլորակագիտութեան ինստիտուտ|accessdate=4 ապրիլ 2007}}</ref><ref>{{cite journal|last=Շուլց|first=Պ. Հ.|coauthors=Ստայդ, Մ. Ի.; Պիետերս, Ս. Մ.|year=2006|title=Լուսնային ակտիվութիւնը վերջերս տեղի ունեցած կազային ժայթքման ժամանակ|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-09_444_7116/page/184|journal=Նեյչր|volume=444|pages=184–186|doi=10.1038/nature05303|pmid=17093445|issue=7116|bibcode=2006Natur.444..184S}}</ref>։ Լուսնի դիտուող տեսքը կարող է փոփոխուիլ նաեւ Երկրի մթնոլորտի պատճառով. տարածուած էֆեկտներէն է 22° խորունկ օղակի երեւալը երբ Լուսնի լոյսը կը բեկուի բարձր փետրա-շերտաւոր ամպերու ջուրի բիւրեղներուն մէջ, եւ աւելի փոքր թագ օղակներու երեւալը, երբ Լուսինը կ'անցնի նօսր ամպերու միջով<ref>{{cite web|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/%28Gh%29/guides/mtr/opt/ice/halo/22.rxml|title=22 աստիճանանի Հալոն։ 22 աստիճանանոց լույսի օղակ Արեգակից կամ Լուսնից |publisher=Իլինոյսի համալսարանի մթնոլորտային գիտությունների բաժին|accessdate=13 ապրիլ 2010}}</ref>: '''Լուսնի փուլերը''' [[Պատկեր:Moon phases hy.jpg|upright=1.5|մինի|ձախից|Լուսնի փուլերու կապը Երկրի շուրջը պտտելու:]] Լուսնի դիտուող ձեւերը, որոնք պայմանաւորուծ են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսաւորուած կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնուի Արեգակի եւ Երկրի միջեւ մեզ կ'ուղղուի անոր չլուսաւորուած մասը, այսինքն ան չ'երեւիր։ Այդ փուլը կը կոչուի նորալուսին, 1-2 յետոյ Լուսնի սկաւառակի աջ կողմին մէջ կ'երեւի լուսաւոր մահիկ։ Մէկ շաբաթ յետոյ Լուսնի եւ Արեգակի երկայնութիւնները կը տարբերին 90°–ով եւ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի աջ կէսը՝ առաջին քառորդ։ Յաջորդ շաբաթուան ընթացքին լուսաւոր մասը հետզհետէ կը մեծնայ, իսկ շաբաթուան վերջին Երկրին կ'ուղղուի անոր լուսաւոր մասը՝ [[լիալուսին]]։ Անոնցմէ յետոյ լուսնի սկաւառակի լուսաւոր մասը արեւմտեան մասէն հետզհետէ կը մաշուի եւ մէկ շաբաթ յետոյ կ'երեւի Լուսնի սկաւառակի ձախ կէսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետեւ սկաւառակը կը ստանայ մահիկի տեսք եւ վերջապէս տեսադաշտէն կ'անհետանայ։ Լիալուսնէն 1-2 օր առաջ կամ ետք Լուսնի լուսաւոր մասէն կ'երեւի շատ նեղ շերտ, միաժամանակ կը նշմարուի նաեւ մնացած թոյլ լուսաւորուած մասը՝ մոխրագոյն լոյս, որ կ'առաջացնէ Երկրի լուսաւոր մասէն ընկած ճառագայթներու անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար յաջորդող միատեսակ փուլերու միջեւ ընկած ժամանակամիջոցը հաւասար է 29,5306 օրուայ։ Ան կ'օգտագործուի Լուսնի փուլերու հասակը որոշելու համար եւ ընկած է եւ լուսնա–արեգակնային օրացոյցներու հիմքին մէջ։ '''Մակընթացութիւններու վրայ ազդեցութիւնը''' [[Պատկեր:Մակընթացություններ.jpg|մինի|աջից|Մակընթացութիւններ եւ տեղատուութիւններ]] Երկրի վրայ մակընթացութիւնները եւ տեղատուութիւնները կ'առաջանան հիմնականին մէջ [[Լուսնի ձգողութիւն|Լուսնի ձգողութեան]] աստիճանահակ Երկրի տարբեր կողմերուն մէջ տարբերութեան պատճառով՝ մակընթացային ուժեր։ Այս ուժերը կ'առաջացնեն երկու մակընթացային ուռուցիկութիւններ Երկրի վրայ, որոնք առաւել ցայտուն կ'երեւին ծովի մակերեւոյթի բարձրացմամբ մակընթացութիւններու եւ տեղատուութիւններու ընթացքին։ Քանի որ Երկիրը իր առանցքի շուրջ կը պտտի մօտ 27 անգամ աւելի արագ, քան Լուսինը Երկրի շուրջ, այս ուռուցիկութիւնները կը ձգուին Երկրի մակերեւոյթով աւելի արագ կը շարժի քան Լուսինը եւ կը կատարեն մէկ ամբողջական պտոյտ մոլորակի պտոյտին համընթաց մէկ օրուայ ընթացքին<ref name="Lambeck1977">{{cite journal|doi=10.1098/rsta.1977.0159|last=Լեմբեկ|first=Կ.|year=1977|title=Մակընթացային ցրումը օվկիանոսներում. Աստղագիտական, գեոֆիզիկական եւ օվկիանոլոգիական հետեւանքները|journal=Փիլիսոփայական գործունէութիւնը Լոնտոնի թագաւորական միութեան համար. Մաս Ա, Մաթեմատիկական եւ ֆիզիկական գիտութիւններ|volume=287|issue=1347|pages=545–594|bibcode=1977RSPTA.287..545L}}</ref>։ Ովկիանոսներուն մէջ մակընթացային ազդեցութիւնը կ'ուժեղանայ նաեւ այլ գործօններու ազդեցութեան տակ՝ ջրի շփման կապը Երկրի պտոյտի հետ ովկիանոսի յատակի միջոցով, ջրի շարժման թուլութիւնը, ովկիանոսներու աւազաններու ծանծաղացումը ցամաքին մօտենալուն եւ տարբեր ովկիանոսներու աւազաններու փոխազդեցութիւնները<ref>{{cite journal|last=Լե Պրովոստ|first=Ս.|coauthors=Բենետ, Ա. Ֆ.; Քրտրայթ, Դ. Ե.|year=1995|title=Օվկիանոսների մակընթացութիւնները|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-02-03_267_5198/page/639|pages=639–42|journal=Science|pmid=17745840|volume=267|issue=5198|bibcode=1995Sci...267..639L|doi=10.1126/science.267.5198.639}}</ref>։ Արեգակի ձգողութեան ազդեցութիւնը Երկրի ովկիանոսներու վրայ համարեայ երկու անգամ փոքր է Լուսնի ազդեցութենէն, եւ այս երկու երկնային մարմիններու ձգողութեան ազդեցութիւններու համագործակցութիւնը կը հանգեցնէ գարնանային եւ քառակուսային մակընթացութիւններու<ref name="Lambeck1977" />։ Լուսնի եւ Լուսնի կողմի ուռուցիկութեան ձգողութեան զոյգը կը գործէ որպէս լծակ Երկրի պտոյտի համար, նուազեցնելով Երկրի պտոյտի անկիւնային պահը եւ պտտման զօրութիւնը<ref name="Lambeck1977" /><ref name="touma1994">{{cite journal|last=Թումա|first=Ջիհադ|coauthors=Վիզդոմ, Ջեք|year=1994|title=Երկիր-Լուսին համակարգի պտոյտը|journal=Աստղագիտական ամսագիր|volume=108|issue=5|pages=1943–1961|doi=10.1086/117209|bibcode=1994AJ....108.1943T}}</ref>։ Անոր փոխարէն անկիւնային պահ կ'աւելնայ Լուսնի ուղեծրին։ արդիւնքով, Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռաւորութիւնը կը մեծնայ, իսկ Երկրի պտոյտը կը դանդաղի<ref name="touma1994" />։ Լուսնի հեռաչափի փորձի չափումներու համեմատութիւնը Ապոլոն առաքելութեան ժամանակ կատարուած չափումներու հետ ցոյց տուին, որ Լուսնի եւ Երկրի հեռաւորութիւնը աւելցած է 38 մմ-ով տարուայ ընթացքին<ref>{{cite journal|last=Չապրոնտ|first=Ջ.|coauthors=Չապրոնտ-Տուզե, Մ.; Ֆրանկու, Ջ.|year=2002|title=Լուսնի ուղեծրի պարամետրերի նոր սահմանումը, ճշգրտման հաստատումը եւ մակընթացային արագացումը ԼԼՀ չափումներու հիման վրայ|journal=Աստղագիտութիւն եւ աստղաֆիզիկա|volume=387|issue=2|pages=700–709|doi=10.1051/0004-6361:20020420|bibcode=2002A&A...387..700C}}</ref>: [[Ադոմական ժամացոյց]]ները նոյնպէս ցոյց կու տան, որ Երկրի օրը կ'երկարի մօտաւորապէս 15 միկրովայրկեանով ամէն տարի<ref>{{cite web|url=http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|title=Ովկիանոսներու մակընթացութիւնները եւ Երկրի պտոյտը|last=Ռեյ|first=Ռ.|date=15 մայիս 2001|website=|publisher=ՄԵՊԾ մակընթացութիւններու յատուկ պիւրօ|accessdate=17 մարտ 2010|archive-date=2010-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327084125/http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html|dead-url=yes}}</ref>։ Այս մակընթացային ազդեցութիւնները կը շարունակուին այնքան մինչեւ Երկրի պտոյտը կը հաւասարի Լուսնի ուղեծրի պտոյտի պարբերութեանը։ Այնուամենայնիւ Արեգակը կը վերածուի կարմիր հսկայի շատ աւելի շուտ, իր մէջ ներգրաւելով Երկիրը<ref>{{cite book|title=Արեգակնային համակարգի տինամիկան|author=Մյուրեյ, Ս. Դ. եւ Դերմոտ Ս. Ֆ.|first=|publisher=Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակչութիւն|year=1999|isbn=978-0-521-57295-8|location=|page=184|pages=}}</ref><ref>{{cite book|last = Դիկինսոն|first = Թերենս|title = Հսկայական պայթյունից մինչեւ X մոլորակը|url = https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse|publisher = Քամդեն հաուզ|year = 1993|location = Քամդեն Իսթ, Օնտարիո|pages = [https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse/page/79 79]–81 | isbn = 978-0-921820-71-0 }}</ref>։ Լուսնի մակերեւոյթը նոյնպէս կ'ունենայ մակընթացութիւններ, որոնց ջերմաստիճանը կը կազմէ ~10 սմ 27 օրուայ ընթացքին, բաղկացած երկու մասնիկներէ՝ հաստատունը, կապուած Երկրի հետ, եւ փոփոխական մասնիկը, կապուած Արեգակի ազդեցութեան հետ<ref name="touma1994" />։ Երկրի կողմէն ստեղծուած մասնիկը կ'առաջանայ լիբերացիայի պատճառով։ Եթէ Լուսնի ուղեծիրը ըլլար ճշգրիտ շրջանաձեւ, այնտեղ միայն կ'ըլլային արեգակնային մակընթացութիւններ<ref name="touma1994" />։ Լիբերացիան միեւնոյն ժամանակ կը փոխէ Լուսնի երեւալու անկիւնը, թոյլ տալով Երկրէն դիտողին տեսնելու անոր մակերեւոյթի մօտ 59%: Այս մակընթացային ազդեցութիւններու հաւաքական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ լուսնաշարժներ։ Լուսնաշարժները յաճախ չեն ըլլար եւ այնքան ուժեղ չեն, որքան երկրաշարժները, սակայն անոնք կրնան տեւել մինչեւ մէկ ժամ, շատ աւելի երկար քան երկրաշարժները, ջրի բացակայութեան պատճառով, որ կարող էր թուլացնել ցնցումները։ Լուսնաշարժներու գոյութիւնը անսպասելի յայտնագործութիւն էր, որը կատարեցին Ապոլոն ծրագրով Լուսնի մակերեւոյթին տեղադրուած սեյսմոմետրները 1969-էն 1972 թուականները<ref>{{cite journal|last1=Լաթամ|first7=Ջորջ|doi=10.1007/BF00562004|pages=373–382|issue=3–4|volume=4|journal=Երկիրը, Լուսինը եւ մոլորակները|url=http://www.springerlink.com/content/jt12323560565365/|title=Լուսնաշարժերը եւ լուսնային տեկտոնիզմը|first9=Յոշիմո|last9=Նակամուրա|first8=Ֆրեդ|last8=Դանենբյեր|last7=Սատոն|first1=Գերի|first6=Նաֆետ|last6=Տոկսյոզ|first5=Ֆրանկ|last5=Փրես|first4=Դեւիդ|last4=Լամեյն|first3=Ջեյմս|last3=Դորման|first2=Մաուրիս|last2=Էվինգ|year=1972|bibcode=1972Moon....4..373L}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ '''Խաւարումները''' [[Պատկեր:Solar eclipse 1999 4 NR.jpg|մինի|ձախից|1999 թուականի արեւու խաւարումը]] Խաւարումները կարող են առաջանալ միայն այն ժամանակ, երբ [[Արեգակ]]ը, [[Երկիր]]ը եւ Լուսինը գտնուին մէկ ուղիղի վրայ։ Արեւի խաւարումներ կ'առաջանան [[նորալուսին|նորալուսն]]ի ժամանակ, երբ Լուսինը կը գտնուի Արեգակի եւ Երկրի միջեւ։ Իսկ լուսնի խաւարումները՝ լիալուսնի ժամանակ, երբ Երկիրը կը գտնուի Լուսնի եւ Արեգակի միջեւ։ Լուսնի տեսանելի չափը երկնակամարին՝ մօտաւորապէս հաւասար է Արեգակի չափին, երկուքն ալ կ'երեւին մէկ եւ կէս աստիճանին մօտ չափով։ Արեգակը շատ աւելի մեծ է Լուսինէն, սակայն ան կը գտնուի նոյնքան մեծ հեռաւորութեան վրայ, այնպէս որ աւելի մօտ գտնուող՝ շատ աւելի փոքր Լուսինը կ'երեւի անոր չափ Երկրէն դիտելու պարագային։ Այս երկու երկնային մարմիններու տեսանելի չափերու տատանումները, որոնք կ'առաջանան ոչ ամբողջութեամբ շրջանաձեւ ուղեծրերու պատճառով, նոյնպէս մօտաւորապէս հաւասար են, սակայն այս փոփոխութիւնները կ'առաջանան անոնց տարբեր փուլերուն մէջ։ Այս պատճառով հնարաւոր դարձած են ամբողջական եւ օղաձեւ Արեւի խաւարումները<ref>{{cite web|url=http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html|title=Արեւի խաւարումներ սկսնակներու համար|last=Էսպենակ|first=Ֆ.|date=|year=2000|website=|publisher=ՄրԽավարում|accessdate=17 մարտ 2010}}</ref>։ Ամբողջական խաւարման ժամանակ, Լուսինը ամբողջովին կը ծածկէ Արեգակի սկաւառակը եւ Արեգակի թագը կը դառնայ տեսանելի անզէն աչքով։ Քանի որ Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռաւորութիւնը ժամանակի ընթացքին դանդաղ կ'աւելնայ<ref name="Lambeck1977" />, Լուսնի անկիւնային տրամագիծը կը փոքրանայ։ Այս կը նշանակէ, որ հարիւրաւոր, միլիոնաւոր տարիներ առաջ Լուսինը միշտ կը ծածկէր Արեգակի սկաւառակը արեւի խաւարումներու ժամանակ, եւ օղաձեւ խաւարումները հնարաւոր չէին։ Նմանապէս, մօտ 600 միլիոն տարի ետք, Լուսինը այլեւս ամբողջովին չի ծածկեր Արեգակը, եւ միայն օղաձեւ խաւարումներ կ'առաջանան<ref name="eclipse">{{cite web | last = Թիեման | first = Ջ. | coauthors = Կիտինգ, Ս. | date = 2 մայիս 2006 | url = http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html | title = Խավարում 99, յաճախ տրվող հարցեր | publisher = ՆԱՍԱ | accessdate = 12 ապրիլ 2007 | archive-date = 2007-02-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070211120127/http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html | dead-url = yes }}</ref>։ Քանի որ Լուսինը կը պտտի Երկրի շուրջ մօտաւորապէս 5° թեքմամբ Երկրի Արեգակի շուրջ պտոյտի հարթութեան նկատմամբ, խաւարումները չեն առաջանար ամրան լիալուսնի կամ նորալուսնի ժամանակ։ Որպէսզի խաւարին մէջ առաջանայ, Լուսինը պէտք է ըլլայ երկու ուղեծրերու հարթութիւններու հատման կէտի մօտակայքին մէջ<ref name="eclipse" />։ Խաւարումներու առաջացման պարբերութիւնը եւ յաճախութիւնը, երբ Արեգակը կը ծածկուի Լուսնի կողմէն, կամ Լուսինը կը ծածկուի Երկրի կողմէն, նկարագրուած է Սարոսի ցիկլի մէջ, որը մօտ 18 տարի է<ref>{{cite web|url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html|last = Էսպանակ|first = Ֆ.|title = Սարոսի ցիկլ|publisher = ՆԱՍԱ|accessdate = 17 մարտ 2010|archiveurl = https://archive.ph/20120524183445/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros.html|archivedate = 2012-05-24|dead-url = yes}}</ref>։ Քանի որ Լուսինը անընդհատ կը փակէ մեր տեսադաշտը երկնակամարի վրայ մօտ մէկ եւ կէս աստիճան տրամագիծ ունեցող շրջանաձեւ շրջանին մէջ<ref>Միջինով, Լուսինը կը ծածկէ 0,21078 քառակուսի աստիճան մակերես երկնակամարի վրայ։</ref><ref>{{cite journal|title=Քառակուսի աստիճանը որպէս երկնակամարի մակերեսը չափող միաւոր|author=Գուտիեր, Դ. Վ.|year=1947|journal=Հանրաճանաչ աստղագիտութիւն|volume=55|pages=200–203|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1947PA.....55..200|bibcode=1947PA.....55..200G}}</ref>, նման ծածկման երեւոյթ կ'առաջանայ երբ աստղը կամ մոլորակը կ'անցնի Լուսնի երեսով եւ կը ծածկուի անոր կողմէն, այսինքն կը հեռանայ մեր տեսադաշտէն։ Աստղերու եւ մոլորակներու ծածկումները չեն կրկնուիր Երկրի տարբեր մասերուն մէջ, այս պայմանաւորուած է Լուսնի ուղեծրի պերցեսիայով<ref>{{cite web|url=http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm|title=Ամբողջական լուսնային ծածկումները|last=|first=|date=|website=|publisher=Նոր Զելանտիայի թագաւորական աստղագիտական միութիւն|accessdate=17 մարտ 2010}}</ref>։ == Հետազօտութիւնները == '''Վաղ հետազօտութիւնները''' [[Պատկեր:Moon by Johannes hevelius 1645.PNG|մինի|ձախից|Լուսնի քարտէսսն ըստ Յովհաննէս Հեւելիուսի (Լուսնագրութիւն, 1647)։ Առաջին քարտէսը, որ կ'ընդգրկէ գոտիներու լիբրացիան]] Դեռ վաղ ժամանակներէն մարդիկ ըմբռնած են լուսնի փուլերը։ Մ. թ. ա 5-րդ դարուն բաբելոնեան աստղագէտներն արձանագրած են Լուսնի խաւարման 18-ամեայ Սարոս ցիկլը<ref>{{cite journal|doi=10.2307/1006543|title=Սարոս ցիկլի տվյալները եւ նրա հետ կապված բաբելոնյան աստղագիտության տեքստերը|first1=Ա. |last1 = Աաբոե|first2= Ջ. Փ. |last2 =Բրիտոն|first3= Ջ. Ա. |last3 =Հենդերսոն |first4= Օտտո|last4 = Նեուգեբաեուր|first5= Ա. Ջ. |last5 =Սաչս|journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=81|issue=6 |year=1991|pages=1–75 |publisher=American Philosophical Society|quote=Նրանցից մեկն ներառում է այն, ինչ մենք անունուն ենք "Սարոս ցիկլի տեքստեր", որը տալիս է լուսնի խավարումն իր բոլոր 223 ամսուայ (կամ 18 տարի) տեւողությամբ|postscript=<!--None-->|jstor=1006543}}</ref> եւ Հնդկական աստղագիտութիւնը նկարագրած է Լուսնի ամսական երկարացումը<ref name="Sarma-Ast-Ind">{{cite book | first =Կ. Վ.| last = Սարմա| year = 2008 | contribution = Աստղագիտությունը Հնդկաստանում | title = Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures | edition = 2 | editor = Helaine Selin | editor-link = Helaine Selin | pages = 317–321 | publisher = Springer | isbn = 978-1-4020-4559-2}}</ref>։ Չինացի աստղագէտ Շի Շենը ցուցումներ տուած է արեւային եւ լուսնային խաւարումները կանխագուշակելու համար<ref name="Needham_0">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 411 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Աւելի ուշ հասկանալի դարձաւ Լուսնի ֆիզիքական ձեւը եւ լուսնի լոյսը։ Հին Յունաստանի փիլիսոփայ Անաքսագորասը կ'ենթադրէր, որ Արեւը եւ Լուսինը եղած են հսկայական գնդաձեւ քարեր եւ վերջինն ալ կ'արտացոլէ առաջինի լոյսը<ref>{{cite web|last = Օ'Քոնոր|first = Ջ. Ջ.|coauthors = Ե. Ֆ. Ռոբերտսոն|month = Փետրուար|year = 1999|url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html|title = Անաքսագորասը Կլազոմենայեից|publisher = University of St Andrews|accessdate =12 Ապրիլ 2007}}</ref><ref name="Needham_1">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 227 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Չնայած այն բանին որ չինական Հան դինաստիան Լուսնին կը հաւասարցնէին Ցիի էներգիայի հետ, բայց անոնց «ճառագայթային տեսութեան» վարկածը ընդունած էր, որ Լուսինը արեւի արտացոլքն է, եւ Ջինգ Ֆանգը նշած էր, որ Լուսինը գնդաձեւ է<ref name="Needham_2">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 413–414 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Մեր թուարկութեան 499 թուականին հնդկական աստղագէտ Արիաբհաթան իր Արիաբհաթիա աշխատութեան մէջ նշած էր, որ Լուսնի լուսարձակումը տեղի կ'ունենայ շնորհիւ Արեւի ձայլատակման<ref>{{cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html|title=Տարեց Արիաբհաթան|last1=Ռոբերտսոն|first1=Ե. Ֆ.|date=Նոյեմբեր 2000|website=|publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews|location=Շոտլանտիա|accessdate=15 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Աստղագէտ եւ ֆիզիկոս Ալհազենը (965–1039) գտած է, որ Արեւի լոյսը Լուսնի վրայէն չ'արտացոլուիր հայելային կերպով, այլ այն Լուսնի մակերեւույթէն կը տարածուի տարբեր ուղղութիւններով<ref>{{cite book| location=Դեթրոյտ|year=2008|publisher = Charles Scribner's Sons|title = Dictionary of Scientific Biography|chapter= Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan|author=Ա. Լ. Սաբրա|pages=189–210, եւ 195}}</ref>։ Սոնգ դինաստիայի Շեն Կուոն (1031–1095) այլաբանութիւն ստեղծած է Լիալուսնի եւ Նորալուսնի մասին, ըստ որուն, երբ Լուսնի մէկ տեղին արծաթի մասնիկները շատ են, ապա տեսանելի է, կը դառնայ Լուսնի մահիկը<ref name="Needham_3">{{cite book | first =Նեդհամ | last = Ջոզեֆ| year = 1986 |url = https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y| title = Գիտությունը եւ կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի եւ երկնքի մաթեմատիկան եւ գիտությունը | pages = 415–416 | isbn = 978-0-521-05801-8}}</ref>։ Ըստ Արիստոտելի տիեզերքի նկարագրութեան՝ Լուսինը նշուած է որպէս փոփոխուող տարրերու (հող, ջուր, օդ եւ կրակ) սահման եւ եթերային յաւերժ աստղ, որ կը գերակայի դարեր շարունակ<ref>{{cite book|title=Վերացուած պատկերացում|last=Լեւիս|first=Ց. Ս.|publisher=Cambridge University Press|year=1964|isbn=978-0-521-47735-2|location=Քեմպրիճ|page=108|pages=}}</ref>։ Այնուամենայնիւ մթա 2-րդ դարուն Սելեւքը հանգաւ ճշմարիտ եզրակացութեան, որ մակընթացութիւնները կախուած են Լուսնէն եւ անոնց բարձեւութիւնը կախուած է Արեւի նկատմամբ եղած Լուսնի դիրքէն<ref>{{cite journal|first=Բարտել Լինդերթ|last=Վան դեր Վաերդեն|year=1987|title=Յույներու հելիոկենտրոնական համակարգը, պարսկական եւ հինդուական աստղագիտութիւնը|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1987_500/page/n124|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|pages=1–569|pmid=3296915|bibcode=1987NYASA.500....1A|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37193.x}}</ref>: Նոյն դարուն Արիստարխ Սամոսացին հաշուարկած է Երկրէն մինչեւ Լուսին եղած հեռաւորութիւնը՝ ստանալով որ այն մօտաւորապէս Երկրագնդի շառաւիղէն քսան անգամ մեծ է։ Այդ թիւերը բաւականին բարելաւուած է Պտղոմէոս Կլավդիոսը (մթ 90–168). անոր հաշուարկներով այդ տարածութիւնը մեծ Երկրագնդի շառաւղէն 59, իսկ Լուսնի տրամագիծը կը կազմէ Երկրի տրամգծի 0.292-ը, որը եւ բաւականին մօտ է իրական թիւերուն՝ համապատասխանաբար 60 եւ 0.273<ref>{{cite book|title=Հին աստղագիտութեան պատմութիւնն ու պրակտիկան|url=https://archive.org/details/historypracticeo0000evan|last=Էվանս|first=Ճեյմս|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-509539-5|location=Օքսֆորտ եւ Նիւ Եորք|pages=[https://archive.org/details/historypracticeo0000evan/page/71 71], 386}}</ref>։ Արքիմեդես հաշուարկած է Լուսնի եւ այլ յայտնի մոլորակներու մոլորակային շարժումը<ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp|work=The New York Times|title=Թե ինչպես էին յույները հաշվարկում մթա 100 թ.-ին|date=31 Հուլիս 2008|accessdate=27 Մարտ 2010}}</ref>։ Միջնադարուն՝ մինչ աստղադիտակի յայտնագործումը, Լուսինը կը համարէին "իտիալական հարթ" գնդաձեւ մարմին<ref>{{cite web|last = Վան Հելդեն|first = Ա.|year = 1995|url = http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html|title = Լուսին|publisher = Galileo Project|accessdate = 12 Ապրիլ 2007|archive-date = 2007-09-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20070905185030/http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html|dead-url = yes}}</ref>։ 1609 թուականին Կալիլէօ Կալիլէն իր «Սիդերեուս Նունցիուս» գրքին մէջ առաջին անգամ գծագրեց աստղադիտակի օգնութեամբ ստացուած Լուսնի պատկերը, եւ նշեց, որ մակերեւոյթը հարթ չէ, այլ ունի լեռներ եւ խառնարաններ։ Լուսնի աստղադիտական քարտէսագրումը շարունակուած է 17-րդ դարու վերջերուն Ճիովաննի Բատիստա Ռիքոլիի եւ Ֆրանչեսկօ Մարիա Գրիմալտիի ջանքերով։ Անոնց կողմէն շատ լուսնային դետալներուն տրուած անուանումներէն շատերը օգտագործվում են մինչեւ այժմ։ Լուսնի քարտէսն ավելի ճշգրիտ կազմուեցաւ 1834-1836 թուականներուն Ուիլհելմ Բիրի եւ Եոհան Հենրիխ վան Մեդլերի կողմէ։ 1837 թուականին անոնց կողմէ ստեղծած «Դեր Մոնդ» գիրքը կը համարուի առաջին մանրամասն աշխատութիւնը նուիրուած Լուսնի եռանկիւնաչափական նկարագրութեան, ուր պատկերուած է Լուսնի մակերեւոյթը աւելի քան հազար լեռներով՝ իրենց բարձրութիւններով հանդերձ<ref>{{cite journal|last=Կոնսոլմագնո|first=Գայ Ջ.|year=1996|title=Աստղագիտութիւնը, ֆանթաստիկան եւ ազգային մշակոյթը 1277-2001 թթ.|url=https://archive.org/details/sim_leonardo_1996_29_2/page/128|journal=Leonardo|publisher=The MIT Press|volume=29|issue=2|page=128|jstor=1576348}}</ref>։ Լուսնի խառնարաններու մասին առաջին անգամ նշած է Կալիլէօն եւ անոնք կը համարուէին հրաբխային մինչեւ 1870-ականներուն Ռիչըրտ Պրոկտորի ենթադրութիւնն այն մասին, որ անոնք առաջացած են բախման հետեւանքով<ref name="worldbook">{{cite web | last = Սպուդիս | first = Փ. Դ. | year = 2004 | url = http://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html | title = Լուսին | publisher = World Book Online Reference Center, NASA | accessdate = 12 Ապրիլ 2007 | archive-date = 2007-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070417004137/https://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html | dead-url = yes }}</ref>։ Այս տեսակէտը առաջարկուեցաւ 1892 թուականին երկրաբան Գրով Կարլ Ժիլպէրտի փորձերու շնորհիւ, եւ աւելի ուշ 1920-1940 թթ. հետազօտութիւններէն ետք<ref name="Hall1977">{{cite web | url = http://history.nasa.gov/SP-4210/pages/App_A.htm | title = Ներդրում Ա. Լուսնային թեորիան մինչ 1964 թ. | last = Հոլ | first = Ռ. Կարգիլ | year = 1977 | work = NASA History Series. LUNAR IMPACT: A History of Project Ranger. | publisher = Scientific and Technical Information Office, NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION | accessdate =13 Ապրիլ 2010 | location = Washington, D.C.}}</ref>, որ բերաւ լուսնաերկրաչափական ժամանակասանդխակի զարգացմանը, որ 1950-ականներէն սկսած կը դառնայ մոլորակային երկրաչափութեան զարգացման ճիւղերէն մէկը<ref name="worldbook"/>։ '''Հետազօտութիւնները 1959-1976''' == Խորհրդային միութեան առաքելութիւնները == Սառը պատերազմով հրահրուող Տիեզերական մրցավազքը հանգեցուցած էր Լուսնի հետազօտութեան հանդէպ հետաքրքրութեան աճը։ Կրող [[հրթիռ]]ները անհրաժեշտ զարգացուածութեանն հասցնելուն պէս, երկու պետութիւնները անմիջապէս դէպի Լուսին ուղարկեցին իրենց հետազօտական սարքերը։ Ծրագրերու շարքին մէջ էր ինչպէս, զուտ [[Լուսնի մօտակայք]]ին մէջ սարք անցնելը, այնպէս ալ ուղեծրային եւ Լուսնի մակերեսին [[վայրէջք]] կատարելու նպատակ հետապնդող առաքելութիւնները։ Խորհրդային միութեան «Լունա» ծրագրի տիեզերանաւերը առաջինն էին, որ հասան յաջողութեան։ [[1958]] թուականի երեք ձախողուած եւ անուն չստացած առաքելութիւններէն ետք<ref>{{cite web|url=http://www.russianspaceweb.com/spacecraft_planetary_lunar.html|title=Ռուսաստանի անօդաչու առաքելութիւնները դէպի Լուսին (Russia's unmanned missions toward the Moon)|last=Զակ|first=Անատոլի|date=|year=2009|website=|publisher=|accessdate=2010 ապրիլի 20}}{{ref-en}}</ref>, 1959 թ․-ին Լունա 1-ը առաջին մարդու կողմէ ստեղծուած առարկան էր, որ յաղթահարեց Երկրի ձգողականութիւնը եւ անցաւ Լուսնին քովէն, առաջին արհեստական առարկան, որ բախեցաւ լուսնային մակերեսին՝ Լունա 2-ն էր, իսկ Երկրէն անտեսանելի, Լուսնի հակառակ կողմը առաջին անգամ լուսանկարած էր Լունա 3 սարքը, այդ ամէնը մեկ տարուայ ընթացքին։ Լուսնի մակերեսին յաջողուած փափուկ վայրէջք կատարած առաջին տիեզերանաւը դարձաւ Լունա 9-ը, 1966 թուականին։ Նոյն թուականին, Լուսնի ուղեծրին տեղակայուած առաջին անօդաչու սարքը դարձաւ Լունա 10–ը<ref name="worldbook" />։ Լուսնային հողի եւ քարերու նմոյշները Երկիր բերուած էին «Լունա» ծրագրի երեք տիեզերական սարքերով, բերուած նմոյշներու ընդհանուր քաշը 0.3 քկ. էր<ref>{{cite web|url=http://curator.jsc.nasa.gov/lunar/index.cfm|title=Քարեր եւ հողեր Լուսնից (Rocks and Soils from the Moon)|last=|first=|date=|website=|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=2010 ապրիլի 6}} {{ref-en}}</ref>։ «Լունախոդ» ծրագրի շրջանակներուն մէջ 1970 եւ 1973 թուականներուն Լուսնի վրայ վայրէջք կատարած էին առաջին երկու լուսագնացները։ '''ԱՄՆ-ի առաքելութիւնները''' [[Պատկեր:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|մինի|աջից|Երկրի տեսքը [[Աբոլոն]] 8 լուսնային արբանեակէն, [[1968]] թ., Սուրբ Ծննդի նախօրեակ։ [[Ափրիկէյ|Ափրիկէ]]ի մէջ արեւամուտ է, երկու Ամերիկաները ծածկուած են ամպերով, իսկ Անտարկտիկան կը գտնուի նկարի ձախ կողմը։]] Լուսնի հետազօտման ամերիկեան առաքելութիւնները սկսան Լուսին մարդ-մեքենայ ուղարկելէն, որպէսզի հետազօտուի անոր մակերեւոյթը եւ անոր վրայ վայրէջք կատարելու պայմանները։ Հրթիռային շարժման տարրալուծարանի Սերվեյեր մարդ-մեքենան վայրէջք կատարեց Լուսնի վրայ [[Լունա 9]]-էն չորս ամիս ետք։ Զուգահեռ կը մշակուէր ՆԱՍԱ-ի Ապոլոն նախագիծը։ Մի քանի հատ առանց ուղեւորներու Ապոլոնի թռիչքներէն եւ հետազօտութիւններէն ետք, 1968 թուականին Ապոլոն 8-ը անձնակազմով կը թռչի Լուսին։ 1969 թուականին Լուսնի վրայ առաջին մարդու վայրէջք կատարելը շատերու կողմէ կը համարուի տիեզերագնացութեան գագաթնակէտ<ref name="CNN">{{cite news|last=Կորեն|first=Մ.|title='Հսկայական թռիչքը' աշխարհին բացում է նոր հնարաւորութիւններ|publisher=CNN|date=26 July 2004|url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html|accessdate=16 March 2010|archive-date=20 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120133640/http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html|dead-url=yes}}</ref>։ [[Աբոլոն 11]]-ի ուղեւորներէն [[Նիլ Արմսթրոնկ]]ը Լուսնի վրայ ոտք դրած առաջին մարդն էր։ Այդ տեղի ունեցաւ 21 Յուլիս 1969 թուականին ժամը 02։ 56-ին<ref>{{cite web|url=http://history.nasa.gov/ap11ann/ap11events.html|title=Լուսնային առաքելությունների տարեգիր, 24 Հուլիսի 1969|work=Ապոլոն 11-ի 30-րդ տարելից|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Ապոլոն 11-էն 17-ը Երկիր վերադարձան 382 քկ. լուսնային ապարով եւ հողով՝ շուրջ 2196 առանձին նմոյշներով<ref>{{cite web|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Dec09/PSRD-Apollo-lunar-samples.pdf|title=Հանրահայտ լուսնային քարեր: Ապոլոնի լուսնային հավաքածուի տեսքը եւ կարգավիճակը։ Ունիկալ, բայց սահմանափակ, ոչ երկրային ռեսուրսները|last=Մարտե|first=Լինդա Մ.Վ.|date=21 Դեկտեմբեր 2009|publisher=Planetary Science and Research Discoveries|accessdate=6 Ապրիլ 2010}}</ref>։ Ամերիկայի լուսնային առաքելութեան յաջողութիւնը կապուծ էր 1960-ականներու տեխնիկական նուաճումներով, որոնցմէ են քիմիայի բնագաւառին մէջ աբլացիան, ծրագրային ապահովումը եւ մթնոլորտային անցման արուեստագիտութիւնը եւ արուեստագիտական սարքաւորումներու շատ գրագէտ ղեկաւարումը<ref>{{cite web|url=http://history.nasa.gov/ap11ann/legacy.htm|title=Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգությունը|last=Լաունիուս|first=Ռոջեր Դ.|date=Հուլիս 1999|publisher=ՆԱՍԱ-ի պատմական գրասենյակ|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite book|title=SP-287 Ո՞րն է Ապոլոնի յաջողութեան գաղտնիքը։ Ութ յօդուածներու շարքը վերատպած է տիեզերագնացութեան եւ օդագնացութեան հարցերու թույլատրութեամբ 1970 թ.-ի մարտին|last=|first=|publisher=Scientific and Technical Information Office, National Aeronautics and Space Administration|year=1971|isbn=|location=Ուաշինկթըն|pages=}}</ref>։ Լուսնի մակերեւոյթի հետազօտման համար գիտական սարքաւորումներու ծրարներ տեղադրուած են Ապոլոնի բոլոր վայրէջքներու ժամանակ։ Երկարատեւ գործիքային կայաններ, այդ թուին նաեւ ջերմային հոսքի զոնդեր, սեյսմոմետրեր եւ մագնիտոմետրեր տեղադրուած են Ապոլոն 12, 14, 15, 16 եւ 17 վայրէջքներու ժամանակ։ 1977 թուականին, պիւտճէի սպառման պատճառով, կը դադրին Լուսնէն ուսումնասիրութիւններու տուեալները Երկրին փոխանցելը<ref>{{cite news| title = ՆԱՍԱ-ի նորությունների թողարկում 77-47 էջ 242| date = 1 Սեպտեմբեր 1977| url = http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf| accessdate = 16 Մարտ 2010| format = PDF| archive-date = 2011-06-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20110629121829/http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf| dead-url = yes}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm|accessdate = 29 Օգոստոս 2007|location = NASA Turns A Deaf Ear To The Moon|year = 1977|title = OASI Newsletters Archive|last = Ապլետոն|first = Ջեյմս|coauthors = Չարլզ Ռիդլի, Ջոն Դենս, Սիմոն Հարվեյ, Փոլ Բերթ, Մայքլ Հեքել, Ռոյ Ադամս, Ն. Սպուներ, Վայն Բրիեսք|archiveurl = https://web.archive.org/web/20071210143103/http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm|archivedate = 2007-12-10|deadurl = yes}}</ref>, բայց Լուսնի լազերային լոկալիզացման գործինքերը մինչեւ օրս ալ կ'օգտագործեն։ Ստացուած տուեալները կը մշակուին Երկրի վրայ գտնուող կայաններուն մէջ մէկ սանդիմեթրի ճշտութեամբ եւ կը կազմուի լուսնի մակերեւոյթի ճշգրիտ քարտէսը<ref>{{cite journal|last=Դիքեյ|first3=Ջ. Ե.|last9=Ուիփլ|first8=Ց.|last8=Վեիլեթ|first7=Փ. Ջ.|last7=Շելուս|first6=Ջ. Գ.|last6=Ռիես|first5=Ռ. Լ.|last5=Ռիքլեֆս|first4=Խ. Խ.|last4=Նյուհոլ|last3=Ֆալեր|first=Ջ.|first2=Պ. Լ.|last2=Բենդեր|display-authors=1|bibcode=1994Sci...265..482D|issue=5171|pmid=17781305|doi=10.1126/science.265.5171.482|pages=482–490|volume=265|journal=Science|title=Լուսնի լազերային լոկալիզացումը շարունակվում է Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգութիւնով|url=https://archive.org/details/sim_science_1994-07-22_265_5171/page/482|year=1994|first9=Ա. Լ.}}</ref>։ '''Հետազօտութիւնները 1990-ականներէն մինչեւ այժմ''' [[Պատկեր:Aldrin Apollo 11 original.jpg|մինի|աջից|Էտվին Օլդրինը Լուսնի վրայ՝ նկարահանուած Նիլ Արմսթրոնկի կողմէ, 20 Յուլիս 1969]] «Ապոլոն» եւ «Լունա» նախագծերէն ետք աշխարհի շատ երկրներ սկսան զբաղիլ Լուսնի հետազօտմամբ։ 1990 թուականին [[Ճաբոնիա]]ն դարձաւ երրորդ երկիրը, որ Լուսնի վրայ տեղադրեց տիեզերական ''[[Հիթքեն]]'' սարքը՝ անոր մակերեւոյթը ուսումնասիրելու համար։ Բացի այդ տիեզերանաւն այնտեղ իջեցուցած են նաեւ ''Հագորոմո'' մարդ-մեքենան, բայց վերջինս չէ կրցած տուեալներ փոխանցել եւ անոր առաքելութիւնը փոխուեր է։<ref>{{cite web|title=Hiten-Hagomoro|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2011-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614115823/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore|dead-url=yes}}</ref> 1994 թուականին ԱՄՆ-ը Լուսին ուղարկեց Ռազմական նախարարութեան եւ ՆԱՍԱ-ի համատեղ մշակած ''[[Կլեմենտինա (տիեզերական սարք)|Կլեմենտինան]]'' սարքը։ Այդ առաքելութեան շնորհիւ հնարաւոր եղաւ ստանալ Լուսնի առաջին տեղագրական քարտէսը եւ Լուսնի մակերեւոյթի առաջին [[մուտիսպեկտրալ|մուտիսբեկտրալ]]ային պատկերը։<ref>{{cite web|title=Կլեմենտինայի տեղեկությունները|publisher=ՆԱՍԱ|year=1994|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2010-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925095846/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html|dead-url=yes}}</ref> Անոնցմէ ետք 1998 թուականին ''[[Lunar Prospector]]'' առաքելութեան սարքաւորումները Լուսնի բեւեռներուն մէջ բաւականին ջրածին յայտնաբերեցին, որ հաւանաբար գոյացած է Արեւու լոյս չտեսնող բեւեռներու խառնարաններու սառոյցներէն։<ref>{{cite web|title=Lunar Prospector. Նեյտրոնային սպեկտոմետր|publisher=ՆԱՍԱ|url=http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm|year=2001|accessdate=29 Մարտ 2010|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527105801/http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm|dead-url=yes}}</ref> [[Պատկեր:American flag seen from inside the Apollo 11 Lunar Module.jpg|մինի|Ամերիկայի դրօշը լուսնի վրայ]] Եւրոպական ''[[SMART-1]]'' տիեզերանաւը, որը երկրորդ [[Իոնային շարժիչ|իոնային ինքնագնաց]] տիեզերանաւն էր, Լուսին վայրէջք կատարեց Նոյեմբեր 2004 թուականին եւ այնտեղ մնաց մինչեւ 3 Սեպտեմբեր 2006 թուական եւ առաջին անգամ ուսումնասիրեց Լուսնի մակերեւոյթի քիմիական տարրերը։<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/SPECIALS/SMART-1/SEMSDE1A6BD_0.html|title=SMART-1 ինֆորմացիոն թերթ|date=26 Փետրուար 2007|publisher=European Space Agency|accessdate=29 Մարտ 2010}}</ref> Չինաստանը եւս յաւակնութիւն յայտնեց [[Լուսնի հետազոտման չինական նախագիծը|Լուսնի հետազօտման]] գործին մէջ եւ յաջողութեամբ Լուսին իջեցուց ''[[Չանյե 1]]'' տիեզերանաւը, որ այնտեղ մնաց 5 Նոյեմբերէն մինչեւ 1 Մարտ 2009։<ref name="xinhua_20090301">{{cite news | url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-03/01/content_7523687.htm | title = Չինաստանի առաջին լուսնային առաքելութիւնը | date = 1 Մարտ 2009<!-- 19:28-->| publisher = Խինհուա | accessdate =29 Մարտ 2010}}</ref> Ան տասնվեց ամսեայ առաքելութեան արդիւնքով կրցաւ ստանալ Լուսնի ամբողջական քարտէսի պատկերը։ 4 Հոկտեմբեր 2007 թուականէն մինչեւ 10 Հունիս 2009 իր առաքելութիւնը կ'իրականացնէր ճապոնական ''[[Կագույա]]'' տիեզերանաւը, որն հագեցած էր բարձր յստակութեամբ տեսախցիկներով եւ երկու ոչ մեծ արբանեկային ռադիոընդունիչներէն։ Ան կարողացաւ ստանալ Լուսնի երկրաֆիզիքական տուեալները եւ այդ տեսաֆիլմը կը համարուի ամենաբարձրորակ եւ ամենայստակ ֆիլմը։<ref>{{cite web|url=http://www.selene.jaxa.jp/en/profile/index.htm|title=Կագույայի առաքելությունը|publisher=JAXA|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html|title=Կագույան առաջինն էր, որ Երկրին տվեց Լուսնի պատկերը HDTV որակով|date=7 Նոյեմբեր 2007|publisher=Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA) and NHK (Japan Broadcasting Corporation)|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2010-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100316190341/http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html|dead-url=yes}}</ref> Առաջին հնդկական լուսնային առաքելութիւնը՝ ''[[Չանդրայան 1]]-ը'' Լուսնի վրայ գործեց 8 Նոյեմբեր 2008-էն մինչեւ 27 Օգոստոս 2009, երբ անոր հետ կապը կտրուեցաւ։ Ան կատարեց քիմիական եւ տարրային ուսումնասիրութիւններ՝ ստեղծուելով Լուսնի ֆոտօ-երկրաբանական քարտէսը։ Բացի այդ ան հաստատեց, որ Լուսնի հողին մէջ կան ջրի մոլեկուլներ։<ref>{{cite web|url=http://www.isro.org/Chandrayaan/htmls/mission_sequence.htm|title=Չանդրայանի առաքելությունը|date=17 Նոյեմբեր 2008|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref> 2013 թուականին Հնդկաստանը կը ծրագրրէ բաց ձգել''[[Չանդրայան 2]]-ը'', որն իր մեջ կը ներառի նաեւ ռուսական լուսնագնացը։<ref>{{cite web|url=http://www.isro.org/scripts/futureprogramme.aspx#Space|title=Տիեզերական ուսումնասիորության հնդկական կազմակերպություններ. Ապագա պլանները|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm|title=Ռուսաստանը եւ Հնդկաստանը համաձայնագիր են ստորագրել Չանդրայան 2-ի վերաբերյալ|date=14 Նոյեմբեր 2007|publisher=Indian Space Research Organisation|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217203828/http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm|archivedate=2007-12-17|dead-url=no}}</ref> ԱՄՆ-ը 2009 թուական Յունիս 18-ին Լուսին կ'ուղարկէ ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]'' եւ ''[[Lunar Crater Observation and Sensing Satellite|LCROSS]]'' հետազօտման կայանները։ ''LCROSS''-ն իր առաքելութիւնը վերջացուցած է 9 Հոկտեմբեր 2009-ին [[Կաբեուս (խառնարան)|Կաբեուս]] խառնարանին մէջ լայնամասշտաբ ուսումնասիրութիւններ կատարելէն ետք,<ref>{{cite web|url=http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm|title=Lunar CRater Observation and Sensing Satellite (LCROSS). Ռազմաւարութիւնը եւ աստղագիտական ընկերութեան ուսումնասիրութիւնները|date=Հոկտեմբեր 2009|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430055717/http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm|dead-url=yes}}</ref>, իսկ ''LRO''-ն մինչեւ հիմա ալ կը շահագործուի եւ բաւականին բարձր որակի նկարներ ստացած է լուսնային մակերեւոյթի վերաբերեալ։ 2011 թուականի Նոյեմբերին LRO-ն տուած է [[Արիստարքուս (խառնարան)|Արիստարքուս խառնարանի]] մանրամասն տուեաալները, որն ունի 40 քիլոմեթր տրամագիծ եւ 3.5 քիլոմեթր խորութիւն։ Այդ խառնարանը կը համարուի Երկրէն ամենատեսանելի խառնարանը։ «Արիստարքուս սարահարթը երկրաբանական առումով կը հանդիսանայ ամենաբազմազան տեղը Լուսնի վրայ՝ խորհրդաւոր ծագում ունեցող սարահարթ, լավայով ծածկուած հսկայական տեղամասեր, հրաբխային փրփուրով ծածկուած դաշտեր եւ այդ ամէնը լեցուն է խոշոր բազալտի կտորներով». ասել է Մարկ Ռոբինսոնը, LRO-ի գլխաւոր հետազօտողը։ 25 Նոյեմբեր 2011-ին ՆԱՍԱ-ն թարմացուցած է նկարները։<ref>{{cite news|url = http://www.msnbc.msn.com/id/45901428#.Twe_flbWxvY|title = Լուսնի հսկայական խառնարանը առաջնային պլանով|publisher=MSNBC|agency = Space.com|date = 6 Հունվար 2012}}</ref> [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL-ի]] երկու տիրեզերանաւեր սկսած են Լուսնի շուրջ պտտիլ 1 Յունուար 2011-էն։<ref>{{cite news|url = http://www.thesunnews.com/2011/12/26/2569001/twin-probes-to-circle-moon-to.html|title = Երկու արբանյականին զոնդեր Լուսնի շուրջ՝ նրա գրավիտացիոն դաշտը ստուգելու համար|last = Չանգ|first = Ալիսիա |work = The Sun News|agency = Associated Press|date = 26 Դեկտեմբեր 2011|accessdate =27 Դեկտեմբեր 2011}}</ref> Միւս լուսնային առաքելութիւններէն է Ռուսաստանի ''[[Լունա-Գլոբ]]ը'', որը ըլլալու է առանց ուղեւորի մոտիւլ եւ ամբողջութեամբ ղեկավարուելու է տեխնիկայով։ Այն հիմնուած է մարսիական ''[[Ֆոբոս-Գրունտ]]'' առաքելութեան հիման վրայ եւ թողարկուած է 2015 թուականին։<ref>{{cite web|url = http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news/aw060506p2.xml|title = Ռուսաստանի նախագծերը լուսնային ռոբոտացված առաքելություններում|last = Կովալտ|first = Ց.|publisher = Aviation Week|date = 4 Հունիս 2006 |accessdate =12 Ապրիլ 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rt.com/Top_News/2009-02-25/Russia_to_send_mission_to_Mars_this_year__Moon_in_three_years_.html|title=Ռուստանը Մարս է ուղեւորվում այս տարի, իսկ Լուսին կուղեւորվի 3 տարի անց |date=25 Փետրուար 2009|publisher="TV-Novosti"|accessdate=13 Ապրիլ 2010}}</ref> Լուսնի հետազօտման համար [[Google Lunar X Prize]] կազմակերպութիւնը 2007 թուական Սեպտեմբեր 13-ին յայտարարած է 20 միլիոն տոլար արժողութեամբ մրցանակ, ով մարդամեքենայացուած կայան կը կարողանայ իջեցնել Լուսին եւ հետազօտել թերեւս մեզ անյայտ խառնարանները։<ref>{{cite web|title=Google Lunar X Prize-ի մասին|publisher=X-Prize Foundation|url=http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize|year=2010|accessdate=24 Մարտ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228024532/http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize|archivedate=2010-02-28|dead-url=yes}}</ref> [[Շեքլտոն էներգետիկական ընկերություն|Շեքլտըն էներկետիկական ընկերութիւն]]ը նախագիծ կը կառուցէ, ըստ որու Լուսնի հարաւային բեւեռին մէջ ան՝ ջուր կը հաւաքէ։<ref>{{cite web | title = Լուսնի ջրային հանքարդյուանբերությունը. Հարցեր եւ պատասխաններ Շեքլտոն ընկերության ներկայացուցիչ Բիլ Սթոունի հետ | publisher = Space News | last = Ուոլ | first = Մայք | date = 14 Հունվար 2011 | url = http://www.spacenews.com/10619-mining-moon-water-bill-stone-110114.html }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ՆԱՍԱ-ն սկսած է նախագծեր կառուցել 2004 թուական Յունուար 14-ին նախագահ [[Ջորջ Ուոքեր Բուշ|Ճորճ Ուոլքըր Պուշ]]ի կոչը ի կատար ածելու համար, ըստ որու 2024 թուականին կառուցուելու է Լուսնային տուեալներու շտեմարան։<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html|title=Նախագահ Պուշ կ'առաջարկէ ՆԱՍԱ-ի նոր տեսլականը|last=|first=|date=14 Դեկտեմբեր 2004|website=|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=12 Ապրիլ 2007|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510062228/http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html|dead-url=yes}}</ref> Ծրագրի շրջանակներու մէջ արդէն եկամուտ հայթայթուած են թռչող մոտուլներու կառուցումն ու փորձերը<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html|title=Համաստեղություն|publisher=ՆԱՍԱ|accessdate=13 Ապրիլ 2010|archive-date=2010-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html|dead-url=yes}}</ref> եւ լուսնային տուեալներու շտեմարանին ճարտարապետական նախագիծը։<ref>{{cite web|title = ՆԱՍԱ-ն ներկայացնել է լուսնային հետազոտման եւ լուսնային ճարտարապետության գլոբալ նախագիծ|publisher = Նասա|date = 4 Դեկտեմբեր 2006|url = http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html|accessdate = 12 Ապրիլ 2007|archive-date = 2007-08-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20070823131906/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html|dead-url = yes}}</ref> Այնուամենայնիւ այդ նախագծի իրականացումը դադարեցուցին, որպէսզի կարողանան 2035 թուականին վայրէջք կատարեն [[Մարս]]ի վրայ։<ref>{{cite web|author=NASA television |url=https://www.youtube.com/watch?v=3rNn_cUrlmE |title=Նախագահ Օբաման խոստանում է հավատարիմ մնալ ՆԱՍԱ-յին |publisher=YouTube |date=15 Ապրիլ 2010 |accessdate=7 Մայիս 2012}}</ref> [[Հնդկաստան]]ը նոյնպես յույս կը հայտնէ, որ 2020 թուականին Լուսին կ'ուղարկէ ուղեւորներով տիեզերանաւ։<ref>{{cite web|url = http://www.space.com/news/061110_india_mannedspace.html| publisher = SPACE.com|title = Հնդկական տիեզերական հետազոտման կազմակերպությունները նախագծեր են առաջարկում տիեզերական թռիչքների համար | date = 10 Նոյեմբեր 2006| accessdate =23 Հոկտեմբեր 2008}}</ref> == Իրաւական կարգավիճակը == Չնայած այն հանգամանքին, որ [[ԽՍՀՄ|խորհրդային]] ''«[[Լունա ծրագիր|Լունա]]»'' սարքերու՝ իջեցուող սարքերը սփռուած են Լուսնի մակերեւոյթին եւ ամերիկեան [[Ապոլոն ծրագիր|Ապոլոն ծրագրի]] աստղանաւորդները տնկած են [[ԱՄՆ դրօշ]]ը իրենց վայրէջքի վայրերուն մէջ: Այս պահուն ոչ մէկ երկիր յաւակնութիւն ունի Լուսնի որեւէ մասի վրայ<ref name="unoosa_q6">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q6|title=Կարող է արդեօք որեւէ երկիր պնդել, որ արտաքին տիեզերքի մէկ մասը անոր սեփականութիւնն է|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ Ռուսաստանը եւ ԱՄՆ-ը մասնակցած են 1967 թուականին ստորագրուած [[Տիեզերական համաձայնագիր|Տիեզերական համաձայնագրին]]<ref name="unoosa_q4"> {{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q4|title=Քանի պետութիւններ ստորագրած են եւ հաստատած են արտաքին տիեզերքին վերաբերուող հինգ համաձայնագրերը|last=|first=|date=1 յունուար 2006|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>, որը սահմանում է Լուսինը եւ ամբողջ արտաքին տիեզերքը, որպէս "ամբողջ մարդկութեան սեփականութիւն"<ref name="unoosa_q6" />։ Այս համաձայնագիրը կը սահմանափակէ նաեւ Լուսնի օգտագործումը միայն խաղաղ նպատակներով, առանձնայատուկ կերպով արգիլելով Լուսնի վրայ ստեղծել ռազմական կառոյցներ եւ ունենալ [[մասսայական ոչնչացման սպառազինություններ|ժողովրդական ոչնչացման սպառազինութիւններ]]ը<ref name="unoosa_q5">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q5|title=Արդեօք արտաքին տիեզերքին վերաբերուող հինգ համաձայնագրերը կը կարգաւորեն ռազմական գործունէութիւնը|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ 1979 թուականին ստորագրուեցաւ [[Լուսնի համաձայնագիր]]ը, որ կ'արգիլէ Լուսնի ակերու օգտագործումը միայն մէկ պետութեան կողմէ, սակայն ան դեռ չէ ստորագրուած որեւէ [[տիեզերական պետութիւն|տիեզերական պետութեան]] կողմէ<ref name="unoosa_moon">{{cite web|url=http://www.unoosa.org/oosa/en/SpaceLaw/moon.html|title=Լուսնի եւ այլ երկնային մարմիններու վրայ պետութիւններու գործունէութիւնը կարգաւորող համաձայնագիր|last=|first=|date=|website=|publisher=Միացեալ Ազգերու արտաքին տիեզերքի խնդիրներու գրասենեակ|accessdate=28 մարտ 2010}}</ref>։ Մինչդեռ որոշ անհատներ յայտնած են իրենց իրաւունքներու մասին՝ [[Արտերկրեայ անշարժ գոյք|Լուսնի]] մէկ մասի կամ ամբողջի վրայ, անոնցմէ եւ ոչ մէկը վստահելի չէ<ref name="unoosa_q7">{{cite web | url = http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q7 | title = Միջազգային համաձայնագրերը կարգավորում են պետությունների գործունէութիւնը տիեզերքում։ Իսկ ինչպիսի մոտեցում կա ոչ-պետական կազմակերպությունների եւ անհատների դեպքում | publisher = Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ | accessdate =28 մարտ 2010 }}</ref><ref name="iisl_2004">{{cite web|url=http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf|title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրէններու խորհուրդի յայտարարութիւնը Լուսնի եւ այլ երկնային մարմիններու վրայ ունեցուածքի պահանջներու հետ կապուած (2004)|last=|first=|date=|year=2004|website=|publisher=Տիեզերական օրէնքի միջազգային ինստիտուտ|accessdate=28 մարտ 2010|archive-date=2009-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222021426/http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="iisl_2009">{{cite web|url=http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf|title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրէններու խորհուրդի յաջորդ յայտարարութիւնը Լուսնի վրայ ունեցուածքի պահանջներու հետ կապուած (2009)|last=|first=|date=22 մարտ 2009|website=|publisher=Տիեզերական օրէնքի միջազգային ինստիտուտ|accessdate=28 մարտ 2010|archive-date=2009-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222022107/http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ == Լուսինը մշակոյթի եւ արուեստի մէջ == [[Պատկեր:Moon-bonatti.png|մինի|Լունան (Լուսին) 1550 թուականին հրատարակուած [[Գուիդո Բոնաթի|Կուիտօ Պոնաթի]]ի ''Liber astronomiae'' գրքին մէջ]] Լուսինը քիչ անգամ չէ, որ ոգեշնչած է գրողներուն, նկարիչներուն եւ երաժիշտներուն՝ Երկրի միակ բնական արբանեակի հետ կապուած ստեղծագործութիւններ ստեղծելու։ Համաշխարհային գրականութեան մէջ մեծ տեղ ունին Լուսնին նուիրուած [[Սիրանո դը Բերժերակ|Սիրանօ տը Պերժերակ]]ի «Ուրիշ լոյս, կամ պետութիւնը եւ Լուսնային կայսրութիւնը», [[Էդգար Ալլան Պո|Էտկար Ալլան Պո]]յի «[[Ոմն Հանս Պֆայլի արտասովոր արկածները]]», [[Ժյուլ Վեռն|Ժիւլ Վեռն]]ի «[[Երկրից դէպի Լուսին (վեպ)|Երկրէն դէպի Լուսին]]» եւ «[[Լուսնի շուրջը (վեպ)|Լուսնի շուրջը]]», [[Ալեքսանդր Ռոմանովիչ Բելեաեւ|Ալեքսանտր Բելեաեւի]] «[[ԿԷՑ աստղը]]», [[Նիկոլայ Նոսով|Նիկոլա Նոսով]]ի «[[Անգետիկը Լուսնի վրայ (վեպ)|Անգետիկը Լուսնի վրայ]]», [[Ռոբերտ Էնսոն Հայլայն|Ռոպերտ Հայլայնի]] «[[Լուսին՝ խիստ տիրուհի]]» եւ [[Այզեկ Ազիմով]]ի «[[Հիմնումը (վիպաշար)|Հիմնումը եւ Երկիրը]]» ստեղծագործութիւնները։ Երաժշտական բնագաւառին մէջ Լուսնին նուիրուած հանրաճանաչ ստեղծագործութիւններն են [[Լյուդվիգ վան Բեթհովեն|Լուտվիկ վան Պեթհովեն]]ի «[[Լուսնի սոնատ]]ը», [[Փինք Ֆլոյդ|Փինք Ֆլոյտ]]ի «[[The Dark Side of the Moon|Լուսնի հակառակ կողմը]]» եւ [[Electric Light Orchestra]] խումբի «[[Ticket To The Moon|Տոմս դէպի Լուսին]]» կատարումները։ Բազմաթիւ ֆիլմեր եւ մուլտֆիլմեր լոյս տեսած են, որոնց իրադարձութիւնները կը կայանան Լուսնի վրայ կամ ալ գետնի, որ անմիջական կապ ունի Լուսնի հետ։ Նման ֆիլմերէն են [[Ուղեւորութիւն դէպի Լուսին (ֆիլմ, 1902)|«Ուղեւորութիւն դէպի Լուսին»]] (1902, Ֆրանսա), որ աշխարհի ամենաառաջին առասպել ֆիլմն է [[Առաջին մարդիկ Լուսնի վրայ (ֆիլմ)|«Առաջին մարդիկ Լուսնի վրայ»]] (1964, ԱՄՆ) Հերպերտ Ուելսի համանուն վէպի պաշտպանակը, [[Ապոլոն-13 (ֆիլմ)|«Ապոլոն-13»]] (1995, ԱՄՆ), որն իրական փաստերու վրայ հիմնուած ֆիլմ է, [[Լուսին 2112|«Լուսին 2112»]] (2009, Մեծ Բրիտանիա), աստղագնացի պատմութեան մասին, որ կը հետեւի հելիումի հանքարդիւնաբերութեանը Լուսնի վրայ եւ ամէն մէկ անյաջող փորձէն ետք անոր կը փոխարինեն կլոնով, [[Ապոլոն 18|«Ապոլոն 18»]] (2011, ԱՄՆ), որ կը պատմէ «Ապոլոն 18-ի» գաղտնի թռիչքի մասին, որ ըստ պաշտօնական տուեալներու այդպէս ալ տեղի չէ ունեցած եւ լիամետրաժ մուլտֆիլմ ըստ Նիկոլա Նոսովի համանուն գրքի՝ [[Անգետիկը Լուսնի վրայ (մուլտֆիլմ)|«Անգետիկը Լուսնի վրայ»]] (1997)։ === Մշակոյթ === [[Պատկեր:Hausbuch Wolfegg 17r Luna.jpg|մինի|upright|«Լուսինը եւ անոր երեխաները». Նկար միջնադարեան գերմանական գրքից, 1480 թ.]] * [[Իսլամական օրացոյց|Տարին մէկ անգամ]] [[Նորալուսին|Նորալուսնի ժամանակ]] իսլամները կը նշեն մեծ պահքի սկիզբը՝ [[Ռամատան]]ը * [[Քրիստոնէութիւն|Քրիստոնեաները]] [[Զատիկ|Սուրբ Զատիկ]]ը կը նշեն առաջին գարնանային [[Նորալուսին|նորալուսնին]] * [[Ծննդոց|Ծննդոց գրքին մէջ]] Լուսինը կ'անուանուի «փոքրիկ լուսատու» անուամբ, բայց Լուսինն ու [[Արեգակ]]ը աւելի ուշ յայտնուած են, քան լոյսը * [[Աստուածաշունչ|Աստուածաշնչեան]] գրքին մէջ [[Երգ երգոց]]ին մէջ [[Սուլամիֆա]]յի գեղեցկութիւնը կը համեմատուի Լուսնի լոյսի հետ՝ «Ո՞վ է այդ կինը, որ կը նայի բարձունքէն որպէս վաղորդայն աստղ, հիասքանչ, որպէս լիալուսինը» (Երգ երգոց 6։ 10) * Լուսինը [[Տարոյի քարտեր]]ուն մէջ տասնութերորդ քարտն է * Հին Հնդկաստանի մէջ Լուսնին կ'անուանէին մոլորակներու տիրակալ * Լուսինը կը յիշատակուի նաեւ [[Ճաբոնական առասպել]]ներուն մէջ՝ որպէս վայր, ուր կ'ապրէին Լուսին աստուածուհուն ծառայող ճագարները։ Ճագարները անոր կ'օգնէին թխել [[Մոչի|«մոչի»]] բրնձային ուտելիքը։ Ճաբոնական առասպելներուն մէջ Լուսին կ'անուանեն Gekkoy (կեկոյ) կամ Gekkou (կեկու) * [[Ալքիմիա]]յի մէջ Լուսինն կը համարուի [[արծաթ]]ի խորհրդանիշը * Լուսինը պատկերուած է բազմաթիւ [[զինանշան]]ներուն մէջ եւ որոշ [[դրօշ]]ներուն՝ [[Պատկեր:Flag of Laos.svg|30px]] [[Լաոս]], [[Պատկեր:Flag of Mongolia.svg|30px]] [[Մոնկոլիա]], [[Պատկեր:Flag of Palau.svg|30px]] [[Պալաու]], [[Պատկեր:Sami flag.svg|30px]] [[սաամ]]ներու դրօշ, [[Պատկեր:Flag of the Shan State.svg|30px]] [[շան]]երու դրօշը ([[Մեանմա]]). * Լուսինը մահիկը տեսքով կը պատկերուի [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] հետ կապուած երկրներու դրօշներուն մէջ՝ [[Պատկեր:Flag of Libya.svg|30px]] [[Լիպիա]], [[Պատկեր:Flag of Turkmenistan.svg|30px]] [[Թուրքմենիստան]], [[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|30px]] [[Թուրքիա]], [[Պատկեր:Flag of Tunisia.svg|30px]] [[Թունիս]], [[Պատկեր:Flag of Algeria.svg|30px]] [[Ալժիր]], [[Պատկեր:Flag of Mauritania (1959–2017).svg|30px]] [[Մավրիտանիա]], [[Պատկեր:Flag of Azerbaijan.svg|30px]] [[Ազրպէյճանական Հանրապետութիւն|Ատրպէյճան]], [[Պատկեր:Flag of Uzbekistan.svg|30px]] [[Ուզբեկստան|Ուզպեկստան]], [[Պատկեր:Flag of Pakistan.svg|30px]] [[Բաքիստան]], [[Պատկեր:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|30px]] [[Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւն]]։ Կիսալուսինը պատկերուած է նաեւ [[Նեբալ]]ի [[Պատկեր:Flag of Nepal.svg|20px]] եւ [[Սինգապուրի Հանրապետութիւն|Սինկաբուրի]] [[Պատկեր:Flag of Singapore.svg|30px]] դրօշներուն մէջ։ == Գրականութիւն == * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/948_discovery_2008/page4.shtml Լուսին]. Տ''իսքավերի 2008''։ Պի-Պի-Սի Աշխարհ * {{cite book| title=Լուսնի Կլեմենտինի Ատլասը|last = Բասի|first = Բ.|coauthors = Փոլ Սփուտիս|publisher = Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակութիւն|year = 2004|isbn = 0-521-81528-2}} * {{cite web |last = Քեյն|first = Ֆրեյզըր|title= Որտեղի՞ց է եկել Լուսինը |publisher = Յունիվերս Թդեյ |url=http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/ |accessdate =1 ապրիլ 2008}} * {{cite journal|last = Ճոլիֆ|first = Բ.|coauthors = Վեյզորեկ, Մ.; Շիրեր, Ս.; Նիլ, Ս. (խմբ.)|title = Լուսնի նոր տեսարաններ |journal = Միներալոգիայի եւ գեոքիմիայի գրախոսութիւններ |publisher = Ամերիկայի միերալոկիայի միութիւն|location = Չենթիլի, Վիրճինիա|page = 721|issue = 1|year = 2006|volume = 60|url = http://www.minsocam.org/msa/RIM/Rim60.html|accessdate =12 ապրիլ 2007|doi = 10.2138/rmg.2006.60.0|isbn = 0-939950-72-3}} * {{cite web|last = Ճոնս|first = Ե. Մ.|title = Ապոլոն լուսնի մակերեւոթի ամսագիր|website = |publisher = ՆԱՍԱ|date = |year = 2006|url = http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/|accessdate = 12 ապրիլ 2007|archive-date = 2008-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20081216040656/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/|dead-url = yes}} * {{cite web|title = Հետազօտելով Լուսինը |last=|first=|date=|website=|publisher = Լուսնային եւ մոլորակային հիմնարկ |url = http://www.lpi.usra.edu/expmoon/|accessdate =12 ապրիլ 2007}} * {{cite book|title=Հսկայական բախումը, կամ ինչպէ՞ս մեր Լուսինը յայտնուեց|last=Մակքենզի|first=Դանա|publisher=Ջոն Վայլի եւ որդիներ, Ինկ.|location=Հոբոկոն, Նյու Ջերսի|pages=|year=2003|isbn=0-471-15057-6}} * {{cite book|title=Լուսնի վրայ|url=https://archive.org/details/patrickmooreonmo00patr|last=Պատրիկ Մուր|first=|publisher=Ստերլինկ փապլիշինկ|location=Տուկսոն, Արիզոնա|pages=|year=2001|isbn=0-304-35469-4}} * {{cite web|title = Լուսնի մասին յօդուածներ|last=|first=|date=|website=|publisher = Մոլորակագիտութեան հետազօտութիւններու յայտնագործութիւններ |accessdate=|url = http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html}} * {{cite book|title=Այժմեան եւ ապագայ Լուսինը|last=Սպուդիս|first=Պ. Դ.|publisher=Սմիթսոնեան հիմնարկի հրատարակութիւն|year=1996|isbn=1-56098-634-4|location=|pages=}} * {{cite book|last = Թեյլոր |first = Ս. Ռ.|title = Արեգակնային համակարգի էվոլյուցիան |url = https://archive.org/details/isbn_9780521372121 |publisher = Քեմպրիճի համալսարանի հրատարակչութիւն |page = [https://archive.org/details/isbn_9780521372121/page/307 307]|year = 1992|isbn = 0-521-37212-7}} * {{cite web|last = Թիգու|first = Կ.|title = Ապոլոն ծրագրի արխիւ |year = 2006|url = http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html|accessdate =12 ապրիլ 2007}} * {{cite journal|last = Վիլհելմս|first = Դ. Ե.|title = Լուսնի երկրաբանական պատմութիւնը |journal = ԱՄՆ Երկրաբանական հետազօտութիւններու փաստաթուղթ|year = 1987|volume = 1348|url = http://ser.sese.asu.edu/GHM/|accessdate =12 ապրիլ 2007}} * {{cite book| title = Դէպի քարքարոտ Լուսին. Լուսնի հետազոտութիւններու երկրաբանական պատմութիւնը |last = Վիլհելմս |first = Դ. Ե.|publisher = Արիզոնայի համալսարանի հրատարակչութիւն |location = Տուկսոն, Արիզոնա|year = 1993|url = http://www.lpi.usra.edu/publications/books/rockyMoon/|accessdate =10 մարտ 2009| isbn = 0-8165-1065-2}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] 0ibh5gvdjv82pv4zek12s7lclmavr64 0 3577 253804 186252 2026-08-28T22:17:18Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253804 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Yilankale2.jpg|մինի|աջից]] '''Լեւոնկլա''' (Լեւոնի ամրոց), ({{lang-tr|Yılankale}} «Օձի ամրոց»<ref>{{cite book|last1=Pillement|first1=Georges|=Georges Pillement|others=Barbara Whelpton (translator)|title=Unknown Turkey: Anatolia, Cappadocia, the eastern frontiers|url=https://archive.org/details/bwb_P8-CHV-763|date=1974|publisher=Johnson Publishing Company|page=[https://archive.org/details/bwb_P8-CHV-763/page/179 179]|quote=...a medieval fortress, YILAN KALESI, probably built in the reign of Leon II, king of Little Armenia, towards the end of the 12th century near the right bank of the Ceyhan.}}</ref>), պատմական [[Կիլիկեան Հայաստան]]ի<ref>{{cite book|T. S. R. Boase|last=Boase|first=T. S. R.|title=The Cilician Kingdom of Armenia|location=Edinburgh|publisher=Scottish Academic Press|year=1978|isbn=9780707301457|p=185}}</ref><ref>{{cite web|author=Permanent Delegation of Turkey to UNESCO|title=Ancient City of Korykos|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5909/|website=whc.unesco.org|publisher=UNESCO World Heritage Centre|date=15 Ապրիլ, 2014|quote=Individual Armenian Castles found in the area of Adana, “Yilan Kale” and “Toprakkale, are the most outstanding ones.}}</ref><ref>{{cite book|last=Adalian|first=Rouben Paul|title=Historical Dictionary of Armenia|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000adal|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-7450-3|=Rouben Paul Adalian|p=[https://archive.org/details/historicaldictio0000adal/page/90 90]|quote=...Levonkla or Yilankale...}}</ref> ամրոց ներկայիս [[Ատանայի նահանգ]]ի տարածքին։ ==Պատմութիւն== Ամրոցը կառուցուած է [[Լեւոն Բ.]]-ի (1198-1219) օրով Ժբ. դարու վերջը։ Ամրոցը կը գտնուի Ճէյհան գետի ափին՝ քարափին վրայ։ Ճէյհան քաղաքէն ունի 6քմ. հեռաւորութիւն։ Բերդը ամբողջովին կառուցուած է լաւ տաշուած կրաքարէն։ Ամրոցին մէջ առկայ է զանգակատունը։ Բերդը կառուցուած էր Դաշտային Կիլիկիոյ մէջ՝ մետաքսի ճամբով անցնող միջազգային առեւտուրը վերահսկելու նպատակով։ Բացի ատկէ, ամրոցը կը հանդիսանար Լեւոն Մեծագործի արքունի ամառանոցը։ Ներկայիս բերդը կիսաւեր վիճակի մէջ էր մեր օրեր են հասել երկու ամբողջական պատեր։ Ըստ որոշ տեղեկությունների` Լևոնկլան անտերության է մատնվել [[Բեյլիք]]ների տիրապետության տակ գտնված ժամանակ։ Ներկայումս բերդը համարվում է [[Կիլիկեան Հայաստան|Կիլիկեան Հայաստանի]] ամենալավ պահպանված ամրոցներից մեկը, ազատ է հանրության համար և վերանորոգվել է 2014 թվականին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * Kristian Molin: ''Unknown crusader castles'', Continuum International Publishing Group, 2001 ISBN 978-1852852610 [https://books.google.am/books?id=jjYIPh8ghiEC&dq=amuda&as_brr=3&source=gbs_navlinks_s GoogleBooks] [[Ստորոգութիւն:Հայկական բերդեր եւ ամրոցներ (Թուրքիա)]] [[Ստորոգութիւն:Կիլիկիոյ բերդեր]] [[Ստորոգութիւն:Ժբ. դարու հայկական բերդեր եւ ամրոցներ]] [[Ստորոգութիւն:Բերդեր այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ժբ.դարու հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ]] [[Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ ամրոցներ]] tqbit6q20orynnjp9yq42g7ej078s39 0 3587 253829 253563 2026-08-28T22:37:36Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253829 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Pacific Ocean - en.png|մինի|Խաղաղական Ովկիանոս․ ]] '''Խաղաղական ովկիանոս''', [[Երկիր]] մոլորակի ամէնէն ընդարձակ մակերեսով եւ ամէնէն խորունկ ովկիանոսն է: Կը գտնուի՝ Արեւմուտքէն Եւրասիոյ եւ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] ցամաքամասերուն, արեւելքէն՝ Ամերիկայի եւ հարաւէն՝ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] միջեւ։ == Հիմնական բնութագրական տուեալներ == Խաղաղական ովկիանոսը հիւսիսէն հարաւ երկայնքը մօտաւորապէս 15,8 հազար իսկ արեւելքէն արեւմուտք՝ 19,5 հազար քմ է։ Ծովերուն հետ միասին տարածութիւնը 178,684 միլիոն մ² է, միջին խորութիւնը՝ 3984 մ։ Ովկիանոսին առաւելագոյն խորութիւնը (նաեւ Համաշխարհային ովկիանոսինը)՝ 10, 994 մեթր է (Մարիանի իջուածք)<ref name="oceanographers.ru">[http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1760&Itemid=133]</ref>։ Խաղաղական ովկիանոսին տարածութեամբ՝ մօտաւորապէս 180° միջօրէականով կ'անցնի ամսուան փոփոխման գիծը<ref name="Lydia">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25|title=Basic Geography|author=Agno, Lydia|date=1998|publisher=Goodwill Trading Co., Inc.|isbn=978-971-11-0165-7|pages=25–|accessdate=9 Յունիս, 2013}}</ref>։ Խաղաղական ովկիանոսին տարածութիւնը կը գերազանցէ ամբողջ ցամաքին մակերեսը՝ գրեթէ 30 միլիոն քմ²-ով։ Հասարակածը ովկիանոսը գրեթէ երկու հաւասար մասերու կը բաժնէ<ref name="ebc">"[http://concise.britannica.com/ebc/article-9374340/Pacific-Ocean Pacific Ocean]". ''[[Encyclopædia Britannica|Britannica Concise]].'' 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.</ref>: [[Պատկեր:Oceania-map 1-41000000.jpg|մինի|Ովկիանիա, քարտէս (Խաղաղական Ովկիանոսին հարաւը)]] == Պատմութիւն եւ ծագումնաբանութիւն == Առաջին եւրոպացին, որ տեսած է ովկիանոսին արեւելեան ափը՝ սպանացի Վասքօ Նունիէս տը Պալպոանն էր<ref name="Ober2">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=98zUIbdvAYgC&pg=PT129|title=Vasco Nuñez de Balboa|last=Ober|first=Frederick Albion|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-7034-5|page=129|accessdate=12 June 2013}}</ref> ({{lang-es|Vasco Núñez de Balboa}})։ Ան 1513-ին իր ուղեկիցներուն հետ կ'անցնի Փանամայի նեղուցը եւ կ'ելլէ անյայտ ովկիանոսի մը ափը։ 28 Նոյեմբեր 1520-ին, փորթուկալցի ծովագնաց Ֆերտինանտ Մակելան կը դառնայ Խաղաղական ովկիանոսը հատող առաջին անձնաւորութիւնը: (''Ferdinand Magellan'')<ref name="Pacific Ocean: The trade winds">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/437703/Pacific-Ocean/36086/The-trade-winds "Pacific Ocean: The trade winds"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 9 June 2013.</ref>։ Ան ովկիանոսը կը հատէ Հրոյ Երկիր կղզիէն մինչեւ Ֆիլիփինեան կղզիներ՝ 3 ամիս եւ 20 օրուան ընթացքին<ref>Camino, Mercedes Maroto. ''Producing the Pacific: Maps and Narratives of Spanish Exploration (1567–1606)'', p.76. 2005.</ref>։ Ամբողջ նաւարկութեան ընթացքին կը տիրէր խաղաղ եւ հանգիստ եղանակ մը, որուն համար Մակելան ովկիանոսը կը կոչէ Խաղաղական<ref name="oceanario">[http://www.oceanario.pt/cms/1316/ "Life in the sea: Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014024402/http://oceanario.pt/cms/1316/ |date=2014-10-14 }}, Oceanário de Lisboa. Retrieved 9 June 2013.</ref>։ == ԺԹ. դար == [[Պատկեր:Bathyscaphe Trieste with USS Lewis (DE-535) over the Marianas Trench, 23 January 1960 (NH 96797).jpg|thumb|«Թրիէսթ» պաթիսքափը դէպի Մարիանեան Ստորոտ իջնելէն առաջ, 23 Յունուար, 1960:]] ԺԹ. դարուն աճող նուաճողական քաղաքականութեան իբրեւ արդիւնք, Ովկիանոսին մեծ մասը կը գրաւեն եւրոպական տէրութիւնները, այնուհետեւ՝ [[Ճափոն]]ը եւ [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգները]]: Ովկիանագիտութեան նշանակալի իրադարձութիւն մըն էր 1830-ականներուն «Պիկլ» ({{lang-en|Beagle}}) նաւուն ճամբորդութիւնը [[Չարլզ Տարուին]]ին հետ, Չելէնճըրինը ({{lang-en|Challenger}})՝ 1870-ականներուն, ''Tuscarora''-ինը՝ 1873-76-ին եւ գերմանական ''Gazelle''-ինը 1874-76-ին: [[Պատկեր:TahitiDupetitThouars.jpg|thumb|Ֆրանսացիները կ'իջնեն Թահիթի 9 Սեպտեմբեր 1842-ին]] Ովկիանիոյ մէջ, [[Ֆրանսա]] յառաջատար դիրք կը գրաւէ 1842-ին եւ 1853-ին [[Թահիթի|Թահիթիի]] եւ Նոր Քալետոնիոյ վրայ տիրապետութիւն հաստատելէ ետք:<ref name=Asiapacific>Bernard Eccleston, Michael Dawson. 1998. ''The Asia-Pacific Profile''. Routledge. p. 250.</ref> 1875-ին եւ 1887-ին դէպի [[Զատիկ կղզին|Զատիկ կղզի]] կատարած նաւարկային այցելութիւններէն ետք, չիլիցի ծովային սպայ Փոլիքարփօ Թորօ կը յաջողի բնիկներուն հետ բանակցելով կղզին մուծել [[Չիլի|Չիլիի]] կազմին մէջ:<ref>William Sater, ''Chile and the United States: Empires in Conflict'', 1990 by the University of Georgia Press, {{ISBN|0-8203-1249-5}}</ref>1900-ին, Խաղաղական ովկիանոսին մօտաւորապէս բոլոր կղզիները [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]], [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ի]], [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Ճափոն|Ճափոնի]] եւ Չիլիի հսկողութեան տակ կը գտնուէին:<ref name=Asiapacific/> Թէեւ Միացեալ նահանգները վերահսկողութիւն հաստատած էին Կուամի եւ Ֆիլիփինի վրայ 1898-ին զանոնք առնելով [[Սպանիա]]յէն,<ref name="TewariAlvarez2008">{{cite book|last1=Tewari|first1=Nita|last2=Alvarez|first2=Alvin N.|title=Asian American Psychology: Current Perspectives|url=https://books.google.am/books?id=m8qgAi0LVj8C&pg=PA161|accessdate=12 June 2013|date=17 September 2008|publisher=CRC Press|isbn=978-1-84169-749-9|page=161}}</ref> 1914-ին [[Ճափոն]] կը վերահսկէ արեւմտեան Խաղաղականի մեծ մասին եւ կը նուաճէ բազմաթիւ այլ կղզիներ՝ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]ին: Այդ պատերազմին աւարտին Ճափոն կը պարտուի եւ Միացեալ նահանգներու նաւատորմը կը դառնայ ովկիանոսին տիրակալը: Բ.Պատերազմին աւարտէն ետք, Խաղաղականի կարգ մը գաղութներ անկախութիւն ձեռք կը բերեն: == Աշխարհագրական Տուեալներ == Խաղաղական Ովկիանոսը [[Ամերիկա]]ներէն կը բաժնէ [[Ասիա]]ն եւ Աւստրալիան: Հասարակածին միջոցով զայն կը բաժնէ հարաւային եւ հիւսիսային մասերու եւ կը տարածէ հարաւին, Անթարքթիքայէն մինչեւ հիւսիս՝ Արքթիքա: Խաղաղական Ովկիանոսը կը զբաղեցնէ [[Երկիր|Երկիրին]] մակերեւոյթին մօտաւորապէս մէկ երրորդը, ունենալով 165, 200 000 մ<sup>2</sup> մակերես:<ref>[http://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml "Area of Earth's Land Surface"], ''The Physics Factbook''. Retrieved 9 June 2013.</ref> Մօտաւորապէս 15,000 քմ տարածուելով [[Պերինկի Ծով|Պերինկի Ծովէն]] մինչեւ [[Հարաւային Ովկիանոս|Հարաւային Ովկիանոսին]] հիւսիսային շրջագիծը [[60-րդ հարաւային զուգահեռական]]ին վրայ, Խաղաղականը կը հասնի իր առաւելագոյն լայնքին [[5րդ հիւսիսային զուգահեռական|5րդ հիւսիսային զուգահեռականին]] մօտակայքը, որ կը կազմէ մօտաւորապէս 19, 800 քմ [[Ինտոնիսիա|Ինտոնիսիայէն]] մինչեւ [[Քոլոմպօ|Քոլոմպոյի]] ափը՝ Երկիրին շրջագիծին կէսը:<ref>{{cite book|last=Nuttall|first=Mark|title=Encyclopedia of the Arctic: A-F|url=https://books.google.am/books?id=LcucDSk4w3YC&pg=PA1461|accessdate=10 June 2013|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-57958-436-8|page=1461}}</ref> Երկիրին մեզի ծանօթ ամէնէն ցած կէտը՝ Մարիանայի Իջուածքը 10,911 մ խորութեան վրայ է: Միջին խորութիւնը 4,280 մ է, ջուրին ամբողջ ծաւալը՝ 10 միլիար մ<sup>3</sup>: Թեքթոնական սալերու տեղաշարժումներու պատճառով, Խաղաղականը ներկայիս կ'ընդարձակուի տարեկան 2,5 սմ-ով դէպի երեք ուղղութիւնները, մակերեսի 0,52 մ<sup>2</sup> չափ ընդլայնումով: Անոր հակառակ, [[Ադլանտեան Ովկիանոս|Ադլանտեան Ովկիանոսը]] կը փոքրանայ:<ref>[http://www.bucknell.edu/x17758.xml "Plate Tectonics"], Bucknell University. Retrieved 9 June 2013.</ref><ref name="Young2009">{{cite book|last=Young|first=Greg|title=Plate Tectonics|url=https://books.google.am/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9|accessdate=9 June 2013|date=2009|publisher=Capstone|isbn=978-0-7565-4232-0|pages=9–}}</ref> Ովկիանոսին արեւմտեան եզրին երկայնքով կան բազմաթիւ ծովեր, որոնցմէ ամէնէն մեծերն են Celebes Sea-ն, Քորալեան Ծովը, Արեւելաչինական ծովը, Ֆիլիփինեան ծովը, [[Ճափոնի Ծով]]ը, Հարաւչինական ծովը, [[Թասմանի Ծով]]ը եւ [[Դեղին Ծով]]ը:<ref>{{cite book|author=International Hydrographic Organization|title=Limits of Oceans and Seas|url=https://books.google.am/books?id=wD0dAQAAIAAJ|accessdate=9 June 2013|date=1953|publisher=International Hydrographic Organization}}</ref> Հակառակ իր անուան, Խաղաղական Ովկիանոսը նոյնքան խաղաղ բնութիւն չունի: Բազմաթիւ արեւադարձային փոթորիկներ կը ցնցեն Խաղաղականին կղզիները:<ref name="Pacific Ocean: The trade winds" /> Pacific Rim-ի շուրջի ցամաքներուն վրայ կան մեծ թիւով հրաբուխներ եւ յաճախակի պատահող երկրաշարժներ:<ref>{{cite book|author=Shirley Rousseau Murphy|title=The Ring of Fire|url=https://archive.org/details/ringoffire0000murp|date=1979|publisher=Avon|isbn=978-0-380-47191-1}}</ref> Ցունամիները, ստորերկրեայ երկրաշարժներ յառաջ բերելով, աւերած են շրջակայ կղզիներէն շատերը:<ref>{{cite book|last=Bryant|first=Edward|title=Tsunami: The Underrated Hazard|url=https://books.google.am/books?id=6lvl6i7r2CcC&pg=PR26|accessdate=9 June 2013|date=2008|publisher=Springer|isbn=978-3-540-74274-6|pages=26–}}</ref> == Կենդանական Աշխարհ Եւ Բուսականութիւն == Խաղաղական ովկիանոսին կը պատկանի Համաշխարհային ովկիանոսին ամբողջ կենսազանգուածին 50%-ը: Կեանքը ովկիանոսին մէջ առատ է եւ բազմազան, յատկապէս արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային գօտիներուն մէջ՝ [[Ասիա|Ասիոյ]] եւ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] ափերուն: Հոս հսկայական տարածքներ կը զբաղեցնեն քորալեան խութերն ու մանկրային բուսականութիւնը: [[Պատկեր:Laminariasetchellii2.jpg|աջից|մինի|180px|Ծովային կաղամբի (լամինարիում) թփուտներ ովկիանոսի ծանծաղուտին մէջ, Քալիֆորնիոյ ծովափ, ԱՄՆ]] [[Պատկեր:Callorhinus_ursinus_and_harem.jpg|աջից|մինի|180px|Ծովակատուներու գաղութ Ալասքայի մէջ]] Խաղաղական ովկիանոսին կենդանական աշխարհը 3-էն 4 անգամ հարուստ է միւս ովկիանոսներու կենդանական աշխարհներէն: Յատկապէս հարուստ են արեւադարձային գօտիներու ջուրերը: Ինտոնեսիական ծովերուն մէջ նշանաւոր են երկու հազար տեսակի ձուկեր, մինչ հիւսիսային ծովերուն մէջ այդ տեսակներու քանակը մօտաւորապէս 300 է: Արեւադարձային գօտիի ջուրերուն մէջ կը բնակին վեց հազար տեսակի փափկամարմիններ, իսկ [[Պերինկի Ծով]]ուն մէջ ընդամէնը 200 տեսակի: Խաղաղական ովկիանոսին բուսական աշխարհին համար բնորոշ առանձնայատկութիւն մըն է կարգաբանական խումբերու հնութիւնն ու բնաշխարհիկութիւնը: Կաթնասուններու բնաշխարհիկ տեսակներէն են՝ ծովոզնին, թրապոչերը: Խաղաղական ովկիանոսի հիւսիսային ջուրերուն բնորոշ անասուններ են վիթխարի երկփեղկանիներ՝ միտիաներ եւ ոստրէներ: Հասարակածային գօտիի ջուրերուն մէջ ապրող երկփեղկանիներու առանձին տեսակներուն կշիռքը կը հասնի 300 քկ-ի: Խաղաղական ովկիանոսին հսկայական գերճնշման, ցած ջերմաստիճանի եւ աւելի քան 8 ու կէս քմ խորութեան պայմաններուն մէջ կ'ապրին 45 անասուններու տեսակներ, որոնց 71%-ը բնաշխարհիկ են: == Առափնեայ Երկիրները == <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> Արեւմտեան ափ (հիւսիսէն հարաւ) * Ռուսիոյ դաշնութիւն * [[Ճափոն]] * Հարաւային Քորէա * [[Չինաստան]] * [[Վիեթնամ]] * [[Աւստրալիա]] * [[Նոր Զելանտա|Նիու Զիլանտա]] Արեւելեան ափ (հիւսիսէն հարաւ) * Ալասքա [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներ]] * [[Քանատա]] [[Պատկեր:Point Reyes National Seashore PORE2141.jpg|մինի|աջից|160px|Point Reyes հրուանդանը Քալիֆորնիոյ հիւսիսին]] * [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներ]] * Մեքսիքօ * Փանամա * Փերու * Չիլի </div> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * {{cite journal|title=On the Identification of Areas of Endemism|author=Juan J. Morrone|journal=Systematic Biology|year=1994|volume=43|issue=3|pages=438–441|url=http://www-museum.unl.edu/research/entomology/BiogeographyWS/Morrone1994.pdf|doi=10.1093/sysbio/43.3.438|access-date=2021-09-17|archive-date=2012-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403022121/http://www-museum.unl.edu/research/entomology/BiogeographyWS/Morrone1994.pdf|dead-url=yes}} * {{cite journal|title=Global hotspots of species richness are not congruent with endemism or threat|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-18_436_7053/page/1016|last4=Eigenbrod|last14=Gaston|last13=Blackburn|last12=Bennett|last11=Stattersfield|last10=Ridgely|last9=Rasmussen|last8=Ding|last7=Webster|last6=Olson|last5=Pickup|last3=Burgess|author=CDL Orme, RG Davies, M Burgess, F Eigenbrod|bibcode=2005Natur.436.1016O|displayauthors=1|author2=and others|journal=Nature|doi=10.1038/nature03850|pmid=16107848|date= 18 Օգոստոս, 2005|pages=1016–9|issue=7053|volume=436|last15=Owens}} * {{cite journal|title=Species Richness, Endemism, and the Choice of Areas for Conservation|author=JT Kerr|journal=Conservation Biology|date=Հոկտեմբեր 1997|volume=11|issue=55|pages=1094–1100|url=http://www.macroecology.ca/pdf/consbiol1997.pdf|jstor=2387391|doi=10.1046/j.1523-1739.1997.96089.x|access-date=10-03-2013|archive-date=09-08-2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809090441/http://macroecology.ca/pdf/consbiol1997.pdf|dead-url=yes}} [[Ստորոգութիւն:Ովկիանոսներ]] 1oy9hnzuwlvfw410fb8utnuy3p8b00v 0 3623 253772 230964 2026-08-28T21:53:34Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253772 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արամ Խաչատուրեան''' ({{ԱԾ}}), հայ երգահան, խմբավար, մանկավարժ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ [[1954]]), ՀԽՍՀ ԳԱ կաճառի անդամ ([[1963]]), ռուսական ստեղծագործական դպրոցի եւ հայ դասական երաժշտութեան ներկայացուցիչ, որ ճանչցուած է որպէս համաշխարհային դասական։ Մանկութիւնը եւ պատանեկութիւնը անցուցած է ցարական [[Թիֆլիս]]ի մէջ՝ [[Կովկաս]]ի մշակութային բազմազգ մայրաքաղաքին մէջ, ապա [[1921]] թուականին տեղափոխուած է [[Մոսկուա]]։ Առանց սկզբնական երաժշտական գիտելիքներ ունենալու, ընդունուած է Գնեսինի պետական երաժշտական հիմնարկը, միաժամանակ սորվելով Մոսկուայի երաժշտանոցին մէջ։ Առաջին մեծ գործը եղած է «Դաշնամուրի կոնցերտը» (1936), որմով յայտնի դարձած է ան ԽՍՀՄ սահմաններէն դուրս։ Ժամանակակիցներու խօսքերով՝ Խաչատուրեանի ոճը կը բնութագրուի գունագեղ ներդաշնակութեամբ, թովիչ ռիթմերով, գեղագիտութեամբ եւ զգացական մեղեդիներով։ Խաչատուրեանը 20-րդ դարու ամէնաճանչցուած հայ երգահանն է, ինչպէս նաեւ առաջին հեղինակը հայկական թատերապարի ''ballet'', համերգական, նուագահանդէսի եւ ֆիլմի երաժշտութեան։ Հետեւելով ռուսական երաժշտութեան սովորութիւններուն, ան իր ստեղծագործութիւններուն մէջ լայնօրէն օգտագործած է հայկական եւ [[կովկաս]]եան, արեւելեան եւ արեւմտեան [[Եւրոպա]]յի, [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի ժողովուրդներուն ազգային երաժշտութիւնը։ == Կեանքն ու գործունէութիւնը == === Կեանքի սկզբնական շրջան (1903–1921) === Արամ Խաչատուրեան ծնած է [[6 Յունիս]] [[1903]]-ին (24 Մայիս), Թիֆլիս ( [[Վրաստան]])<ref name="britannica">{{cite web|first = Դուտտա|last = Փրոմիթ|title = Արամ Խաչատրյան|url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316019/Aram-Khachaturian|date = 18 նոյեմբեր 2013|publisher = ''[[Բրիտանիկա հանրագիտարան]]''|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140313165044/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316019/Aram-Khachaturian|archivedate = 13 մարտ 2014}}</ref><ref name="Ռենդել"/>։ Որոշ աղբիւրներ Խաչատուրեանի ծննդավայր կը յիշատակեն Թիֆլիսի մօտ գտնուող Կոջորի արուարձանը<ref name="Գյոդակյան 1981"/><ref name="mosconsv">{{cite web|title = Արամ Իլիչ Խաչատրյան|url = http://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=45795|publisher = Մոսկուայի կոնսերվատորիա|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140815010335/http://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=45795|archivedate = 21 օգոստոս 2014|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite book|title = 20-րդ դարի երաժիշտներ և կոմպոզիտորներ, 3-րդ հատոր|year = 2009|publisher = Salem հրատարակչություն|isbn = 9781587655159|page = 766|editor = Քրեմեր, Ալֆրեդ, Վ.|quote = Արամ Խաչատրյանը ծնվել է 1903 թվականի հունիսի 6-ին, Թբիլիսիի Խոնջորի արվարձանում}}</ref> (այժմ կցուած է Վրաստանի Գարդաբանի քաղաքապետարանին)։ {{քաղվածք|Հին Թիֆլիսը հնչուն, երաժշտական քաղաք է. բաւական էր անցնել կենտրոնից քիչ հեռու գտնուող փողոցներով ու նրբանցքներով, որպէսզի մխրճուել ամենատարբեր աղբիւրներից ստեղծուած երաժշտական մթնոլորտի մէջ...<ref>[http://www.khachaturian.am/arm/biography.htm Արամ Խաչատրյանի կենսագրությունը]</ref>։|Արամ Խաչատուրեան}} Արամ Խաչատուրեանի ծնողները հինաւուրց [[Գողթն|Գողթան]] գաւառէն են, որ պատմահայր [[Մովսէս Խորենացի]]ն գովերգած է իբրեւ շնորհալի երգիչ-երաժիշտներու հայրենիք։ Հայրը՝ Եղիան, ծնած է Օրտուպատի մօտակայքը (ներկայիս [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն]], [[Ազրպէյճան]]) եւ 13 տարեկանին [[Թիֆլիս]] տեղափոխուած է։ 25 տարեկանին կազմարարական աշխատանքներով զբաղուող խանութի տէր կը դառնայ։ Մայրը՝ Ղումաշ Սարգիսովնա, ծնած է Ներքին Ազա գիւղին մէջ։ Խաչատուրեանի ծնողները նշանուած եղած են՝ նախքան զիրար ճանչնալը, երբ դեռ Ղումաշը 9 տարեկան էր, իսկ Եղիան՝ 19 (ժամանակին բաւական ընտանիքներ այս սովորութիւնը ունէին․ փոքր տարիքէն նշանել իրենց զաւակը ծանօթ ընտանիքի զաւակին հետ)։ Անոնք ունեցած են 5 զաւակ՝ մէկ աղջիկ եւ չորս տղայ։ Կազմարար Եղիային ընտանիքը կը բնակի Թիֆլիսի Կոջորի արուարձանին մէջ։ Գեղարուեստական պատմութեամբ հարուստ այդ հինաւուրց քաղաքին մէջ ստացած երաժշտական տպաւորութիւնները տան մէջ կ'ամբողջանան քաղցրահնչուն մեղեդիներով։ Արամին եղբայրները նոյնպէս շնորհալի են։ Սուրէն Խաչատուրեան Մոսկուայի մէջ թատերական մեծ գործիչ կը դառնայ, Լեւոնը՝ լաւ պարիթոն եւ յայտնի երգիչ, Վաղինակը՝ յաճախ հանդէս կու գայ սիրողական ներկայացումներով։ Անոնց զաւակները նոյնպէս արուեստով կը զբաղին։ Սուրէնին որդին՝ Կարէն Խաչատուրեանը, Մոսկուայի մէջ անուանի երգահան կը դառնայ, Վաղինակին աղջիկը Լէյլա Խաչատուրեանը՝ դերասանուհի՝ [[Երեւան]]ի Ռուսական թատրոնին մէջ, Լեւոնի որդին՝ Էմին Խաչատուրեանը, նշանաւոր խմբավար։ Ապագայ երգահանը, նախ կ'ուսանի Ա. Արղութեան-Դոլգորուկովայի վարժարանին մէջ, ուր հետաքրքրութիւն ցոյց կու տայ անուանի գրող [[Ղազարոս Աղայեան|Ղազարոս Աղայեանի]] որդիին՝ Մուշեղ Աղայեանին վարած երգի դասերուն։ 10 տարեկանին, նախնական կրթութիւն ստանալու համար կ'ընդունուի Թիֆլիսի առեւտրական արհեստավարժարանը, ուր փողային նուագախումբին մէջ շեփոր կը նուագէ {{sfn|Թոմոֆ|2006|p = 34}}։ Անյաղթահարելի է պատանի Արամին սէրը երաժշտութէան նկատմամբ։ Անընդհատ կ'երգէ, հանրայայտ մեղեդիներու յանկարծանուագումներ կը կատարէ՝ միշտ զգալով երաժշտական կրթութեան պակասը։ [[1921]]-ի աշնան, արդէն ճանչցուած արուեստագէտ դարձած Սուրէն Խաչատուրեանը, կրտսեր եղբայրը կը տանի [[Մոսկուա]]՝ ուսում ստանալու<ref>{{cite web|url = http://akhachaturianmuseum.am/?page_0=aram|title = Արամ Խաչատրյանի տուն թանգարան|publisher = Արամ Խաչատրյանի թանգարան|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131030021652/http://akhachaturianmuseum.am/?page_0=aram|archivedate = 2 Փետրուար 2014}}</ref><ref name="family">{{cite web|url = http://www.khachaturian.am/arm/tree.htm|title = Տոհմածառ|publisher = Արամ Խաչատրյանի վիրտուալ թանգարան|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140312175914/http://www.khachaturian.am/arm/tree.htm|archivedate = 11 Փետրուար 2014}}</ref>։ Հոն, ան բժշկութեան եւ երկրաչափութեան ասպարէզներուն երկընտրանքի միջեւ կը տատանի։ [[Պատկեր:Aram Khachaturian and Nikolai Myaskovsky 1930s.png|մինի|Արամ Խաչատուրեան եւ [[Նիկոլայ Միասկովսկի]]]] [[1915]] թուականին, թրքական ներխուժման սարսափին տակ, պատանի Արամ Խաչատուրեանին ընտանիքը լքելով ամբողջ իր ունեցուածքը, կը գաղթէ Էկաթերինոտար (Կրասնոտար)՝ Խաչատուրեանին մեծ եղբօր մօտ։ Սակայն թրքական զօրքերը Թիֆլիս չեն ներխուժեր եւ ընտանիքը կը վերադառնայ տուն։ 19-րդ դարուն եւ 20-րդ դարու սկիզբը, ամբողջ Կովկասեան տարածաշրջանին մէջ Թիֆլիսը ըլլալով ամէնամեծ քաղաքը, եղած է վարչական կեդրոն եւ հոն զարգացած են տարբեր մշակոյթներ<ref name="Pritsker" />։ Ունեցած է հայկական մեծ համայնք եւ դարձած է հայկական մշակոյթի կեդրոն մինչեւ ռուսական յեղափոխութիւնը։ [[1952]]-ին «Երաժշտութեան մէջ ֆոլք տարրերը իմ գաղափարը» նիւթով, Խաչատուրեան նկարագրած է քաղաքին շրջակայքը եւ անոր ազդեցութիւնը իր ասպարէզին վրայ։ {{քաղվածք|Ես մեծացել եմ մի շրջապատում, որը լի է եղել ժողովրդական երաժշտութեամբ. հանրայայտ ծէսերը, տօները, տօնակատարութիւնները եւ տխուր իրադարձութիւնները մարդկանց կեանքում ուղեկցուել են երաժշտութեամբ, հայկական, ազրպէյճանական եւ վրացական վառ մեղեդիներով եւ պարերով, որոնք կատարում էին աշուղներն ու երաժիշտները, որոնք եղել են այն տպաւորութիւնները, որ խորը հետք են թողել իմ յիշողութեան մէջ, որոնք ուղղորդել են երաժշտական մտածողութիւնս։ Նրանք կերտել են իմ երաժշտական գիտակցութիւնը եւ ընկած են իմ արթիսթիք անհատականութեան հիմքերում։ Վերջին տարիներին ինչ փոփոխութիւններ եւ բարելաւումներ, որ տեղի են ունեցել իմ երաժշտական ճաշակում, ինչպէս նաեւ դեռ մանուկ հասակում մարդկանց հետ շփման միջոցով զարգացած սկզբնական հիմքերում, մշտապէս կը մնան իմ ողջ աշխատանքի սնուցման աղբիւր<ref name="Orga Naxos 1997">{{harvnb|Orga|1997}}</ref>|Արամ Խաչատուրեան}} Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին, տարածաշրջանին մէջ կը կատարուին քաղաքական մեծ փոփոխութիւններ․ 1917 թուականին [[Ռուսիա|Ռուսիո]]<nowiki/>յ [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն]]ը, [[Պատմական Հայաստանի Թագաւորութիւնները|Պատմական Հայաստանի]] արեւելեան մասին թրքական արշաւանքի դիմադրումը, [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] հաստատումը եւ երկու տարի ետք՝ նորաստեղծ Հայաստանի խորհրդայնացումը։{{քաղվածք|Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը արմանատականօրէն փոխեց իմ ամբողջ կեանքը եւ եթէ ես արդէն դարձել եմ լուրջ արթիսթ, ապա պարտական եմ ժողովրդին եւ խորհրդային ղեկավարութեանը։ Այս մարդկանց է նուիրուած իմ ամբողջ գիտակցական կեանքը, ինչպէս եւ իմ ստեղծագործական աշխատանքը։|Արամ Խաչատուրեան}} Խաչատուրեան մշտապէս համայնավարութեան ջատագովը եղած է ու հաւատամքով՝ անաստուած<ref>{{cite book|first=Լեո|last=Համալիան|title=As others see us: the Armenian image in literature|year=1980|publisher=Ararat Press|location=New York|isbn=978-0933706170|p=46|quote=Aram Khachaturian ... Besides his being an atheist, his Armenian descent...}}</ref>։ Երբ անոր հարցուցած են [[Վատիկան]] կատարած այցելութեան մասին, ան պատասխանած է. {{քաղվածք|Ես աթէիսթ եմ, բայց ես հայ ժողովրդի զաւակն եմ, ովքեր առաջինն են եղել, որ ընդունել են քրիստոնէութիւն, այսպիսով՝ Վատիկան այցելելը իմ պարտքն էր<ref>{{cite news|authorlink=ՍոլոմոնՎոլկով|first=Սոլոմոն|last=Վոլկով|title=Они сократили целых 4 такта моей музыки!|url=http://nv.am/lica/27820--4-|work=The New Times (Russia)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140822161100/http://nv.am/lica/27820--4-|archivedate=22 օգոստոս 2014|location=Երեւան|language=Ռուսերէն|quote=По поводу поездки в Рим композитор отметил: “Я — атеист, но являюсь сыном народа, первым в истории официально принявшим христианство, и потому посещение Ватикана было моим долгом”.}}</ref><ref>{{cite news|last1=Առաքելով|first1=Սերգեյ|title=Воспоминания о маэстро|url=http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=47&a=006|work=Noev Kovcheg Magazine|date=ապրիլ 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227002653/http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=47&a=006|archivedate=27 դեկտեմբեր 2014|language=Ռուսերէն}}</ref>։|Արամ Խաչատուրեան}} === Երաժշտութեան մասնագիտական կրթութեան տարիներ (1922–1936) === [[1921 թուական|1921]] թուականին տասնութամեայ Խաչատուրեան կը տեղափոխուի [[Մոսկուա]]՝ աւագ եղբօր Սուրէնի մօտ։ Վերջինս կ'աշխատէր Մոսկուայի արուեստներու թատրոնին մէջ, իբրեւ վարիչ բեմադրող։ Մոսկուայի մէջ եղբօր աշխատանքէն ներշնչուած՝ Խաչատուրեան կը մտնէ [[երաժշտութիւն|երաժշտութեան]] հրաշալի աշխարհը։ Ան [[1922 թուական|1922]] թուականին կը յաճախէ Կնեսինի պետական երաժշտական գոլէճը՝ միաժամանակ ուսանելով Մոսկուայի համալսարանին մէջ կենսաբանութիւն։ Ան սկիզբը Սերկեյ Պիչքովի, այնուհետեւ Անտրէյ Պորուսեակի մօտ կ'ուսանի թաւ ջութակ։ [[1925 թուական|1925]] թուականին Միխայէլ Կնեսինը հիմնարկին մէջ կը հիմնէ երգահաններու դասարան, որուն կը միանայ նաեւ Խաչատուրեանը։ Խաչատուրեան ուսումը կը շարունակէ Ռայնհոլտ Կլիերէի մօտ։ Միաժամանակ, [[1926 թուական|1926]] թուականին կը գրէ իր առաջին գործերը՝ ''Dance Suite'' ջութակի եւ դաշնակի համար (1926) եւ ''Poem in C Sharp Minor'' (1927)։ Սկզբնական աշխատանքներուն մէջ արդէն Խաչատուրեանը լայնօրէն կ'օգտագործէ հայկական ժողովրդական երաժշտութիւն։ {{քաղվածք|Ինչպէս բազմաթիւ այլ երիտասարդ երաժիշտներ, ովքեր ունէին մշակութային հարուստ հիմք, Խաչատուրեանը երաժշտութինը կը բացայայտէր ժամանակակից երաժշտութեան միջոցաւ եւ միայն յետոյ կը զարգանայ իր սէրը դասականներու ուղղութեամբ։|Ճերալտ Աբրահամ}} [[1929 թուական|1929]] թուականին Խաչատուրեանը կ'ընդունուի Մոսկուայի երաժշտանոցը, ուր Նիկոլայ Մյասքովսքիի մօտ երգահանութիւն կ'ուսանի, իսկ Սերկէյ Վասիլենքոյի մօտ՝ խմբավարութիւն։ Երաժշտանոցը կ'աւարտէ [[1934 թուական|1934]] թուականին եւ աւարտական աշխատանքը կը պաշտպանէ 1936 թուականին։ === Ասպարէզի Սկիզբ եւ հարուստ ստեղծագործութեան շրջան (1936–1948) === 1935 թուականին Խաչատուրեան Մոսկուայի Երաժշտանոցը կ'աւարտէ ներկայացնելով հայկական ազդեցութեամբ (Առաջին ներդաշնակութիւն ) յօրինումը։ Այս աշխատութիւնը նշանաւոր խմբավարներու ուշադրութիւնը կը գրաւէ եւ շուտով խորհրդային լաւագոյն նուագախումբերուն կողմէ կը կատարուի<ref name="Pritsker" />։ Շոսթաքովիչը կը հիանայ այս ստեղծագործութեամբ<ref name="Orga Naxos 1997" />։ [[1936 թուական|1936]] թուականին, երաժշտանոցը աւարտած<ref name="ria">{{cite web|title=Биография Арама Хачатуряна|url=http://ria.ru/spravka/20130606/941320685.html|publisher=RIA Novosti|language=Ռուսերէն|date=6 հունիս 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313164303/http://ria.ru/spravka/20130606/941320685.html|archivedate=13 մարտ 2014}}</ref>, կը սկսի Խաչատուրեանի ստեղծագործական աշխոյժ ասպարէզը։ Ան նոյն տարին կը գրէ իր առաջին մեծ գործը՝ «Դաշնամուրի սիմֆոնիքը (Ներդաշնակութիւնը)»<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004" />, որուն յաջողութիւնը զինք կը հաստատէ իբրեւ Խորհրդային Միութեան յարգուած երգահան<ref name="Ռենդել">{{Գիրք|վերնագիր=Հարվարդի երաժշտական կենսագրական բառարան|թվական=1996|էջերի թիվ=445}}</ref>։ Այս ստեղծագործութիւնը մեծ ճանաչում կը գտնէ Խորհրդային Միութեան սահմաններէն ալ դուրս,<ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century">{{harvnb|Encyclopedia of Music in the 20th Century|2013}}</ref> ուր հանրածանօթ կը դառնայ<ref name="Pritsker" />։ [[1936 թուական|1936]]-[[1947 թուական|1947]] թուականներուն Խաչատուրեան կը գրէ թատերական երաժշտութիւն՝ ներկայացումներու եւ ֆիլմերու համար, ինչպէս նաեւ երգեր, եկեղեցական երաժշտութիւն եւ սիրուած «Ջութակի նուագահանդէսը», [[1946 թուական|1946]] թուականին՝ «Երկրորդ սիմֆոնիան», [[1943 թուական|1943]] թուականին՝ «Թաւ ջութակի եւ սիմֆոնիք նուագախումբի համար» նուագահանդէսը, [[1946 թուական|1946]] թուականին՝ «Երրորդ սիմֆոնիան» եւ [[1947 թուական|1947]] թուականին՝ «Բանաստեղծական սիմֆոնիան»։ Ան [[1940 թուական|1940]]-ականներուն կը շրջի ամբողջ Խորհրդային Միութիւնը՝ Լենինկրատ (Ս․ Փեթերսպուրկ), [[Քիեւ]], [[Երեւան]], [[Թիֆլիս]], Սոչի, [[Խարքով]]։ [[1950 թուական|1950]] թուականին [[Հռոմ]]<nowiki/>էն կը սկսի իր համաշխարհային շրջագայութիւնը։ Յետագայ տարիներուն կը շրջի 42 երկիր։ Իր շրջագայութիւններու ընթացքին ան կը հանդիպի բազմաթիւ հանրածանօթ մշակոյթի գործիչներու՝ Յ. Սիպելիուսի (Jean Sibelius), Է. Հեմինկուէյի (Ernest Miller Hemingway), Չ. Չափլինի (Charles Chaplin), Ս. Տալիի (Salvador Dalí) հետ։ Իր դաշնամուրի նուագահանդէսը եւ յաջորդող երկու այլ նուագահանդէսները՝ Ջութակի նուագահանդէս ([[1940 թուական|1940]] թուականին, որուն համար ան կ'արժանանայ պետական մրցանակի - յետագային՝ ստալինեան մրցանակ, որ կը համարուէր Խորհրդային Միութեան ամէնաբարձր պարգեւը<ref name="Pritsker" /><ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004" />) եւ թաւ ջութակի նուագահանդէսը ([[1946 թուական|1946]])<ref name="Ռենդել" />, յաճախ՝ մեծ շարք կը համարուին <ref name="Ռենդել" />։ «Ջութակի Նուագահանդէսը» կը ստանայ համաշխարհային ճանաչում<ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century" /> եւ միջազգային երաժշտացանկին մաս կը կազմէ<ref name="Pritsker" />։ Առաջին անգամ կը կատարուի [[Տէյվիտ Օյսթրախ]]ի կողմէ<ref name="Pritsker" />։ Խաչատուրեան ԽՍՀՄ Երգահաններու միութեան մէջ կը վարէ կարեւոր պաշտօններ․ [[1937 թուական|1937]] թուականին՝ Մոսկուայի բաժինի փոխնախագահ, իսկ [[1939 թուական|1939]]-[[1948 թուական|1948]] թուականներուն՝ կը ծառայէ իբրեւ կազմակերպչական կոմիտէի նախագահի տեղակալ<ref name="mosconsv" /><ref>{{cite journal|last = Շվարց|first = Բորիս|title = Արամ Խաչատրյան|journal = [[The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]|location = Լոնտոն|year = 1980|publisher = [[Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն]]}}</ref>։ [[Պատկեր:Gayane (ballet) 08.05.2012.jpg|մինի|Գայանէ թատերապարէն նկար․ ներկայացում 2012 թ․]] [[1943 թուական|1943]] թուականին ան կը միանայ Կոմունիստական կուսակցութեան։ [[1940 թուական|1940]]-ականներու ընթացքին ան յօգուտ խորհրդային երաժշտութեան կերտման, կ'օգտագործէ այդ պաշտօնը՝ մշտապէս ուշադրութիւն դարձնելով միայն լաւագոյն ստեղծագործութիւններուն վրայ։ Հետեւաբար իբրեւ արգասիք իր յուշագրութիւններուն մէջ կ'արտայայտէ իր հպարտութիւնը՝ ղեկավարելու հիմնարկ մը, որ կը համակարգէ Խորհրդային Միութեան բոլոր պետութիւններուն մէջ երաժշտութեան տարբեր տեսակներու ստեղծագործական աշխատանքները։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ին նախորդող եւ յաջորդող տարիները Խաչատուրեանին համար արդիւնաբեր կ'ըլլան։ [[1939 թուական|1939]] թուականին ան վեցամսեայ ճամբորդութիւն կը կատարէ դէպի Հայաստան՝ իր առաջին թատերապարին համար հայկական ժողովրդական երաժշտութեան խոր հետազօտութեան եւ ժողովրդական [[երգ]]երու ու [[պար]]երու մեղեդիներ գտնելու նպատակով։ Յօրինած պալեթը (թատերապարը) կը կոչուի «Երջանկութիւն»։ Հայաստանի մշակոյթին հետ իր շփումը եւ երաժշտական փորձը, յետագային ինքը համարած է իր երկրորդ երաժշտանոցը։ Ան կը սերտէ, կը լսէ ու կը տեսնէ բազմաթիւ նորութիւններ, միեւնոյն ժամանակ հայերու ճաշակն ու գեղարուեստական պահանջքներուն վերաբերեալ ունենալով ենթադրեալ կարծիք, [[1942 թուական|1942]] թուականին՝ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի թէժ (վառ) պահուն, ան կը վերամշակէ «Գայանէ» պալէթը։ Առաջին անգամ անիկա կը կատարուի [[Բերմ]]՝ Քիրովի թատերապարի (այսօր՝ Մարիինսքի թատրոնի պալէթի դահլիճ) բեմին վրայ, երբ [[Լենինկրատ|Լենինկրատը]] պաշարման մէջ էր։ Խաչատուրեան մեծ յաջողութիւն կ'ունենայ եւ կ'արժանանայ Խորհրդային Միութեան պետական մրցանակին<ref name="ria" />։ [[1943 թուական|1943]] թուականին ան կը գրէ «Երկրորդ ներդաշնակութիւն»ը, ձօնուած՝ [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան]] 25-րդ տարելիցին։ [[Միխայիլ Լերմոնտով]]ի «Դիմակահանդէս» ներկայացման հիման վրայ կը գրէ մէկ գործողութիւնով բաղկացած համանուն [[երաժշտութիւն]], ներդաշնակ հաւաքակազմ՝ ռուսական շքեղ դասական երաժշտութեան աւանդոյթներով<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004">{{harvnb|Encyclopedia of World Biography|2004}}</ref>։ Ե՛ւ «Գայանէ» պալէթը, ե՛ւ «Երկրորդ ներդաշնակութիւն»ը կը յաջողին ու ջերմօրէն կ'ընդունուին Շոստակովիչի կողմէ<ref name="Ռենդել" />։ [[1944 թուական|1944]] թուականին Խաչատուրեան կը յօրինէ Հայկական ԽՍՀ օրհներգը։ === Քննադատութեան շրջան (1948) === [[Պատկեր:Aankomst Russische dirigent Khatsjatoerian op Schiphol, Khatsjatorian, Bestanddeelnr 916-6862.jpg|մինի|upright|Խաչատուրեան, 1964 թուականին]] [[1947 թուական|1947]] թուականի Դեկտեմբերի կիսուն շարժման եւ քարոզչութեան բաժինէն (յայտնի որպէս շարժումը տարածելու ջանք եւ ծաւալում) Խորհրդային Միութեան Կոմունիստական կուսակցութեան քարտուղար Անտրէյ Ժտանովին, խորհրդային երաժշտութեան զարգացման գործընթացին թերութիւններուն մասին փաստաթուղթ կը ներկայացնէ։ [[1948 թուական|1948]] թուականի [[Յունուար 10]]-3, [[Քրեմլին]]ի մէջ, ներկայութեամբ 70 երաժիշտներու՝ երգահաններ, նուագախումբի վարիչներ կամ ղեկավարներ եւ այլ գործիչներ, կը կայանայ խորհրդաժողով, ուր ներկաները կը հակասեն Ժտանովին<ref name="Fay">{{cite book|last = Ֆեյ|first = Լոուրել Է.|title = Շոստակովիչ. կյանքը|date = 2005|publisher = [[Օքսֆորդ համալսարանի հրատարակչություն]]|location = Նյու Յորք|isbn = 9780195182514|pages = 155–157, 160}}</ref>։ {{քաղվածք|Մենք հաշուի կ'առնենք, որ մեր ընկերները եւ մասնաւորապէս՝ [[Տմիթրի Շոսթաքովիչ|Տ. Շոսթաքովիչ]], [[Սերկէյ Փրոքոֆիեւ|Ս. Փրոքոֆիեւ]], Միասքովսքի, Խաչատուրեան, [[Տիմիթրի Քապալեւսքի|Տ. Քապալեւսքի]] եւ Շեպալին, ովքեր երաժշտական ուղղութիւններուն առաջատար դեր ունին եւ այդ ուղղութիւններուն կազմաւորողներն են, սակայն այդ ուղղութիւնները արմատապէս սխալ են։|}} Այսպիսով, Խաչատուրեան եւ վերոնշեալ ծանօթ երգահանները Կոմունիստական կուսակցութեան կողմէ կը մեղադրուին իբրեւ երաժշտական ձեւապաշտութեան (formalism) ենթադրեալ հետեւորդներ<ref name="Ռենդել"/> (երաժշտութեան տեսակ, որ համարուած է հասարակութեան չափէն դուրս ժամանակակից կամ դժուար բաւականութիւն պատճառելու համար)<ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century"/>, իսկ անոնց [[երաժշտութիւն]]ը կը կոչուի «հակաժողովրդական»<ref>{{cite book|last = Մազուլո|first = Մարկ|title = Շոստակովիչի նախերգերն ու ֆուգաները. համատեքստը, ոճը, կատարումը|url = https://archive.org/details/shostakovichspre0000mazu|date = 2010|publisher = [[Յեյլ համալսարանի հրատարակչություն]]|location = Նյու Հեվն, Կոնեկտիկուտ|isbn = 9780300149432|page = [https://archive.org/details/shostakovichspre0000mazu/page/14 14]}}</ref>։ [[1947 թուական|1947]] թուականին յօրինուած «Ներդաշնակ բանաստեղծութիւն»ը, որ յետագային կը կոչուի «Երրորդ ներդաշնակութիւն», կուսակցութեան շրջանակին մէջ պաշտօնապէս Խաչատուրեանը համբաւի կ'արժանանայ<ref name="Fay" /><ref name="Greene's" />։ Իբրեւ հեգնանք՝ ան կը գրէ «[[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան»]] 30-ամեակին նուիրուած գործը<ref name="The Musical Times 1978" /> եւ կ'ըսէ. {{քաղվածք|Ես կ'ուզէի գրել ստեղծագործութեան այնպիսի տեսակ, որ հասարակութիւնը առանց յայտարարութեան կը զգայ չգրած ծրագիրս։ Ես կը ցանկայի, որ այս աշխատանքը արտայայտէ խորհրդային հասարակութեան բաւականութիւնը եւ հպարտութիւնը իր մեծ եւ քմահաճ երկրին մէջ։|Արամ Խաչատուրեան}} Երաժշտագէտ Պլէյր Ճոնսթըն համոզուած է, որ Խաչատուրեանի երաժշտութիւնը կը պարունակէ շատ քիչ անընդունելի յատկանիշներ, եթէ իսկապէս կը պարունակէ, որոնց կը հանդիպինք իրմէ աւելի արկածախնդիր գործընկերներու երաժշտութիւններուն մէջ։ Թէպետեւ իր երաժշտութիւնը այդպէս չէ, բայց շատ հաւանական է, որ խորհրդային երգահաններու Միութեան մէջ Խաչատուրեանի վարչական դերը ղեկավարութեան կողմէ ընկալուած ըլլայ, իբրեւ քաղաքականապէս սխալ երաժշտութեան հանգրուան, որ [[1948 թուական|1948]] թուականին զինք մտցուց սեւ ցուցակին մէջ<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005"/>։ «Կը պատժեն» զինք [[Հայաստան]]<ref name="Ռենդել" /> ուղարկելով<ref name="Ընթացիկ կենսագրություն" />։ [[1948 թուական|1948]] թուականի Մարտ ամսուն<ref name="Ընթացիկ կենսագրություն"/> Խաչատուրեան Ժտանովի հրամանագրէն ետք, իր գեղարուեստական «սխալներուն» համար ներողութիւն կը խնդրէ, սակայն իր երաժշտական ճաշակը փոփոխութիւններու չենթարկեր<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005"/>։ [[1948 թուական|1948]] թուականի Դեկտեմբերին<ref name="Ընթացիկ կենսագրություն"/> [[Լենին]]ի մասին կենսագրական իր ֆիլմին շնորհիւ<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004"/> իրեն ներում կը շնորհուի։ === Գործունէութիւն, ստեղծագործութիւն եւ համաշխարհային ճանաչում (1950–1978) === [[Պատկեր:StampRussia845.jpg|մինի|Արամ Խաչատուրեանին ի պատիւ դրոշմաթուղթ, Ռուսիա]] [[1950 թուական|1950]] թուականին «Ստալինկրատի ճակատամարտ»ը ''The Battle of Stalingrad'' ([[1949 թուական|1949]] թուական) ստեղծագործութեան համար կը պարգեւատրուի ԽՍՀՄ բարձրագոյն «Ստալին» մրցանակով։ Նոյն տարին Խաչատուրեան կը սկսի իր խմբավարական գործունէութիւնը<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005" />։ ''Ալմա Մատըրի'' (մայր կրթօճախ) մէջ կը սկսի դասաւանդել երգահանութեան արուեստը (երգահանութիւն)։ [[1951 թուական|1951]] թուականէն սկսեալ կը դասաւանդէ Մոսկուայի երաժշտանոցին մէջ<ref name="mosconsv" />։ Իր ուսանողներէն շատեր կը դառնան նշանաւոր եւ հանրաճանաչ<ref name="Գյոդակյան 1981">{{harvnb|Գյոդակյան|1981}}</ref><ref>{{cite web|title = Aziz El-Shawan|url = http://www.ovguide.com/aziz-el-shawan-9202a8c04000641f80000000076827ec#|publisher = OVGuide|accessdate = 1 Փետրուար 2014}}</ref><ref>{{cite news|title = Музыку Люблю Даже Больше, Чем Себя|url = http://www.novayagazeta.ru/society/20982.html|accessdate = 1 Փետրուար 2014|newspaper = [[Նովայա գազետա]]|date = 17 մարտ 2003|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite news|last = Վասյանին|first = Անդրեյ|title = Авось, все будет хорошо|url = http://www.rg.ru/2010/07/16/rybnikov.html|accessdate = 1 Փետրուար 2014|newspaper = |date = 16 հուլիս 2010|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite news|title = Европейскую классическую музыку лучше всех теперь пишут сыны Востока|url = http://www.pravda.ru/news/culture/10-05-2006/83576-shahidi-0/|accessdate = 1 Փետրուար 2014|newspaper = pravda.ru|date = 10 մայիս 2006|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite web|title = Арам Ильич Хачатурян и его ученики|url = http://www.mosconsv.ru/ru/concert.aspx?id=135447|publisher = Պ. Չայկովսկու անվան Մոսկուայի պետական կոնսերվատորիա|accessdate = 2 Փետրուար 2014|language = Ռուսերէն|date = 16 հունիս 2013}}</ref>։ Համալսարանի ուսուցչապետ աշխատած տարիներուն, Խաչատուրեանը իր ուսանողներուն մօտ կ'ընդգծէ ժողովրդական երաժշտութեան դերը եւ անոնց մէջ կը սերմանէ այն գաղափարը, որ երգահանները պէտք է կատարելագործեն իրենց ազգային երաժշտական ժառանգութիւնը<ref name="mosconsv" />։ [[1950 թուական|1950]] թուականին ան կը սկսի աշխատիլ իր երրորդ եւ վերջին թատերապարի՝ «Սպարտակ»ին ([[1950 թուական|1950]]-[[1954 թուական|1954]]) վրայ, որ յետագային կը համարուի իբրեւ զինք միջազգային ճանաչումի արժանացուցած վերջին աշխատանքը<ref name="Ռենդել"/>։ [[1954]] թուականին կը ստանայ Խորհրդային Միութեան ժողովրդական արուեստագէտի կոչում<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004"/>։ «[[Սպարտակ (բալետ)|Սպարտակ»]] թատերապարը կը վերամշակուի [[1968]] թվականին<ref name="Ռենդել"/>։ [[1956 թուական|1956]] թուականի Դեկտեմբեր 27-ին Խաչատուրեանի յայտնի «Սպարտակ»ը կը բեմադրուի Կիրովի բեմին վրայ։ Խաչատուրեանի 70-ամեակը պաշտօնապէս կը նշուի Մոսկուայի եւ Երեւանի մէջ։ [[Պատկեր:Pantheon cemetery in Yerevan 19.JPG|մինի|Արամ Խաչատուրեանի գերեզմանը Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ]] «Սպարտակ» թատերապարի յաջողութիւններէն ետք, կեանքին մնացեալ տարիները աւելի քիչ կը տրամադրէ երաժշտութիւն գրելու եւ աւելի շատ կը զբաղի դասաւանդելով, ճամբորդելով, դիւանակալութեամբ եւ կազմակերպչական աշխատանքներով<ref name="Orga Naxos 1997"/>։ Ան, [[1958 թուական|1958]] թուականէն Լատին Ամերիկայի երկիրներուն հետ բարեկամութեան եւ մշակութային համագործակցութեան խորհրդային ընկերութեան նախագահի պաշտօնին վրայ կը ծառայէ եւ 1962 թուականէն՝ խորհրդային խաղաղութեան կոմիտէի անդամ<ref name="mosconsv"/>։ Խաչատուրեան իր սեփական ստեղծագործութիւնները ընդգրկող համերգներով կը շրջագայի աւելի քան 30 երկիրներ, որոնց մէջ ներառեալ են արեւելեան դաշինքի պետութիւնները՝ [[Իտալիա]] ([[1950 թուական|1950]]), Մեծն Բրիտանիա ([[1955 թուական|1955]], [[1977 թուական|1977]]), Լատին Ամերիկա ([[1957 թուական|1957]]), Միացեալ նահանգներ ([[1960 թուական|1960]], [[1968 թուական|1968]])<ref name="Orga Naxos 1997" /><ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century" /> եւ [[Յունաստան]]<ref>5-րդ նկար՝ Արամ Խաչատրեանին Յունաստանի Ազատ Օր օրաթերթին խմբագրատունը այցելութենէն․ հարցազրոյց վարողը՝ թերթին կամաւոր յօդուածագիր, վարչական պատասխանատու ընկ․ Կարօ Մինասեան https://azator.gr/?page_id=498</ref>, Հոլանտա եւ եւրոպական այլ երկիրներ։ [[1968 թուական|1968]] թուականին մշակութային նշանակալի ուղեւորութիւն կ'ունենայ դէպի Ուաշինկթըն՝ ղեկավարելով ազգային սիմֆոնիք նուագախումբը՝ իր իսկ ստեղծագործութիւններէն բաղկացած կտորներով<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005" />։ [[1957 թուական|1957]] թուականէն մինչեւ մահը, Խաչատուրեան կրկին կը շարունակէ ծառայել որպէս ԽՍՀՄ Երգահաններու քարտուղար<ref name="mosconsv" />։ Ան նաեւ պատգամաւոր է Խորհրդային Միութեան Գերագոյն խորհուրդին 5-րդ գումարման ([[1958 թուական|1958]]–[[1962 թուական|1962]])<ref name="ysu" />։ Իր կեանքի վերջին քսան տարիներուն Խաչատուրեան գրած է երեք համերգային «ռապսոդիա»՝ [[ջութակ]]ի համար ([[1961 թուական|1961]]-[[1962 թուական|1962]]), թաւ ջութակի համար ([[1963 թուական|1963]]), [[դաշնամուր]]ի համար ([[1965 թուական|1965]])<ref name="The Musical Times 1978" /> եւ մեներգ «սոնաթներ» (sonata) հատանուագներ կամ նուագերգութիւններ՝ թաւ ջութակի, ջութակի եւ ալթոյի նուագակցութեան համար ([[1970 թուական|1970]]-ականներ)<ref name="Ռենդել" />։ Իր վերջին ստեղծագործութիւնները յաճախ կը քննադատուին իբրեւ կրկնուող եւ ելեկտրական<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004" />։ [[Պատկեր:Aram Khachaturian 1971.jpg|մինի|Արամ Խաչատուրեան, Հոլանտա 1971 թուական]] Խաչատուրեան նկատի ունէր գրելու թատերգրութիւն մը նուիրուած աշուղ Սայաթ-Նովային, սակայն մահը վրայ կը հասնի 75-րդ տարեդարձէն ամիս մը առաջ։ <ref>Արմենիքա յունալեզու պարբերաթերթ, հայ երաժիշտներ բաժին, Արամ Խաչատրեան http://armenika.gr/prosopa/117-mousikoi/398-aram-xatsantourian</ref> Խաչատուրեան կը մահանայ Մոսկուա, [[1978 թուական|1978]] թուականի [[1 Մայիս|Մայիս 1-ին՝]] իր 75 ամեակի շեմին<ref name="The Musical Times 1978" />։ Ան թաղուած է [[6 Մայիս|Մայիս 6-ին,]] Երեւան՝ «[[Կոմիտասի Անուան Պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոն]]»՝ հայազգի այլ մեծերու՝ [[Կոմիտաս Վարդապետ|Կոմիտաս]]ի, [[Աւետիք Իսահակեան|Ա. Իսահակեանի]], [[Մարտիրոս Սարեան|Մ. Սարեանի]] կողքին։ Ան ապրած է իր որդիի՝ Կարէնի, դուստր՝ Նունէի<ref name="family" />, եւ եղբօրորդի՝ [[Կարէն Խաչատրեան|Կարէն Խաչատուրեան]]ի հետ, որ նաեւ երգահան է<ref name="Ռենդել" />։ === Անձնական կեանք === Ամուսնացած է երկու անգամ։ Առաջին կնոջ հետ Արամ Խաչատուրեան կը ծանօթանայ [[1920]]-ական թուականներու վերջը․ անոր հետ կնքած ամուսնութենէն կը ծնի դուստրը՝ Նունէն։ Կ'ամուսնալուծուի իր կնոջմէն, որպէսզի [[1933 թուական|1933]]<ref>[http://www.khachaturian.am/arm/biography.htm Արամ Խաչատրյանի կյանքն ու գործունէութիւնը]</ref> թուականին ամուսնանայ Մյասքովսքիի խումբին մէջ աշակերտակից Նինա Մաքարովայի հետ։ [[1940]]-ին կը ծնի որդին՝ Կարէնը<ref>[http://www.dailymotion.com/video/x1b42y0_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5-%D1%87%D0%B5m-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B0%D1%80%D0%B0m-%D1%85%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8F%D0%BD-%D0%B8-%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_creation Больше, чем любовь. Арам Хачатурян и Нина Макарова]</ref>։ == Երաժշտութիւնը == Խաչատուրեանի աշխատանքները կ'ընդգրկեն թատերապարեր, սիմֆոնիաներ, նուագահանդէսներ, ֆիլմերու երաժշտութիւններ եւ այլն։ Երաժշտական քննադատ Էդուարդ Կրինֆիլտն այն կարծիքը յայտնած է, որ Խաչատուրեան նշանակալի կերպով կը փայլի խորհրդային ժամանակակիցներու շրջանին, ստեղծելով յստակօրէն ճանաչելի ոճ․ բան մը, որ իր նախորդները ի վիճակի չեղան կատարելու<ref name="Orga Naxos 1997"/>: Ան իր ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը ստեղծած է 10 տարուան ընթացքին՝ [[1936]]-[[1946]] թուականներուն, երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախորդող եւ յաջորդող տարիներուն։ [[1948]] թուականի դատապարտումէն եւ իր պաշտօնական վերականգնումէն ետք, Խաչատուրեան կեանքին վերջին 30 տարիներու ընթացքին արժանացած է միջազգային ճանաչման<ref name="Pritsker">{{harvnb|Pritsker|2003}}</ref>: Ըստ Ճէյմս Պաքսթի՝ Խաչատուրեան կը զատորոշուի մնացեալ խորհրդային երգահաններէն: Անոր մշակած երաժշտութիւնը ազգային, հայկական, ձայնային եւ գործիքային ժամանակակից նուագախմբային հմտութիւններու միախառնումն է։ Խաչատուրեանի երաժշտութիւնը կը բնութագրուի աշխոյժ կշռական զարգացմամբ, որ արդիւնքն է հիմնական բանաձեւի սոսկ կրկնութեան եւ կամ այս բանաձեւի ծիրին մէջ շեշտի խաղին<ref>{{cite web|title=Хачатурян, Арам Ильич|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/HACHATURYAN_ARAM_ILICH.html|publisher=Krugosvet|language=Ռուսերէն|quote=Характернейшим качеством музыки Хачатуряна является активное ритмическое развитие, достигающееся часто простым повторением основной формулы (остинато) или игрой акцентов внутри этой формулы.|accessdate=2015-12-05|archive-date=2014-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821203916/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/HACHATURYAN_ARAM_ILICH.html|dead-url=}}</ref>: === Ստեղծագործութիւններ === ==== Թատերապարեր ==== [[Պատկեր:RR5217-0028R 225-летие Большого театра.gif|մինի|175px|Ռուսաստանի կեդրոնական դրամատան կողմէ թողարկուած մետաղադրամ, որուն վրայ պատկերուած է «Սպարտակ» պալէթի տեսարան, 2001 թուական]] Խաչատուրեան միջազգային ճանաչում ստացած է թատերապարի ''ballet'' երաժշտութեան համար: Անոր երկրորդ թատերապարը՝ «Գայանէ»ն, հիմնովին վերամշակուած է բաղդատաբար «Երջանկութիւն» թատերապարին<ref name="Greene's"/><ref name="laphil"/>: Ըստ Ռ. Ատալեանի՝ Գայանէն եւ Սպարտակը անոր ամէնայաջող ստեղծագործութիւններն են<ref name="Ադալյան"/>: Ըստ Ճոնաթան ՄաքՔոլլումի եւ Էնտի Ներսէսեանի՝ Խաչատուրեանի երաժշտութիւնը այս երկու թատերապարերուն համար կրնայ դասուիլ հանրածանօթ դասական [[երաժշտութիւն]]ներու շարքին. փաստ, որ ասոնք հաւանաբար միակ գործերն են, որոնց միջոցով աշխարհը իսկապէս կը տեղեկանայ հայկական երաժշտութեան մասին{{sfn|McCollum|Ներսեսյան|2004|pp=95-96}}: Էն Հասքինսը «LA Weekly» շաբաթաթերթին մէջ, այն կարծիքը յայտնած է որ Խաչատուրեան իր անջնջելի հետքը ձգած է աշխարհի թատերապարին վրայ<ref>{{cite news|title = Media City Ballet-ը հարգանքի տուրք է մատուցում Արամ Խաչատրյանին|first = Էն|last = Հասկինս|url = http://www.laweekly.com/2008-08-14/stage/terpsichorean-titan/|newspaper = [[LA Weekly]]|date = 11 օգոստոս 2008|accessdate = 15 սեպտեմբեր 2012}}</ref>: «Սպարտակը» ճանչցուեցաւ այն ժամանակ, երբ [[1970 թուական|1970]]-ականներուն BBC հեռատեսիլի կայանը օգտագործեց իր կողմէ նկարահանուած թատերագրութեան հաղորդաշարերուն մէջ<ref name="The Musical Times 1978"/>: Անոր գագաթնահայեցութիւնը օգտագործուած է նաեւ «Կալիկուլա» ([[1979 թուական|1979]])<ref>{{cite book|title = Ֆիլմերի և հեռուստատեսության համար երաժշտություն, 1950-1979: Քննադատական հետազոտություն ըստ ժանրերի|first = Քրիսթոֆեր|last = Սպենսեր|year = 2008|p = 125|publisher = ՄկՖարլանդ և ընկերներ|isbn = 9780786452286}}</ref> եւ «Սառցէ Դարաշրջանը. Հալոցք» (2006) շարժանկարներուն մէջ<ref name="imdb">{{cite web|title = Արամ Խաչատրյան|url = http://www.imdb.com/name/nm0006154/|publisher = Internet Movie Database|accessdate = 6 հուլիս 2014}}</ref>: Ճոէլ Քոէնի «The Hudsucker Proxy» («Հատսաքըրի Փոխանորդը», [[1994 թուական|1994]]) շարժանկարին մէջ նոյնպէս հնչած են «Սպարտակի» եւ «Գայանէ»ի (նաեւ «Սուրերով Պարը») երաժշտութիւնները<ref name="imdb"/>: «Գայանէ»ի «Ատաճիոն» օգտագործուած է Սթենլի Քուպրիքի մէջ [[1968 թուական|1968]] թուականին «2001 Թուականի Տիեզերական Ոդիսականը» շարժանկարին մէջ, ինչպէս նաեւ շարք մը այլ շարժանկարներու մէջ<ref>{{cite news|title = Ինչու եմ ես սիրում. երաժշտությունը 2001 թվականին. մոլորակի ոդիսական|url = http://www.telegraph.co.uk/culture/film/7803529/Why-I-love-the-music-in-2001-A-Space-Odyssey.html|accessdate = 21 մարտ 2014|newspaper = The Daily Telegraph|date = 4 հունիս 2010}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Խաչատրեան, Արամ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ]] ap93i2jge9u5v34wl6lmzsftzwdw7jz 0 3744 253919 253585 2026-08-28T23:41:30Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253919 wikitext text/x-wiki '''Կամքը''' [[Բնախօսութիւն|բնախօսական]], [[հոգեբանութիւն|հոգեբանական]], [[փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփայական]] եւ [[իրաւաբանութիւն|իրաւաբանական]] հասկացողութիւն մըն է<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/summa/1082.htm |title=SUMMA THEOLOGICA: The will (Prima Pars, Q. 82) |publisher=Newadvent.org |date= |accessdate=2012-11-07}}</ref>: [[Պատկեր:Volontà nell'Iconologia di Cesare Ripa (1764).jpg|մինի|Կամքը՝ իտալացի Սեզար Ռիփայի պատկերացումով|325x325փքս]] == Հոգեբանութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը [[գիտակցութիւն|գիտակցութեան]] կենսագործունէութեան աշխուժ կողմն է եւ կը բնութագրուի իբրեւ մղում, որ կ'ուղեկցուի ցանկալի նպատակի հասանելութեան գիտակցմամբ: Կամքի շնորհիւ անհատը կրնայ նպատակներ առաջադրել, վճիռներ կայացնել եւ անոնց իրականացման համար անհրաժեշտ ջանքեր գործադրել: Այլ խօսքով` կամքը որեւէ գործողութեան հանդէպ անհատին գիտակցուած պատրաստակամութիւնն ու նպատակաուղղուածութիւնն է:<ref name="Hobbes">Hobbes, T. (1651) ''Leviathan'' [http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=585&search=%22finds+no+stop%22&chapter=89860&layout=html#a_2025807 CHAPTER XXI.: "Of the liberty of subjects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511122711/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=585&search=%22finds+no+stop%22&chapter=89860&layout=html#a_2025807 |date=2011-05-11 }} (1968 edition). London: Penguin Books.</ref>: Անիկա անմիջականօրէն կապուած է [[մտածողութիւն|մտածողութեան]] եւ [[յոյզ|յուզական]] ոլորտին հետ: Կամքին արտաքին անմիջական դրսեւորումները շարժումներն են, որոնք միաւորուելով կը դառնան գործողութիւններ, իսկ գործողութիւններն ալ կը ձեւաւորեն նպատակաուղղուած գործունէութիւն: Կամքին ներքին դրսեւորումները ամփոփուած են զուտ հոգեկան երեւոյթի` կամածին ուշադրութեան մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/summa/1083.htm |title=SUMMA THEOLOGICA: Free-will (Prima Pars, Q. 83) |publisher=Newadvent.org |date= |accessdate=2012-11-07}}</ref>: == Բնախօսութեան (physiological) Տեսանկիւնէն == Կամքը անասուններուն եւ մարդոց հոգեկան այն ունակութիւնն է, որ, անկախ արտաքին պայմաններու, թոյլ կու տայ յառաջացումը կամ զսպումը այս կամ այն ֆիզիքական գործողութիւններուն (յատկապէս շարժումներուն), եւ կը մշակէ գործունէութեան ներքին ազդակներ<ref name="Hume">Hume, D. (1740). ''A Treatise of Human Nature'' SECTION VIII.: "[http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=341&search=%22prisoner+chains%22&chapter=61966&layout=html#a_606067 Of liberty and necessity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510092704/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&title=341&search=%22prisoner+chains%22&chapter=61966&layout=html#a_606067 |date=2012-05-10 }}" (1967 edition). [[Oxford University Press]], Oxford. ISBN 0-87220-230-5</ref>: Կամային ազդակներու յառաջացման վայրը գլխուղեղի գորշ նիւթն է: Անոնց յառաջացման մեքենականութիւնները տակաւին լիովին բացայայտուած չեն: Կամքին խանգարումը կ'արտայայտուի կամային կենդրոններու խաթարմամբ, ինչ որ կրնայ յանգեցնել կամքի թուլացման կամ կամքի բացարձակ կորուստին: Կամային կենդրոններու գործունէութեան խաթարման արդիւնքով կրնայ յառաջանալ նաեւ կամային դրդիչներու ծայրայեղ լարուածութիւն մը, որուն հետեւանքով կամային հակազդեցութիւնները կը դառնան չափազանց արագ ու անզուսպ, օրինակ` ազդեցութեան տակ կատարուած գործողութիւնները<ref>''[[Critique of Pure Reason]]'', A 49. At end of "General Observations on Transcendental Aesthetic," p. 39 of Müller's translation. Also B 63: "&hellip;as the external sense gives us nothing but representations of relations, that sense can contain in its representations only the relation of an object to the subject, and not what is inside the object by itself. The same applies to internal intuition."</ref>: == Փիլիսոփայութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը կը քննարկուի` շաղկապելով [[Նպատակայնութիւն|նպատակայնութեան]], ազատութեան եւ անհրաժեշտութեան հիմնահարցերուն հետ: Գաղափարականութիւնը կը դիտարկէ կամքը` իբրեւ արտաքին ազդեցութիւններէն ու հանգամանքներէն անկախ եւ առարկայական անհրաժեշտութեան հետ չկապակցուած յատկանիշ մը, որ կ'արտայայտէ մարդուն գործողութիւններն ու արարքները` իբրեւ ազատութեան դրսեւորում: Ըստ [[նիւթապաշտութիւն|նիւթապաշտութեան]], կամային գործունէութեան սկզբնաղբիւրը միշտ ալ կը մնայ առարկայական աշխարհը, մարդուն առարկայական գործունէութիւնը, որ ուղղուած է աշխարհի վերափոխման եւ հիմնուած է բնութեան առարկայական օրէնքներուն վրայ: Նիւթին ներքին պայմաններու (պահանջքներ, հետաքրքրութիւններ, ցանկութիւններ, գիտելիքներ եւ այլն) անդրադարձած առարկայական աշխարհը անոր համար հնարաւորութիւն կը ստեղծէ տարբեր նպատակներ գոյացնելու, որոշումներ կայացնելու, վարուելու այս կամ այն կերպով: Նիւթապաշտութիւնը դրոյթներով ազատ է ոչ թէ կամքը, որ կ'ընտրէ` առաջնորդուելով միայն նիւթական ցանկութիւններով, այլ այն կամքը, որ կ'ընտրէ` համապատասխանելով առարկայական անհրաժեշտութեան<ref>[[Schopenhauer]], Arthur, ''[[On the Freedom of the Will]]'', Oxford: Basil Blackwell ISBN 0-631-14552-4</ref>: Կարգ մը [[փիլիսոփայ|փիլիսոփա]]ներ ([[Սփինոզա]]), որոնք ընդհանրապէս կը ժխտէին կամքին ազատութիւնը`կը բացարձականացնէին անհրաժեշտութիւնը եւ կը մերժէին [[պատահականութիւն]]ը<ref>{{cite journal | last1 = Berrios | first1 = G.E. | last2 = Gili | first2 = M. | year = 1995 | title = Abulia and impulsiveness revisited | url = | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 92 | issue = | pages = 161–167 | doi=10.1111/j.1600-0447.1995.tb09561.x}}</ref>: Իսկ այլ փիլիսոփաներ կը դիտարկէին կամքը` իբրեւ կոյր, ոչ բանական եւ չգիտակցուող ուժ, որ առկայ է ոչ միայն շնչաւոր արարածներու, այլեւ ողջ բնութեան մէջ եւ ամբողջ գոյի [[Բնազանցութիւն|բնազանցական]] (metaphysical) հիմնաւորումն ու սկիզբն է: Կամքի այսպիսի բնութագիրը ընդհանրութիւններ ունի [[Քանթ]]ի «իրը` ինքն իր մէջ է հասկացութեան հետ»<ref>{{cite journal | last1 = Berrios | first1 = G.E. | last2 = Gili | first2 = M. | year = 1995 | title = Will and its disorders. A conceptual history | url = | journal = History of Psychiatry | volume = 6 | issue = | pages = 87–104 | doi=10.1177/0957154x9500602105}}</ref>: [[կեցութիւն|Կեցութեան]] բնազանցական սկիզբը կամքին վերագրելը [[Կամովականութիւն|կամովականութեան]] (voluntaryism) հիմնական դրոյթներէն է: Կամովականութեան հիմնադիրը [[Օգոստինոս Երանելի|Օգոստինոս Երանելին]] էր, որ կամքը վեր կը դասէր իմացութենէն: Կամովականութիւնը հետագային կը զարգացնեն [[Տունս Սքոփ|Տունս Սքոփն]] ու [[Ուիլհելմ Օքքամ]]ը: Այնուհետեւ անոնց յետնորդները կը դառնան Շոփենհաուըրը եւ Ուունտդը: Հայ փիլիսոփայական միտքի սահմաններուն մէջ նոյնպէս չեն անտեսուիր կամքի, յատկապէս կամքի ազատութեան հիմնահարցերը: Տարբեր ժամանակներու հայ յառաջադիմական մտածողները ճակատագիրի անվերապահութիւնը ընդգծող կամ մերժող հայեացքներով այս կամ այն ձեւով միշտ ալ անդրադարձած են մարդու կամքի ազատութեան հարցին: Այդ մտածողներու շրջանակներուն մէջ կարելի է ընդգծել հետեւեալ անունները` [[Մեսրոպ Մաշտոց]], [[Կորիւն]], [[Եզնիկ Կողբացի]], [[Եղիշէ]], [[Փաւստոս Բիւզանդ]], [[Ղազար Փարպեցի]], [[Մովսէս Խորենացի]], [[Դաւիթ Անյաղթ]], [[Գրիգոր Նարեկացի]], [[Յովհաննէս Երզնկացի]], [[Ֆրիկ (բանաստեղծ)|Ֆրիկ]], [[Նահապետ Քուչակ]], [[Մխիթար Գոշ]], [[Վարդան Այգեկցի]], [[Յովհաննէս Սարկաւագ]], [[Վահրամ Րապունի]], [[Ներսէս Շնորհալի (Ներսէս Դ․ Կլայեցի)|Ներսէս Շնորհալի]], [[Գրիգոր Տաթեւացի]], [[Մխիթար Հերացի]], [[Ստեփանոս Լեհացի]], [[Շահամիր Շահամիրեան]], [[Խաչատուր Աբովեան]], [[Միքայէլ Նալբանդեան]], [[Եղիա Տէմիրճիպաշեան|Ե. Տէմիրճիպաշեան]], [[Րաֆֆի]], [[Սուրէն Սպանդարեան|Ս. Սպանդարեան]], [[Ս. Շահումեան]], [[Սարգիս Կասեան|Ս. Կասեան]], [[Ալեքսանդր Մեասնիկեան|Ա. Մեասնիկեան]] եւ այլն: == Իրաւաբանութեան Տեսանկիւնէն == Կամքը կ'իշխէ այն տեսութիւնը, ըստ որուն անհատական կամքը [[քաղաքացիական իրաւունք]]ի սկզբնաղբիւրն է: Կամքը անհրաժեշտ տարրն է որեւէ [[իրաւաբանական գործարք]]ի, որ ինքնին կամքի դրսեւորում է եւ կը յանգեցնէ իրաւաբանական այնպիսի հետեւանքներու, ինչպէս որ կը ցանկան կողմերը եւ միայն այն պատճառով, որ անոնք այդ կամեցած են<ref name="SAGARINMENTAL1969">{{cite book |last=Sagarin |first=Edward |authorlink=Edward Sagarin |title=Odd Man In: Societies of Deviants in America |url=https://archive.org/details/oddmaninsocietie0000edwa |year=1969 |publisher=Quadrangle Books |location=[[Chicago, Illinois]] |isbn=0-531-06344-5 |oclc=34435 |pages=[https://archive.org/details/oddmaninsocietie0000edwa/page/210 210]–232 |chapter=Chapter 9. Mental patients: are they their brothers' therapists?}}</ref>: Ուստի անվաւեր կը համարուի այն գործարքը, որ իրականացուած է առնութեամբ, խաբէութեամբ կամ սխալմունքով, քանի որ այդպիսի գործարքը չի հանդիսանար մասնակիցներու իրական եւ գիտակցուած կամքի դրսեւորում: [[Քրէական իրաւունք]]ի ոլորտին մէջ կամքը կ'ընդգրկէ գործունէութեան դրդապատճառները, գործիչի նպատակները եւ կատարուած գործողութիւններէն անհրաժեշտաբար կամ պատահաբար բխող հետեւանքներու կանխատեսումը<ref name="WECHSLER1960">{{cite journal |title=The self-help organization in the mental health field: Recovery, Inc., a case study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_1960-04_130_4/page/297 |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |volume=130 |date=April 1960 |pages=297–314 |last=Wechsler |first=Henry |pmid=13843358 |oclc=13848734 |issn=0022-3018 |doi=10.1097/00005053-196004000-00004}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * {{Cite EB1911|wstitle=Will (philosophy)|display=Will|pages=648–654|volume=28|first=Henry Herbert|last=Williams}} * [http://iautistic.com/autism-theory-of-mind-revisited.php Autistics may not experience will as we understand it] * [http://plato.stanford.edu/entries/freewill Stanford Encyclopedia of Philosophy ''Free Will'' entry] * [http://www.willproject.org/ The Will Project] was a project proposed by Roberto Assagioli to explore all aspects and manifestations of the Will. * ''[https://www.academia.edu/44799787/Free_Will_New_Reflections_on_the_Issue_of_Free_Choice Free Will - New Reflections on the Issue of Free Choice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240516104128/https://www.academia.edu/44799787/Free_Will_New_Reflections_on_the_Issue_of_Free_Choice |date=2024-05-16 }} KTAV Publishing IL. 2020'' [[Ստորոգութիւն:Իրաւաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն]] 6rmx2j8d1qoxl4a1optd3egujme404k 0 4016 253776 249925 2026-08-28T21:57:04Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253776 wikitext text/x-wiki [[պատկեր:Brockhaus Lexikon.jpg|մինի|1902 թ. Պրոքհաուսի հանրագիտարանը]] [[պատկեր:SAE set.jpg|մինի|[[Հայկական սովետական հանրագիտարան]]]] '''Հանրագիտարան''', համայնագիտական մատչելի տեղեկատու, որ առաւել էական տեղեկութիւն կը պարունակէ գիտելիքներու կամ հմտական եւ գործնական գործունէութեան բոլոր (համապարփակ) կամ առանձին (ճիւղային) բնագաւառներուն վերաբերեալ<ref>{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1366 |title=Հայկական Հանրագիտարան - Հանրագիտարան և բառարան |accessdate=2015-10-06 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202252/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1366 |dead-url=yes }}</ref>։ [[Հայերէն]] Հանրագիտարան (հանր (հանրային, ընդհանուր) + ա (յօդակապ) + գիտ (գիտելիք, գիտութիւն) + արան (տեղ բնորոշող գոյականակերտ վերջածանց)) բառը (Տեղեկատու ձեռնարկ գիտութեան բոլոր կամ առաձին ճիւղերու մասին<ref>Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հատոր 3, Հայկական ՍՍՀ Գիտություններիր ակադեմիա, Երեւան, Գլխավոր խմբագիր Հ.Բ.Ջահուկյան, 1974</ref>) աշխարհի շատ լեզուներով կը հնչէ «էնսեքլոփետիա» կամ «էնսայքլոփիտիա» եւ տառադարձուած է հին յունարէն «ἐγκυκλοπαιδεία»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29gkuklopaidei%2Fa Ἐγκυκλοπαιδεία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', at Perseus project</ref> բառէն, որ յառաջ եկած է կամ ծագում առած է «ἐγκύκλιος παιδεία»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2007.01.0060%3Abook%3D1%3Achapter%3D10%3Asection%3D1 Eγκύκλικος παιδεία], Quintilian, ''Institutio Oratoria'', 1.10.1, at Perseus project</ref> «էնքիուքլիոս փայտիա» արտայայտութենէն («էնքիուքլիոս»(ἐγκύκλιος), որ կը նշանակէ «համապարփակ» կամ «շրջանառուած» իսկ «փայտիա» (παιδεία)<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29gku%2Fklios Eγκύκλιος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', at Perseus project</ref> կը նշանակէ «մանկավարժութիւն»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpaidei%2Fa Παιδεία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', at Perseus project</ref>))։ Արտայայտութիւնը տառացիօրէն կարելի է թարգմանել «համապարփակ կրթութիւն» կամ «գիտելիքներու ընդհանուր ուսուցում» (knowledge of general education)։ {{քաղվածք|Հանրագիտարանը յիրաւի նպատակ ունի հաւաքել ամբողջ աշխարհի տարածուած գիտելիքները, որոնք ընդհանրացուած համակարգով մեր ժամանակակիցներուն ներկայացնելու եւ մեզմէ ետք եկողներուն փոխանցելու համար, որպէսզի անցած դարերուն աշխատանքը անօգուտ չըլլայ գալիք դարերուն համար եւ մեր զաւակները աւելի լաւ իրազեկուած ու կրթուած ըլլալով, միեւնոյն ժամանակ նաեւ աւելի շնորհալի ու երջանիկ ըլլան եւ վերջապէս, որպէսզի մենք չմեռնինք ու կորսուինք առանց գալիք ժամանակներու մարդկային ցեղին որեւէ օգտակար ծառայութիւն մատուցելու։ |Տենի Տիտրոօ<ref>Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''Encyclopédie.''] University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007</ref>}} [[Պատկեր:Ringelbergius, 'Lucubrationes...KYKLOPEDEIA...' ed. Basel 1541 original.JPG|մինի|աջից| 1541 թ, Պազելի մէջ տպագրուած գիրքի տիտղոսաթերթը, ուր առաջին անգամ օգտագործուած է «քիքլոփետիա» բառը]] == Հանրագիտարան Ընդհանուր Հասկացութիւն == Թէպէտեւ գիտելիքներու հաւաքական ամբողջութեան գաղափարը հազարամեակներու պատմութիւն ունի, «քիքլոփետիա» եզրը որպէս գիրքի վերնագիր առաջին անգամ օգտագործուած է [[1541]]-ին՝ Ճոաքիմուս Ֆորթիուս Ռինկելպերկիուսի կողմէ, «Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia» (Պազել, 1541)։ «Ինսեքլոփետիա» կամ «ինսայքլոփիտիա» բառը առաջին անգամ որպէս գիրքի վերնագիր օգտագործուած է խրուաթ իէնսեքլոփետիստ Փաւաօ Սքալիքին կողմէ «Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon» (Գիտական առարկաներու աշխարհի գիտելիքներու ինցիկլոփետիա, Պազել,1559): Խօսակցութեան մէջ յայտնի ամէնահին օգտագործումներէն մէկը եղած է [[Ֆրանսուա Ռապլէի]] «Փանթակրիւէլ» գիրքին մէջ 1532-ին<ref>{{cite book|title=Pliny's Catalogue of Culture: Art and Empire in the Natural History|author=Sorcha Carey|pages=17|chapter=Two Strategies of Encyclopaedism|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0199259135}}</ref>։ 21-րդ դարուն, թուային եւ բաց աղբիւրով (open-source) տարբերակներու յայտնութիւնը, ինչպիսին է Ուիքիփետիան (ուիքի կայքէջի ձեւաչափին հետ միասին), հսկայականօրէն ընդլայնած է հանրագիտարանային գրառումներու մատչելիութիւնը, հեղինակային կազմը, ընթերցողներու թիւն ու բազմազանութիւնը<ref>{{Cite book|title=Amateur media: social, cultural and legal perspectives|url=https://archive.org/details/amateurmediasoci0000unse|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-78265-4|editor-last=Hunter|editor-first=Dan|location=London}}</ref>: == Յատկանիշներ<ref>{{Citation|title=Encyclopedia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopedia&oldid=1347595202|date=2026-04-07|accessdate=2026-04-09|language=en}}</ref> == Ժամանակակից հանրագիտարանը զարգացած է 18-րդ դարու '''[[Բառարան|բառարանէն]]'''. այս ժառանգականութիւնը կարելի է տեսնել տպագիր հանրագիտարաններու այբբենական կարգին մէջ: Պատմականօրէն, թէ՛ հանրագիտարանները եւ թէ՛ բառարանները կազմուած են բարձրագոյն կրթութիւն ստացած հեղինակներու կողմէ, սակայն անոնք կառուցուածքային զգալի տարբերութիւններ ունին: Բառարանը լեզուաբանական աշխատութիւն մըն է, որ գլխաւորաբար կը կեդրոնանայ բառերու այբբենական ցանկին եւ անոնց '''սահմանումներուն''' վրայ: Հոմանիշ բառերը կամ նոյն նիւթին առնչուող եզրերը բառարանին մէջ ցրուած վիճակի մէջ կը գտնուին, ինչ որ առիթ չի տար նիւթի խորքային քննարկման: Հետեւաբար, բառարանը սովորաբար սահմանուած բառին վերաբերեալ կու տայ սահմանափակ տեղեկութիւն, վերլուծութիւն կամ նախապատմութիւն: Թէեւ անիկա կրնայ սահմանում մը առաջարկել, սակայն ընթերցողը կրնայ թերի մնալ եզրոյթի իմաստը, կարեւորութիւնը կամ սահմանափակումները հասկնալու հարցին մէջ, ինչպէս նաեւ՝ թէ տուեալ եզրոյթը ինչպէ՛ս կը կապուի գիտելիքի աւելի լայն բնագաւառի մը հետ: Այս կարիքները հոգալու համար, հանրագիտարանային յօդուածը սովորաբար չի սահմանափակուիր պարզ սահմանումներով կամ առանձին բառի մը բացատրութեամբ, այլ կու տայ նիւթի մը կամ '''գիտակարգի''' (discipline) աւելի ընդարձակ իմաստը: ըստ «Մերիըմ-Ուեպսթըր» (Merriam-Webster) բառարանի սահմանման՝ հանրագիտարանը «աշխատութիւն մըն է, որ կը պարունակէ տեղեկութիւններ գիտելիքի բոլոր ճիւղերու մասին կամ համապարփակ կերպով կը քննէ գիտելիքի որոշակի բնագաւառ մը՝ սովորաբար այբբենական կարգով եւ յաճախ ըստ նիւթի դասաւորուած յօդուածներով»: Բացի նիւթի սահմանումէն եւ հոմանիշ եզրերու թուարկումէն, յօդուածը կրնայ աւելի խորութեամբ քննել նիւթին ընդարձակ իմաստը եւ փոխանցել տուեալ հարցին շուրջ կուտակուած ամենակարեւոր գիտելիքները: Հանրագիտարանային յօդուածը յաճախ կը ներառէ նաեւ բազմաթիւ քարտէսներ եւ '''պատկերազարդումներ''', ինչպէս նաեւ մատենագիտութիւն ու վիճակագրական տուեալներ: Բացի այդ, երբեմն որոշակի հանրագիտարանէ մը քաղուած յօդուածներու հաւաքածոյէն (ամբողջական կամ մասնակի) կը կազմուին առանձին գիրքեր կամ ընթերցանութեան ցանկեր: === Չորս Հիմնական Տարրեր === Հանրագիտարանը կը սահմանուի չորս հիմնական տարրերով՝ իր նիւթը (բովանդակութիւնը), ընդգրկումը (scope), դասաւորման եղանակը եւ արտադրութեան (ստեղծման) մեթոտը. # '''Նիւթը.''' Հանրագիտարանները կրնան ըլլալ ընդհանուր՝ պարունակելով յօդուածներ իւրաքանչիւր բնագաւառի վերաբերեալ (անգլերէն «Էնսայքլոփիտիա Պրիթանիքա»-ն (Encyclopædia Britannica) եւ գերմաներէն «Պրոքհաուզ»-ը (Brockhaus) յայտնի օրինակներ են): Ընդհանուր հանրագիտարանները կրնան ներառել ուղեցոյցներ՝ զանազան գործնական հմտութիւններու վերաբերեալ, ինչպէս նաեւ ներկառուցուած բառարաններ ու տեղանուններու ցանկեր (gazetteers): Կան նաեւ հանրագիտարաններ, որոնք կը քննեն բազմազան նիւթեր՝ որոշակի մշակութային, էթնիք կամ ազգային տեսանկիւնէ, ինչպէս՝ «Մեծ սովետական հանրագիտարանը» կամ «Հրէական հանրագիտարանը» (Encyclopaedia Judaica): # '''Ընդգրկումը.''' Հանրագիտարանային ընդգրկում ունեցող աշխատութիւնները նպատակ ունին փոխանցել տուեալ բնագաւառի (օրինակ՝ բժշկութեան, փիլիսոփայութեան կամ իրաւաբանութեան) կուտակուած կարեւոր գիտելիքները: Այս աշխատութիւնները կրնան տարբերիլ նիւթի լայնութեամբ եւ քննարկման խորութեամբ՝ կախուած '''թիրախային լսարանէն''': # '''Դասաւորման Եղանակը.''' Դասաւորման որոշակի համակարգուած մեթոտները էական են հանրագիտարանը որպէս տեղեկատու օգտագործելի դարձնելու համար: Պատմականօրէն գոյութիւն ունեցած են տպագիր հանրագիտարաններու դասաւորման երկու հիմնական ձեւեր՝ '''այբբենական''' (բաղկացած քանի մը առանձին յօդուածներէ՝ դասաւորուած այբբենական կարգով) եւ դասաւորում ըստ '''աստիճանակարգուած (hierarchical)''' բնագաւառներու: Առաջին մեթոտը այսօր աւելի տարածուած է, յատկապէս ընդհանուր բնոյթի գործերու պարագային: Սակայն, '''ելեկտրոնային միջոցներու''' ճկունութիւնը նոր հնարաւորութիւններ կը ստեղծէ նոյն բովանդակութիւնը դասաւորելու տարբեր եղանակներով: Աւելին, ելեկտրոնային միջոցները կ'ընձեռեն որոնման, համակարգման (indexing) եւ յղումներու (cross reference) նոր կարողութիւններ: 18-րդ դարու «Հանրագիտարանի» (Encyclopédie) տիտղոսաթերթին վրայ զետեղուած Հորատիոսի բնաբանը կը շեշտէ կառուցուածքի կարեւորութիւնը. «Ի՜նչ շնորհ կրնայ աւելնալ հասարակ նիւթերուն՝ կարգի ու կապակցութեան զօրութեամբ»: # '''Արտադրութեան Մեթոտը.''' Ժամանակակից բազմամիջոց (multimedia) ու տեղեկատուական դարաշրջանի զարգացման հետ մէկտեղ, ի յայտ եկած են տեղեկութիւններու հաւաքման, ստուգման, ամփոփման եւ ներկայացման նոր մեթոտներ: Նախագիծեր, ինչպիսիք են՝ Interpedia-ն, Everything2-ը, Microsoft Encarta-ն, h2g2-ն եւ Wikipedia-ն, հանրագիտարանի նոր ձեւերու օրինակներ են, քանի որ տեղեկատուութեան ստացումը (information retrieval) դարձած է աւելի պարզ: Հանրագիտարաններու ստեղծման մեթոտը պատմականօրէն աջակցութիւն ստացած է թէ՛ շահոյթ հետապնդող եւ թէ՛ ոչ-շահութաբեր միջավայրերու մէջ. օրինակ՝ վերոյիշեալ «Մեծ սովետական հանրագիտարանը» ամբողջութեամբ պետական հովանաւորութիւն ունէր, մինչդեռ «Պրիթանիքա»-ն կը գործէր որպէս շահութաբեր հաստատութիւն: === Հանրագիտական Բառարաններ === Որոշ աշխատութիւններ, որոնք կը կրեն «բառարան» տիտղոսը, իրականութեան մէջ նման են հանրագիտարաններու. ասիկա յատկապէս կը վերաբերի որոշակի բնագաւառի մը նուիրուած գործերուն (ինչպէս՝ «Միջնադարի բառարանը», «Ամերիկեան ռազմածովային նաւերու բառարանը» եւ «Պլեքի իրաւաբանական բառարանը»): Աւստրալիոյ ազգային բառարանը՝ «Մաքուորի բառարանը» (Macquarie Dictionary), իր առաջին հրատարակութենէն ետք վերածուեցաւ '''հանրագիտական բառարանի'''՝ ընդունելով հասարակ հաղորդակցութեան մէջ յատուկ անուններու եւ անոնցմէ ածանցուած բառերու գործածութիւնը: === Տարբերութիւններ Հանրագիտարաններու եւ Բառարաններու Միջեւ === Հանրագիտարաններու եւ բառարաններու միջեւ կան որոշ ընդհանուր տարբերութիւններ: Ամենատեսանելի տարբերութիւնն այն է, որ հանրագիտարանային յօդուածները աւելի երկար են, աւելի բովանդակալից եւ աւելի մանրակրկիտ, քան ընդհանուր նշանակութեան բառարաններու բացատրութիւնները: Տարբերութիւններ կան նաեւ բովանդակութեան մէջ. * '''Բառարանները''' կու տան լեզուաբանական տեղեկութիւններ բուն բառերուն մասին: * '''Հանրագիտարանները''' աւելի շատ կը կեդրոնանան այն '''հասկացողութիւններուն''' (concepts) վրայ, զորս այդ բառերը կը ներկայացնեն: Հետեւաբար, մինչ բառարանային բացատրութիւնները անքակտելիօրէն կապուած են նկարագրուող բառին, հանրագիտարանային յօդուածները կրնան ունենալ տարբեր վերնագիրներ: Այդ իսկ պատճառով, բառարանային բացատրութիւնները միշտ չէ, որ լիովին թարգմանելի են այլ լեզուներու, մինչդեռ հանրագիտարանային յօդուածները կրնան թարգմանուիլ: Գործնականին մէջ, սակայն, այս սահմանազատումը բացարձակ չէ, քանի որ չկայ յստակ տարբերութիւն փաստացի «հանրագիտական» տեղեկութեան եւ բառարաններուն մէջ սովորաբար հանդիպող լեզուաբանական տեղեկութեան միջեւ: Այսպիսով, հանրագիտարանները կրնան պարունակել նիւթեր, որոնք առկայ են բառարաններու մէջ, եւ հակառակը. յատկապէս բառարանային բացատրութիւնները յաճախ կը ներառեն փաստացի տեղեկութիւններ այն մասին, թէ ինչի՛ կը վերաբերի տուեալ բառը<ref>{{Cite book|title=Dictionary of lexicography|url=https://archive.org/details/dictionaryoflexi0000hart|last=Hartmann|first=Reinhard R. K.|last2=James|first2=Gregory|date=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-14143-7|edition=1. publ. in paperback|location=London}}</ref><ref>{{Cite book|title=Modern lexicography: an introduction|last=Béjoint|first=Henri|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-829951-6|series=Oxford linguistics|location=Oxford}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գիրքեր]] iwj13k2nhftfrrxdj4i17xv36dhkqpr 0 4083 253803 251119 2026-08-28T22:16:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253803 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն =Օտրի Հեփպըրն | բնագիր ԱԱՀ = Audrey Kathleen Hepburn-Ruston | պատկեր = Audrey_Hepburn_1956.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = Օտրի Հեփպըրն «[[Հռոմէական արձակուրդ]]» շարժանկարին մէջ | ծնած է = [[4 Մայիս]] [[1929 թուական|1929]] | ծննդավայր = [[Պրիւքսել]] | վախճանած է = [[20 Յունուար]] [[1993 թուական|1993]] | մահուան վայրը = Զուիցերիա | քաղաքացիութիւն = Մեծ Բրիտանիա | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = 1948–1989 | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = Դերասանուհի | ամուսին = Անտրէա Տոթի <br/>(ամուսնալուծուած) <br/>(1 երեխայ), <br/>Մել Ֆերեր <br/>(ամուսնալուծուած) <br/>(1 երեխա), <br/> Ռոպըրթ Ուոլթըս | ծնողներ = | երեխաներ = 2 երեխայ | պարգեւներ և մրցանակներ = Բրիտանական տեսաերիզ-ակադեմիայի «[[BAFTA]]» մրցանակ | կայքէջ = {{URL|audreyhepburn.com}} | Օսքար =1993, 1954 | Ոսկէ Գնդակ = 1954 }} '''Օտրի Հեփպըրն''' ({{lang-en|Audrey Hepburn}} , [[4 Մայիս]] [[1929 թուական|1929]], [[Պրիւքսել]] - [[20 Յունուար]] [[1993 թուական|1993]], Զուիցերիա), անգլիացի եւ ամերիկացի դերասանուհի, պարուհի, նկարչութեան նորաձեւութեան աստղ եւ բանասէր: == Կենսագրութիւն == Ծնած է [[Պելճիքա]]յի մէջ, Օտրի Քեթլին Ռասթըն անուամբ, յետագային իր հօր կողմէ արձանագրուած է որպէս Օտրի Քեթլին Հեփպըրն-Ռասթըն: Մանկութիւնը եւ պատանեկութիւնը անցուցած է Հոլանտայի մէջ։ Ապրած եւ գործած է [[ԱՄՆ]]-ի, [[Ֆրանսա]]յի, [[Մեծն Բրիտանիա|Մեծն Բրիտանիոյ]] եւ այլ երկիրներու մէջ, իր փայլուն գործունէութեանբ դառնալով բոլոր ժամանակներու ամէնաերանելի աստղերէն մէկը եւ որպէս տեսաժապաւէնի գերաստղ եւ որպէս նորաձեւութեան աշխարհի դիցուհի, ինչպէս նաեւ որպէս ԵՈՒՆԻՍԵՖ կազմակերպութեան բարի կամքի դեսպան: Մանկութեան տարիներուն ուսանած է [[Լոնտոն]]ի մէջ, ուր նաեւ զբաղած է թատերապարով, նպատակ ունենալով դառնալ պարուհի եւ մեծ դառնութեամբ յետագային հրաժարած էր իր երազանքէն, երբ պարզուած է, որ բնագիտական տուեալներով չի բաւարարեր թատերապարուհիի պահանջները: Դերասանական առաջին փորձերը կատարած է նկարահանուելով անգլիական քանի մը երաժշտական շարժանկարներու մէջ: Հոլիվուտեան տեսաժապաւէնի իր առաջին իսկ գլխաւոր դերի համար, Օտրի արժանացած է ԱՄՆ տեսաերիզ-ակադեմիայի [[Օսքար]] մրցանակի, Հոլիվուտեան «[[Ոսկէ Գնդակ]]» մրցանակի եւ բրիտանական տեսաերիզ-ակադեմիայի «[[BAFTA]]» մրցանակի: [[Պատկեր:Sabrina4.jpg|250px|մինի|աջից|Օտրի Հեփպըրն]] «Սապրինա» շարժանկարի նկարահանման ժամանակ ծանօթանալով ֆրանսացի նորաձեւութեան վարպետ՝ կոմս Հուպըրթ Ճիվենշիի հետ, դարձած է «Ճիվենշի» ապրանքանիշի ներկայացուցիչն ու քարոզողը եւ Հուպըրթ Ճիվենշիի մտերիմ ընկերն ու մուսան: Իսկ Ճիվենշի դարձած է Օտրիի միակ գործընկերը յետագայ բոլոր շարժանկարներու նկարահանման ժամանակ, ինչպէս նաեւ անոր անձնական զգեստներու մեծ մասի ձեւաւորողը եւ իր առաջին` L'Interdit օծանելիքը ստեղծած է Օտրի Հեփպըրնի համար: Օտրի Հեփպըրնի անունը ընդգրկուած է միջազգային լաւագոյն զգեստակիրներու ցանկին մէջ եւ [[Ամերիկեան տեսաերիզ-ադեմիայ]]ի կողմէ հրապարակած Ամերիկեան բոլոր ժամանակներու ժապաւէններու 100 մեծագոյն աստղերու ցանկին մէջ պատուաւոր 3-րդ տեղը: 1980-90-ական թուականներուն Օտրի Հեփպըրն իր ժամանակի մեծ մասը նուիրած է [[ԵՈՒՆԻՍԵՖ]] կազմակերպութեան, աշխատելով [[Ափրիկէ]]ի, [[Հարաւային Ամերիկա]]ի եւ [[Ասիա|Ասիոյ]] առաւել կարիքաւոր երկիրներուն մէջ, որու համար 1992 թուականին արժանացած է [[ԱՄՆ]]-ի Ազատութեան նախագահական շքանշանին: Մահացած է [[քաղցկեղ]]էն 1993 թուականին՝ 63 տարեկան հասակին, [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] իր տան մէջ: == Կեանքը՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն == Օտրի յաճախած է մասնաւոր դպրոցներ Անգլիոյ եւ Հոլանտայի մէջ։ Անոր մայրը շատ խիստ էր, իսկ հայրը լքած էր ընտանիքը, երբ Օտրին դեռ փոքր էր։ Յետագային ան հօր հեռանալը գնահատած էր որպէս իր կեանքի ընթացքին ստացած ամէնամեծ հարուածը: Տարիներ անց ան գտած է հօրը եւ նամակագրական կապի մէջ եղած է անոր հետ, ինչպէս նաեւ դրամական օգնութիւն ուղարկած: [[1935 թուական|1935 թուականին,]] ծնողներու ամուսնալուծումէն ետք, ան կ'ապրէր մօր հետ Արնհեմի մէջ։ Երբ սկսաւ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|երկրորդ համաշխարհայինը]] եւ Գերմանացիները ներխուժեցին Աւստրիա, ան փոխեց իր եւ մօր փաստաթուղթերը, կոչուելով Էտտա Վան Հեմսթրա, քանի որ անգլերէն հնչող ազգանունը վտանգաւոր կը համարուէր: Սակայն այդ երբեք իր օրինական անունը չէ եղած, թէեւ յետագային շփոթութիւն յառաջացուցած է եւ որոշ կենսագրականներու մէջ անոր անունը նշուած է որպէս Էտտա: Պատերազմի վերջը իրավիճակը Հոլանտայի մէջ խիստ սրած էր։ Ֆաշիստական զօրքերը առգրաւած էին հոլանտացիներու արդէն իսկ սահմանափակ մթերային եւ ջեռուցման պաշարները: Մարդիկ կը մահանային սովէն եւ ցրտահարումէն իրենց տուներուն եւ փողոցներուն մէջ։ [[Արնհեմ]]ը նաեւ մեծապէս տուժած էր ռմբակոծումներէն Շուկայի Այգի գործողութեան ժամանակ: Թերի սնունդի հետեւանքով Օտրի առողջական լուրջ խնդիրներ ունեցաւ: Այդ տարիներուն ան կը պարէր թատերապարի խումբին մէջ եւ այդպիսով դրամ կը հաւաքէին ընդյատակեայ շարժումին օգնելու համար: Սովը կը ստիպէր սնուիլ բոյսերու արմատներով: Այս ամէնը մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ իր աշխարհայեացքին եւ արժեհամակարգին վրայ: == Աստղային վերելք == [[Պատկեր:Audrey Hepburn and Mel Ferrer 1955.jpg|250px|մինի|աջից|Օտրի Հեփպըրն եւ Մել Ֆերեր]] Պատերազմէն յետոյ Օտրի մօր հետ տեղափոխուեցաւ Լոնտոն, ուր շարունակեց թատերապար սորվիլ, աշխատիլ որպէս նորաձեւութեան տիպար եւ 1951 թուականին սկսաւ նկարահանուիլ շարժանկարներու մէջ, հիմնական երկրորդական դերերով, արդէն որպէս Օտրի Հեփպըրն: Ան սկսաւ նկարահանուիլ դրամ վաստկելու նպատակով, որպէսզի մայրը ստիպուած չըլլայ աշխատելու իրենց պահելու համար: Անոր առաջին մեծ դերը՝ «գաղտնի մարդիկ» շարժանկարին մէջ էր, ուր ան հանդէս եկաւ որպէս թատերապարուհի: Մանկութենէն թատերապարով զբաղիլը օգնեց արժանանալու քննադատներու հաւանութեան: Սակայն թատերապարերու ուսուցիչները զինք համարեցին չափազանց բարձրահասակ արուեստագէտ՝ պարուհի դառնալու համար, քանի որ 170 սմ հասակով ան նոյնիսկ կը գերազանցէր շատ տղամարդ պարողներ: Այնուհետեւ ան ընտրուեցաւ Պրոտուէյեան «Ճիճի» ներկայացման դերին համար կարեւոր, որ բացուեցաւ Նոյեմբերի 24, 1951 թուականին եւ մեծ յաջողութեամբ անցուց Նիւ Եորքի մէջ վեց ամիսներու ընթացքին: Այս դերին համար ան ստացաւ «թատրոնի աշխարհ» մրցանակը: Այդ նոյն թուականին Օտրի առաջարկութիւն ստացաւ խաղալ [[Կրեկորի Փէք]]ի հետ, Հոլիուուտեան «[[Հռոմէական արձակուրդներ]]» շարժանկարին մէջ։ Փէքը, նկատելով անոր տաղանդը, պնդեց որ գովազդային վահանակներու վրայ Օտրիի անունը գրուի վերնագրին մէջ, իր անուան հետ միասին եւ չսխալեցաւ․ այս դերին համար Օտրի ստացաւ 1953 թուականի [[Օսքար մրցանակ]]ը, որպէս լաւագոյն դերասանուհի: Տարիներ անց, երբ անոր հարցուցին թէ ո՞րն է իր սիրած շարժանկարը, ան առանց վարանելու նշեց «[[Հռոմէական արձակուրդներ]]ը», քանի որ անոր շնորհիւ ան դարձաւ աստղ: Այդ շարժանկարէն յետոյ ան նկարահանուեցաւ «Սապրինա»-ին մէջ, [[Համֆրի Պոկարտ]]ի եւ [[Ուիլիըմ Հոլտըն]]ի հետ միասին: 1954 թուականին ան վերադարձաւ թատրոն, խաղալով [[Մել Ֆերեր]]ի հետ, որու հետ ամուսնացաւ նոյն թուականին: Այս դերին համար նոյն թուականին ան ստացաւ «Թօնի» մրցանակը, որպէս լաւագոյն դերասանուհի: Օսքարէն ընդամէնը վեց ամիս անց ստացուած այս մրցանակը ամրապնդեց անոր համբաւը, որպէս տեսաժապաւէնի եւ բեմի աստղ: == ՅԵտագայ գործունէութիւնը շարժանկարի մէջ == [[Պատկեր:Audrey Hepburn in Charade 6.jpg|250px|մինի|աջից|Օտրի Հեփպըրն տեսաժապաւէնի նկարահանման ժամանակ]] Դառնալով հոլիվուտեան ամէնահանրածանօթ աստղերէն մէկը, Օտրի նկարահանուեցաւ այլ աստղերու հետ․ Ֆրետ Ասթըր հետ «Զուարճալի մռութը» շարժանկարին մէջ, Համֆրի Պոկարթի եւ [[Գերի Քուպէր]]ի հետ «Սէրը կէսօրէն յետոյ» շարժանկարին մէջ, [[Ճորճ Փեփըրտ]]ի հետ «[[Նախաճաշ Թիֆընիի մօտ (տեսաժապաւէն)|Նախաճաշը Թիֆընիի մօտ]]», [[Քերի Կրանտ]]ի հետ, [[Ռեքս Հարիսըն]]ի հետ «[[Իմ չքնաղ լէյտի]]» շարժանկարին մէջ, [[Փիթըր Օ'թուլ]]ի հետ «Ինչպէս գողնալ միլիոն» տեսաերիզին մէջ եւ [[Շոն Քոնների]]ի հետ «Ռոպին եւ Մարիան» շարժանկարին մէջ: Այս դերասաններէն շատերու հետ ան մտերմացաւ: Ռեքս Հարիսըն զինք անուանեց իր ամէնասիրելի կին գործընկերը, Քերի Կրանթը կը սիրէր կատակել անոր հետ կապուած եւ մէկ անգամ ըսաւ․ «Նոր տարուայ համար միակ ցանկութիւնս Օտրի Հեփպըրնի հետ եւս մէկ շարժանկարի մէջ նկարահանուիլն է», իսկ Կրեկորի Փէքի հետ ընկերութիւնը շարունակուեցաւ Օտրիի ամբողջ կեանքի ընթացքին։ Օտրիի մահէն յետոյ Փէքը հարցազրոյցի ժամանակ ասմունքեց Օտրիի սիրած բանաստեղծութիւնը` «Չվերջացող սէրը»: [[Պատկեր:Audrey Hepburn Tiffany's.jpg|250px|մինի|աջից|Օտրի Հեփպըրն " Նախաճաշ Թիֆընիի մօտ" տեսաերիզին մէջ]] «[[Նախաճաշ Թիֆընիի մօտ (տեսաժապաւէն)|Նախաճաշ Թիֆընիի մօտ]]» շարժանկարին մէջ Հոլի Կոլայթլի դերակատարման արդիւնքով ստեղծուեցաւ 20րդ դարու ԱՄՆ շարժանկարի ամէնապաշտելի կերպարներէն մէկը: Էլիզա Տուլիթըլի դերին համար՝ «Իմ չքնաղ լէյտին» շարժանկարին մէջ անոր մրցակիցն էր Ճուլի Էնտրուզը, որ այդ դերը կը կատարէր Պրոտուէյի մէջ, բայց այդ դերին մէջ Ճուլիի թեկնածութիւնը հանուած էր մինչ Օտրիի փորձելը: Օտրին սկիզբէն հրաժարուած էր այդ դերէն եւ խնդրած Ճէք Վերնըրէն այդ դերը տալ Ճուլի Էնտրուզին, բայց երբ անոր ըսած են, որ Ճուլին այլեւս չի դիտարկուիր այդ դերին համար եւ իր հրաժարուելու պարագային այն կ'առաջարկուի [[Էլիզապէթ Թէյլըր]]ին, ան որոշեց մասնակցիլ: Նոյն թուականին Ճուլի Էնտրուզը նկարահանուեցաւ հանրայայտ «Մերի Փոփինս» շարժանկարին մէջ, որուն համար շահեցաւ այդ տարուան Օսքարը, իսկ Օտրիի դերը «Իմ չքնաղ լէյտի»ին մէջ նոյնիսկ թեկնածուներու ցանկին տեղ չգտաւ, զորս մեծ աղմուկ յառաջացուց մամուլին մէջ։ Սակայն երկու դերասանուհիներն ալ կը պնդէին, որ այս դէպքերը ոչ մէկ կերպ չանդրադարձան իրենց լաւ յարաբերութիւններուն վրայ: «Իմ չքնաղ լէյտի» շարժանկարին մէջ երգերը սկիզբէն ձայնագրուեցան Օտրիի կատարմամբ, սակայն յետագային որոշուեցաւ անոր ձայնը փոխարինել արուեստագէտ երգչուհի Մարնի Նիքսընի կատարումով: Ան սկիզբը զայրացուց Օտրիին, բայց յաջորդ օրը ան համաձայնեցաւ շարունակել նկարահանումները: Օտրիի կատարմամբ քանի մը երգերու ձայնագրութիւնները պահպանուած եւ ներառուած են շարժանկարի DVD հրատարակման մէջ: [[1967 թուական]]էն ետք, տասնհինգ տարուայ յաջող դերասանական փորձ ունենալով, Օտրի հազուադէպ կը նկարահանուէր: Մել Ֆերերէն ամուսնալուծուելէն ետք, ան ամուսնացաւ իտալացի հոգեբան Անտրէա Տօթթիի հետ եւ աշխարհ բերաւ իր երկրորդ որդին, ծանր յղիութենէ յետոյ, որ կը բացառէր նկարահանումները: Տօթթիէն բաժնուելէն ետք, ան փորձեց վերադառնալ սինեմաշխարհ, 1976 թուականին նկարահանուելով [[Շոն Քոննըրի]]ի հետ «[[Ռոպինը եւ Մարիանը]]» շարժանկարին մէջ, որ մեծ յաջողութիւն չունեցաւ: Զարմանալիօրէն ան հրաժարեցաւ թատերապարի պարուհիի խոստմնալից դերէն «Շրջադարձային կէտ» շարժանկարին մէջ: Յետագային Օտրին սինեմաշխարհ վերադառնալու եւս քանի մը անյաջող փորձ կատարեց, որոնցմէ վերջինը 1988 թուականին [[Սթիվըն Սփիլպըրք]]ի «Միշտ» շարժանկարին մէջ հրեշտակի դերակատարումն էր: == Աշխատանքը ԵՈՒՆԻՍԵՖ-ի մէջ == [[Պատկեր:President Ronald Reagan Talking with Audrey Hepburn and Robert Wolders at a Private Dinner for The Prince of Wales in The White House Residence - DPLA - 2593bf932980ec2d489b27635a1e2d0b.jpg|250px|մինի|աջից|Օտրի Հեփպըրն եւ Ռոնալտ Ռեյկըն]] Օտրիի վերջին դերէն ժամանակ մը ետք, ան նշանակուեցաւ ՄԱԿ–ի Մանկական Հիմնադրամի ([[ԵՈՒՆԻՍԵՖ]]) յատուկ դեսպան: Պատերազմի դաժան տարիներէն շնորհակալութեան զգացում տածելով այս կազմակերպութեան նկատմամբ, ան կ'աշխատէր այս հիմնադրամին հետ դեռ 50-ականներէն, բայց 80-ականներու վերջաւորութեան ան իր ողջ ժամանակը նուիրեց այս աշխատանքին, մինչեւ իր կեանքի վերջը: Այդ տարիներուն հիմնադրամի ծրագիրներու շրջանակին մէջ, ան այցելեց տարբեր երկիրներ՝ Ափրիկէի եւ հարաւային Ասիոյ մէջ։ Ան աշխատեցաւ այս երկրներուն մէջ մինչեւ իր կեանքի վերջին ամիսները: 1992 թուականին, [[ԱՄՆ]] նախագահը անոր շնորհեց ԱՄՆ-ի Նախագահական Ազատութեան շքանշանը, եւ յետմահու` ԱՄՆ տեսաերիզ-ակադեմիայի Եան Հերշոլթի անուան մարդասիրական մրցանակը: == Կեանքի աւարտը == [[Պատկեր:Audrey Hepburn Hollywood Star.jpg|250px|մինի|աջից|Օտրի Հեփպըրնի Հոլիուուտեան աստղը]] [[1992 թուական]]ի վերջաւորութեան ստամոքսի ցաւերու հետ կապուած հետազօտութիւններու արդիւնքով յայտնաբերուեցաւ հազուադէպ տեսակի քաղցկեղ, որ սկսած էր կուրաղիքէն: Օտրիին վիրահատեցին Լոս Անճելըսի հիւանդանոցին մէջ, բայց քաղցկեղը շարունակեց տարածուիլ: Հուպըրթ Ճիվենշիի օգնութեամբ զինք տեղափոխեցին Զուիցերիա, ուր ան մահացաւ [[20 Յունուար]] [[1993 թուական|1993-ին]]` 63 տարեկան հասակին, շրջապատուած ընտանիքի անդամներով: Անոր շիրիմը կը գտնուի է Թօլօջենազի գերեզմանատան մէջ։ Իր աւագ որդին` Շոնը, իր յուշերուն մէջ կը մէջբերէ մահէն առաջ Օտրիի վերջին խօսքերը` «Ոչ, բայց ես չեմ կրնար հասկնալ․․․ ինչու է այսքան չարչարանք․․․ երեխաներուն․․․»: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == *{{Cite book|last=Հեփբերն-ֆերրեր (Hepburn-Ferrer)|first=շոն (Sean)|year=2003|title=Օտրի Հեփբերն, Նրբագեղ Ոգի: որդու յուշերը (Audrey Hepburn, An Elegant Spirit: A Son Remembers)|publisher=ատրիայ (Atria)|isbn=0671024787}} {{ref-en}} *{{Cite book|last=վեռլայ(Verlhac)|first=պիեռ-հենրի(Pierre-Henri)|year=2007|title=Օտրի Հեփբերն: պատկերազարդ կենսագրութիւն (Audrey Hepburn: A Life in Pictures)|url=https://archive.org/details/audreyhepburnlif0000unse_t6c4|publisher=Pavilion|isbn=1862057753}}{{ref-en}} <!-- *{{Cite book|title=|isbn=}} --> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.imdb.com/name/nm0000030/ Одри Хепберн на Internet Movie Datebase] * [http://tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=85047 Одри Хепберн на ТCM Movie Datebase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930223124/http://tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=85047 |date=2007-09-30 }} * [http://www.ibdb.com/person.asp?ID=44925 Одри Хепберн на Internet Broadway Datebase] * [http://www.nndb.com/people/933/000026855/ Одри Хепберн на Notable Name Datebase] * [http://www.tv.com/person/110730/summary.html Одри Хепберн на TV.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216010647/http://www.tv.com/person/110730/summary.html |date=2008-02-16 }} * [http://www.audreyhepburn.com/ Официјална страница на Фондацијата за деца '''''Одри Хепберн''''' (Audrey Hepburn Children's Fund)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228170106/http://www.audreyhepburn.com/ |date=2017-12-28 }} * [http://www.usps.com/communications/news/stamps/2003/sr03_030.pdf Американска поштенска марка со Одри Хепберн] * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=475 Гробот на Одри Хепберн] * [http://www.audreyhepburnguide.com/ The Audrey Hepburn Guide - Водич кон сите страници за Одри на мрежата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207081902/http://www.audreyhepburnguide.com/ |date=2009-02-07 }} (листа на страници на обожавателите) * [https://www.youtube.com/watch?v=wk1MnEzvnLk Реклама на Gap на која снимка од Одри Хепберн е поставена на музика од песната на AC/DC "Back in Black"] {{DEFAULTSORT:Հեփպըրն, Օտրի}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:1929 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:4 Մայիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1993 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:20 Յունուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Պրիւքսէլ ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Զուիցերիա մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Անգլիացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:«էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:«Կրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] dxm8zsyajsipmcl72ln2jz9uegm0q6a 0 4133 253870 179649 2026-08-28T23:10:18Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253870 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Depression-loss of loved one.jpg|170px|մինի|աջից]] '''Հոգեկան Առողջութեան Համաշխարհային Օր''' ([[անգլերէն]]՝ World Mental Health Day), 1992 թուականէն սկսեալ ամէն տարի` [[10 Հոկտեմբեր|Հոկտեմբեր 10]]-ին, կը նշուի Հոգեկան առողջութեան միջազգային օրը<ref>{{cite book|last=Jenkins|first=Rachel|author2=Lynne Friedli |author3=Andrew McCulloch |author4=Camilla Parker |title=Developing a National Mental Health Policy|url=https://archive.org/details/developingnation0000unse_k3g2|publisher=Psychology Press|year=2002|page=[https://archive.org/details/developingnation0000unse_k3g2/page/65 65]|isbn=1-84169-295-6}}{{ref-en}}</ref>։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Sadness at the beach.jpg|250px|մինի|ձախից]] [[1992]]-ին Հոգեկան առողջութեան համաշխարհային ֆետերասիոնն ու Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը (ԱՀԿ) Հոկտեմբեր 10-ն հռչակած են հոգեկան [[Առողջութիւն|առողջութեան]] միջազգային օր: Դեռեւս [[1948]] թուականին ԱՀԿ-ի կողմէ սահմանուած է, որ առողջութիւնը «ֆիզիքական, հոգեկան եւ ընկերային ամբողջական լաւակեցութիւնն է եւ ո՛չ միայն [[Հիւանդութիւն|հիւանդութեան]] կամ ֆիզիքական արատի բացակայութիւն»: Տoնին հիմնական նպատակը միշտ եղած է [[Հասարակութիւն|հասարակութան]] [[ուշադրութիւն]]ը հրաւիրել հոգեկան [[Առողջապահութեան Համաշխարհային Օր|առողջութեան]] հիմնախնդիրներուն<ref>{{cite journal|title=World Mental Health Day|journal=Mental Health in Family Medicine|year=2010|volume=7|issue=1|pages=59–60|accessdate=1 October 2011}}{{ref-en}}</ref>, ինչպէս նաեւ նախապահպանութեան ու հոգեկան բուժման հանդէպ բնակչութեան իրազեկուածութեան աստիճանաչափի բարձրացման վրայ։ == Օրուան Թեմաներ == [[Օրացոյց]]ի այս օրը ամէն տարի, համայն մարդկութեան համար, խորհուրդով մը կը ներկայանայ։ Իսկ օրուան խորհուրդն է անգամ մը եւս [[Հասարակութիւն|հասարակութեան]], պետութիւններուն, կառավարութիւններուն, կազմակերպութիւններուն եւ անհատներուն ուշադրութիւնը հրաւիրել հոգեկան առողջութեան խնդիրներու եւ հիմնախնդիրներու վրայ<ref>[http://www.paho.org/hq/index.php?option=com_content&view=article&id=12508&Itemid=42130&lang=en World Mental Health Day 2016: Psychological first aid]{{ref-en}}<</ref>․ ահաւասիկ որոշ տարիներու կարգախօսը․ {{սյուն|4}} * [[1996]] - «Կանայք եւ հոգեկան առողջութիւնը» * [[1997]] - «Երեխաները եւ հոգեկան առողջութիւնը» * [[1998]] - «Հոգեկան առողջութիւն եւ մարդու իրաւունքներ» * [[1999]] - «Հոգեկան առողջութիւն եւ տարեցներ» * [[2000]]-[[2001]] - «Հոգեկան առողջութիւն եւ աշխատանք» * [[2002]] - «Բռնութեան եւ դաժանութեան ազդեցութիւնը երեխաներու եւ դեռահասներու վրայ» * [[2003]] - «Երեխաներու եւ դեռահասներու յուզական եւ վարքային խանգարումները» * [[2004]] - «Ֆիզիքական եւ հոգեկան խանգարումներու փոխյարաբերութիւնը» * [[2005]] - «Ֆիզիքական եւ հոգեկան խանգարումները անձի կեանքի ընթացքին» * [[2006]] - «Հոգեկան առողջութիւն եւ ինքնասպանութիւն» * [[2007]] - «Հոգեկան առողջութիւնը փոփոխութեան ենթարկուող աշխարհին մէջ. մշակոյթի եւ մշակութային տարբերութիւններու դերը» * [[2008]] - «Հոգեկան առողջութիւնը դարձնենք համաշխարհային գերակայութիւն, ընդլայնենք քաղաքացիական պատասխանատուութիւնը եւ աշխոյժ կենսագործունէութիւն լուսաբանող ծառայութիւններու թիւը» * [[2009]] - «Հոգեկան առողջութեան պահպանութիւնը առաջին բուժօգնութեան համակարգէն ներս, բուժման բարելաւում եւ հոգեկան առողջութեան աջակցութիւն» * [[2010]] - «Չկայ առողջութիւն առանց հոգեկան առողջութեան» * [[2011]] - «Ներդրումները հոգեկան առողջութեան ոլորտէն ներս» * [[2012]] - «Ընկճուածութիւն․ ընդհանուր ճգնաժամ» * [[2013]] - «Հոգեկան առողջութիւն եւ հասունութիւն» * [[2014]] - «Կեանքը շիզոֆրենիայով» * [[2015]] - «Հոգեկան առողջութիւնը եւ անձի արժանապատուութիւնը» == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *[http://wfmh.com/ 10 Հոկտեմբեր: Հոգեկան Առողջութեան Համաշխարհային Օր - Հոգեկան Առողջութեան Արժանապատուութիւնը]։{{ref-en}} *[http://wfmh.com/WMHD%2009%20Languages/ARABIC%20WMHD09.pdf Հոգեկան Առողջութեան Համաշխարհային Օր 2009]։{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Համաշխարհային օրեր]] 7nr5h2p44opod8md46czibxdsg79pf8 0 4168 253895 238586 2026-08-28T23:26:33Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253895 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Հռոմէական կայսրութիւն''' (լատիներէն՝ Imperium Romanum, հին յունարէն՝ Βασιλεία Ῥωμαίων), Հին Հռոմի յետ-հանրապետական ժամանակաշրջան, որ կը բնութագրուի միանձնեայ իշխանութեամբ եւ [[Եւրոպա]]յի, [[Ասիա|Ասիոյ]] եւ [[Ափրիկէ]]ի մէջ հսկայական տարածքներ ընդգրկող պետութեան հաստատմամբ<ref>"Roman Empire", Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2008</ref>։ Եզրը կը գործածուի առաջին կայսր՝ Օգոստոսի կառավարումէն սկսեալ մինչեւ 476-ին, Հին Հռոմի պատմութիւնը բնութագրելու համար։ Կայսրութեան նախորդող եւ 500-Ամեայ պատմութիւն ունեցող Հռոմի Հանրապետութիւնը տկարացած էր բազմաթիւ քաղաքացիական պատերազմներու պատճառով (քաղաքացիական պատերազմներուն ընթացքին բազմաթիւ ծերակուտականներ սպաննուած էին եւ Ծերակոյտին մէջ կը գերակշռէին Առաջին կամ Երկրորդ եռապետութեան այս կամ այն մասնակիցներուն աջակիցները)։ Պատմաբանները կը մատնանշեն շարք մը իրադարձութիւններ, որոնք կը բնութագրեն հանրապետութենէն կայսրութիւն անցումը, ներառեալ՝ Յուլիոս Կեսարի հռչակումը իբրեւ ցմահ միապետ (Ք.Ա. 44-ին), [[Աքթիոնի նաւամարտ|Աքթիոնի նաւամարտը]] (Ք.Ա. 2 Սեպտեմբեր 31-ին ), եւ Սենատին (Ծերակոյտին) կողմէ [[Օգոստոս Օքթավիանոս (Կայսր)|Օգոստոս (Ղայիոս) Օքթավիանոսին]] կոչման շնորհումը (Ք.Ա. 4 Յունուար 27-ին) ([[Օգոստոս Օքթավիանոս (Կայսր)|Օքթավիանոս]] շատ խորամանկ քաղաքական գործիչ մըն էր. ան կը յայտարարէ, թէ փրկած է Հռոմը եւ պահպանած՝ հանրապետական շրջանէն կարգ մը տարրեր. խորհրդատուները կը շարունակեն ընտրուիլ, Փլեպէյներու ատեանները կը շարունակեն առաջարկել օրինագիծեր, սակայն իրականութեան մէջ, Օգոստոսն էր, որուն ձեռքին մէջ կը գտնուէր ամբողջ իշխանութիւնը, վերջնական որոշում կայացնելու իրաւունքը եւ բանակը)։ Հռոմի ընդարձակումը կը սկսի հանրապետութեան ժամանակաշրջանին, սակայն իր գագաթնակէտին կը հասնի Տրայանոս կայսեր գահակալման ընթացքին։ Կայսրութիւնը իր ծաւալման շրջանին կը զբաղեցնէ 6,5 միլիոն քառակուսի քիլոմեթր տարածք<ref>Parker, Philip, "The Empire Stops Here". p.2.</ref>։ Տուեալ պետական միաւորման երկարատեւ գոյատեւման շնորհիւ, հռոմէական մշակոյթը, օրէնքներն ու կառավարման համակարգը մեծ ազդեցութիւն կ'ունենան Հռոմէական կայսրութեան տարածքին մէջ ապրող ժողովուրդներուն վրայ։ Գ. դարու վերջաւորութեան, երկիրին սահմաններուն պաշտպանութիւնը աւելի արդիւնաւէտ կազմակերպելու նպատակով, [[Դիոկղետիանոս Կայսր|Դիոկղետիանոս]] հսկայ կայսրութեան տարածքը կը բաժնէ ենթակայսրերու միջեւ՝ այդպիսով վերջ դնելով Գ. դարու ճգնաժամին։ Յաջորդ դարերուն ընթացքին, կայսրութիւնը քանի մը անգամ կը կիսուի արեւմտեան եւ արեւելեան հատուածներու։ [[Թէոտոս Ա.]] Մեծ կայսեր մահէն ետք՝ 395-ին, կայսրութիւնը վերջնականապէս կը բաժնուի <ref>Chester G. Starr, ''A History of the Ancient World, Second Edition.'' Oxford University Press, 1974. pp. 670–678.</ref>։ Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւնը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ 476-ին, երբ վերջին կայսր Հռումուլուս Աւկուսդուլուսը կը ստիպուի գերմանացի վարձկաններու առաջնորդ Օտոագրին ճանչնալ իբրեւ կայսր։ Արեւելեան հատուածը կամ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութիւնը]] կը շարունակէ գոյատեւել,նոյնիսկ պահ մը վերականգնել Հռոմէական կայսրութեան երբեմնի հզօրութիւնը։ Բիւզանդական կայսրութիւնը կը կործանի 1453-ին, երբ մայրաքաղաք [[Կոստանդնուպոլիս]]ը կը գրաւուի Օսմանեան-թուրքերուն կողմէ եւ կը սպաննուի վերջին կայսր [[Կոստանդին ԺԱ]].-ը<ref>Asimov, p. 198.</ref>։ == Կառավարման Համակարգ == === Կայսր === Կայսեր ղեկավարութեան հեղինակային իրաւունքները կը բաժնուին երկու ճիւղերու՝ «ատենակալական իրաւունք կամ հեղինակութիւն» (potestas tribunicia) (անգլ.՝ tribunician) եւ «փոխնահանգի, փոխկուսակալի կամ փոխհիւպատոսային բացարձակ հեղինակութիւն» imperium proconsulare)<ref name="Աբբոտ, 342">Աբբոտ, 342</ref>։ Ատենակալական հեղինակութիւնները (որոնք նման էին հանրապետութեան «փլէպէյներ» ''Plebs, Plebeians,'' ''tribune of the plebs'', ''tribune of the people,'' իրաւազուրկ եւ կամ ստորադաս դասակարգի ատենակալի իրաւունքներուն. «փլէպէյներ» ''Plebs, Plebeians'' լատ.՝ հին հռոմի քաղաքականապէս իրաւազուրկ դասակարգ կամ ամբոխ) կայսեր իրաւունք կամ հեղինակութիւն կու տային ղեկավարելու քաղաքացիական կառավարման համակարգը, ներառեալ ծերակուտական ժողովը (''Senate'')<ref name="Աբբոտ, 342">Աբբոտ, 342</ref>։ Անթիհիւպատոսական իրաւունքները (''imperium proconsulare'') (որոնք նման էին հանրապետական շրջանի ռազմական գործիչներու իրաւունքներուն) իրեն կու տային բանակը կառավարելու հնարաւորութիւն։ Ան ունէր նաեւ պատերազմ յայտարարելու կամ ալ պայմանագիր կնքելու իրաւունք։ Կայսրը իրաւունք ունէր նաեւ կառավարելու ծերակուտական (''Senate'') կազմը, կրօնական հաստատութիւնները եւ, իբրեւ կայսր, ան միշտ կը համարուէր «Փոնթիֆէքս Մաքսիմուս» (ծայրագոյն Քահանայապետ) եւ չորս գլխաւոր քահանայապետներէն մէկը։ Ի հարկ է, իրաւունքներու նման տարբերակը ժամանակի ընթացքին կը կորսնցնէ իր նշանակութիւնը եւ կայսեր իշխանութիւնը կը դառնայ նուազ սահմանադրական եւ առաւել [[Միապետութիւն|միապետական]]։ [[Կայսր|Կայսեր]] իշխանութեան յենարանը բանակն էր։ Զինուորները կը վճարուէին կայսերական գանձարանէն եւ ամէն տարի հաւատարմութեան երդում կու տային կայսեր, որ կը կոչուէր ուխտ «սաքրամենթում» (''Սacramentum, Sacrament'')<ref>{{cite book|title=The Complete Roman Army|url=https://archive.org/details/completeromanarm0000gold|first=Adrian |last=Գոլդսվորտի|chapter =The Life of a Roman Soldier|page=[https://archive.org/details/completeromanarm0000gold/page/80 80]|isbn=0-500-05124-0|year=2003|publisher=Thames & Hudson|location=London}}</ref>: Կայսեր մահէն ետք, սովորաբար խառնաշփոթութիւն կը յառաջանայ։ Ծերակուտական կազմը իրաւունք կամ հեղինակութիւն ունէր հռչակելու նոր կայսր մը, սակայն կայսրերուն մեծ մասը ինք կ'ընտրէր իր ժառանգորդը՝ սովորաբար հարազատներէն ոեւէ մէկը։ Ո՛չ մէկ կայսր կրնար գահին վրայ երկար մնալ առանց Փրեթորական (Pretorian) պահակախումբին եւ լեգէոններու (''legions'' - հետեւակ՝ 400 - 600 ձիաւոր) աջակցութեան։ Կարգ մը կայսրեր, անոնց համակրանքը շահելու նպատակով, զինուորներուն կը վճարէին յաւելեալ նուիրատուութիւններ՝ այսպէս կոչուած «''donative''» պարգեւ։ === Սենատ === Ընդհանրապէս, կայսրն ու (սենատը) ծերակոյտը կառավարութեան հաւասարազօր իշխանութեան մարմիններ էին, սակայն իրական իշխանութիւնը կայսեր ձեռքն էր։ Եւ հակառակ իր սենատոր (ծերակուտական) հանգամանքին ան կը համարուէր պատուաւոր եւ փառահեղ կոչում, սակայն ծերակուտականը ընդամէնը գործիք էր կայսեր ձեռքին մէջ եւ կ'օգտագործուէր վերջինիս կառավարութիւնը օրինականացնելու համար<ref name="Աբբոտ, 385">Աբբոտ, 385</ref>։ Կարգ մը կայսրեր, ծերակուտականի նկատմամբ մեծ յարգանք կը ցուցաբերէին, իսկ ոմանք ալ՝ արհամարհանք։ Ծերակուտական կազմի գումարման ատեն, կայսրը կը նստէր երկու [[հիւպատոս]]ներու միջեւ<ref name="Աբբոտ, 383">Աբբոտ, 383</ref>: Աւելի ցած կոչում ունեցող ծերակուտականներ կը խօսէին բարձր կոչում ունեցողներէն ետք, իսկ կայսրը կրնար խօսիլ երբ փափաքէր<ref name="Աբբոտ, 383" />։ Գ. դարուն Ծերակուտական կազմը վերածուած էր բարձրաշուք, սակայն զուտ ձեւական բնոյթ կրող կառավարման մարմինի։ === Սենատորներն ու Հեծեալները === Ոչ մէկ կայսր կրնար կառավարել առանց սենատորներու եւ հեծեալներու կարգին։ Ամէնէն պատշաճ պաշտօնները կը տրուէին այդ երկու ազնուական դասերուն։ Այդ պաշտօններն էին՝ նահանգի կառավարիչ, լէգէոնի հրամանատար եւ նմանատիպ բարձր պաշտօններ։ Հեծեալներու եւ ծերակուտականներու դասը կը փոխանցուէր ժառանգաբար եւ մեծ մասամբ փակ էր օտարներուն համար։ Հեծեալ կամ սենատոր կրնար դառնալ մեծ յարգանք վայելող եւ փառաւոր անձնաւորութիւնը, սակայն նման դէպքեր հազուադէպ էին։ Երիտասարդ ազնուականին ապագան կախեալ էր իր ընտանիքին կապերէն։ Այնքան որքան ունակութիւնները, գիտելիքը, տաղանդը անհրաժեշտ էին բարձր պաշտօնի համար, նոյնքան ալ անհրաժեշտ էր կայսեր հայեցողութիւնը։ ==== Ծերակուտական Դաս ==== Սենատորը պէտք է ունենար բաւականաչափ ունեցուածք՝ նուազագոյնը 12,000 ոսկեդրամ<ref>Suetonius,''The Twelve Caesars'', Life of Augustus [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Augustus*.html#41 ''paragraph 41'']</ref>, (մօտաւորապէս 100 քկ ոսկի), սահմանում մը, որ դարերու ընթացքին անընդհատ աճի մէջ էր։ ==== Հեծեալներու Դաս ==== Սենատորներու դասին կը յաջորդէր հեծեալներու դասը։ Կարգ մը կարեւոր պաշտօններ, ինչպէս օրինակ [[Եգիպտոս]] նահանգին կառավարումը արգիլուած էր սենատորներուն եւ կը տրուէր միայն հեծեալներուն։ == Բանակ == === Լեգէոններ === Քաղաքացիական պատերազմներէն ետք, յառաջացած էր 60 լեգէոն, որոնց թիւը Օգոստոսին կը կրճատուի եւ կը հասնի 28-ի<ref name="tcra50">''The complete Roman army'' by Adrian Գոլդսվորտի, 2003 chapter ''The Army of the Principate'', p.50; ISBN 0-500-05124-0</ref><ref name="tcra50" />: Կարգ մը լեգէոններ ուղղակի կը ցրուին, ուրիշներ կը ձուլուին (անոր վկայութիւնն է լեգէոններէն մէկուն տրուած «Կեմինա» (Երկուորեակ) կոչումը)<ref name="tcra50" />: Ք.Ա. 9 թուականին գերմանական ցեղերը Թեւթոպուրկեան անտառի ճակատամարտին կը վերացնեն 3 լեգէոն, եւ լեգէոններու թիւը կը հասնի 25-ի: Յաջորդ 300 տարիներու ընթացքին լեգէոններուն թիւը մօտաւորապէս 30 էր<ref>''The complete Roman army'' by Adrian Գոլդսվորտի, 2005 chapter ''The Army of the Principate'', p.183; ISBN 0-500-05124-0</ref>: Օգոստոս կը ստեղծէ նաեւ Պրետորական պահակախումբը. անոնք 9 գունդեր էին, որոնք տեղակայուած էին [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ եւ Հռոմի մէջ խաղաղութիւն պէտք է պահպանէին: Պրետորականներու աշխատավարձը լեգէոններէն աւելի բարձր էր, եւ անոնք աւելի քիչ կը ծառայէին՝ լեգէոններու 25 տարուան փոխարէն 16 տարի<ref>''Rome and her enemies'' published by Osprey, 2005 part 3 ''Early Empire 27BC&nbsp;— AD 235'', chapter 9 ''The Romans'', section ''Remuneration'', p.183; ISBN 978-1-84603-336-0</ref>: === Օգնական Ուժեր (Օքզիլիա) === Թէեւ Օքզիլիան (Լատիներէն: auxilia = աջակիցներ) յայտնի չէր այնքան, որքան լեգէոնները, սակայն անիկա որոշակի դեր կը կատարէր հռոմէական զինուորական համակարգին մէջ: Օքզիլիան հռոմէական քաղաքացիութիւն չունեցող անձերու համախմբում էր: Անիկա թուաքանակով լեգէոնէն աւելի փոքր միաւոր էր, հոն ծառայողները աւելի քիչ կը վճարուէին: 25 տարուան ծառայութենէ ետք, զինուորները կը ստանային հռոմէական քաղաքացիութիւն, որ ժառանգաբար կ'անցնէր իրենց զաւակներուն: Ըստ պատմիչ Քոռնելիուս Թաքիթուսի<ref>[[Կոռնելիոս Տակիտոս]], Տարեգրութիւններ''. IV.5''</ref>, կայսրութեան մէջ որքան Օքզիլիա կար, նոյնքան ալ լեգէոն: Քանի որ յայտնի է, որ այդ օրերուն կար 25 լեգէոն՝ իւրաքանչիւրին մէջ մօտ 5.000 զինուոր, հետեւաբար Օքզիլիայի մէջ պէտք է ընդհանուր առմամբ 125.000 զինուոր եւ մօտաւորապէս 250 Օքզիլիական միաւորում ըլլար<ref>Գոլդսվորտի (2003) 51</ref>: === Նաւատորմ === Հռոմէական նաւատորմը (Լատիներէն: Classis, բառացիօրէն. «նաւատորմ») ո՛չ միայն ռազմամթերք կ'ապահովէր լեգէոններուն եւ կը ծառայէր իբրեւ փոխադրամիջոց իրենց համար, այլ՝ կ'օգնէր կայսրութեան սահմաններ հանդիսացող [[Հռենոս Գետ|Հռենոս]] եւ [[Տանուպ Գետ|Տանուպ]] գետերու պաշտպանութեան: Իրենց պարտականութիւնն էր նաեւ քաղաքացիական նաւերը ծովահէններու յարձակումներէն պաշտպանել: Այսպիսով, անիկա գիշերապահութիւն կ'ընէր ամբողջ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծովու]] ափին, հիւսիսային [[Ատլանտեան Ովկիանոս|Ատլանտեան ովկիանոսի]] որոշ հատուածներու (Հիսպանիոյ, Կալիոյ եւ Բրիտանիոյ ափերուն), կարգ մը ռազմանաւեր ալ կը գտնուէին [[Սեւ Ծով|Սեւ ծով]]ուն մէջ: Հակառակ անոր որ ցամաքային զօրքերը կը համարուէին բանակի աւելի պատուաւոր եւ աւագ ճիւղը<ref>''The complete Roman army'' by Adrian Գոլդսվորտի 2003, chapter ''After Service'', p.114; ISBN 0-500-05124-0</ref>: === Նահանգներ === [[Պատկեր:Templo romano Córdoba.jpg|մինի|ձախից|Քորտովայի հռոմէական հեթանոս տաճարի աւերակները]] Հռոմէական կայսրութեան [[Իտալիա]]յէն դուրս գտնուող վարչական եւ տարածքային միաւորները կը կոչուէին փրովինսիաներ (լատ.՝ provincae), թարգմանաբար՝ նահանգներ: Հանրապետութեան օրերուն՝ նահանգներու կառավարումը<ref name="paragraph 47">Suetonius, ''The Twelve Caesars'', Life of Augusts [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Augustus*.html#47 ''paragraph 47'']</ref> կը շնորհուէր սենատորական դասի ներկայացուցիչներուն: Օգոստոսի բարեփոխումները կը փոխեն այդ կարգը: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Թիմկատ (Քաղաք)]] * [[Հռոմէական Դիցաբանութիւն]] * [[Հռովմէական թուանշաններ|Հռոմէական թուանշաններ]] [[Ստորոգութիւն:Պատմական երկիրներ]] hbrra5th12w1u8k2aoyyojctpcv3ey8 0 4170 253935 253051 2026-08-28T23:51:46Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253935 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Յուշարձան |հայերէն անուանում = Հռոմի Ֆորում |բնօրինակ անուանում = Forum Romanum |Պատկեր = Forum Romanum (16640231981).jpg |նկարագիր = |դիրք = Հռոմ |latd = | latm = | lats = | latNS = |longd = | longm = | longs = | longEW = |coordinates_display = |coordinates_footnotes = |Կը Գտնուի = [[Հռոմ]], [[Իտալիա]] |Կառուցուած է = [[Ք.ա. 8-րդ դար]] |Շինութեան ձեւ = համալիր |Կառուցած է = |Շինարար = |Ներկայ վիճակ = աւերակ }} '''Հռոմի ֆորում''' ({{lang-la|Forum Romanum}}, {{lang-it|Foro Romano}}), ուղղանկիւն հրապարակ [[Հռոմ]]ի կեդրոնը՝ շրջապատուած որոշ նշանաւոր հնադարեան կառավարական շինութիւններու աւերակներով։ Հին քաղաքի բնակիչները այս վայրը սկիզբը կը յիշատակէին որպէս առեւտուրի հրապարակ՝ ''{{lang|la|Forum Magnum}}'' կամ պարզապէս ''{{lang|la|Forum}}'': Անիկա դարեր շարունակ եղած է [[Հռոմ]]ի հասարակական կեանքի՝ Հռոմի յաղթական երթերու եւ ընտրութիւններու, հանրային ելոյթներու, Հռոմի քրէական դատավարութիւններու, [[Կլատիաթորներ|կլատիաթոր]]ական մրցոյթներու եւ առեւտրային յարաբերութիւններու կեդրոնը։ Այստեղ արձաններն ու յուշարձանները կ'անմահացնէին քաղաքի անուանի մարդիկը։ [[Հին Հռոմ]]ի մէջ անիկա կը համարուէր ամենայայտնի հանդիպման վայրը, ինչպէս նաեւ աշխարհի ողջ պատմութեան ընթացքին<ref>Grant, Michael (1970), ''The Roman Forum'', London: Weidenfeld & Nicolson; Photos by Werner Forman, էջ 11.</ref>: Գտնվելով [[Փալատինում (բլուր)|Փալատինում]] եւ [[Կապիթոլիում (բլուր)|Կապիթոլիում]] բլուրներու միջեւ՝ ֆորումը այսօր աւերակ է՝ լի ճարտարապետական բեկորներով եւ անընդմէջ կատարուող հնագիտական պեղումներով, որոնք կը գրաւեն տարեկան աւելի քան 4.5 միլիոն այցելուներու<ref>{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2013/03/11/italia/cronache/la-top-ten-dei-monumenti-piu-visti-primo-il-colosseo-seconda-pompei-SQCygHLbPhGPWnqteamQRJ/pagina.html |title=La Stampa - La top ten dei monumenti più visti Primo il Colosseo, seconda Pompei |publisher=Lastampa.it |date= |accessdate=2014-08-25}}</ref>: Հին քաղաքի ամենահին եւ ամենանշանաւոր կառոյցները կը գտնուէին ֆորումի մօտակայքը։ [[Հռոմի Թագաւորութիւն|Հռոմի թագաւորութեան]] առաջին սրբատեղիներն ու տաճարները կը գտնուէին հարաւարեւելեան հատուածին մէջ։ Ատոնք կը ներառէին հնադարեան նախկին թագաւորական նստավայրը՝ [[Ռեկիա]]ն (ք.ա. 8-րդ դար), եւ [[Վեստայի տաճար]]ը (ք.ա. 7-րդ դար), ինչպէս նաեւ իր շուրջը գտնուող [[Վեստալուհիներու տուն]]ը, որոնք բոլորը վերակառուցուած են [[Հռոմէական կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] հզօրացումէն ետք։ Հիւսիս-արեւմուտքը կը գտնուին այլ հինաւուրց սրբատեղիներ, ինչպիսիք են [[Ումպիլիկուս Ուրպիս]]ը ({{lang-la|Umbilicus Urbis}})` Հռոմի պորտը, եւ [[Վուլկանալ]]ը ({{lang-la|Vulcanal}})՝ [[Վուլկան]] աստուծոյ սրբատեղին, որ կառուցուած է [[Հռոմի հանրապետութիւն|Հռոմի հանրապետութեան]] նախկին [[կոմիցիում]]ի մէջ (հաւաքատեղի, {{lang-la|Comitium}})։ Այստեղ է ձեւաւորուած [[Հռոմի սենատ]]ը, ինչպէս նաեւ հանրապետական կառավարութիւնը։ Այս տարածքին աստիճանաբար յայտնուած են [[սենատ]]ը, կառավարական գրասենեակներ, տրիբունալներ, տաճարներ, յուշարձաններ եւ արձաններ։ Ժամանակի ընթացքին հնադարեան կոմիցիումը փոխարինուեցաւ յարակից աւելի մեծ ֆորումով եւ դատական գործընթացները տեղափոխուեցան նորակառոյց [[Էմիլիայի պազիլիք]] ([[179]])։ 130 տարի ետք [[Յուլիոս Կեսար]]ը կառուցեց [[Յուլիայի պազիլիք]]ը, ինչպէս նաեւ [[Քուրիա Յուլիա]]ն, որոնք կ'ընդգրկէին դատական մարմիններն ու սենատը։ Այս նոր ֆորումը այն ժամանակ կը ծառայէր որպէս վերակենդանացած քաղաքի հրապարակ, ուր աւելի մեծ թիւով հռոմէացիներ կարող էին հաւաքուիլ ինչպէս առեւտրային եւ քաղաքական, այնպէս ալ դատական եւ կրօնական գործերով։ Ի վերջոյ, տնտեսական եւ դատական գործերու մեծ մասը ֆորումէն տեղափոխուեցաւ հիւսիսը գտնուող աւելի ընդարձակ եւ աւելի շքեղ շինութիւններ՝ [[Տրայանոսի հրապարակ|Տրայանոսի ֆորում]] եւ [[Ուլպիայի պազիլիք]]: [[Կոնստանդինոս Ա.]]-ի կառավարման օրերուն կառուցուեցաւ ֆորումի վերջին հսկայական շինութիւնը՝ [[Մաքսենտիոսի պազիլիք]]ը ([[321]])։ Ատորմով ֆորումը կրկին դարձաւ քաղաքական կեդրոն մինչեւ [[Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւն|Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան]] անկումը՝ գրեթէ 2 դար ետք։ ==Նկարագրութիւն== Ի տարբերութիւն Հռոմի աւելի ուշ շրջանի կայսերական հրապարակներու, որոնք կառուցուած են հին յունական քաղաքային հրապարակներու ձեւով, Հռոմի ֆորումը զարգացած է աստիճանաբար եւ մաս առ մաս՝ երկար դարերու ընթացքին<ref>{{cite book|last=|Watkin, David|title=The Roman Forum|url=https://books.google.am/books?id=MGoOoAcg43gC|accessdate=6 մարտի 2010|year=2009|publisher=Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts.|isbn=978-0-674-03341-2|ref=Watkin69}}, էջ 22.</ref>: Չնայած անոր, որ [[Սուլլա]]ն, [[Յուլիոս Կեսար]]ը, [[Օգոստոս Օկտաւիանոս|Օգոստոս]]ն ու այլք փորձած են կարգուկանոն հաստատել այդտեղ, անոնց ատիկա որոշ չափով յաջողած է։ Արդէն կայսերական շրջանին մեծ հասարական կառոյցները, որոնք կուտակուած էին կեդրոնական հրապարակին վրայ, նուազեցուց էին բացօթեայ տարածքը 50 մեթրով՝ հասցնելով 150 մեթրի, իսկ որոշ տուեալներով՝ 75 մեթրով՝ հասցնելով 200 մեթրի։ Ֆորումի երկարութիւնը կը ձգուէր հիւսիս-արեւմուտքէն հարաւ-արեւելք եւ կը տարածուէր [[Կապիտթլիում]] բլուրէն մինչեւ [[Վելիում]] բլուր։ Ֆորումի կայսերական շրջանի պազիլիքները՝ Էմիլիայի պազիլիքը հիւսիսը ըպ Յուլիայի պազիլիքը հարաւը, կ'եզրագծէին անոր երկարութիւնը ու կ'ապահովէին վերջնական տեսքը։ Զուտ ֆորումը կ'ընդգրկէր հրապարակը, զայն շրջապատող շինութիւններն ու երբեմն նաեւ յաւելեալ տարածք ({{lang-la|Forum Adjectum}}), որ կը ձգուի մինչեւ [[Տիտոսի յաղթակամար]]<ref>Grant, ''Op. cit.'', էջ 43.</ref>: Սկիզբը ֆորումի տարածքին ճահճային լիճ էր, ուր կճ լեցուէին մօտակայ բլուրներէն հոսող ջուրերը։<ref name="Stories">{{cite book | title=Stories in Stone from the Roman Forum | author=Lovell, Isabel | year=1904 | էջեր=8–9}}</ref> Անիկա ցամաքեցուած է [[Մեծ կոյուղի]]ի ({{lang-la|Cloaca Maxima}}) միջոցով [[Տարքուինիոս Աւագ]]ի կողմէ։ [[Տիպեր]] գետի վարարումներէն յառաջացած նստուածքի եւ մօտակայ բլուրներու քայքայման արդիւնքի ֆորումի գետինը դարերու ընթացքին անընդհատ բարձրացած է։ Սալայատակներու մնացորդներու պեղումները ցոյց կու տան, որ մօտակայ բլուրներու քայքայման արդիւնքով յառաջացած նստուածքը արդէն կը բարձրացնար մակարդակը հանրապետութեան վաղ շրջանին<ref>{{Cite web|url=http://www.worldsiteguides.com/europe/italy/rome/roman-forum/|title=Roman Forum|website=worldsiteguides.com|accessdate=2016-06-30|archive-date=2016-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623204746/http://www.worldsiteguides.com/europe/italy/rome/roman-forum/|dead-url=yes}}</ref>: Քանի որ կառոյցներու շրջակայ տարածքը կը բարձրանար, բնակիչները պարզապէս ճանապարհները կը սալարկէին մնացորդներու վրայ, քանի որ ատոնք չափազանց շատ էին հեռացնելու համար։ Ֆորումի վերջին տրաւերտինէ սալայատակը, որ դեռ տեսանելի է, կառուցուած է թերեւս Օգոստոս կայսեր օրերուն։ 19-րդ դարի պեղումները բացայայտած են մէկը միւսի վրայ կառուցուած շերտեր։ Պեղումներու ամենախոր շերտը ծովի մակարդակէն բարձր էր ընդամէնը 3.60 մեթր։ Հնագիտական գտածոները ցոյց կու տան, որ այդ մակարդակի վրայ եղած է մարդկային գործունէութիւն՝ յայտնաբերելով կարբոնացուած փայտ։<ref>{{Cite web|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/3136821.pdf?_=1467130955012|title=Accept Terms and Conditions on JSTOR|website=www.jstor.org|accessdate=2016-06-30}}</ref> Ե՛ւ հանրապետութեան, ե՛ւ կայսերական շրջանին ֆորումի ամենակարեւոր գործառոյթը կը կայանար անոր մէջ, որ անիկա կը ծառայէր որպէս ռազմական շքերթներու (Հռոմի տրիումֆներու), տօնակատարութուններու կիզակետային վայր։ Յաղթած հրամատատարները քաղաք կը մտնէին արեւմտեան [[Յաղթանակի դարպաս]]ով ({{lang-la|Porta Triumphalis}}) եւ յաղթական պտոյտ կը կատարէին Փալատինում բլուրի շուրջ, այնուհետեւ Վելիում բլուրէն [[Վիա Սաքրա]]յով կը հասնէին ֆորում։<ref name="GrantOp">Grant, ''Op. cit.'', էջ 16.</ref> Այստեղէն անոնք կը բարձրանային [[Յուպիտեր (դիցաբանութիւն)|Յուպիտեր]] Օպտիմուս Մաքսիմուսի տաճար՝ Կապիթոլիումի գագաթին։ Այնուհետեւ կը վերադառնային ֆորում՝ հանրութեան համար ճոխ խնճոյքներ կազմակերպելու համար։<ref>{{Cite web|url=http://www.unrv.com/culture/roman-triumph.php|title=Roman Triumph|website=www.unrv.com|accessdate=2016-06-30}}</ref> [[Պատկեր:Roman forum cropped.jpg|900px|մինի|կենտրոն|Հռոմի ֆորում]] ==Պատմութիւն== ===Հռոմի Թագաւորութիւն=== [[File:Rome in 753 BC.png|thumb|250px|Հռոմի քարտէսը [[ք.ա. 753]]-ին (ֆորումը ընդգծուած է).]] Ֆորումի սկզբնական ցածադիր, խոտով ծածկուած ջրատարածքները ցամաքեցուած են ք.ա. 7-րդ դարուն Մեծ կոյուղիի կառուցմամբ, քանի որ աւելի մեծ թիւով մարդիկ սկսան բնակիլ 2 բլուրներուն միջեւ: Ըստ աւանդոյթի՝ ֆորումի ստեղծումը պայմանաւորուած է Փալատինի մէջ բլուրի վրայ իշխող [[Հռոմուլոս]]ի՝ Հռոմի առաջին թագաւորի, եւ իր մրցակիցի՝ Կապիթոլիի բլուրի տիրակալ [[Տիտուս Տատիոս]]ի հաշտութեամբ։ Պայքարէն ետք հաշտութիւնը ձեռք բերուած է [[սապինուհիներ]]ու աղօթքներու շնորհիւ: Գտնուելով 2 բլուրներուն միջեւ՝ անիկա 2 կողմերու հանդիպման վայրը կը հանդիսանար։ Այդտեղ՝ Վուլկանալի մօտ, ըստ պատմութեան, 2 կողմերը վար դրած են իրենց զէնքերը եւ հաշտութիւն կնքած են։<ref>{{cite book |title = The Roman Forum and the Palatine According to the Latest Discoveries |last= Marucchi |first=Horace |publisher=Lefebvre |place=Paris |year = 1906 |էջեր=1–2}}</ref> Ֆորումը կը գտնուէր սապինուհիներու ամրոցի պարիսպներէն դուրս, իսկ մուտքը [[Սաթուրն (դիցաբանութիւն)|Սաթուրն]]ի դարպասէն էր։ Այդ պարիսպները հիմնականօրէն փլուզուած են երկու բլուրներու միացումէն։<ref>{{cite book |title = The Architectural History of the City of Rome | last=Parker| first=John Henry | publisher = Parker and Company| place = Oxford | year = 1881| page = [https://books.google.am/books?id=D_UAvPBgcDUC&pg=PA122&lpg=PA122 122]}}</ref> Սկիզբը ֆորումը կը հանդիսանար կոմիցիումին յարակից բացօթեայ շուկայ, բայց հետագային քաղաքական ելոյթները, քաղաքացիական դատավարութիւնները եւ այլ հասարակական միջոցառումներ սկսան աւելի շատ տարածուիլ ֆորումին մէջ, ուստի աճող բնակչութեան կարիքները հոգալու համար տարբեր հրապարակներ ստեղծուեցան ամբողջ քաղաքին մէջ։ Վարկածներէն մէկուն համաձայն՝ Հռոմի երկրորդ թագաւորը՝ [[Նումա Փոմպիլիոս]]ն (իշխած է ք.ա. 715–673 թուականներուն) հիմք դրած է Վեստայի պաշտամունքին՝ կառուցելով Վեստալուհիներու տունը եւ Վեստայի տաճարը, ինչպէս նաեւ [[Ռեկիա]]ն՝ քաղաքի առաջին թագաւորական պալատը։ Աւելի ուշ [[Տուլլոս Հոստիլիոս]]ը (իշխած է ք.ա. 673–642 թուականներուն) կոմիցիումը տեղափոխեց հին [[Էտրուսկեան տաճար]], ուր կը հաւաքուէր սենատը։ Ան նաեւ վերակառուցեց տաճարը՝ անուանելով [[Կուրիա Հոստիլիոս]], որ աւելի մօտ էր հին էտրուսկեան տնակին, ուր սկզբնական շրջանին կը հաւաքուէր սենատը։ ===Հռոմի Հանրապետութիւն=== [[File:Platner-forum-republic-96 recontructed color.jpg|thumb|245px|left|Հռոմի ֆորումի քարտէսը: Հանրապետական Հռոմի կառոյցները նշուած են կարմիրով, կայսերական Հռոմինը՝ սեւով:]] Հանրապետութեան շրջանին կոմիցիումը թերեւս կը շարունակէր կեդրոնական տեղ զբաղեցնել քաղաքի դատական եւ քաղաքական կեանքին մէջ։<ref>{{cite book |title = Representations: Images of the World in Ciceronian Oratory |url = https://archive.org/details/representationsi0000vasa | last=Vasaly| first=Ann| publisher = University of California Press | place = Berkeley | year = 1996| էջ= [https://books.google.am/books?id=nXJ5d0lvTFMC&pg=PA61 61]| isbn=0-520-07755-5}}</ref> Ինչեւէ, աւելի մեծ հաւաքատեղի ստեղծելու համար սենատը սկսաւ ընդարձակել կոմիցիումի եւ Վեստայի տաճարի միջեւ ինկած բացօթեայ տարածքը՝ գնելով եւ քանդելով մօտակայ առանձնատները։ Որոշ [[հիւպատոս]]ներու կառուցապատման նախագիծերը կ'իրականացուէին կոմիցիումի եւ մօտակայ կեդրոնական հրապարակի վրայ, որ կը վերածուէր ֆորումի։<ref>{{cite book |title = Handbook for Rome and the Campagna | last=Young | first=Norwood, ed.| publisher = John Murray |place = London | year = 1908| page = [https://books.google.am/books?id=SGwPAAAAYAAJ&pg=RA1–PA95 95]}}</ref> Ֆորումի առաջին տաճարները, որոնց կառուցման տարեթիւրը յայտնի են, յառաջացած են ք.ա. 5-րդ դարուն։ Ատոնք են՝ [[Սաթուրնի տաճար]]ը ([[Ք.ա. 497]]) եւ [[Կաստոր եւ Պոլուքս|Կաստորի եւ Պոլուքսի]] տաճարը ([[ք.ա. 484]])։<ref>Richmond, Ian Archibald, et al. (1996), Entry, "Forum Romanum", In: Hornblower, Simon and Antony Spawforth (eds.), ''The Oxford Classical Dictionary'' (3rd ed.), Oxford University Press, էջ 607.</ref> [[Քոնքորտի տաճար]]ը կառուցուած է յաջորդ դարուն զինուորական եւ քաղաքական գործիչ [[Մարքոս Ֆուրիոս Կամիլլոս]]ի կողմէ։ Տրիբուն [[Կայոս Լիցինիոս]]ն առաջինն էր, որ ընդհարուեցաւ էլիտայի հետ ֆորումի պատճառով։ Այդ քայլը կրկնուեցաւ 2 դար ետք [[Կայոս Գրակիոս]]ի կողմէ։<ref>{{cite book |title = Religions of Rome: A History| last=Beard, Mary | author2 = North, John A.; Price, Simon | publisher = Cambridge University Press | place = Cambridge | year = 1998| page = [https://books.google.am/books?id=2rtaTFYuM3QC&pg=PA109 109 (note 139)]| isbn= 0-521-30401-6 }}</ref> Ասով սկիզբ դրուեցաւ օրէնքի մը ({{lang-la|locus popularis}}), ըստ որուն երիտասարդ ազնուականները իրաւունք կը ստանային Ռոստրայէն խօսելու ժողովուրդին հետ։ Գրակիոսին հետեւաբար մեղադրեցին Հին Հռոմի իրենց նախնիներու աւանդոյթները խախտելու համար({{lang-la|mos maiorum}})։ Ք.ա. 318-ին, երբ [[Կայոս Մենիոս]]ը թերեւս [[սենսոր]] էր, ան ֆորումի շրջակայ շինութիւններուն աւելցուց պատշգամներ (մենիանա՝ {{lang-la|maeniana}}), որպէսզի հանդիսատեսը աւելի լաւ տեսնէ այնտեղ կառուցուած ժամանակաւոր փայտէ արենաներուն մէջ տեղի ունեցող խաղերը։ Հռոմի ֆորումին մէջ տեղադրուեցան նաեւ տրիբուններու համար նախատեսուած նստարաններ։ Սկիզբը անոնք կը գտնուէին սենատի կողքին, այնուհետեւ՝ Հռոմի հանրապետութեան ուշ շրջանին, ատոնք տեղադրուեցան [[Պորցիայի պազիլիք]]ի առջեւ: Առաջին պազիլիքները կառուցուած են ֆորումին մէջ [[ք.ա. 184]]-ին [[Կատոն Աւագ]]ի (Մարքոս Պորկիոս Կատոն) կողմէն։ [[Ֆուլուիայի պազիլիք]]ը կառուցուած է ֆորումի հրապարակի հիւսիսային հատուածին մէջ [[ք.ա. 179]]-ին (անիկա վերակառուցուած եւ վերանուանուած է մի քանի անգամ՝ [[Ֆուլուիայի եւ Էմիլիայի պազիլիք]], [[Փաուլիի պազիլիք]], Էմիլիայի պազիլիք)։ 9 տարի ետք [[Սեմպրոնիոս]]ի պազիլիքը կառուցուեցաւ հարաւային մասին մէջ։<ref name="books.google">{{cite book |title = Italy: Handbook for Travellers | last=Karl Baedeker|publisher = Karl Baedeker | place = Leipzig |year = 1903| page = [https://books.google.am/books?id=uAlBAAAAYAAJ&pg=PA251 251]}}</ref> [[Պատկեր:Forum Comitium.jpg|մինի|Կոմիցիում]] Շատ սովորութիւններ՝ կարեւոր հաւաքներ, ազնուականներու յուղարկաւորութիւններ ու խաղեր, աստիճանաբար կոմիցիումէն տեղափոխուեցան ֆորում։ Յատկապէս նշանակալի էր այսպէս կոչուած ազգային ժողովի ({{lang-la|comitia tributa}}) տեղափոխումը, որ ք.ա. 145-ին կը հանդիսանար քաղաքական կարեւոր գործօն։ [[Ք.ա. 133]]-ին կարեւոր ու աննախադէպ քաղաքական իրադարձութիւններ տեղի ունեցան ֆորումին մէջ, երբ խումբ մեջ սենատորներ այնտեղ սպաննեցին տրիբուն Տիպերիոս Գրակիոսին։<ref>{{Cite web|url=http://www.ancient.eu/article/95/|title=The Brothers Gracchi: The Tribunates of Tiberius and Gaius Gracchus|accessdate=2016-06-30}}</ref> Ք.ա. 80-ական թուականներուն Սուլլայի բռնապետութեան օրերուն հսկայական աշխատանք տարուած է ֆորումին մէջ, հրապարակի մակարդակը բարձրացած է գրեթէ մէկ մեթրով եւ դրուած են մարմարէ սալաքարեր։<ref>Peter Connolly|Connolly, Peter and Hazel Dodge (1998), ''The Ancient City: Life in Classical Athens & Rome'', Oxford University Press, pp 109.</ref> [[Ք.ա. 78]]-ին Կապիթոլին բլուրի վրայ՝ ֆորումի եզրին, այդ տարուան հիւպատոսներուն՝ [[Մարքոս Լեպիտոս Էմիլիոս]]ի եւ [[Քուինտոս Կատուլոս]]ի հրամանով կը կառուցուի վիթխարի [[Տապուլարիում]]ը: [[Ք.ա. 63]]-ին [[Ցիցերոն]]ը իր յայտնի ելոյթի միջոցով ֆորումի Քոնքորտի տաճարին մէջ, կը դատապարտէ դաւադիր [[Կատիլինա]]յի համակիրներուն։ Դատավճիռէն ետք անոնց կը տանին [[Թուլիանում]] ({{lang-la|Tullianum}})՝ մօտակայ բանտ, ուր անոնք պէտք է կրէին իրենց մահապատիժը։<ref>Watkin, ''Op. cit.'', էջ 79.</ref> Ժամանակի ընթացքին կոմիցիումին փոխարինեց Կուրիան։ Հին հեղինակներուն մօտ այլեւս չէին հանդիպեր կոմիցիումն ու ֆորումը կապող գրուածքներ։ [[200]]-ին՝ [[Սեպտիմիոս Սեւերոս]]ի իշխանութեան օրերուն, ֆորումի մէջ տեղի ունեցան երկու թատերական դէպքեր, որոնցմէ ամենայայտնին [[Մարկոս Անթոնիոս]]ի մահախօսականն էր կիսակառոյց ամպիոնէն՝ Ռոստրայէն, Յուլիոս Կեսարի յուղարկաւորման ժամանակ եւ միւսը Կեսարի մարմինի հանրային հրկիզումն էր Ռոստրայի մօտակայքը, ուր անոր զարմիկ [[Օկտաւիանոս Օգոստոս|Օկտաւիանոս]]ը Կեսարի մահէն ետք կառուցեց Կեսարի տաճարը։<ref>Grant, ''Op. cit.'', էջեր 111-112.</ref> Գրեթէ 2 տարի ետք Մարկոս Անթոնիոսը Ռոստրայի վատ համբաւին աւելցուց եւս մէկը՝ հանրութեան ցուցադրելով իր թշնամի Ցիցերոնի կտրուած գլուխն ու աջ ձեռքը։<ref>http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/cicero.html</ref> ===Հռոմէական Կայսրութիւն=== Յուլիոս Կեսարի մահէն եւ ատոր յաջորդող քաղաքացիական պատերազմներէն ետք Օգոստոսը աւարտեց իր մօրեղբօր սկսած գործը՝ ֆորումին տալով իր վերջնական տեսքը։ Ատիկա կը ներառէր հրապարակի հարաւ-արեւելեան վերջնամասը, ուր ան [[ք.ա. 29]]-ին կառուցեց Կեսարի տաճարը եւ [[Օգոստոսի Յաղթակամար]]ը: Ֆորումին մէջ իրականացած է նաեւ կայսրերէն մէկուն սպաննութիւնը։ 69-ին [[Կալբա]]ն դուրս եկած էր իր պալատվն՝ ապստամբներուն հանդիպելու, բայց այնքան թոյլ էր, որ ստիպուած էին զայն տանիլ պատգարակով։ Ֆորումին անոր անմիջապէս դիմաւորեցին իր հակառակորդ [[Օթոն]]ի զինուորները եւ սպաննեցին անոր։ Կայսրութեան սկզբնական շրջանին տնտեսական եւ դատական գործունէութիւնը ֆորումէն տեղափոխուեցաւ հիւսիս։ Տրայանոսի ֆորումի կառուցումէն ետք ([[110]]) այդ գործերը կը կատարուէին [[Ուլպիայի պազիլիք]]ին մէջ։ Սեպտիմիոս Սեւերոսի յաղթակամարի սպիտակ մարմարը աւելցուած է ֆորումի հիւսիս-արեւմտեան վերջնամասին մէջ՝ Կապիթոլիում բլուրի ստորոտին՝ նախկին կոմիցիումի մօտ։ Անիկա կառուցուած է [[203]]-ին՝ ի պատիւ Սեպտիմիոս Սեւերոս կայսեր եւ իր 2 որդիներու՝ [[Հռոմ-պարթեւական պատերազմ (54-64)|հռոմ-պարթեւական պատերազմներ]]ուն տարած յաղթանակի եւ այժմ ֆորումի ամենատեսանելի յուշարձանն է։ [[Դիոկղետիանոս]] կայսրը (իշխած է 284-305 թուականներուն) Հռոմի քաղաքային ենթակառուցուածքներու մեծագոյն կառուցողներէն վերջինն էր եւ ան ֆորումը նոյնպէս կ'ընդգրկէր իր նախագիծերուն մէջ։ Մինչեւ իր իշխանութեան գալը ֆորումին մէջ հիմնականօրէն կը հանդիպէին պատուոյ յուշարձաններ։ Ան վերակառուցեց եւ վերակազմաւորեց զայն՝ վերանորոգելով Սաթուրնի եւ Վեստայի տաճարները եւ Կուրիան։<ref>Connolly, ''Op. cit.'', pp 250-251.</ref> Վերջինս վառած էր, իսկ Դիոկղետիանոսի տարբերակը մինչեւ այսօր կարելի է տեսնել։ [[Կոնստանդինոս Ա.]]-ի իշխանութեան օրերուն՝ [[312]]-ին, աւարտեցաւ [[Մաքսենտիոսի պազիլիք]]ի շինարարութիւնը։ Անիկա կը պահպանէր ֆորումի քաղաքական նշանակութիւնը մինչեւ Արեւմտեան հռոմէական կայսրութեան անկումը 2 դար ետք։ ===Միջին Դարեր=== [[File:Rome- Ruins of the Forum, Looking towards the Capitol.jpg|thumb|right|''Հռոմ, ֆորումի աւերակները (1742)]] 6-րդ դարուն ֆորումի որոշ հին շինութիւններ սկսան վերափոխուիլ քրիստոնէական եկեղեցիներու։ 1 Օգոստոս [[608]]-ին կանգնեցեցաւ [[Ֆոկասի սիւն]]ը՝ հռոմէական յաղթասիւնը, որ կը նուիրուէր հռոմէացի կայսր [[Ֆոկաս]]ին: Անիկա վերջին յուշարձանն էր ֆորումին մէջ։ Արդէն 8-րդ դարուն ֆորումի ամբողջ տարածքը շրջապատուած էր քրիստոնէական եկեղեցիներով, որոնք կը զբաղեցնէին լքուած եւ աւերուած տաճարներու տարածքը։<ref>Marucchi, ''Op. cit.'', pg [https://books.google.am/books?id=5GETAAAAYAAJ&pg=PA9 9].</ref> 8-րդ դարու անանուն ճանապարհորդներէն մէկը արձանագրած է, որ այդ ժամանակ ֆորումը արդէն կը մասնատուէր։ Չնայած միջին դարերուն թերեւս ֆորումի մասին յիշատակումներ կային՝ անոր յուշարձանները հիմնականօրէն անտեսանելի էին եւ այդ տեղանքը աւելի յայտնի էր որպէս Campo Vaccino կամ արօտավայր, որ կը գտնուէր Կապիթոլիում բլուրի եւ [[Կոլիզէում]]ի միջեւ: 8-րդ դարէն ետք ֆորումի կառոյցները ապամոնտաժուեցան, վերադասաւորուեցան եւ սկսան օգտագործուիլ ֆէօտալական աշտարակներ եւ ամրոցներ կառուցելու համար։ 13-րդ դարուն այս վերակառուցուած շինութիւնները քանդուեցան եւ ֆորումի տարածքը դարձաւ աղբանոց։ Ապամոնտաժուած միջնադարեան շինութիւններն ու անտիկ կառոյցները նպաստեցին գետնի մակարդակի բարձրացմանը։<ref>{{cite book |title = Roman and Medieval Art | last=Goodyear| first=W. H. | publisher = Macmillan | place = New York | year = 1899| page = [https://books.google.am/books?id=Y4UVAAAAYAAJ&pg=PA109 109]}}</ref> ===Պեղումներ Եւ Պահպանութիւն=== [[File:Platner-forum-romanum-96-ssh.jpg|thumb|200px|left|Ֆորումի մանրամասն հնագիտական յատակագիծը]] 15-րդ դարավերջի նկարիչները կը նկարէին ֆորումի աւերակները, հնութիւններ հաւաքողները 16-րդ դարուն արձանագրութիւններն կը պատճենէին, իսկ մանրազնին պեղումները սկսած են 18-րդ դարուն։ [[1803]]-ին [[Քառլօ Ֆէա]]ն եւեւայլ հնաբաններ սկսան պեղումներ իրականացնել [[Սեպտիմիոս Սեւերոսի յաղթակամար]]ը աղբէն մաքրելու նպատակով, սակայն ամբողջական պեղումներ իրականացուեցան միայն 20-րդ դարի վերջին։ Մի քանի դարերու գտածոները կը ցուցադրուին միասին, քանի որ հռոմէացիները սովորաբար կը կառուցէին նախկին աւերակներու վրայ։ [[Պատկեր:063ViaForiImperiali.jpg|մինի|Via Fori Imperiali]] Ներկայիս հնագիտական պեղումները կը շարունակուին՝ իրականացնելով պարբերական վերականգնումներ։ Ըլլալով քաղաքի կարեւորագոյն զբօսաշրջային կեդրոններէն մէկը՝ կարելի է ոտքով շրջագայիլ ֆորումի հին փողոցներով, որոնք վերականգնած են՝ ստանալով կայսերական շրջանի տեսքը։ [[Ֆորումի թանգարան]]ը կը գտնուի ժամանակակից ճանապարհի ({{lang-la|Via dei Fori Imperiali}}) վերջը` Կոլիզէումի մօտ։ Այս փոքր թանգարանին մէջ կարելի է հանդիպիլ քանդակներու եւ ճարտարապետական նմուշներու ուշագրաւ հաւաքածուներու։ Կը ներկայացուի նաեւ ֆորումը իր նախկին տեսքով եւ կը ցուցադրուին կարճ տեսահոլովակներ տարբեր լեզուներով։ Թանգարան կարելի է մուտք գործել ֆորումէն եւ անիկա կը բացուի 08.30-ին ու կը փակուի մայրամուտէն մէկ ժամ առաջ։ Մուտքը կ'արժէ 12 եւրօ։ ==Ֆորումը Նկարներուն Մէջ== Հռոմի ֆորումը տեսութեան արուեստագէտներու համար դարեր շարունակ ոգեշնչման աղբիւր եղած է։ Յատկապէս նշանաւոր է [[Ճամբատիստա Պիրանեզի]]ն, որ 1748-76 թուականներուն ստեղծած է 135 փորագրանկարներ, ուր մեծ տեղ կը զբաղեցնէր ֆորումը։ Այժմ, սակայն, Պիրանեզիի պատկերած տեսարաններէն ոչ բոլորը հնարաւոր է տեսնել։ Ֆորումի ակնառու նկարիչներէն են [[Մարտէն վան Հեմսկերկ]]ը, [[Պիռօ Լիգորիօ]]ն, [[Կանալետօ]]ն, [[Քլոտ Լոռեն]]ը, [[Ճովաննի Փաօլօ Պանինի]]ն, [[Հուպերտ Ռոպերթ]]ը եւ այլք։ ==Այլ Ֆորումներ Հռոմի Մէջ== [[Պատկեր:S5003381.JPG|մինի|ձախից|Տրայանոսի ֆորումը]] Քաղաքի տարբեր մասերուն մէջ նոյնպէս կային ֆորումներ, որոնց մնացորդները դեռ կարելի է տեսնել այսօր։ Ատոնցմէ ամենակարեւորները կը գտնուին Հռոմի ֆորումի մօտակայքը եւ միասին համալիր մը կը կազմեն։ Ատոնք են՝ [[Կեսարի Ֆորում]]ը ({{lang-la|Forum Iulium}}), [[Օգոստոսի Ֆորում]]ը {{lang-la|Forum Augustum}}, [[Ներուայի Ֆորում]]ը ({{lang-la|Forum Transitorium կամ Forum Nerva}}) եւ [[Տրայանոսի Ֆորում]]ը ({{lang-la|Forum Traiani}})։ [[Մուսոլինի Պենիթօ|Մուսոլինի]]ի ժամանակաշրջանի ճարտարապետները հեռացուցած են միջնադարեան եւ բարոկ շրջանի շերտերը եւ կառուցած են ''[[Via dei Fori Imperiali]]'' փողոցը։ Այլ ֆորումներէն են՝ * ''Forum Boarium''՝ խոշոր եղջարաւոր անասուններու առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի Փալատինում բլուրի եւ Տիպեր գետի միջեւ, * ''Forum Holitorium''՝ խոտաբոյսերու եւ բանջարեղէնի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի Կապիթոլիում բլուրի եւ [[Սերվիոսի պարիսպ]]ի միջեւ, * ''Forum Piscarium''՝ ձուկի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի Կապիթոլիում բլուրի եւ Տիպերի միջեւ՝ ներկայիս Հռոմէական գետտոյի տարածքին, * ''Forum Suarium''՝ խոզի միսի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի [[Մարսեան դաշտ]]ի հիւսիսային հատուածին մէջ, * ''Forum Vinarium''՝ գինիի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի [[Աւենտինում]] բլուրի եւ Տիպերի միջեւ: Գոյութիւն ունեցած են նաեւ որոշ շուկաներ, սակայն ատոնց մասին սակաւաթիւ եւ ոչ ճշգրիտ տեղեկութիւններու պատճառով ատոնք հնարաւոր չէ գտնել այսօր։<ref>{{cite book|title=A New Topographical Dictionary of Ancient Rome| author= Richardson, L., Jr.| url=https://books.google.am/?id=K_qjo30tjHAC&pg=PA164&lpg=PA164&dq=Forum+cuppedinis#v=onepage&q=Forum%20cuppedinis&f=false| publisher=JHU Press|date= 1992 | isbn= 9780801843006}}</ref> == Ֆորումը Անցեալին Եւ Ներկայիս == {{Ֆոտոշարք|Tabularium 3D.jpg|Tabularium 02.JPG|տեքստ=Տաբուլարիում|color=#D3F8D4|align=left|լ=150}}{{Ֆոտոշարք|Temple of Concord.jpg|Temple-concorde-vestiges.jpg||color=#D3F8D4|align=right||լ=150|տեքստ=Էմիլիայի պազիլիք}}{{Ֆոտոշարք|Basilica Emilia - facade in the Augustean Era 02 (150620052).png|Basilica Aemilia 1 (15051742878).jpg|տեքստ=Քոնքորտի տաճար|color=#D3F8D4|լ=160|align=center}}{{-}}{{Ֆոտոշարք|Restitution temple saturne axonometrie 3.png|SaturntempelRückseite.jpg|տեքստ=Սաթուրնի տաճար|color=#D3F8D4|լ=153|align=left|}}{{Ֆոտոշարք|Temple of Caesar 3D.jpg|Frontansicht Divus Iulius2.jpg||color=#D3F8D4|լ=145|տեքստ=Կեսարի տաճար|align=right}}{{Ֆոտոշարք|Basilica Julia.jpg||RomaForoRomanoBasilicaGiuli.jpg|տեքստ=Յուլիայի պազիլիք|color=#D3F8D4|լ=160|align=center}}{{-}} {{Ֆոտոշարք|Joseph Maie Suares Arc de Septime Sévère Typus Barberinis, 1676..jpg|Arch of Septimius Severus Forum Romanum Rome.jpg|color=#D3F8D4|align=right||լ1=100|լ2=125|տեքստ=Սեպտիմիոս Սեւերոսի յաղթակամար}} {{Ֆոտոշարք|Temple of Vesta 3D.jpg|4584 - Roma - Fori - Tempio di Vesta - Foto Giovanni Dall'Orto - 17-Mar-2008.jpg|տեքստ=Վեստայի տաճար|color=#D3F8D4|լ1=125|լ2=100|align=left|}}{{Ֆոտոշարք|Roman forum sketch up model.png|10947 - Rome - Roman Forum (3504227805).jpg|տեքստ=Հռոմի ֆորում|color=#D3F8D4|լ1=250|լ2=182|align=center}} {{-}} ==Ծանօթագրութիւններ== {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == *[http://www.italyrome.info/foro_romano_3d_eng.php Հռոմի ֆորումի եռաչափ վերականգնում], [http://www.italyrome.info/circomassimo/circo-massimo-3d-eng.php Մեծ կրկէսը],եւ [http://www.italyrome.info/isolatiberina/isola-tiberina-3d-eng.php Տիբեր կղզի] - [http://www.italyrome.info www.italyrome.info] *[http://dlib.etc.ucla.edu/projects/Forum Digital Roman Forum], Հռոմի ֆորումի եռաչափ վերականգնում *[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/Forum_Romanum/_Texts/Huelsen*/home.html Christian Hülsen: The Roman Forum] *[http://sights.seindal.dk/sight/4_Forum_Romanum.html ''Forum Romanum'' (ֆոտո արխիւ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802074245/http://sights.seindal.dk/sight/4_Forum_Romanum.html |date=2011-08-02 }} *[http://www.euratlas.net/Roma/rome3-3.htm Ֆորումի քարէսզը 100-ին] [[Ստորոգութիւն:Հռոմի յուշարձաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմի հրապարակներ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմի տեսարժան վայրեր]] 5e81ribt9rimb53xu3qmt1i4vzxz6ig 0 4310 253766 238001 2026-08-28T21:48:09Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253766 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Լիզա տել Ճիոքոնտօ | բնագիր ԱԱՀ = Lisa del Giocondo | պատկեր = Leonardo_da_Vinci_043-mod.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[15 Յունիս]] [[1479]] | ծննդավայր = [[Ֆլորանս]], {{դրօշ|Իտալիա}}[[Իտալիա]] | վախճանած է = [[15 Յուլիս]] [[1542]] | մահուան վայրը = [[Ֆլորանս]], {{դրօշ|Իտալիա}}[[Իտալիա]] | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | ամուսին = Ֆրանչեսքօ տել Ճիոքոնտօ | ծնողներ = Անթոնմարիա տի Նոլտօ Ժերարտինի, Լուքրեցիա տել Քաշիա | երեխաներ = Փիեռօ, Քամիլա, Անտրէա, Ճիոքոնտօ եւ Մարիեթթա | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} '''Մոնա Լիզա տել Ճիոքոնտօ''' (''Lisa del Giocondo''), ծննդեան անունը՝ '''Ժերարտինի''', ([[15 Յունիս]] [[1479]], [[Ֆլորանս]] (''Florence'') - [[15 Յուլիս]] [[1542]], Ֆլորանս), ծանօթ է նաեւ իբրեւ '''Լիզա Ժերարտինի''', '''Լիզա տի Անթոնիօ Մարիա''' (կամ '''Անթոնմարիա''') '''Ժերարտինի''' եւ '''Մոնա Լիզա''' անուններով: [[Իտալիա|Իտալիոյ]] [[Ֆլորանս]] եւ [[Թոսքանա]] (''Tuscany'') քաղաքներու յայտնի [[Կերարտինի ընտանիք|Ժերարտինի ընտանիք]]ի անդամ է: Կ'ենթադրուի, որ ան [[Լէօնարտօ տա Վինչի]]ի` [[Իտալական Վերածնունդ|իտալական վերածնունդի]] դարաշրջանի ստեղծած յայտնի գլուխ գործոցին հերոսուհին է: Լիզայի կենսագրութենէն քիչ բան յայտնի է: Ծնած է Ֆլորանսի մէջ, պատանի հասակին ամուսնացած է հագուստի եւ մետաքսի վաճառականի մը հետ, որ հետագային տեղական պաշտօնեայ դարձած է: Լիզա ունեցած է հինգ երեխայ: Ապրած է յարմարաւէտ, միջին խաւի դասին բնորոշ կեանք մը: Ամուսնինէն, որ տարիքով իրմէ մեծ էր, երկար ապրած է: Լիզայի մահէն դարեր ետք, «[[Մոնա Լիզա]]» կտաւը դարձած է կերպարուեստի մարզի մէջ աշխարհի յայտնի գլուխ գործոցներէն մէկը<ref>{{cite news|author=Riding, Alan|title=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa'|url=http://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/06lisa.html|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|date=April 6, 2005|accessdate=2007-10-07}}</ref>: Կտաւը մեծ հետաքրքրութիւն յառաջացուցած է հետազօտողներու եւ արուեստի սիրահարներու մօտ, եւ այս աշխատանքը դարձած է համաշխարհային ճանաչում ունեցող արուեստի գործ մը: 2005-ին վերջապէս յստակացած է Լիզա տել Ճիոքոնտոյի եւ Մոնա Լիզայի համապատասխանութիւնը<ref name=subject />: == Վաղ Կեանք եւ Ընտանիք == Լիզա [[Ֆլորէնս|Ֆլորանս]]ի հին եւ ազնուական ընտանիքէ մը սերած էր, որ ժամանակի ընթացքին կորսնցուցած էր իր ազդեցութիւնը<ref>Pallanti 2006, p.&nbsp;58</ref>: Անոնք ունեւոր էին, բայց հարուստ չէին, քաղաքին մէջ կ'ապրէին ագարակային եկամուտով, ունէին [[Եւրոպա]]յի ամենամեծ եւ տնտեսապէս արդիւնաւէտ ագարակներէն մէկը<ref>Pallanti 2006, pp. 17, 23, 24</ref>: Հայրը՝ Անտոն Մարիա տի Նոլտօ Ժերարտինի (''Antonmaria di Noldo Gherardini)'', կորսնցուցած էր իր երկու կիները. Լիզա տի Ճիովաննի Ֆիլիփփօ տէ Քարտուչչիի ''(Lisa di Giovanni Filippo de' Carducci)'' հետ ամուսնացած էր [[1465]]-ին, Քաթերինա տի Մարիոթթօ Ռուչելայի ''(Caterina di Mariotto Rucellai)'' հետ՝ [[1473]]-ին: Երկուքն ալ մահացած էին ծննդաբերութեան ժամանակ<ref name=Pallanti-37>Pallanti 2006, p. 37</ref>: Լիզային մայրը՝ Լուքրեզիա տել Քաշիա (''Lucrezia del Caccia)'', Փիեռա Սփինելիի (''Piera Spinelli)'' դուստրն էր, որու հետ Ժերարտինի (''Gherardini'') ամուսնացած էր [[1476]]-ին<ref name=Pallanti-37 />: Ժամանակ մը Ժերարտինի [[Թոսքանա]]յի Շիանթի (''Chianti)'' շրջանին մէջ ունեցած կամ վարձած է վեց ագարակ, ուր ցորեն սերմանած է, արտադրած գինի եւ ձիթապտուղի ձէթ, ինչպէս նաեւ ընտանի անասուններ պահած<ref name="Pallanti">Pallanti 2006, pp. 41–44</ref>: Լիզա ծնած է [[15 Յունիս]] [[1479]]-ին Ֆլորանսի մէջ<ref name="Pallanti-37" />, հակառակ անոր, որ երկար տարիներ կարծուած է, թէ ան ծնած է ընտանիքին գիւղական սեփականութիւններէն մէկուն մէջ՝ Կրեւէն ''(Greve)'' դուրս գտնուող վիլլա Վինիամաճոյի մէջ ''(Villa Vignamaggio)'' <ref>{{cite news|publisher=Villa Vignamaggio|title=History of Vignamaggio|url=http://www.vignamaggio.it/english/history.html|accessdate=2008-04-05|archiveurl = https://web.archive.org/web/20060512180457/http://www.vignamaggio.it/english/history.html |archivedate = May 12, 2006|deadurl=yes}}</ref>: Լիզա անուանուած է հօրենական մեծ մօր ի պատիւ<ref>Pallanti 2006, p. 40</ref>: Եղած է ընտանիքին եօթը երեխաներուն անդրանիկը, ունեցած է երեք քոյր, որոնցմէ մէկը կը կոչուէր Ճինվերա ''(Ginevra)'' եւ երեք եղբայր՝ Ճիովանկուալպերթօ ''(Giovangualberto),'' Ֆրանչեսքօ (''Francesco'') եւ Նոլտօ (''Noldo'') <ref>Pallanti 2006, p. 44</ref>: Ընտանիքը ապրած է Ֆլորանսի մէջ, սկիզբը Սանթա Թրինիթա (''Santa Trinita'') եկեղեցւոյ մօտակայքը, այնուհետեւ տարածք մը վարձած են Ֆլորանսի Սանթօ Սփիրիթօ (''Santo Spirito'') եկեղեցւոյ մօտակայքը. հաւանական է, որ ի վիճակի չեն եղած վերանորոգելու նախկին վնասուած տունը: Լիզային ընտանիքը տեղափոխուած է ներկայի Փեփի փողոցը (''Via dei Pepi''), որ այդ օրերուն մօտ էր Սանթա Քրոշի (''Santa Croce'') եւ եղած է Լէօնարտօ տա Վինչիի ''(Leonardo da Vinci)'' հօր՝ Սըր Փիեռօ տա Վինչիի (''Ser Piero da Vinci'') դրացին<ref name=Pallanti-45-46>Pallanti 2006, pp. 45–46</ref>: Ընտանիքը քաղաքին հարաւային հատուածին մէջ՝ Փոճիօ (''Poggio'') գիւղին մէջ, ունեցած է 32 քառակուսի մեթր տարածքով փոքրիկ տուն մը<ref name=Z4>Zöllner 1993, p.&nbsp;4</ref>: Նոլտօ՝ Լիզային մեծ հայրը, Շիանթիի (''Chianti)'' ագարակը կտակած է [[Սանթա Մարիա Նուովա|Սանթա Մարիա Նովա]] (''Santa Maria Nuova'') հիւանդանոցին: Ժերարտինի վարձած է հիւանդանոցին ագարակներէն եւ վերահսկած անոնց ցորենի բերքը, որու շնորհիւ ընտանիքը կրցած է ամրան արձակուրդները անցընել ''Ca' di Pesa'' կոչուող տան մէջ<ref name="Pallanti" />: == Ամուսնութիւն, Հետագայ Կեանք == [[5 Մարտ]] [[1495]]-ին 15 տարեկան Լիզա ամուսնացած է կտորի ու մետաքսի համեստ ու յաջողակ վաճառական Ֆրանչեսքօ տի Պարդոլոմէօ տի Զանոպի տել Ճոքիոնտոյի ''(Francesco di Bartolomeo di Zanobi del Giocondo)'' հետ, դառնալով անոր երրորդ կինը: Լիզային օժիտը կազմած է 170 իտալական ֆլորին ''(florins)'' եւ գիւղի իր հօրենական տան մօտ գտնուող Սան Սիլվեստրօ (''San Silvestro'') ագարակը. ասիկա կը փաստէ, որ Ժերարտինի ընտանիքը այդ օրերուն հարուստ չէր, ինչ որ տեղի կու տայ մտածելու, թէ ինք եւ ամուսինը զիրար սիրած են <ref name=Z5>Zöllner 1993, p.&nbsp;5</ref>: Սեփականութիւնը կը գտնուէր Քասթելինայի (''Castellina'') եւ Սան Տոնաթոյի (''San Donato in Poggio'') միջեւ, այն երկու ագարակներուն մօտ, որոնք հետագային պատկանած են Մայքըլանճելոյի ''(Michelangelo)'' <ref name=Pallanti-45-46 />: Ամուսինները ապրած են միջին դասի բնորոշ կեանք մը: Լիզային ամուսնութեամբ անոր ընկերային դիրքը բարձրացած է, քանի որ ամուսինին ընտանիքը աւելի հարուստ էր, քան իրը<ref name=Z5 />, Ֆրանչեսքօ հռչակ շահած էր այն առումով, որ Ժերարտինին «հին անուն» էր<ref name=Kemp />: Անոնք Ֆրանչեսքոյի ընտանիքին հետ համատեղ ապրած են մինչեւ [[5 Մարտ]] 1503, մինչեւ որ Ֆրանչեսքօ ի վիճակի կ'ըլլայ տուն մը գնելու Վիյա տելա Սթուֆայի (''Via della Stufa'') իր հօրենական տան քով: Կ'ենթադրուի, որ [[Լէօնարտօ տա Վինչի|Լէօնարտօ]] Լիզային դիմանկարը սկսած է նկարել նոյն տարին<ref>{{cite web|title=Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo|url=http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/detail_notice.jsp?CONTENT%3C%3Ecnt_id=10134198673226503&CURRENT_LLV_NOTICE%3C%3Ecnt_id=10134198673226503&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;FOLDER%3C%3Efolder_id=9852723696500816&bmUID=1155229237450&bmLocale=en|publisher=Musée du Louvre|accessdate=2007-10-04|archive-date=2007-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211112851/http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/detail_notice.jsp?CONTENT%3C%3Ecnt_id=10134198673226503&CURRENT_LLV_NOTICE%3C%3Ecnt_id=10134198673226503&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;FOLDER%3C%3Efolder_id=9852723696500816&bmUID=1155229237450&bmLocale=en|dead-url=yes}}</ref><ref name=Z9>Zöllner 1993, p.&nbsp;9</ref>: [[Պատկեր:Del Giocondo-Gherardini-Firenze-map.jpg|thumb|alt=Map of Florence with colored dots near the Ponte Vechhio|Կեդրոնական Ֆլորանս: Ֆրանչեսքօ եւ Լիզա ապրած են Վիլլա տելա Ստուֆայի մէջ (կարմիր), 1 քմ հիւսիս [[Առնօ գետ]]էն: Լիզայի ծնողները ապրած են գետին աւելի մօտ. նախ՝ հիւսիսը, ապա՝ հարաւը (մանուշակագոյն)]] Լիզա եւ Ֆրանչեսքօ ունեցած են հինգ երեխայ՝ Փիեռօ (''Piero''), Քամիլա (''Camilla''), Անտրէա (''Andrea''), Ճիոքոնտօ (''Giocondo'') եւ Մարիեթթա (''Marietta''), որոնցմէ չորսը ծնած են [[1496]]-[[1507]] երկարող ժամանակաշրջանին<ref name=Johnston>{{cite news|author=Johnston, Bruce|title= Riddle of Mona Lisa is finally solved: she was the mother of five|work=Telegraph.co.uk|publisher=Telegraph Media Group|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2004/08/01/wmona01.xml&sSheet=/news/2004/08/01/ixworld.html|date=January 1, 2004|accessdate=2007-10-06}}</ref>: [[1499]]-ին Լիզա կորսնցուցած է աղջիկ երեխայ մը<ref name=Z4 />: Լիզա դաստիարակած է նաեւ Պարդոլոմէօն ''(Bartolomeo)''՝ ամուսինին եւ անոր առաջին կնոջ՝ Քամիլա տի Մարիոթթօ Ռուչելայի ''(Camilla di Mariotto Rucellai)'' որդին, որ մէկ տարեկանին կորսնցուցած էր մայրը: Լիզային խորթ մայրը՝ Քաթերինա տի Մարիոթթօ Ռուչելայը (''Caterina di Mariotto Rucellai''), եւ Ֆրանչեսքոյի առաջին կինը եղած են քոյրեր եւ սերած են յայտնի Ռուչելայ ընտանիքէն: Քամիլա ու Մարիեթթա միանձնուհիներ դարձած են: Քամիլա, ստանալով քոյր Պէաթրիչէ (''Suor Beatrice'') անունը, մտած է Սեն Տոմենիքօ տի Քաֆաճիօ ''(San Domenico di Cafaggio)'' մենաստանը, ուր անոր վստահուած է քոյր Անտոնմարիայի ''(Antonmaria)'', քոյր Ալպիերայի (''Suor Albiera''), քոյր Լիզայի (''Lisa''), քոյր Քամիլայի (''Suor Camilla'') եւ քոյր Ալեսանտրայի (Suor Alessandra) խնամքը<ref name=Pallanti-61-62>Pallanti 2006, pp.&nbsp;61-62</ref>: Պէաթրիչէ մահացած է 18 տարեկանին<ref name=Pallanti-61-62 />, թաղուած է Սանթա Մարիա Նովելլայի եկեղեցւոյ ''(Santa Maria Novella)'' մէջ<ref name=M154>Müntz 1898, p.&nbsp;154</ref>: Լիզա լաւ յարաբերութիւններ ունեցած է Ս. Օրսոլօ մենաստանին (''Sant'Orsola'') հետ եւ [[1521]]-ին կրցած է Մարիեթթան տեղաւորել այդ մենաստանին մէջ, որ ստանալով քոյր Լուտովիքա (''Suor Ludovica'') անունը՝ դարձած է մենաստանին յարգուած անդամներէն մէկը եւ ստանձնած՝ որոշ պարտականութիւններ<ref>Pallanti 2006, p.&nbsp;63</ref>: Ֆրանչեսքօ Ֆլորանսի մէջ դարձած է պաշտօնեայ: [[1499]]-ին ընտրուած է ''Dodici Buonomini''-ի կազմի անդամ, [[1512]]-ին, Ֆլորանսի Սինիորիայի (''Signoria cittadina''), ուր [[1524]]-ին դարձած է «փրիորի» ''(Priori )'': Քաղաքական կամ առեւտրական գործերով ան կապեր ունեցած է Մետիչի ընտանիքին հետ: [[1512]]-ին, երբ Ֆլորանսի կառավարութիւնը վախցած է Մետիչիներու աքսորէն վերադարձին համար, Ֆրանչեսքօ բանտարկուած է եւ տուգանք վճարած՝ 100 ֆլորինով ''(florin)'': Մետիչիներու վերադառնալուն պէս՝ [[Սեպտեմբեր]]<nowiki/>ին ան ազատ արձակուած է<ref name=M154 /><ref name=Masters>{{cite book|author=Masters, Roger D.|title=Fortune is a River: Leonardo da Vinci and Niccolò Machiavelli's Magnificant Dream of Changing the Course of Florentine History (online notes for Chapter 6)|publisher=Free Press via Dartmouth College (dartmouth.edu)|date=June 15, 1998|url=http://www.dartmouth.edu/~rmasters/fourtune/notes/06.html|isbn=0-684-84452-4|access-date=January 10, 2017|archive-date=February 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203114942/http://www.dartmouth.edu/~rmasters/fourtune/notes/06.html|dead-url=yes}}</ref>: 1537-ի [[Յունիս]]<nowiki/>ին իր կտակին մէջ Ֆրանչեսքօ Լիզային վերադարձուցած է օժիտը, անոր տուած է հագուստ, ոսկեղէն եւ ապահոված անոր ապրուստը: Կնոջ խնամքը վստահած է իրենց դստեր՝ Լուտովիքայի, իսկ անոր անկարողութեան պարագային, որդիին՝ Պարդոլոմէոյին՝ գրելով. {{քաղվածք|Նկատի առնելով Մոնա Լիզային սէրն ու ջերմութիւնը, փաստ, որ ան միշտ գործած է ազնիւ հոգիով եւ եղած հաւատարիմ կին, կ'ուզեմ, որ ան ունենայ ամէն ինչ, որուն կարիքը ունի<ref>Pallanti 2006, p.&nbsp;105</ref>:|}} == Մահ == Լիզա տէլ Ճիոքոնտօ կեանքին վերջին տարիները ապրած է Ֆլորանսի Ս. Օրսոլա մենաստանին մէջ, ուր մահացած է [[Յուլիս]] [[1542]]-ին՝ 63 տարեկանին<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/11888685/Who-was-Mona-Lisa-Burial-breakthrough-may-solve-the-identity-mystery-behind-Da-Vinci-masterpiece.html|title=Who was Mona Lisa? Burial breakthrough may solve identity mystery behind Da Vinci masterpiece|work=The Daily Telegraph|author=Squires, Nick|date=24 September 2015}}</ref>: == Մոնա Լիզա == [[Պատկեր:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Մոնա Լիզա կտաւը ամբողջական ([[անգլերէն]]՝ Mona Lisa, [[իտալերէն]]՝ «La Gioconda», [[ֆրանսերէն]]՝ «La Joconde»), [[Լէօնարտօ տա Վինչի]], [[Լուվր]]]] Բարեկեցիկ այլ ֆլորանսցիներու նման Ֆրանչեսքոյի ընտանիքին անդամները նոյնպէս արուեստի սիրահարներ էին: Անոր որդին՝ Պարդոլոմէօ խնդրած է Անթոնիօ տի Մացցիերիէն ''(Antonio di Donnino Mazzieri)'' որմնանկար մը ստեղծել Ֆլորանսի Սանտիսիմա Անունցիատա պազիլիքայի (''Basilica della Santissima Annunziata di Firenze'') ընտանեկան գերեզմանոցին մէջ։ Նկարիչ [[Անտրէա տէլ Սարտօ|Անտրէա տել Սարտօ]] (''Andrea del Sarto'') Մատոննայի պատկերով կտաւ մը ստեղծած է ընտանիքի այլ անդամի մը համար<ref name=M154 />: Ֆրանչեսքօ Լէօնարտոյի պատուիրած է ստեղծել կնոջ դիմանկարը, Տոմենիքօ Փուլիկոյի (''Domenico Puligo'') պատուիրած է ստեղծել Ս. [[Ֆրանցիսք Ասսիզեցի|Ֆրանսիս Ասսիսեցի]]ի (''Saint Francis of Assisi'') կտաւը: Կ'ենթադրուի, որ Լիզայի դիմանկարին պատուէրով Ֆրանչեսքօ տօնած է Անտրէայի ''(Andrea)'' ծնունդը եւ ընտանեկան տան ձեռքբերումը<ref name=Z9 />: «Մոնա Լիզա» կը համապատասխանէ [[15-րդ դար|Ժե.]] եւ վաղ [[16-րդ դար|Ժզ. դար]]ու առաքինի կնոջ պատկերող դիմանկարի պահանջներուն: Լիզա պատկերուած է իբրեւ հաւատարիմ կին՝ աջ ձեռքը յենած ձախ ձեռքին: Լէօնարտօ Լիզան ներկայացուցած է իբրեւ նորաձեւ ու յաջողակ, թերեւս աւելի ապահով, քան իրականութեան մէջ։ Անոր մուգ զգեստները եւ սեւ քողը սպանական նորաձեւութեան ազդեցութեան տարրեր ունին եւ բնաւ չեն արտացոլացներ անոր սուգը առաջին դստեր կորուստին համար, ինչպէս որոշ գիտնականներ ենթադրած են: Դիմանկարը մեծ է. անոր չափերը կը համապատասխանեն այդ շրջանի արուեստի հարուստ մեկենասներու ձեռք բերած գործերուն: Այս շռայլութիւնը կը բացատրուի Ֆրանչեսքոյի եւ Լիզայի ընկերային ձգտումով<ref name=Z12>Zöllner 1993, p.&nbsp;12</ref>: [[Պատկեր:Mona Lisa stolen-1911.jpg|thumb|left|alt=The space on the wall in the Louvre left by the thief|«Մոնա Լիզա» կտաւի կողոպուտը Լուվրէն 1911-ին, 1960-1970-ականներու շրջագայութիւն, որ կը նպաստէ կտաւին հռչակին<ref>Sassoon 2001, p.&nbsp;14–16</ref>]] Լէօնարտօ [[1503]]-ի գարնան եկամուտ չունէր, որ կրնար մասամբ բացատրել յատուկ դիմանկար ստեղծելու անոր հետաքրքրութիւնը<ref name=Masters /><ref name=Z7>Zöllner 1993, p.&nbsp;7</ref>: Սակայն այդ տարուան ընթացքին աւելի ուշ ան, ամենայն հաւանականութեամբ, ստիպուած եղած էր յետաձգելու «Մոնա Լիզայի»ն աշխատանքը, երբ անոր վճարած են սկսելու «Անկիարիի ճակատամարտը» (''The Battle of Anghiari)'', որ արժէքաւոր գործ էր, եւ ըստ պայմանագիրին ան կտաւը պէտք էր աւարտէր [[Փետրուար]] [[1505]]-ին<ref name=M136>Müntz 1898, p.&nbsp;136</ref>: 1506-ին Լէօնարտօ դիմանկարը համարած է անաւարտ<ref name=Clark />: Ան աշխատանքին համար չէր վճարուեր եւ այդ պատճառով զայն գնորդին չէր փոխանցեր<ref name=Z6>Zöllner 1993, p.&nbsp;6</ref>: Նկարիչին կտաւները անոր հետ կը ճամբորդէին ամբողջ կեանքին ընթացքին, եւ հաւանական է, որ Լէօնարտօ «Մոնա Լիզան» աւարտած է տարիներ ետք [[Ֆրանսա]]յի մէջ<ref name=Kemp />, ըստ ենթադրութեան, [[1516]]-ին<ref>{{cite web|author=|title=Mona Lisa 1503-16|url=http://www.universalleonardo.org/work.php?id=197|date=|publisher=University of the Arts, London|accessdate=2007-10-24|archive-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829092523/http://www.universalleonardo.org/work.php?id=197|dead-url=yes}}</ref>: Կտաւին վերնագիրը կը թուագրուի [[1550]]-ին: Ֆրանչեսքոյի ընտանիքին բարեկամ [[Ճորճօ Վազարի]],<ref name=Z4 /> գրած է. {{քաղվածք|Լէօնարտօ կը ստիպուի նկարել Ֆրանչեսքօ տել Ճիոքոնտոյի կինը՝ «Մոնա Լիզայի»ն դիմանկարը<ref name=Clark>{{cite journal|author=Clark, Kenneth, quoting a translation of Vasari|title=Mona Lisa|journal=The Burlington Magazine|publisher=The Burlington Magazine Publications via JSTOR|volume=115|issue=840|date=March 1973|pages=144–151|issn=0007-6287|jstor=877242}}</ref> ({{Lang-it|Prese Lionardo a fare per Francesco del Giocondo il ritratto di mona Lisa sua moglie.}})<ref>{{cite book|author=Vasari, Giorgio|others=Gaetano Milanesi|title=Le vite de' più eccellenti pittori, scultori ed architettori|volume=IV|url=https://books.google.am/?id=EroFAAAAQAAJ&pg=PA39|location=Firenze|publisher=G.C. Sansoni|origyear=1550, rev. ed. 1568|year=1879|accessdate=2007-10-05|page=39}}</ref>:|}} Նկարին [[իտալերէն]] անուանումը` ''«La Gioconda»'', անոր ամուսնական անունին իգական ձեւն է: Անունին [[ֆրանսերէն]] տարբերակն է ''«La Joconde»''-ը: Հակառակ անոր, որ անունը կը ծագէր Լիզային ամուսնական անունէն, անոնց աւելցուցած էին յաւելեալ նշանակութիւն մը, որ անունը կը ծագի «զուարթ» (անգլերէն՝ «jocund») կամ «երջանիկ» բառէն<ref name="Kemp">{{cite book|author=Kemp, Martin|title=Leonardo Da Vinci: The Marvellous Works of Nature And Man|url=https://books.google.am/?id=1-t_dJh-_mUC&pg=PA261|pages=261–262|publisher=Oxford University Press via Google Books limited preview|isbn=0-19-280725-0|year=2006|accessdate=2007-10-05}}</ref>: Ըստ շահարկումներու, Լիզային անունը կը վերագրուի չորս տարբեր կտաւներու, իսկ ինքնութիւնը՝ առնուազն 10 տարբեր անձերու<ref>{{cite journal|author=Stites, Raymond S.|title=Mona Lisa--Monna Bella|journal=Parnassus|volume=8|issue=1|pages=7–10+22–23|publisher=College Art Association via JSTOR|date=January 1936|doi=10.2307/771197|jstor=771197}} and {{cite book|title=The Two "Mona Lisas"|publisher=The Century: A Popular Quarterly by Making of America Project via Google Books scan from University of Michigan copy|year=1914|url=https://books.google.am/?id=ux0MAAAAMAAJ&pg=PA525&vq=mona+lisa#PPA528,M1|accessdate=2007-10-09|page=525<!--|title=Project, Making of America-->|author=Littlefield, Walter}} and {{cite book|author=Wilson, Colin|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|publisher=Carroll & Graf via Google Books limited preview|url=https://books.google.am/?id=Mf7ujOGDzZ8C&pg=PA364|year=2000|pages=364–366|isbn=0-7867-0793-3}}</ref><ref>{{cite news|author=Debelle, Penelope|title=Behind that secret smile|url=http://www.theage.com.au/articles/2004/06/24/1088046208817.html|work=The Age|publisher=The Age Company|date=2004-06-25|accessdate=2007-10-06}} and {{cite news|author=Johnston, Bruce|title= Riddle of Mona Lisa is finally solved: she was the mother of five|work=Telegraph.co.uk|publisher=Telegraph Media Group|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2004/08/01/wmona01.xml&sSheet=/news/2004/08/01/ixworld.html|date=2004-01-08|accessdate=2007-10-06}}, and {{cite news|author=Nicholl, Charles (review of Mona Lisa: The History of the World's Most Famous Painting by Donald Sassoon)|title=The myth of the Mona Lisa|work=Guardian Unlimited|publisher=London Review of Books via Guardian News and Media|url=http://books.guardian.co.uk/lrb/articles/0,6109,675653,00.html|date=2002-03-28|accessdate=2007-10-06}} and {{cite news|author=Chaundy, Bob|title=Faces of the Week|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/5392000.stm|work=BBC News|publisher=BBC|date=2006-09-29|accessdate=2007-10-05}}</ref>: Ի. դարու վերջը նկարը կը դառնայ համաշխարհային նշանաբան: Անիկա կ'օգտագործուի աւելի քան 300 այլ կտաւներու եւ 2000-էն աւելի ծանուցումներու մէջ՝ իւրաքանչիւր շաբաթ յայտնուելով առնուազն մէկ նոր ծանուցումի մէջ<ref>Sassoon 2001, Abstract and p.&nbsp;16</ref>: [[Պատկեր:Mona Lisa margin scribble.jpg|thumb|right|alt=Vespucci's notation on an old manuscript|Ակոսթինօ Վեսպուչիի լուսանցքային գրառումը]] 2005-ին [[Հայտըլպըրկի Համալսարան]]ի գրադարանի ''(University Library of Heidelberg)'' փորձագէտ մը գրադարանի հաւաքածոյին մէջ յայտնաբերած է լուսանցքային գրառում մը, որ կը հաստատէ, որ նստած կինը Լիզան է: Ակոսթինօ Վեսպուչիի ''(Agostino Vespucci)'' [[1503]]-ի գրառումը կը հաստատէ, որ Լէօնարտօ աշխատած է Լիզա տել Ճիոքոնտոյի դիմանկարին վրայ<ref name=subject>{{cite web|title=Mona Lisa – Heidelberger Fund klärt Identität (English: Mona Lisa – Heidelberger find clarifies identity)|url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html|publisher=University Library Heidelberg|accessdate=2008-01-15}}</ref>: «Մոնա Լիզա» կտաւը ֆրանսական հսկողութեան տակ եղած է Ժզ. դարէն սկսեալ, երբ զայն ձեռք բերած է Ֆրանսիս Ա.-ը (King Francis I), իսկ [[Ֆրանսական Մեծ Յեղափոխութիւն|Ֆրանսական Մեծ Յեղափոխութենէն]] ետք անիկա հասանելի դարձած է ժողովուրդին<ref>Sassoon 2001, p.&nbsp;8</ref>: Կտաւը կը համալրէ [[Լուվր]]ի հաւաքածոյին կազմը, եւ իւրաքանչիւր տարի զայն կը տեսնէ 6 միլիոն հոգի<ref>{{cite news|author=Chaundy, Bob|title=Faces of the Week|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/5392000.stm|work=BBC News|publisher=BBC|date=2006-09-29|accessdate=2007-10-05}} and {{cite news|author=Canetti, Claudine|title=The world's most famous painting has the Louvre all aflutter|work=Actualité en France via French Ministry of Foreign and European Affairs (diplomatie.gouv.fr)|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/culture_1979/museums_4412/the-world-most-famous-painting-has-the-louvre-all-aflutter_6824.html|date=n.d.|accessdate=2007-10-08}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականութիւն == * {{cite book|author=Müntz, Eugène|title=Leonardo Da Vinci, Artist, Thinker and Man of Science|year=1898|volume=2|pages=153–172|url=https://books.google.am/?id=_-QEAAAAYAAJ&printsec=titlepage#PPA153,M1|publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York|accessdate=2007-10-14}} * {{cite book|author=Pallanti, Giuseppe|title=Mona Lisa Revealed: The True Identity of Leonardo's Model|url=https://archive.org/details/monalisarevealed00pall|year=2006|publisher=Skira|location=Florence, Italy|isbn=88-7624-659-2}} * {{cite journal|author=Sassoon, Donald |title=Mona Lisa: the Best-Known Girl in the Whole Wide World|journal=History Workshop Journal|publisher=Oxford University Press|year=2001|volume=2001|issue=51|issn=1477-4569|pages=Abstract|url=http://hwj.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/2001/51/1 |doi=10.1093/hwj/2001.51.1}} * {{cite journal|author=Zöllner, Frank|title=Leonardo's Portrait of Mona Lisa del Giocondo |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2006/157/pdf/Zoellner_GBA_93.pdf|format=PDF|year=1993|journal=Gazette des Beaux-Arts|issn=0016-5530|volume=121|issue=S.|pages=print 115–138|accessdate=2007-10-09}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.italian-family-history.com/Gioconda/Monna_Lisa.htm La Gioconda. . . . Chi e' questa signora?] * [http://www.ilgiornale.it/news/gioconda-fu-sepolta-firenze-sant-orsola.html "La Gioconda fu sepolta a Firenze in via Sant’Orsola"] == Աղբիւրներ == * {{cite web|title=Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo|url=http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo|publisher=Musée du Louvre|accessdate=2007-10-04|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407210409/https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo|dead-url=yes}} {{DEFAULTSORT:Ճոքոնտօ, Լիզա տէլ}} [[Ստորոգութիւն:Իտալացի նկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Նկարներ այբբենական կարգով]] qz67uh8j98orh0ucpyld8byutxfhrwe 0 4312 253819 242813 2026-08-28T22:30:15Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253819 wikitext text/x-wiki {{Արևելահայերէն|Մա Յուն}} {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Մա Իւն | բնագիր ԱԱՀ = 马云 | պատկեր = Jack Ma 2008.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = Մա Իւն, [[2008 թուական|2008]] | ծնած է = [[10 Սեպտեմբեր]] [[1964 թուական|1964]] (50 տարեկան) | ծննդավայր = Հանչժոու | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = Չինացի | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = Հանչժոուի Մանկավարժական<br /> համալսարան | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = Ձեռնարկատէր | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ և մրցանակներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = }} '''Մա Իւն''', ({{lang-zh|马云}}), '''Ճեք Մա''' ([[10 Սեպտեմբեր]], [[1964 թուական|1964]], [[Հանչժոու]], [[Չինաստան]]), չինացի գործարար, [[Alibaba Group]] ընկերութեան հիմնադիր եւ տնօրէններու խորհուրդի նախագահ։ Առաջին գործարարն է Չինաստանէն, որու նկարը յայտնուած է [[Ֆորպզ]] ամսագրի կողքին վրայ։<ref name=frbs>{{cite web|url=http://www.forbes.com/profile/jack-ma/|title=Profile Jack Ma|publisher="Forbes Magazine"}}</ref> [[2014]] թուականի Նոյեմբեր ամսուայ տվեալներով Մայի կարողութիւնը կը գնահատուի 29.7 միլիոն տոլար՝ դարձնելով անոր Չինաստանի ամէնահարուստ մարդը։ Աշխարհի ամէնահարուստ մարդկանց ցանկին մէջ կը զբաղեցնէ 18-րդ հորիզոնականը։<ref name=bloom>{{cite news|title=Ma Says Alibaba Shareholders Should Feel Love, Not No. 3|url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-09/ma-says-alibaba-shareholders-should-feel-love-not-no-3.html|accessdate=10 November 2014|work=Bloomberg|publisher=Bloomberg|date=10 November 2014}}</ref> == Կենսագրութիւն == Ման ծնած է [[Չինաստան]]ի Չժեցզեան նահանգային [[Հանչժոու]] քաղաքին մէջ՝ երաժիշտներու ընտանիքին մէջ։ Փոքր հասակին որոշած է սորվիլ [[անգլերէն]] եւ պարբերաբար հեծանիւով կ'երթար մօտակայ հիւրանոց՝ որպէսզի մօտենայ օտարազգիներու հետ։ Լեզուի իմացութիւնն ալ ավելի բարելավելու համար Ման քաղաքին մէջ անվճար զբոսավար կ'աշխատէր զբոսաշրջիկներու համար։<ref name=inc>{{cite web|url=http://www.inc.com/magazine/20080101/how-i-did-it-jack-ma-alibaba.html|title=How I Did It: Jack Ma, Alibaba.com|work=Inc.com|accessdate=23 September 2014}}</ref> Երկու անգամ ձախողած է համալսարանի ընդունելութեան քննութիւնները։ [[1988 թուական]]ին աւարտած է Հանչժոուի Մանկավարժական հիմնարկը, ուր սորված է անգլերէն։<ref>{{cite news|last=Alibaba.com|url=http://news.alibaba.com/specials/aboutalibaba/aligroup/jack.html|title=About Jack Ma}}</ref> Ավելի ուշ սկսած է դասաւանդել այնտեղ՝ վաստակելով ամսական 12-15,000 տոլար։ 1990-ական թուականներու սկիզբին երկար ժամանակ կը փորձէր աշխատանքը տեղաւորվել, սակայն հետագային նշած է, որ չկրցաւ նույնիսկ դառնալ «Kentucky Fried Chicken ծաշարանի ցանցի տնօրէնի (manager) օգնականը»։<ref name=inc /> == Գործի Կեանք == [[1995 թուական]]ին Ման ուղղեւորուեցաւ [[Սիեթլ]]՝ որպէս առեւտրական պատուիրակութեան թարգմանիչ։ [[ԱՄՆ]]-ի մէջ ընկերներէն մէկը Ճեքին ցոյց տուաւ, թէ ինչպէս կ'աշխատի համացանցը։ Սակայն [[Yahoo!]] որոնման համակարգով [[Չինաստան]]ի մասին որեւէ տեղեկութիւն չգտնուեցաւ։ Ման, ով նախկին ժամանակնեորւն ընդհանրապէս գլուխ չէր հանէր համակարգիչը, որոշեց բանալ իր սեփական համացանցային ընկերութիւնը եւ կնոջ ու ընկերոջ օգնութեամբ հաւաքեց նախնական դրամ՝ 2000 տոլար։<ref name=fortek /> Ընկերութիւնը, որ կը զբաղէր կայքերու ստեղծմամբ, Ման անուանեց «Չինական դեղին էջեր»։ Հետագային ան կը յիշում է․ {{քաղվածք|Այն օրը, երբ միացանք համացանցին, ընկերներուս հրաւիրեցի իմ տունս։ Մենք 3 ժամ սպասեցինք մինչեւ կէս էջ բռնուեցաւ։ Սպասման մէջ մենք կը խմէինք, հեռուստացոյց կը դիտէինք եւ թղթախաղ կը խաղայինք։ Բայց ես շատ հպարտ էի։ Ես ապացուցեցի (հիւրերուս), որ համացանցը գոյութիւն ունի։<ref>{{cite web |author=Barboza, David |url=http://www.nytimes.com/2005/08/15/technology/15alibaba.html?pagewanted=print&_r=0 |title=New Partner for Yahoo Is a Master at Selling |publisher=[[Նյու Յորք Թայմս]] |date=2005-08-15 |accessdate=2015-05-01}}</ref>|}} Նիւթապէս սուղ պայմաններու պատճառաւ ընկերութեան գրասենեակը տեղակայուած էր Մայի բնակարանին մէջ։ Երեք տարի անց ընկերութեան եկամուտը կը կազմէր արդէն 5մլն են (մօտ 800,000 տոլար)։ [[1998]]-[[1999]] թուականներուն Ման կը գլխաւորէ [[Չինաստանի Էլեկտրոնային առեւտուրի միջազգային կենդոն]]ը, որ կը հանդիսանար երկրի Արտաքին առեւտուրի եւ տնտեսական համագործակցութեան նախարարութեան բաժիններէն մէկը։ 1999 թուականին Ման որոշեց ձգել այդ աշխատանքը եւ 17 ընկերներու հետ միասին հիմնադրեց [[Alibaba Group]] ընկերութիւնը, որ նախատեսուած էր՝ որպէս փոքր եւ միջին ընկերութիւններու համար առեւտրային հարթակ։<ref>{{cite web |author=Popovic, Stevan |url=http://www.hottopics.ht/stories/consumer/jack-ma-the-man-leading-the-chinese-e-commerce-market/ |title=Jack Ma: The man leading the Chinese e-commerce market |publisher=«Hot Topics» |date=2014-05-04 |accessdate=2015-05-01 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112115009/https://www.hottopics.ht/stories/consumer/jack-ma-the-man-leading-the-chinese-e-commerce-market/ |dead-url=yes }}</ref> Ընկերութեան հիմնադրման համար կը պահանջուէր 60,000 տոլար։ Անուանումը ընտրուեցաւ ցանկացած լեզուով դիւրին արտասանելու պատճառաւ, ինչպէս նաեւ գանձերու մասին յայտնի հեքիաթի հետ ընկերակցելու համար։<ref name=inc /> * 1999 թուականի Հոկտեմբերէն 2000 թուականի Յունուարը Alibaba-ն շահեցաւ [[վենչուրային կապիտալ]]ի՝ 25 մլն տոլար ներդրում, սակայն ընկերութիւնը կը շարունակէր վնասով աշխատիլ։ Անյաջողութիւններու շարքն այն ժամանակ աւարտեցաւ, երբ ընկերութիւնը մշակեց համակարգ մը, որ Չինաստանի արտահանողներուն հնարաւորութիւն կու տար գնորդներ գտնել ԱՄՆ-ի մէջ։ [[2002]] թուականին ընկերութեան հասոյթը կազմեց 1 տոլար, որմէ ետք արագ չափաւորութեամբ աճեց։<ref name=inc /> * [[2003]] թուականէն սկսեալ Ման հիմնադրեց [[Taobao]] ([[eBay]]-ի չինական տարբերակը), [[Alipay]] եւ [[Ali Mama]] ընկերութիւնները։ Taobao-ի գրանցած աննախադէպ յաջողութենէն (2006 թուականին eBay-ը ստիպուած էր փակել Չինաստանի մէջ գործող իր ենթաբաժինը՝ անեկամտաբերութեան պատճառաւ<ref name=time9>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893837_1894188,00.html|title=The 2009 TIME 100: Jack Ma|date=30 April 2009|work=TIME.com|accessdate=23 September 2014|archive-date=2 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130802193430/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893837_1894188,00.html|dead-url=yes}}</ref>) եւ անոր արժեթուղթերու գինի թռիչքէն ետք eBay-ը Մային առաջարկեց գնել անոնցմէ իր գործը, սակայն ետքը հրաժարեցաւ, քանի որ կը ցանկար պահպանել ընկերութեան նկատմամբ վերահսկողութիւնը։ Փոխարէն, Ման ստացաւ Yahoo-ի հիմնադրի՝ [[Ճերի Յանկ]]ի աջակցութիւնը, ով Alibaba-ի մէջ կատարեց 1 միլլիարտ տոլարի ներդրում։ [[2012]] թուականի Նոյեմբերին Alibaba-ի հասոյթը գերազանցեց 1 դրիլիոն յանը։<ref>{{cite web |url=http://www.economist.com/news/leaders/21573981-chinas-e-commerce-giant-could-generate-enormous-wealthprovided-countrys-rulers-leave-it |title=The Alibaba phenomenon |date=2013-05-13 |publisher=Economist |accessdate=2015-05-01}}</ref> * [[2013]] թուականին Ման հեռացաւ ընկերութեան նախագահի պաշտօնէն, սակայն մնաց տնօրէններու խորհուրդի նախագահը։<ref name=fortek>{{cite web |url=http://www.forbes.ru/tekhnologii/internet-i-svyaz/256979-alibaba-bez-razboinikov-kak-dzhek-ma-pokoril-kitaiskii-internet |title=Alibaba без разбойников: как Джек Ма покорил китайский интернет-рынок |date=2014-05-13 |accessdate=2015-03-18}}</ref> * [[2014]] թուականի Սեպտեմբերին յայտարարուեցաւ այն մասին, որ Alibaba-ն կը պատրաստուի արժեթուղթերը դնել [[Նյու Յորքի Դրամագլխային Առեւտրում]]ի մէջ։<ref name="AlibabaIPO">{{cite news|title=IPO launch of Alibaba pushed back by a week|url=http://www.chinanationalnews.com/index.php/sid/225297085|date=1 September 2014|accessdate=1 September 2014|publisher=China National News}}</ref> Ընկերութեան պաշտօնական մամուլի հաղորդագրութեան մէջ կ'ըսուէր, որ այն կը ծրագրէ ընկերութիւն բերել 1 մլրտ տոլար, սակայն իրական ներդրումները զգալիօրէն գերազանցեցին ակնկալիքները․ Alibaba-ն ունեցաւ 25 մլրտ տոլարի ներդրում՝ դառնալով պատմութեան մէջ ամէնայաջողակ [[IPO]]-ն ({{lang-en|Initial Public Offering}})։<ref>{{cite web |url=http://www.forbes.ru/news/268037-osnovatel-alibaba-dzhek-ma-zarabotal-na-ee-ipo-867-mln |title=Основатель Alibaba Джек Ма заработал на ее IPO $867 млн |date=2014-09-19 |accessdate=2015-03-18}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.vedomosti.ru/companies/news/33691421/ipo-alibaba-stalo-krupnejshim-v-istorii |title = IPO Alibaba стало крупнейшим в истории |date = 2014-09-22 |publisher = Ведомости |accessdate = 2014-09-26 }}</ref> == Հայացքներ == * [[2009]] թուականին անոր որոշմամբ [[Alibaba]] ընկերութիւններու խումբը վերանայեցաւ իր քաղաքականութիւնը եւ իր բոլոր առեւտրային հարթակներուն մէջ արգիլեց [[Շնաձկներ|շնաձուկներու]] լողակներէն պատրաստուած իրերու վաճառքը։<ref>{{cite web|url=http://www.stopsharkfinning.net/anti-shark-finning-campaigns/|title=Anti-shark finning campaigns|work=Stop Shark Finning|accessdate=2015-05-01|archive-date=2015-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423123458/http://www.stopsharkfinning.net/anti-shark-finning-campaigns/|dead-url=yes}}</ref> * [[2010]] թուականին Alibaba-ի նախագահի պաշտօնէն հեռանալէ ետք Ման դարձաւ Չինաստանի բնապահպանութեան խորհուրդի նախագահը։<ref>{{cite web |url=http://time.com/3387425/alibaba-jack-ma/#3387425/alibaba-jack-ma/ |title=The Alibaba IPO will set a record, but the company's founder has focused on China's environmental problems |publisher=Time |accessdate=2015-05-01 |date=2014-09-19 |archive-date=2015-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121100108/http://time.com/3387425/alibaba-jack-ma/#3387425/alibaba-jack-ma/ |dead-url=yes }}</ref> Միեւնոյն ժամանակ Ման յայտարարեց, որ Alibaba-ն իր տարեկան եկամուտի 0.3 %-ը կը տրամադրէ [[շրջակայ միջավայր]]ի զանազան հարցերը կարգաւորելու համար, մասնաւորապէս՝ ջուրի եւ օդի որակին ուղղուած միջոցառումներուն։<ref>{{cite web |url=http://www.ibtimes.com/who-jack-ma-five-things-know-about-alibaba-founder-ipo-1580890 |title=Who Is Jack Ma? Five Things To Know About The Alibaba Founder Before The IPO |date=2014-05-06 |accessdate=2015-05-01 |publisher=International Business Times}}</ref> == Անձնական կեանք == 1980-ական թուականներու վերջերուն Ման ամուսնացաւ իր համադասարանցի Չժան Ինի հետ։ Ունին 2 զաւակ՝ տղայ եւ աղջիկ։<ref>{{cite web|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20130930000087&cid=1602|date=2013-09-30|title=Zhang Ying, the wife of Alibaba founder Jack Ma|publisher=Want China Times|accessdate=23 September 2014|archive-date=2014-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922044158/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20130930000087&cid=1602|dead-url=yes}}</ref> == Ձեռքբերումներ == * Չինաստանի գլխաւոր հեռուստատեսութեան կողմէ ներառուած է «Տարուա Լավագոյն Գործ (Business) Առաջնորդներու» տասնեակին մէջ (2004)<ref name="ft">{{cite web |url=http://www.ft.com/intl/cms/c6aba388-74a6-11db-bc76-0000779e2340.pdf |title=Alibaba.com: A Smiling Community with a Dream |publisher=Financial Times |accessdate=2015-05-01}}</ref> * Fortune ամսագիրի կողմէ ընդգրկուած է «Ասիայի 25 ամէնահզոր գործարարներու» ցանկին մէջ (2005) * Businessweek-ը Մայը անուանեց «Տարուայ գործարար» (2007)<ref>“[http://images.businessweek.com/ss/08/01/0102_bizpeople/index_01.htm Businessperson of the Year 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229081534/http://images.businessweek.com/ss/08/01/0102_bizpeople/index_01.htm |date=2014-12-29 }}”. Bloomberg Businessweek. January 2, 2008.</ref> * Barron’s-ներառեց անոր «Աշխարհի 30 ամէնալաւ գլխաւոր գործադիր տնօրէններու» ցանկին մէջ (2008)<ref>“[http://online.barrons.com/article/SB120615216221756939.html#articleTabs_panel_article%3D1 World’s Best CEOs 2008]”. Barron’s. March 24, 2008.</ref> * Time ամսագիրը ընդգրկեց անոր «Աշխարհի 100 ամէնաազդեցիկ մարդկանց» ցուցակին վրայ(2009, 2014)<ref name=time9 /> * BusinessWeek ամսագիրը անոր ներառեց «Չինաստանի ամէնաազդեցիկ մարդկանց» ցուցակին վրայ (2009)<ref>{{cite web|url=http://images.businessweek.com/ss/09/11/1113_business_stars_of_china/15.htm|title=China’s Most Powerful People 2009|work=Businessweek.com|accessdate=23 September 2014|archive-date=15 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915122543/http://images.businessweek.com/ss/09/11/1113_business_stars_of_china/15.htm|dead-url=yes}}</ref> * Forbes China-ն ընդգրկեց «Չինաստանի 10 ամէնահարգուած գործարարներու» ցուցակին վրայ (2009) * Forbes Asia-էն ստացած է «Ասիայի մարդասիրական հերոս»-ի տիտղոսը՝ տարերային աղետներէն տուժածներուն օգնելու համար (2010)<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/global/2010/0315/philanthropy-gautschi-krishnan-nilekani-heroes-of-philanthropy_slide_7.html|title=In Pictures: 48 Heroes of Philanthropy|date=5 March 2010|work=Forbes|accessdate=23 September 2014}}</ref> * Գիտութիւններու պատուաւոր տոքդոր (Հոնգ-քոնգի Գիտութիւններու եւ արհեստագիտութեան համալսարան, 2013)<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/articles/2012-06-14/jack-ma-is-the-loneliest-billionare-in-china|title=Jack Ma Is the Loneliest Billionaire in China|work=Businessweek.com|accessdate=23 September 2014}}</ref> * Forbes-ը անոր ընդգրկած է «աշխարհի ամէնաազդեցիկ 30 մարդկանց» ցուցակին վրայ<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2014/11/05/putin-vs-obama-the-worlds-most-powerful-people-2014/|title=Putin Vs. Obama: The World's Most Powerful People 2014|date=5 November 2014|work=Forbes|accessdate=18 January 2015}}</ref> == Գրականութիւն == * {{Cite book|title=alibaba: The Inside Story Behind Jack Ma and the Creation of the World's Biggest Online Marketplace|url=https://archive.org/details/alibabainsidesto0000lius|first1=Liu|last1=Shiying|first2=Martha|last2=Avery|year=2009|publisher=HarperCollins|isbn=0-06-167219-X}} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * [https://168.am/2015/01/23/447936.html Չինաստանի ամէնահարուստի՝ Ջեք Մայի օգտակար խորհուրդները] * [http://success.am/2010/09/03/alibaba-com-b2b-%D5%BF%D5%AB%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%AD%D5%B8%D5%B7%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D6%84%D5%A8/ AliBaba.com` խոշորագույն կայքը B2B տիրույթում] * [https://armenpress.am/arm/news/777416 Alibaba-ի հիմնադիր Ճեք Ման դարձած է Չինաստանի ամէնահարուստ մարդը] [[Ստորոգութիւն:Հանչժոու ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Չինացի գործարարներ]] 6xcl92c6mjglnru5v0d3yrg1a25y59c 0 4313 253920 240417 2026-08-28T23:41:36Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253920 wikitext text/x-wiki {| border="1" bgcolor="#ffffff" cellpadding="5" align="right" style="margin-left:10px" !bgcolor=#e7dcc3 colspan=2|Մաաթ |- |align=center colspan=2|[[File:Maat.jpg|200px|{{resize|85%|}}]] <center><hiero>U5:a-t-C10</hiero></center> |- |[[Պատկեր:Maat.svg|ձախից|120px]]{{resize|80%|Մաաթը <br>կը պատկերէին<br> գլխուն վրայ <br>ճշմարտութեան <br>փետուրով}} |} '''Մաաթ'''՝ հին եգիպտական աստուածուհի, որ կ'անձնաւորէ ճշդութիւնը, արդարութիւնը, ընդհանրական ներդաշնակութիւնը, աստուածային հաստատումը եւ վարուելակերպի չափանիշները։ Մաաթը կը պատկերուէր որպէս նստած կին, որու գլխուն ամրացուած էր ջայլամի փետուր, երբեմն նաեւ թեւերով<ref>{{cite book| author = Robert A. Armour| title = Gods and Myths of Ancient Egypt| url = https://archive.org/details/godsmythsofancie0000armo_o6t8| year = 2001| publisher = American University in Cairo Press| isbn = 978-977-424-669-2 }}</ref>: Մաաթ աստուածուհին իմաստութեան աստուած Թոթի կինն էր, քանի որ Եգիպտոսի ժողովուրդը կը կարծէր, որ ճշմարտութիւնը եւ իմաստութիւնը լաւ զոյգ են։ == Մաաթը՝ նախքան աշխարհի ստեղծումը == Տիեզերական մակարդակով Մաաթը կը խորհրդանշէր մեծ աստուածային կարգ եւ օրէնք, որն Աստուծոյ-արարիչի կողմէ շնորհուած է աշխարհի ստեղծման պահուն, ըստ որուն տարուան եղանակներն իրար կը հերթափոխեն, երկնքի մէջ կը տեղաշարժուին [[:hy:Աստղ|աստղերը]] եւ [[:hy:Մոլորակ|մոլորակները]], գոյութիւն ունին եւ կը փոխներգործեն աստուածները եւ մարդիկ։ Մաաթի մասին պատկերացումները կը համարուին հին եգիպտացիներու՝ տիեզերքի եւ էթիքական հիմքերու մասին իրենց աշխարհայեացքի բոլոր պատկերացումներու առանցքը։ Աւանդոյթի համաձայն, ինչպէս այլ աստուածները, թեւաւոր Մաաթը նոյնպէս սկիզբը կ'ապրէր մարդոց հետ, որոնց մեղսալից էութիւնը ստիպեց զինք իր հօր՝ [[:hy:Ռա|Ռա]] աստուծոյ նման լքել մարդոց։<ref>{{Citation|title=Մաատ|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%A1%D5%BF|date=2024-03-16|accessdate=2025-05-15|language=hy}}</ref> == Մաաթի դերն եգիպտական դիցաբանութեան մէջ == [[Պատկեր:Winged_Maat_(KV11).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Winged_Maat_(KV11).jpg|մինի|Թեւաւոր Մաաթ]] Մաաթի սկզբունքը կը ներառէ ինչպէս տիեզերքի ճշդութիւն եւ օրինաչափութիւն, այնպէս ալ հասարակութեան միասնութիւն, ինչպէս նաեւ, ինչ որ առանձնայատուկ կարեւոր է, արքայի եւ հասարակ մահկանացուի պատասխանատուութիւնն իրենց արարքներուն համար։ Երկրի վրայ Աստուծոյ կողմէ հաստատուած արքան կը սատարէ Մաաթին եւ ծէսերու, յաղթական պատերազմներու եւ անձնական բարեպաշտութեան միջոցով կ'ոչնչացնէ Իսեֆետը՝ կեղծիքը, [[:hy:Քաոս|քաոսը]], աւերածութիւնները։ Տաճարին մէջ ամէնօրեայ [[:hy:Ժամերգություն|ժամերգութեան]] ժամանակ [[:hy:Եգիպտացիներ|եգիպտացիները]] դէմքին կը մօտեցնէին Մաաթ աստուածուհիի քանդակը։ Մաաթի քանդակը կը մարմնաւորէր իր մէջ տեղական ներդաշնակութեան սկզբունքը, այդ կերպով արքան կը վերականգնէ տիեզերական ներդաշնակութիւնը։ Բացի այդ, աստուածուհին կապուած էր նաեւ արտասանուած բառի իրողութեան հետ։<ref>{{Citation|title=Մաատ|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%A1%D5%BF|date=2024-03-16|accessdate=2025-05-15|language=hy}}</ref> == Մաաթի պատկերը == Չնայած, որ Մաաթի պատկերները պահպանուած են գրեթէ բոլոր եգիպտական տաճարներուն մէջ, անոր պաշտամունքին նուիրուած էր միայն քանի մը փոքր սրբատեղի, որոնցմէ մէկը կը գտնուէր [[:hy:Կառնակ|Գառնաքի]] մէջ, Մոնտիի սրբատեղիէն ոչ հեռու, իսկ միւսը՝ [[:hy:Թեբե_(Եգիպտոս)|Թեբէի]] մէջ, [[:hy:Նեղոս|Նեղոս]] գետի արեւմտեան ափին՝ [[:hy:Դեյր_էլ_Մեդինա|Տեյր էլ Մետինայի]]<nowiki/>մէջ<ref>"''The Essential Guide to Egyptian Mythology:The Oxford Guide''", p. 190, Berkeley Reference, 2003, ISBN 0-425-19096-X</ref>։ Աւելի յաճախ անիկա կը պատկերուէր դեղին մաշկով, կարմիր կամ սպիտակ զգեստով, երբեմն թեւերով։ Կեղծամի շուրջը կապուած է կարմիր ժապաւէն, իսկ մազերուն մէջ խրուած է ջայլամի սրբազան փետուրը<ref name="Budge416">Budge ''The Gods of the Egyptians'' Vol. 1 p. 416</ref>։ Այդ խորհրդանիշի իմաստը յայտնի չէ, չնայած Շու աստուածը, որ Մաաթի եղբայրն է, նոյնպէս կը կրէր զայն<ref name="Vol p. 320">"The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt" Vol. 2 p. 320</ref>։<ref>{{Citation|title=Մաատ|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%A1%D5%BF|date=2024-03-16|accessdate=2025-05-15|language=hy}}</ref> == Մաաթի պաշտամունք == [[Պատկեր:Барельеф_с_изображением_египтянина_со_статуэткой_Маат.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D1%84_%D1%81_%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D1%82%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%BE_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8D%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D0%B0%D1%82.jpg|մինի|Եգիպտացիի պատկերով [[:hy:Հարթաքանդակ|հարթաքանդակ]]՝ Մաաթի քանդակը ձեռքին: [[:hy:Ադրբեջանի_մշակույթի_ազգային_թանգարան|Ազրպէյճանի մշակոյթի ազգային թանգարան]] ([[:hy:Բաքու|Բաքու]])]] Մաաթի պաշտամունքը վկայուած է դեռեւս հին թագաւորութեան ժամանակաշրջանէն։ Նոր թագաւորութեան մէջ աստուածուհիին կ'երկրպագէին որպէս արեւային աստուածութիւն։ Նոյնիսկ [[:hy:Էխնաթոն|Էխնաթոնը]], որու կրօնական յեղափոխութեան հիմքերն աւելի ուշ կը համարուէին Մաաթի հակադրութիւնը, Թեբէի մէջ յայտնաբերուած դամբարանին վրայ վաղ գրութեան մէջ նշուած էր «կ'ապրէր համաձայն Մաաթի»։ Մաաթի սրբազան միջատը [[:hy:Մեղուներ|մեղուն]] է, որ նուիրուած է աստուածուհիին եւ անոր արեւային հօրը։<ref>{{Citation|title=Մաատ|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%A1%D5%BF|date=2024-03-16|accessdate=2025-05-15|language=hy}}</ref> == Մաաթի սկզբունքներ == ''42 բացասական խոստովանութիւն'' (պապիրուս Անի<ref>Budge ''The Gods of the Egyptians'' Vol. 1 pp. 418-20</ref>) # Ես մեղքեր չեմ գործած։ # Ես կողոպուտ չեմ կատարած բռնութեան կիրառումով։ # Ես չեմ գողցած։ # Ես չեմ սպաննած տղամարդոց եւ կանանց։ # Ես հացահատիկ չեմ գողցած։ # Ես նուիրաբերում չեմ գողցած։ # Ես Աստուծոյ ունեցուածքը չեմ գողցած։ # Ես սուտ չեմ խօսած։ # Ես սնունդով չեմ տարուած։ # Ես անէծքներ չեմ արտասանած։ # Ես չեմ շնացած։ # Ես չեմ քնած տղամարդու հետ։ # Ես չեմ ստիպած ոչ մէկուն լալ։ # Ես սրտել չեմ կերած (այսինքն՝ անիմաստ չեմ վշտացուցած կամ խղճի խայթ չեմ զգացած)։ # Ես չեմ յարձակած մարդու վրայ։ # Ես խաբէութեան մարդ չեմ։ # Ես չեմ գողցած մշակովի հողատարածքներէն։ # Ես լրտես չեմ եղած։ # Ես մարդուն չեմ զրպարտած։ # Ես չեմ բարկացած առանց յարգելի պատճառի։ # Ես չեմ անբարոյականացուցած որեւէ մարդու կնոջը։ # Ես չեմ աղտոտած ես ինծի։ # Ես չեմ ահաբեկած։ # Ես օրէնքը չեմ խախտած։ # Ես չեմ զայրացած։ # Ես ճշմարտութեան բառերէն ականջներս չեմ փակած։ # Ես չեմ պարախակած։ # Ես բռնութեան մարդ չեմ։ # Ես թշնամանք չեմ սերմանած։ # Ես չեմ գործած (կամ դատած) աւելորդ շտապողականութեամբ։ # Ես չեմ խորացած խնդիրներու շուրջ։ # Ես չեմ բազմապատկած իմ բառերը խօսակցութեան ընթացքին։ # Ես ոչ մէկուն չեմ նեղացուցած, ես չարիք չեմ գործած։ # Ես թագաւորի դէմ ուղղուած կախարդանքին (կամ վատաբանութեան) չեմ մասնակցած։ # Ես երբեք չեմ կանգնեցուացծ ջուրի հոսքը։ # Ես երբեք ձայն չեմ բարձրացուցած (մեծամիտ կամ բարկացած)։ # Ես չեմ անիծած (կամ վատաբանած) Աստուծոյ։ # Ես չեմ գործած մեծամտօրէն։ # Ես չեմ գողցած աստուածներու հացը։ # Ես չեմ տարած Կենֆու անուշեղէնները մահացածներու հոգիներէն։ # Ես երեխայէն հաց չեմ խլած եւ արհամարհանքով չեմ վերաբերած իմ քաղաքի Աստուծոյն։ # Ես չեմ սպաննած Աստուծոյ պատկանող խոշոր եղջերաւոր անասունը<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bookofdeadhierog0000unse_f6t2|title=The Book of the Dead|date=1995 թ․ հունվարի 23|publisher=Gramercy|isbn=978-0-517-12283-9|pages=[https://archive.org/details/bookofdeadhierog0000unse_f6t2/page/576 576]–582}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA576|title=The Papyrus of Ani: A Reproduction in Facsimile, Edited, with Hieroglyphic Transcript, Translation, and Introduction|author=Sir Ernest Alfred Wallis Budge|publisher=Medici Society|year=1913|pages=576–582|quote=Image of [https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA576&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U30DEywqNadiJv2SJKZOFyV-Qd5_g&ci=150%2C660%2C800%2C596&edge=0 p.&nbsp;576] & [https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA577&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U2JFJlW2Meg9p431udj7PoIr8R3Nw&ci=63%2C159%2C769%2C1204&edge=0 p.&nbsp;577] & [https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA578&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U1Jdr9ualNT85zBejA5gaNzWyhu_g&ci=145%2C153%2C850%2C1218&edge=0 p.&nbsp;578] & [https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA579&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U2Rk6I2S3WZ-VvXhBVX3v3oCyx-pA&ci=30%2C177%2C820%2C1222&edge=0 p.&nbsp;579] & [https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA580&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U1PmV9f9FK7qNm4lRHELMx1r21J0w&ci=160%2C155%2C820%2C1207&edge=0 p.&nbsp;580] & [https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA581&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U2GZFEn330Ow6TUcwCANdbjK6R7Zw&ci=37%2C168%2C810%2C1212&edge=0 p.&nbsp;581] & [https://books.google.am/books?id=Pd3fAAAAMAAJ&pg=PA582&img=1&zoom=3&hl=en&sig=ACfU3U1b3Y5ZqALeLzM2O3ysYLq07Qh-pQ&ci=160%2C169%2C800%2C664&edge=0 p.&nbsp;582] at Google Books|authorlink=E. A. Wallis Budge}}</ref>։ == Տես նաեւ == * [[:hy:Ռա|Ռա]] * [[:hy:Շու|Շու]] * [[:hy:Օսիրիս|Օսիրիս]] * [[:hy:Անուբիս|Անուբիս]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն<ref>{{Citation|title=Մաատ|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%A1%D5%BF|date=2024-03-16|accessdate=2025-05-15|language=hy}}</ref> == * ''Ассман Я.'' Египет. Теология и благочестие ранней цивилизации. — М., 1999. * ''Assmann J.'' Maaat: Gerechtigkeit und Unsterblichkeit im Alten Ägypten. — Munich, 1990. * ''Жданов В. В.'' Эволюция категории «Маат» в древнеегипетской мысли. — М., 2006. == Արտաքին հղումներ == * [http://manefon.org/show.php?t=6&txt=6 Баскакова T.B. Ассман (Assmann) Ян (р. 1938)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250419083030/https://manefon.org/show.php?t=6&txt=6 |date=2025-04-19 }} [[Ստորոգութիւն:Աստուածներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Եգիպտական աստուածներ]] 2xqrfxt12o3lpk8yq5zdak7tbyk02db 0 4331 253876 235015 2026-08-28T23:13:38Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253876 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ճակատամարտ|ճակատամարտի անուանում=Մալթայի մեծ պաշարում|Հակամարտութիւն=Օսմանո-Հաբսբուրգեան պատերազմ|Պատկեր=[[Պատկեր:Siege of malta 1.jpg|300px|Թրքական զօրքերու ժամանումը]]|Վերնագիր=Թրքական զօրքերու ժամանումը|Թուական=[[18 մայիս]] - [[11 սեպտեմբեր]] [[1565]]|Վայր=[[Մալթա]]|Արդիւնք=Մալթայի միաբանութեան յաղթանակ|Հակառակորդ1={{դրօշավորում|Օսմանյան կայսրություն}}|Հակառակորդ2=Մալթայի միաբանութիւն|Հրամանատար1={{դրօշ|Օսմանյան կայսրություն}} Լալա Կարա Մուստաֆա-փաշա<br> Թուրգութ Ռեյիս † <br> Փիալէ-փաշա|Հրամանատար2=[[Վալետտ, Ժան Պարիզո դը լա|Ժան դը լա Վալետտ]]|Ուժեր1=22 000-48 000|Ուժեր2=6 100-8 500|Կորուստներ1=< 25 000 — 35 000|Կորուստներ2=2 500,<br />7 000 բնակիչ,<br />500 ստրուկ}} '''Մալթայի մեծ պաշարում''', [[1565]]-ին [[Մալթայի Միաբանութիւն|Մալթայի միաբանութեան]] տիրապետութեան տակ գտնուող [[Մալթա]] կղզիի պաշարում [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] կողմէ։ == Հիւանդախնամներու մուտքը Մալթա == [[1522]]-ին [[Սուլեյման I]]-ը կը գրաւէ [[Հիւանդախնամներու Միաբանութիւն|հիւանդախնամներու]] վերջին յենակէտ [[Հռոդոս]] կղզին, ողջ մնացած ասպետներուն կը թոյլատրուի դուրս գալ կղզիէն: Անոնք նախ [[Կիպրոս]] գացին, իսկ անկէ ետք, երբ [[Սրբազան Հռոմէական Կայսրութիւն|Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան]] կայսր [[Կառլոս V]]-ը անոնց նուիրեց [[Մալթա]] կղզին եւ անոնք այստեղ հաստատուեցան։ Տեղափոխուելէ ետք անոնք [[Մալթայի միաբանութիւն|«Մալթայի միաբանութիւն»]] վերանուանուեցան։ == Նախապատմութիւն == [[1551]]-ին թուրքերը կրցան [[Թրիփոլի|Թրիփոլին]] գրաւել։ Միաբանութեան առաջնորդ Խուան դը Օմեդեսը հրամայեց ամրացնել Բիրգու քաղաքին մէջ Սան-Անճելօ կողմը եւ կառուցել Սան-Միքայէլ եւ Սուրբ Էրազմի կողմերը։ Ընդամէնը վեց ամսուայ ընթացքին խումբերը պատրաստ էին։ [[1557]]-ին Մալթայի միաբանութեան նոր առաջնորդ [[Վալետտ, Ժան Պարիզո դը լա|Ժան դը լա Վալետտը]] շարունակեց մուսուլմաններու նաւերուն վրայ յարձակման քաղաքականութիւնը, իսկ թուրքերը որոշեցին վերացնել վտանգը։ [[1560]]-ին թրքական նաւատորմը ջախջախեց ասպետները Ջերբայի ճակատամարտի ընթացքին։ Լա Վալետտը հասկցաւ, որ շուտով յարձակում տեղի կ'ունենւայ կղզիին վրայ եւ հրամայեց արագ պատրաստուիլ քաղաքի պաշարման, նաեւ օգնութեան կոչ ուղղեց ամբողջ Եւրոպայի մէջ ցրուած միաբանութեան հրամանատարութիւններուն։ == Պաշարում == Թշնամիի ժամանման պահուն կղզիին մէջ 540 ասպետ կար, իրենց զինակիցներով մօտ 1000 սպանացի հետեւակային եւ առկեբուզեռ, ինչպէս նաեւ մալթացի 4000 աշխարհազօրային։ Անյապաղ ցորենի ներկրում կազմակերպուեցաւ [[Սիցիլիա]]յէն, բոլոր տակառները մինչեւ ծայրը ջուրով լեցուած էին եւ լա Վալետտը հրամայեց Մարսան՝ Մեծ նաւահանգիստէն վեր ցածրադիր գօտին, որ պէտք է դառնար պաշարողներու ջուրի միակ աղբիւրը լեցնել սատկած կենդանիներու դիակներով։ === Թուրքերու ափանումը === [[18 մայիս|18 Մայիս]] [[1565]]-ին թրքական նաւատորմը մօտեցաւ Մալթա։ Նաւերը Փիալէ-փաշան կը ղեկավարէր, իսկ ցամաքային զօրքերը Լալա Մուսթաֆա-փաշան։ 40 հազարնոց բանակը հասաւ աւելի քան 200 նաւերով։ Այս երկու հրամանատարներու նշանակումը հանդիսացաւ սուլթան [[Սուլեյման I]]-ի սխալը՝ Լալա Մուսթաֆա-փաշան եւ Փիալէ-փաշան միմեանց կ'ատէին։ ===Մարտեր Սուրբ Էրազմի ֆորտի համար === [[23 մայիս|23 Մայիսին]] Սուրբ Էրազմի խումբը ռմբակոծումը սկսաւ։ Քանի մը օրէն ժամանեց 80-ամեայ Թուրգուտ-ռեյիսը, որ անձամբ հրամանատարութիւնը պաշարող զօրքերը ընդունեց։ Ան նոր թնդանօթային մարտկոցներ տեղադրեց խումբէն դէպի հիւսիս ու հարաւ. խումբը սկսաւ երկու կողմէն անդադար ռմբակոծուիլ։ Ամսուան վերջը պարզ դարձաւ, որ ամրոցի պատերը անխուսափելիօրէն կը քանդուէին։ Ֆորտը միայն անոր շնորհիւ կը դիմանար, որ ամէն գիշեր նաւակներով Սան-Անճելոյէն թարմ ուժեր ու մթերք կը բերէին եւ վիրաւորները կը տեղափոխէին։ Խումբը 31 օր դիմացաւ։ Երբ թուրքերը [[23 յունիս|23 Յունիսին]] վերջապէս կրցան ներխուժել, ողջ մնացած էր ընդամէնը 60 մարտիկ նախնական 600-էն։ Անոնց բոլորը, բացի իննէն անմիջապէս գլխատեցին, իսկ մարմինները փայտին խաչեցին եւ ցուցադրեցին նաւահանգիստի մուտքէն Սան-Անճելոյի մօտ։ Այս դէպքին ի պատասխան, լա Վալետտը հրահանգեց անմիջապէս մահապատիժի ենթարկել բոլոր թուրք գերիները, իսկ անոնց գլուխներով թնդանօթները լեցուց եւ սկսաւ ռմբակոծել նոր գրաւուած խումբի փլատակները։ Այս պահէն սկսած պաշարման ժամանակ ոչ մէկը գթութիւն կու տար կամ կը խնդրէր։ Չնայած անոր, որ թուրքերը իրենց նպատակին հասան, անոնք անոր ծախսերը հոգացին մէկ ամիս եւ 8 հազար փորձառու զինուոր կորսնցուցին՝ զօրքի քառորդ մասը։ Զոհուեցաւ նաեւ Թուրգուտ-ռեյիսը, որ սպաննուեցաւ թնդանօթային արկի հարուածէ, ֆորտի պաշարման վերջնական փուլերուն մէջ։ Ըստ աւանդութեան, Մուսթաֆա-փաշան աւերակներու կեդրոնը կանգնելով ըսաւ. «Եթէ նման փոքր որդին մեզ արԺեց այսքան տաք, ապա ինչքա՜ն մենք պէտք է վճարենք հօր համար»: ===Պայքար՝ Սենգլեա թերակղզիի համար=== Մալթայի միաբանութեան գոյատեւումը արդէն կախուած էր այն իրականութեան վրայ, թէ եթէ անոնք կը յաջողին երկու թերակղզիները զուգահեռ պաշտպանել՝ Սենգլեան եւ Բիրգուն։ Որպէսզի նոր դիրքերը հարաւ տեղափոխեն, թուրքերը ստիպուած եղան քարշ տալ ծանր թնդանօթները եւ պաշարները ետ Շիբերրաս լերան երկայնքով, իսկ նաւահանգիստի շուրջ այս ամէնուն գումարած Մալթայի տաք եղանակը եւ մալթացիներուն օգնութեան հասած 1000 մարտիկները, որոնցմէ էին նաեւ 42 ասպետ։ Յուլիսի վերջին կիսուն թուրքերը լայնածաւալ գրոհի ձեռնարկեցին Սենգլեայի վրայ ծովէն, սակայն անոնց դիմաց արգելք կեցան տեղաբնիկները, որինք հոյակապ լողորդներ ըլլալով դուրս կը նետէին թուրքերը նաւակներէն եւ անոնց դէմ ձեռնամարտ կը կազմակերպէին անմիջապէս ջուրին մէջ։ Ջախջախում եզրափակեց քօղարկուած թնդանօթէն կրակը։ 7 Օգոստոսին գլխաւոր գրոհը տեղի ունեցաւ, որ ընդհանուր առմամբ 9 ժամ տեւեց, բայց ամէն դէպքի ընթացքին դուրս մղուեցաւ։ Օգոստոսի վերջը օսմանցիներու ճամբարի ընթացքին տարածուեցաւ դիզինթերիա։ == Պաշարման հանումը == Յայտնի էր, որ աշնանային գիշերահաւասարէն ետ կու գայ փոթորիկներու ժամանակը։ Մուսթաֆա-փաշան պատրաստ էր անհրաժեշտութեան պարագային նաեւ ձմեռել կղզիին վրայ, յուսալով սովամահ ընել պաշարուածները, սակայն Փիալէ-փաշան պատճառաբանելով, որ չկայ յարմար տարածք նաւերը կայանելու եւ վերանորոգելու համար, յայտարարեց, որ Սեպտեմբերէն ոչ ուշ Պոտօ մեկնի, իսկ բանակը, եթէ կը ցանկանայ, կրնայ կղզիին վրայ մնալ։ 7 Սեպտեմբերին ասպետներուն հասաւ 9 հազարնոց օգնութիւն, Սիցիլիայի մէջ, սպանական փոխարքային կողմէ։ Ասկէ ետք թուրքերը կեցուցին պաշարումը եւ Մալթայէն դուրս ելան։ == Արդիւնքներ == Կղզիէն վերադարձաւ թրքական բանակի միայն քառորդը։ Քրիստոնեաները 250 ասպետ կորսնցուցին, փաստացի բոլոր փրկուածները վիրաւորուած եւ հիւծուած էին։ միայն 600-ը կրնար զէնք կրել։ Քար քարի վրայ չմնաց Բիրգու քաղաքին մէջ, իսկ նոր քաղաք [[Վալետա (արեւմատհայերէն)|Վալետան]] կառուցուեցաւ նոր վայրի մը մէջ։ == Գրականութիւն == * {{Cite book|title=The Siege Of Malta 1565|last=|first=|publisher=Copenhagen 1961|year=1568|author=Francesco Balbi di Correggio translated by H. A. Balbi}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/siegeofmalta15650000balb|title=The Siege Of Malta 1565|last=|first=|publisher=Penguin 2003|others=|year=1568 translated 1965|isbn=0-14-101202-1|pages=|chapter=chapter II|author=Francesco Balbi di Correggio translated Ernle Bradford|editor=|authorlink=}} * {{Cite book|url=|title=The Great Siege: Malta 1565|last=|first=|publisher=Wordsworth 1999|others=|year=1961|isbn=1-84022-206-9|pages=|chapter=|author=Ernle Bradford|editor=|authorlink=}} * Tim Pickles. ''Malta 1565: Last Battle of the Crusades''; Osprey Campaign Series #50, Osprey Publishing, 1998. * Stephen C. Spiteri. ''The Great Siege: Knights vs. Turks, 1565.'' Malta, The Author, 2005. * Tony Rothman, "The Great Siege of Malta, " in ''History Today'', Jan. 2007. * Bradford, Ernle, ''The Sultan’s Admiral: The Life of Barbarossa'', London, 1968. * Wolf, John B., ''The Barbary Coast: Algeria under the Turks'', New York, 1979; ISBN 0-393-01205-0 * Crowley, Roger. «Empires of the sea : the final battle for the Mediterranean, 1521—1580». London: Faber, 2008. ISBN 978-0-571-23230-7 * E. Hamilton Currey, "Sea-Wolves of the Mediterranean’’, London, 1910 [[Ստորոգութիւն:Մալթայի պատմութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Իսպանիոյ ճակատամարտեր]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդախնամներու միաբանութեան ճակատամարտեր]] [[Ստորոգութիւն:1565 ճակատամարտեր]] [[Ստորոգութիւն:Իսլամը Մալթայի մէջ]] [[Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան ճակատամարտեր]] gdkdvf2hsze3h58y6dutp5rmc0t6xr8 0 4332 253838 253575 2026-08-28T22:45:13Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253838 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:MALI empire map.PNG|մինի|աջից|Մալիի տարածութիւնը կայսրութեան ծաղկման շրջանին]] '''Մալիի կայսրութիւն''' (Մանտեն Կուրուֆապա, [[Մանտենի լեզուներ|մանտեն]]` ''Nyeni''), պատմական պետութիւն [[Արեւմտեան Ափրիկէ|հիւսիս-արեւմտեան Ափրիկէ]]ի մէջ ([[Արեւմտեան Սուտան]]ի տարածաշրջանին մէջ)՝ [[Սահարա անապատ|Սահարա]] անապատէն հարաւ։ Գոյութիւն ունեցած է [[13-րդ դար|13]]-[[15-րդ դար|15]]-րդ դարերուն։ Ըստ ձեւաւորբւած աւանդութեան, [[կայսրութիւն]] կը կոչուի (ինչպէս նաեւ [[Ափրիկեան կայսրութիւններ|ափրիկեան այլ կայսրութիւնները]])։ Ձեւաւորուած է [[Մանտինքա (էթնոս)|մանտինքա էթնոսի]] տակ, որ աւելի առաջ գտնուած է [[Կանայի թագաւորութիւն|Կանայի կայսրութեան]] իշխանութեան տակ եւ [[Իսլամութիւն|իսլամական կրօնը]] ընդունած է (առնուազն վերնախաւի մակարդակով)։ Գերագոյն տիրակալը եղած է մանսան։ Մանսայի անձնական զօրքը բաղկացած եղած է նախկին ստրուկներէ։ Կայսրութեան հիմնադիրը կը նկատուի [[Սունտիաթա Կէյթա]] մանսան, որ 1240-ին գրաւած է Կանայի մայրաքաղաք [[Կումպի Սալէ]]ն։ Անոր իշխանութեան տակ գտնուող տարածքը կը ձգուէր Ատլանտեան ովկիանոսէն արեւմուտք մինչեւ [[Չատ]] լիճի արեւելեան մասը։ Աւելի մեծ ծաղկում ապրած է  [[Մանսա Մուսա|Մուսա]] մանսայի եւ անոր եղբօր` [[Սուլէյման Կէյթա|Սուլէյմանի]] օրերուն։ Այս ժամանակաշրջանին [[Տեքրուր]], [[Սոնկայ]] պետութիւնները եւ [[Սահարա անապատ|Սահարայի]] քոչուոր ցեղերէն շատերը կը գտնուէին Մալիի տիրակալի՝ [[Վասալ|վասսալային]] իշխանութեան տակ։ Կայսրութեան բնակչութիւնը հիմնականին մէջ կազմուած էր ազատ համայնքային գիւղացիներէ եւ քոչուոր հովիւներէ։ Մալիի բնակչութեան ընդհանուր թիւը 15-րդ դարուն կը հաշուըուէր 40-50 միլիոն մարդ<ref>Walker, Sheila S., ''African roots/American cultures: Africa in the creation of the Americas'', Published by Rowman & Littlefield, p. 127. (2001)</ref>։ Պամպուկ եւ Պուրէ հանքավայրերու շնորհիւ միջերկրական ծովուն շուկային ոսկիի հիմնական զանգուածը Մալին կը մատակարարէր: Տնտեսութեան համար էական կարեւորութիւն կը ներկայացնէր քարաւանային առեւտուրը, որ կ'անցնէր Տոմբուկտու, Ճեննէ եւ Կաօ քաղաքներէն։ Մշտական երկպառակտչական պատերազմները տկարացուցին կայսրութիւնը, որուն պատճառով 15-րդ դարուն անիկա ինկաւ Սոնկայ կայսրութեան իշխանութեան տակ, 17-րդ դարուն կորսնցուց գրեթէ բոլոր տարածքները եւ 1885-ին միացաւ ֆրանսական տարածքներուն։ == Պատմութիւն == === Ակունքներ. Սուտիաթա Կէյթա === Սկիզբէն ի վեր Մալին փոքր իշխանութիւն էր [[Նիկեր (գետ)|Նիկերի]] վերի մասին մէջ, [[Քանիակա]]յի դրացութեամբ, որ [[սուսու]] ժողովուրդի մեծ պետութիւնն էր։ Ամենայն հաւանականութեամբ, Մալի պետութիւնը Կանա կայսրութեան վասալային իշխանութեան տակ էր։ Մալիի տիրակալներէն մէկուն` Մուսէ Կոյտէին (մօտաւորապէս 1200-1218) կը վերագրուի Նիկերի վրայ գտնուող Քանկապա քաղաքի հիմնադրումը, որ հոսանքով քիչ մը աւելի բարձր էր [[Պամաքօ]] քաղաքէն, որ ժամանակակից [[Մալի|Մալիի Հանրապետութեան]] մայրաքաղաքն է։ Սուսու էթնոսը, որ կը ղեկավարէին ծնունդով Կանտէի դարբին-քուրմերը, պտտեցան [[Սոնինքէ (էթնոս)|սոնինքէ էթնոսի]] փոքր պետութիւնները` անցնելով [[Ալ-Մորաւիներու պետութիւն|Ալ Մորաւիներու]] կողմէ Կանայի ջախջախումէն ետք մնացած իշխանութեան գլուխ։ 13-րդ դարուն [[Սունտիաթա Կէյթա|Կէյթայի]] գլխաւորութեամբ Մանտէ ցեղերու կողմէ սուսուի պարտութիւնն ալ կը հանդիսանայ Մալիի` իբրեւ կայսրութեան սկիզբը։ Մալիի յառաջացման մասին կը պատմէ կեղծ-պատմական «Սունտիաթայի մասին էպոսը», որոշ տեղեկութիւններ յայտնի են նաեւ երեք արաբ աշխարհագրագէտներու աշխատութիւններէ. [[Շիհապ ալ Ումարի|Ալ Ումարին]], [[Իպն Պատուտա|Պատուտան]] եւ [[Իպն Խալտուն|Խալտունը]]։ Կը նկատուի, որ Մալիի հիմնադիր Սունտիաթան, որ նաեւ յայտնի է իբրեւ Սոկոլոն Ճարա եւ Մարի Տիաթա, կառավարած է [[1230]] - [[1255]] թուականներուն, բայց երբեմն կը նշուին նաեւ այլ ժամկէտներ։ Այս տիրակալի արժէքաւոր նուաճումներէն մէկը կը հանդիսանայ Բամբուկի ոսկեբեր շրջանները, որ պետութեան ֆինանսական բարեկեցութեան ամուր հիմք հանդիսացած է: Նոր մայրաքաղաքը Նիկերի ափին Տելիպա բնակավայրին մէջ հիմնելու փոխարէն ան ընտրած է [[Սանկարանի]] գետի ափերուն իր հիմնադրած Նիանի քաղաքը, որ Մալիի մայրաքաղաք եղած է մինչեւ 1545 [[Սոնկայ (պետութիւն)|Սոնկայի]] տիրակալ [[Ասկիյա Տաուտ]]ի կողմէ նուաճուիլը։ Սունտիաթա հաստատեց արդար հարկեր եւ հրամայեց մաքրել անտառները գիւղատնտեսական հողատարածքներու համար, ուր սկսան աճեցնել նոր մշակաբոյսեր, ինչպէս` [[բամպակ]]։ Ան նաեւ հովանաւորած է [[գրիոտ]]ներուն` բարձր մակարդակ երգիչներու, երաժիշտներու եւ հեքիաթասացներու խումբին։ Իր պալատական գրիոտ եւ խորհրդական Պալլա Ֆասեկէն կը նկատուի ժամանակակից ամէնէն հեղինակաւոր գրիոտական ընտանիքի հիմնադիրներէն մէկը։ Ի դէպ, շնորհիւ բանաւոր ժողովրդական աւանդութիւններուն, այդ կրողներուն ալ պահպանուած է «Սունտիաթայի մասին էպոսը»։ === Մալին առաջին տիրակալներու օրերուն === Սունտիաթի [[Կէյթա (հարստութիւն)|Կէյթայէն]] ետք իշխած են անոր երեք որդիները, որոնք ժառանգած էին ուժեղ բանակով եւ առեւտրային ուղիներու ճիւղաւորուած ցանցով բարգաւաճ եւ հարաշարժուն կայսութիւն: Անոր անմիջական հետեւորդը` [[Ուալի Կէյթա]]ն, յիշատակուած է իբրեւ հզօր տիրակալ, որ [[հաժ]] կատարած է [[Արաբական թերակղզի]]ի վրայ գտնուող [[Մեքքա]]` այդ ժամանակ [[Միջնադարեան Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] [[մամլուքներու սուլթանութիւն|մամլուքներու սուլթան]] [[Պէյպարս I]]-ի տիրապետութեան տակ գտնուող մահմետական սրբազան քաղաք։ Սակայն Ուալի Կէյթայի կառավարումէն ետք աճեցաւ անկայունութիւնը։ Երրորդ Մանսու Ուաթին գահընկեց ըրաւ անոր հոգեկան հիւանդ եղբայրը` [[Խալիֆա Կէյթա]]ն, որ զուարճանար իր ժողովուրդը նետահարելով։ Սակայն ան մէկ տարի չկրցաւ կառավարել, քանի որ սպաննուեցաւ Կէյթայի ստրուկներու [[Կուարտիան կը մահանայ, բայց չի յանձնուիր|ընտրազօրի]] կողմէ։ Գահ բարձրացաւ [[Ապուպաքար I-ը]] (Ապու Պաքր կամ Մանտէ Պորի), որ Սունտիաթիի դստեր որդին էր, ինչ որ կը վկայէ մայրական գծով ժառանգութեան կարելիութեան մասին։ Տասը տարի ետք, 1285-ին, իշխանութիւնը [[Ուզուրպացում|գահըկեց ըրաւ]] ուղղակիօրէն ստրկական խումբի ներկայացուցիչը` ազատ արձակուած ստրուկ [[Սաքուրա (մանսա Մալի)|Սաքուրան (Սապքարա)]]։ Ըստ ամենայնի, անոր աջակցած են ժողովրդական զանգուածները, որոնք դժգոհ էին Կէյթա գերդաստանի իշխող անդամներէն։ Ըստ Իպն Խալտունի վկայության, այդ ժամանակ [[Մարոք]]էն Մալի յաճախակի կերպով սկսան ժամանել վաճառականներ, եւ առեւտուրը ծաղկեցաւ։ Սակուրան էր, որ արեւելքի մէջ վերջնականապէս նուաճեց [[Եգիպտոս]]ի հետ [[անդրսահարեան առեւտուր]]ի առանցքային հանգոյցը` [[Կաօ]] քաղաքը, [[Սոնկայ (պետութիւն)|Սոնկայի հզօր թագաւորութեան]] ապագայ մայրաքաղաքը։ Մալիի կայսրութիւնը առաջին անգամ վերահսկողութիւն սահմանեց Կաոյի վրայ Ուալիի օրերուն, սակայն Նիանիի մէջ ներքին երկպառակտչութեան պատճառով այնտեղ որպէս պատանդ գտնուող արքայազներ Ալի Կոլենին եւ Սլիման Նարուին յաջողեցան փախչիլ եւ վերականգնել Սոնկոյի անկախութիւնը։ 15 տարի ետք Սաքուրան Կաօ վերադարձաւ բանակի հետ, Սոնկայը դարձնելով վասալային պետություն, որ ընդհուպ մինչեւ 1430-ականները տուրք կը վճարէր մալիացի տիրակալներուն։ Սակքւրան իր վիճակը կը նկատէր բաւականին ապահով դէպի Մեքքա ուխտագնացութեան մեկնելու համար, սակայն վերադարձի ճամբուն վրայ սպաննուեցաւ, եւ գահը կրկին անցաւ Կէյթա գերդաստանին։ === Բարգաւաճում Մանսէ Մունսայի օրերուն === [[Պատկեր:Great_Mosque_of_Djenné_1.jpg|ձախից|մինի|300x300փքս|[[Մեծ մզկիթ Ճեննէ|Ճենէի մեծ մզկիթ]], մալիական ճարտարապետութեան ոճի օրինակ, որուն ոճի հիմքը դրուած է Մալիի կայսրութեան մէջ]] Մալիի կայսրութեան իններորդ տիրակալ Մալիի [[Ապուպաքար Բ.]]-ը հրաժարեցաւ գահէն Ատլանտեան ովկիանոսի տարածքներու հետազօտութեան համար։ Անոր հետեւորդը ՝ [[Մանսա Մուսա]]ն կը պատմէր, որ 1310-ին Ապուպաքարը ֆինանսաւորած է 200 [[նաւ]]երու շինարարութիւնը՝ ուղարկելով արշաւախումբը Ատլանտեան ովկիանոսի «արեւմտյան սահման»՝ ուսումնասիրելու համար։ Առաքելութիւնը ապարդիւն էր, եւ 1311-ին սուլթանը ինք կանգնեցաւ յաջորդ արշաւախումբի գլուխ եւ բաց ովկիանոս դուրս եկաւ մարդոցմով եւ մեծաքանակ պարէնով բեռնուած հազարաւոր նաւերով։ Այն վարկածը, որ Ապուպաքարի արշաւախումբը կրցած է իրականացնել [[Քոլումպոսէն առաջ անդրովկիանոսեան շփումներու տեսութիւններ|անդրատլանտեան այցելութիւն Նոր Աշխարհ]], կը նկատուի [[ծայրահեղութիւն]], իսկ նաւերու թիւը ակնյայտօրէն ուռճացուած է, սակայն անիկա կը վկայէ Մալիի զգալի նիւթական հիմքի մասին։ Նախկին տիրակալի չվերադառնալէն ետք անոր վեզիր Մանսա Մուսան դարձաւ կայսր։ Կայսրութիւնը աւելի ազդեցիկ դարձաւ գերագոյն կառավարիչ (մանսա) [[Մանսա Մուսա|Մուսայի]] օրերուն, որ ըստ մօր (1312-1337) անունը յայտնի է նաեւ իբրեւ Կանկու Մուսա։ Ան լայնօրէն յայտնի է ինչպէս ժողովրդական առասպելական հերոսներէն, այնպէս ալ Մալիէն դուրս պատմական աղբիւրներէ, քանի որ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի եւ Եւրոպայի վրայ, երբ՝ [[1324]]-ին մեծ շքախումբով [[հաժ]] ըրած է, ճամբուն վրայ նուիրատուութիւններ ընելով մահմետական տիրակալներուն։ Ձիուն հեծած տիրակալին կ'ուղեկցէին, տարբեր տուեալներով, 60 հազարէն (ըստ «Թարիխ աս Սուտանի» ժամանակագրութեան) մինչեւ 80 հազար (ըստ «Թարիխ ալ Ֆատաշի ժամանակագրութեան) մարդ։ Անոնց մէջ էին ուղտերու [[քարաւան]]ներ, որոնք բեռնաւորուած էին ոսկիով, ապրանքներով, նուէրներով, պարէնով, զէնքով, եւ ստրուկներու շարասիւններով, ընդ որուն, հինգ հարիւր ստրուկներէն իւրաքանչիւրը, որ գլխաւորէր շարասիւնը, կը յենուէր ոսկէ ցուպի մը վրայ: Ժամանելով Եգիպտոս, Մանսա Մուսան հրաժարեցաւ համբուրել [[Ան Նասիր Մուհամմատ]] սուլթանի ոտքերի տակի հողը եւ ընդհանրապէս, [[Ալլահ]]էն բացի որեւէ մէկուն խոնարհիլ, սակայն, բարեկամական ընդունելութիւն ստացավ եգիպտական տիրակալի կողմէ եւ առատաձեռնօրէն պարգեւատրուեցաւ։ Կանկու Մուսան պարտքի տակ չմնաց, ուղարկելով 40 հազար ոսիէ տինար սուլթանին, յաւելեալ 10 հազար անոր վեզիրին եւ նման շռայլ նուէրներ բազմաթիւ պալատական եւ այլ պաշտօնեաներուն։ Մուսայի երթը [[Քահիրէ]]ի միջոցով, թագաւորի շռայլութիւնը եւ անոր շրջապատող շքեղութիւնը յայտնի դարձուցին միապետը: Սակայն ի վերջոյ պարզուեցաւ, որ դերեւս Մեքքա չհասած, կայսրը վատնեց ոսկիի իր բոլոր պաշարները եւ նոյնիսկ ստիպուած եղաւ հսկայական տոկոսներով գումար պարտք առնել եգիպտական վաշխառուներէ։ Բացի ատկէ, դէպի Արաբիա եւ վերադարձի ճամբուն վրայ բազմաթիւ դժբախտութիւններ եղան, որոնց պատճառով, ըստ եգիպտական պատմաբան [[Ալ-Մաքրիզի|Թաքի ալ-Տին ալ-Մարքիզի]] հաշուարկներուն, քարաւանը կորսնցուցած է մարդոց եւ ուղտերու մէկ երրորդը։ Վերջապէս, Մալիի հիւրերէն նուէր ստացած ոսկին հեղեղեց Եգիպտոսի եւ ամբողջ միջերկրական ծովուն թանկարժէք մետաղներու շուկաները` ոսկին, առնուազն 12 տարի, արժեզրկելով։ Ըստ ժամանակակից հաշուարկներուն, իր ուխտագնացութեան համար Մալիի տիրակալը վերցուցած էր առնուազն 12.750 թոն ոսկի, ճամբուն ընթացքին բոլորը բաժնելով։ ''Celebrity Net Worth'' պարբերականի փորձագէտները, բոլոր ժամանակներու ամենահարուստ մարդոց ունեցածը 2012-ի պայմաններուն համապատասխանեցնելով, Մուսային կարողութիւնը 400 միլիառ ամերիկեան տոլար գնահատած են։ 13 Հոկտեմբեր 2012-ին հրապարակուած աշխարհի ամենահարուստ 25 մարդոց վարկանիշին մէջ ան գրաւած է առաջին տեղը` գերազանցնելով [[Ռոթշիլներ]] եւրոպական գերդաստանն ու ամերիկեան գործարար [[Ճոն Տեւիսոն Ռոքֆելլըր|Ռոքֆելլըրը]]<ref>{{cite web|url=http://www.celebritynetworth.com/articles/entertainment-articles/25-richest-people-lived-inflation-adjusted|title=25 самых богатых людей в истории|work=Рейтинг|accessdate=2012-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUHE3oZq?url=http://www.celebritynetworth.com/articles/entertainment-articles/25-richest-people-lived-inflation-adjusted|archivedate=2012-10-17}}</ref>։ Բոլոր ֆինանսական կորուստներով հանդերձ, Մուսայի հաժը Մալիի համար ամենեւին աղետալի հետեւանքներ ալ չունեցաւ. ոչ վերջին կարևորութիւն ունէր այն, որ կայսեր բացակայութեան ընթացքին մալիացի զօրավար Սակամաճին 1325-ին զօրքով մտաւ Սոնկայի մայրաքաղաք Կաօ, ձեռքը վերցնելով հիւսիսային առեւտւրի առանցքային տարածքը, որ մինչ այդ կը գտնուէր Սոնկայի ձեռքին մէջ։ Երբ Կանկու Մուսան տուն վերադարձաւ Կաոյի ճամբով, ուր ընդունեց սոնկայական թագաւորի եւ ազնուականութեան ցուցաբերած հնազանդութեան նշանները, եւ վերադարձաւ [[Թիմպուկտու]], անոր կ'ուղեկցէին նաեւ հեռաւոր արշաւի գլխաւոր ձեռքբերումները` բազմաթիւ տաղանդաւոր բանաստեղծներ, աստուածաբաններ եւ շինարարներ (ներառեալ սպանական ծագումով Ապու Իսհաքա Իպրահիմ ալ-Սահիլ ճարտարապետը, որ կառուցած է գմբէթով թագաւորական պալատը եւ [[Սանկորր]] կեդրոնական մզկիթը Թիմբուկտուի մէջ), իսկ անոնց հետ նաեւ մեծ գրադարան: Ժամանածներուն մէջ էին նաեւ չորս [[Շերիֆ (իսլամ, արեւմտահայերէն)|շերիֆ]] (Մուհամետ Մարգարէի ժառանգները) ընտանիքներու հետ, որոնց Մանսա Մուսան առաջարկած է հազար [[միտքալ (արեմտահայերէն)|միտքալ]] ([[միսքալ]], [[մըսխալ]]) ոսկի` Մալի վերաբնակելու համար: === Մայրամուտ Մուսայի հետեւորդներու օրերուն === [[Պատկեր:The_Mali_Empire.jpg|մինի|300x300փքս|Մալիի քարտէս տարածքներու առաւելագոյնս ընդլայնման ժամանակահատուածին մէջ` ոսկիի հանքերու եւ առեւտրային ուղիներու ֆոնի վրայ]] Մանսէ Մուսէին յաջորդեց անոր որդին [[Մագան Ա.]]-ը, որ կառավարած է չորս տարի (1337-1341), որուն ընթացքին [[Մոսիներ|մոսի]] ժողովուրդի բանակը առաջնորդ Նասեկի գլխաւորութեամբ աւիրեց եւ հրդեհեց Թիմպուկտուն։ Յաջորդ աթոռին տիրացաւ Մուսայի եղբայրը` Սուլէյման Քէյթան (1341-1360), որ վերակառուցեց աւերուած Թիմպուկտուն։ Վերջինիս տիրապետութեան օրերուն Մարոքի [[Մերինիտներ|մերինիտական]] սուլթան Ապու Ինանի կողմէ դիւանագիտական առաքելութեամբ Մալի այցելած է յայտնի ճամբորդող [[Իպն Պատուտա]]ն (1352-1353), որ տուած է այդ երկրի նկարագրութիւնը։ Ի թիւս այլ բաներու, ան զարմացած մնացած է տեղական ազնուականութեան վատնողական վարքէն եւ կիներու անպարկեշտութենէն։ Ան պատմած է մալիական արքունիքի շքեղութեան եւ ընդդէմ Սուլէյմանի` ցարի գլխաւոր կնոջ (Կասա) դաւադրութեան մասին։ Թէեւ անիկա բացայայտուեցաւ հետագային, բայց գահի հաւակնորդ Տիաթան (սովորաբար կը յիշատակուի իբրեւ Մարի Տիաթա Բ. Մարի Տիաթա Ա.-ը Սունտիաթան է) կրցաւ իշխել կարճատեւ քաղաքացիական պատերազմի մը պատճառով, երբ Սուլէյմանի անմիջական ժառանգորդ [[Քամպա Կէյթա]]ն (Կասա) իր կառավարման իններորդ ամսուանընացքին զոհուեցաւ ճակատամարտի ընթացքին (1360)։ Մարի Տիաթա Բ.-ի գրեթէ մէկուկէս տասնամեակ տեւած իշխանութիւնը առանձնացած էր աւելի մեծ բռնակալութեամբ, քան Սուլէյմանի օրերուն։ [[Իպն Խալտուն|Խալտուն]] կը յայտնէ ականատեսներու ծայրայեղ կոշտ գնահատականները Տիաթայի մասին` իբրեւ հրէշի եւ բռնակալի, «կայսրութիւնը կործանող, գանձարանը դատարկող, իրմէ առաջ ստեղծուած ամէն ինչը քանդողի»։ Այդ մանսայի մահէն ետք անոր որդին ու յաջորդը ՝ [[Մուսա Բ.]]-ը փաստացիօրէն հեռացուեցաւ իշխանութենէն, մեկուսացուեցաւ եւ բանտարկուեցաւ իր խորհրդականի եւ ռազմական հրամանատարի կողմր, որուն անունը նոյնպէս Մարի Տիաթա էր։ Ան փորձեց վերականգնել Մալիի հզօրութիւնը, ամրապնդելով արեւելեան սահմանը եւ զօրքերը ուղարկելով Սահարա քոչուոր [[սանհաճի]]ներու դէմ կռուելու համար։ Անոր շնորհիւ [[14-րդ դար]]ու երկրորդ կիսուն Մալիի կայսրութեան միացաւ Տաքետտա մարզը աղի հանքերու եւ պղինձէ հանքավայրերու հետ միասին, բայց յետոյ ան կրկին զրկուեցաւ անկէ։ Յաջորդ մանսային` Մականա Բ.-ին, սպաննեցին գահ բարձրանալէ անմիջապէս ետք, որը չհասաւ դառնալու Սանտիկի տիտղոսով կայսերական խորհուրդի անդամ (Իպն Խալտուն զայն կը կոչէ [[վեզիր]])։ Քանդողը փորձեց օրիկանացնել իր կառավարումը` տապալած մանսայի մօր հետ ամուսնութեամբ, բայց շուտով ինքն ալ տապալեցաւ «Մարի Տիաթայի հարազատներէն» մարդասպանի մը ձեռքով։ === Անկում === 1390-ին գահ բարձրացած Կէյթա հարստութեան ներկայացուցիչ Մագան Գ.-ը (Մահմուտ Ա.) մալիական վերջին մանսան եղած է, զոր կը յիշատակեն արաբական պատմիչ-աշխարհագրագէտները։ Այսպիսով, արդէն մինչեւ այդ դարու աւարտը Մալին սկսաւ կորսնցնել իր ազդեցութիւնը ներքին երկպառակտչութեան եւ դրացի ցեղերու արշաւանքներու պատճառով (այսպէս, հարաւէն Մալին կը նեղէր [[Մոսիներ|մոսի]] ազգութիւնը, որը 1400-ին աւերիչ ասպատակութիւն կատարեց Տեպօ լիճի շրջանին մէջ)։ Կայսրութենէն դուրս եկաւ [[Կաօ]]ն, որ դարձաւ Արեւմտեան Սուտանի մէջ ծագած այլ մեծ պետութեան մէջ` [[Սոնկայ (պետութիւն)|Սոնկայ պետութեան]] կեդրոն։ [[15-րդ դար]]ու սկիզբէն Սոնկայը սկսաւ դուրս մղել Մալին, եւ կէսերուն անիկա դարձաւ գերիշխող պետութիւն տարածաշրջանին մէջ 1433-ին Մալին կորսնցուց վերահսկողութիւնը մեծ քաղաքներ Տիմպուկթուի, Արաւանի եւ Ուալատուի նկատմամբ, որոնք գրաւած էին [[թուարեկներ]]ը, իսկ մօտ 1460-ին սոնկայական տիրակալ (շի) [[Սուլէյման Տամա]]ն գրաւեց Մեմու քաղաքի արեւմտեան մասը, որ երկար ժամանակ Մալի կայսրութեան մաս կը կազմէր: Անոր յաջորդին՝ [[Սոննի Ալի Պեր (շի)]]ի օրերուն Սոնկայը վերջնականապէս գերազանցեց Մալիին։ 1545-ին սոնկայական տիրակալ ասկիյա Տաուտը նոյնիսկ գրաւեց Մալիի մայրաքաղաքը, իսկ 1558-ին ամուսնացաւ մալիական թագաւորի աղջկան հետ։ Ի դէպ, դերեւս շուրջ 1510-ին աշխարհագրագէտ [[Լէօ Ափրիկեցի]]ն այցելելով Սոնտային եւ Մալիի պատկանող տարածքները, վերջինիս մայրաքաղաքը նկատած է բարգաւաճ, հացահատիկով, անասունններով եւ արհեստագործական արտադրութեամբ ապահովուած։ Այնուամենայնիւ, նոր սպառնալիք յառաջացավ. Թեկրուր սենեկալեան երկրի Մալիին նախկին տուրք վճարողները 1530-1535 թուականներուն ամայացուցին Սենեկալէն հարաւ գտնուող հողերը։ Մալի պետությունը նոյնիսկ չկրցաւ օգտուիլ մարոքցի սուլթան [[Ահմատ ալ Մանսուր]]ի կողմէ Սոնկայի ջախջախումէն։ Մանսա Մամատու Գ.-ը փորձեց պայքարի մէջ մտնել սոնկայական ժառանգութեան համար եւ կարճատեւ գրաւեց [[Ճեննէ]]ն, բայց մարոքի զօրքերը անոր ստիպեցին լքել քաղաքը։ 1598-ին Մալին եւ Մասինան փորձեցին ամրապնդուիլ Տիմպուկտուի շրջանին մէջ, բայց յաջորդ տարի արդէն վերջնականապէս ջախջախուեցան Մարոքի ուժերու կողմէ։ Մահմուտ Դ.-ի մահէն ետք մօտաւորապէս 1610-ին Մալիի կայսրութիւնը կործանեցաւ։ 1630-ին [[Պամպարա (պետութիւն)|Պամպարա]] թագաւորութիւնը Ճեննէ կեդրոնով [[ժիհատ]] յայտարարեց Մալիի տարածքի միւս մահմետական պետութիւններուն, եւ 1645-ի արշաւանքէն ետք [[Մանտինքա (էթնոս)|մանտինքա]] ժողովուրդի միակ ուժը մնաց Կանկապա քաղաքը։ 1667-ին կանկապական մանսա Մամա Մագան Դ.-ն նոյնիսկ գրոհեց Պամանի մայրաքաղաք Սեկու Կորոյի վրայ, բայց ստիպուած եղաւ նահանջել եռամեայ պաշարումէն ետք։ [[Ֆուլպէ]] եւ պամպարա ժողովուրդներու զօրքերը հակագրոհի անցան, պաշարեցին մալիական մայրաքաղաք Նիանը եւ հրդեհեցին զայն։ Մանսա Մագան, որ մինչեւ Կանկապան կը հետապնդուէր պամպարաներու կողմէ, ստիպուած եղաւ ձգել մայրաքաղաքը։ Երբեմնի հզօր կայսրութենէն մնաց ընդամէնը փոքր պետութիւն մը, որ կը ներառէր [[Նիկերի ներքին տելթա]]յի արեւմուտքը եւ [[Ատլանտեան ովկիանոս]]ի առափնեայ ծայրամասերը։ 17-րդ դարուն Կէյտա հարստութեան տիրակալներու ձեռքին մէջ մնացած էին միայն [[Սանկարանի (գետ, արեւմտահայերէն)|Սանկարանի գետի]] ափին գտնուող [[Կանկապա]] բնակավայրի մօտակայքը։ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն այդ հողերը գրաւեց Ֆրանսան, եւ 1895-ին միացաւ [[Ֆրանսական Արեւմտեան Ափրիկէ]]ին<ref name="брэ">[http://bigenc.ru/text/2169142 Мали]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;/ Г. О. Витухина&nbsp;//&#x20;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Большая российская энциклопедия]&nbsp;: <span class="nowrap">[в 35 т.]</span>&nbsp;/ гл. ред. <span class="nowrap">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2,_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ю. С. Осипов]</span>.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>&nbsp;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Большая российская энциклопедия], 2004—2017.</ref>։ == Աշխարհագրութիւն եւ տնտեսութիւն == [[Պատկեր:Mansa_Musa.jpg|ձախից|մինի|[[Մանսա Մուսա]], Մալիի աւելի յայտնի տիրակալ (1307/12-1332/37). պատկեր [[Քատալոնական ատլաս]]էն (1375)]] Գլխաւոր պատմական աղբիւրը, որուն մասին կրնանք դատել միջնադարեան Մալի պետութեան աշխարհագրութեան եւ տնտեսութեան մասին, արձանագրուած յիշողութիւններն են արաբ ճամբորդող [[Իպն Պատուտա|Պատուտայի]], որ Մալի այցելած է [[1352]]-ին, [[Սուլէյման (մանսա)|Սուլէյման մանսայի]] օրերուն<ref name="Mali">{{Cite web |url=http://www.geografia.ru/NIGER-2.html |title=Цивилизации долины Нигера: легенды и золото. Часть II — Мали |accessdate=2018-08-02 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021601/http://www.geografia.ru/NIGER-2.html |dead-url=yes }}</ref>։ Կայսրութիւնը կը գտնուէր այնպիսի ժամանակակից պետութիւններու տարածքին մէջ, ինչպէս` [[Մալի]]ն, [[Կինէա]]ն, [[Սենեկալ]]ը, [[Նիկեր|Պուրքինա ֆասոն]], [[Մաւրիտանիա]]ն։ Երկրի հիմնական փոխադրութեան ուղին [[Նիկեր (գետ)|Նիկեր]] գետն էր, գլխաւոր բարեբեր շրջանները կը գտնուէին անոր ներքին տելթային մէջ։ Մալիի հարստութիւնը կը յենուէր [[Հիւսիսային Ափրիկէ]]ի երկիրներու հետ [[Անդրսահարեան առեւտուր|անդրսահարեան ուղիներու առեւտուրի]] վրայ, ինչպէս` [[ոսկի]]ի եւ [[աղ]]ի արդիւնահանման եւ արտահանման վրայ։ Շնորհիւ Բամբուկ եւ Բուրէ հանքավայրերու միջերկրական ծովուն շուկային մէջ ոսկիի հիմնական զանգուածը կը բերուէր Մալիէն։ Վաճառականները անապատի միջոցով Մալիէն կը բերէին նաեւ [[փղոսկր]], [[ռնգեղջիւր]]ի եւ ափրիկեան այլ կենդանիներու կաշի։ Մալիի մեծագոյն քաղաքներն էին Թիմպուկտուն, Կաօն, Ճեննէն։ Կայսրերը (մանսա), իշխող վերնախաւը եւ առեւտրական դասը կը դաւանէին [[իսլամ]], մնացած բնակչութիւնը հակուած էր աւանդական [[Շամանութիւն|շամանական]] հաւատալիքներուն։ == Մալի կայսրութեան մանսաները Կէյթա հարստութենէն == Մանսա առաջին տիտղոսակիրը (մանիերէն` Mansa — բառացի՝ «թագաւորներու թագաւոր») եղած է Մալիի կայսրութեան հերոս հիմնադիր Սունտիաթա Կէյթան։ Անոր հիմնադրած [[Կէյթա (հարստութիւն)|Կէյթա հարստութիւնը]] սկիզբ կ'առնէ Պիլալի Պունամայէն, որուն նոյնացուցած են Մարգարէ [[Մուհամմատ|Մուհամետի]] ուղեկից [[Պիլալ իպն Ռապահ]]ի հետ։ Այնուամենայնիւ, այս տուեալները բացարձակ չեն, եւ ակադեմական գիտութեան մէջ կը գերակշռեն տարբեր տեսանկիւններ։ Տիրակալութեան ժամկէտները, որոնք նշուած են ստորեւ բերուած ցանկին մէջ, վերցուած են [[Մորիս Տելաֆոսս]]ի հետազօտութիւններէն եւ հաշուարկուած են շուրջ հարիւր տարի առաջ, խիստ պայմանական են։ Տելաֆոսսի հաշուարկները, որոնք հիմնուած են այն տեղեկատուութեան վրայ, որ արձանագրած է թունուզցի պատմաբան [[Իպն Խալտուն]]ը, ժամանակակից պատմաբաններու կողմէ քննադատութեան կ'ենթարկուին, եւ հիմնականին մէջ փոխուած են<ref>''Levtzion N.''&#x20;[http://www.artsrn.ualberta.ca/amcdouga/Hist446/readings/kings_of_mali_levtzion.pdf The Thirteenth and Fourteenth-Century Kings of Mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407151928/http://www.artsrn.ualberta.ca/amcdouga/Hist446/readings/kings_of_mali_levtzion.pdf |date=2019-04-07 }}&nbsp;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8 &#x20;]&#x5B;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA англ.]&#x5D;&#x20;// Journal of African History.&nbsp;— 1963.&nbsp;— Vol.&nbsp;IV, no.&nbsp;3.&nbsp;— P.&nbsp;341—353.</ref>. * (1235-1255) [[Սունտիաթա Կէյթա|Մարի Տիաթա Ա.]]<ref>Մալիի հիմնադիրը ըստ Իպն Խալտունի վկայութեան[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%83%D0%BD Ибн Хальдуна]</ref> (Սունտիաթա Կէյթա — բառացիօրէն` «Թագաւոր - առիւծ»<ref>''Sammis K.''&#x20;[https://books.google.co.uk/books?id=_UzILogfRpAC&pg=PA66&dq=Sundiata+the+lion+king&hl=en&sa=X&ei=VdhiT-2IKYuJhQe615ysCA&ved=0CEYQuwUwAQ#v=onepage&q&f=false Focus On World History: The Era Of Expanding Global Connections — 1000—1500 C.E.]&nbsp;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8 &#x20;]&#x5B;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA англ.]&#x5D;.&nbsp;— Portland, ME&nbsp;: J. Weston Walch Publishing, 2002.&nbsp;— P.&nbsp;66.&nbsp;— 146&nbsp;p.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0825143691 ISBN 0-8251-4369-1], [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780825143694 ISBN 978-0-8251-4369-4].</ref>, Սունտիաթա Կոնաթէ (?), Սոնկոլոն Տիաթա), Ֆա Մականի որդին, 1235-ին ջախջախեց [[Սուսու]] պետութեան զօրքը, միաւորեց [[Նիկեր (գետ)|Նիկեր]] եւ [[Սենեկալ (գետ)|Սենեկալ]] գետերու վերի հոսանքներու տարածքները ու հիմնեց նոր մայրաքաղաք՝ [[Նիանի]] քաղաքը * (1255-1270) [[Ուլի Ա. Կէյթա]] (Ուալի Կէյթան, Ուլէ)՝ Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1270-1274) [[Ուատի Կէյթա]], Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1274) [[Խալիֆա Կէյթա]], Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1274-1285) [[Ապուպաքար Ա.]] (Մանտէ Պորի), Մարի Տիաթա Ա.-ի դստեր որդին * (1285-1300) [[Սաքուրա (Մալիի մանսա)]] (Սապքարա), Կէյթա գերդաստանէն չէ, ազատ արձակուած ստրուկ * (1300-1305) [[Կու Կէյթա]] (Կաօ), Ուլի կամ Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1305-1310) [[Մուհամմատ Ա. Կէյթա]] (Նիանի Մամատու), Կուի որդին * (1310-1312) [[Ապուպաքար Բ.]] Ուլիի կամ Մարի Տիաթա Ա.-ի որդին * (1312-1337) [[Մանսա Մուսա|Մուսա Ա.]] (Կանկու Մուսա), Ֆա Մականայի ծոռը, առաջին անձն է, որ ընդունած է «մանսա» տիտղոսը * (1337-1341) [[Մական Ա.]], Մուսա Ա.-ի որդին * (1341-1360) [[Սուլէյման Կէյթա]], Մուսա Ա.-ի եղբայր * (1360) [[Կամպա Կէյթա]] (Կասա), Սուլէյմանի որդի * (1360-1374) [[Մարի Տիաթա Բ.]], Մական Ա.-ի որդի * (1374-1387) [[Մուսա Բ.]], Մարի Տիաթա Բ.-ի որդի * (1387-1388) [[Մական Բ.]], Մարի Տիաթա Բ.-ի որդի * (1388-1390) [[Սանթիկի]] (Սանթիգի, Սանթակի), այրի Մարի Տիաթա Բ.-ի ամուսինը, քանդիչ * (1390) [[Մական Գ.]] (Մահմուտ Ա.), Կուի թոռը կամ ծոռը * (1404 - մօտ. 1440) [[Մուսա Գ.]] * (1460-1480/1481) [[Ուլի Բ.]] (Բուլէ) * (1480/1481-1496) [[Մահմուտ Բ. Կէյթա]] (Մամատու Ա.) * (1496-1559) [[Մահմուտ Գ. (Մալիի մանսա)|Մահմուտ Գ.]] (Մամատու Բ.) * (1559 - ի մօտ. 1590) ''անյայտ մանս կամ թափուր'' * (մօտ. 1590 - մօտ. 1610) [[Մահմուտ Դ. Կէյթա|Մահմուտ Դ.]] (Մամատու Գ.) ''Կայսրութիւնը անկեցաւ Մահմուտ Դ.-ի մահէն ետք։'' == Տես նաեւ == * [[Պամպարա (պետութիւն)]] * [[Սոնկայ կայսրութիւն]] * [[Կանայի թագաւորութիւն|Կանայի կայսրութիւն]] * [[Թիմպուկտու]] * [[Կաօ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == *{{cite book |author=Blanchard, Ian |title=Mining, Metallurgy and Minting in the Middle Ages Vol. 3. Continuing Afro-European Supremacy, 1250–1450 |publisher=Franz Steiner Verlag |location=Stuttgart |year=2001 |isbn=3-515-08704-4}} *{{cite book |authorlink=William Desborough Cooley|last=Cooley|first= William Desborough |title=The Negroland of the Arabs Examined and Explained |url=https://archive.org/details/negrolandofarabs0000cool|publisher=Routledge |location=London |year=1966 | origyear=1841 |isbn=0-7146-1799-7}} *{{cite book |author=Delafosse, Maurice |title=Haut-Sénégal Niger l'histoire |publisher=Maisonneuve & Larose |location=Paris |year=1972 | origyear=1912 |isbn=2-7068-0535-8 | language=French}} *{{citation | last=Goodwin | first=A. J. H. | year=1957 | title=The Medieval Empire of Ghana | journal=South African Archaeological Bulletin| volume=12| pages=108–112| jstor=3886971}} *{{cite book |author=Hempstone, Smith |title=Africa, Angry Young Giant |publisher=Kessinger Publishing, LLC |location=Whitefish |year=2007 |isbn=0-548-44300-9}} *{{cite book |author=Insoll, Timothy |title=The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa |url=https://archive.org/details/archaeologyofisl0000inso_y3o6 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2003 |isbn=0-521-65702-4}} *{{cite book |author=Ki-Zerbo, Joseph |title= Histoire de l'Afrique noire: D'hier à demain |publisher=Hatier |location=Paris |year=1978 |isbn=2-218-04176-6}} *{{cite book |author=Ki-Zerbo, Joseph |title= UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1997 |isbn=0-520-06699-5}} *{{cite journal | last=Levtzion | first=N. | year=1963 | title=The thirteenth- and fourteenth-century kings of Mali | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1963_4_3/page/341 | journal=Journal of African History | volume=4 | issue=3 | pages=341–353 | jstor=180027 | doi=10.1017/S002185370000428X | ref=harv }} *{{cite book | editor1-last=Levtzion | editor1-first=Nehemia | editor2-last=Hopkins | editor2-first=John F.P. |title=Corpus of Early Arabic Sources for West Africa | publisher=Marcus Weiner Press | place=New York | year=2000 | isbn=1-55876-241-8}} First published in 1981 by Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-22422-5}}. *{{cite book |author=Piga, Adriana |title= Islam et villes en Afrique au sud du Sahara: Entre soufisme et fondamentalisme |publisher= KARTHALA Editions |location=Paris |year=2003 |pages=417 pages |isbn=2-84586-395-0}} *{{cite book |author=Niane, D. T. |title=Sundiata: An Epic of Old Mali |url=https://archive.org/details/sundiataepicofol00nian |publisher=Longman African Writers |location=Harlow |year=1994 |isbn=0-582-26475-8}} *{{cite book |author=Niane, D. T. |title=Recherches sur l’Empire du Mali au Moyen Âge |publisher=Présence Africaine |location=Paris |year=1975 }} *{{cite book |author1=Stiansen, Endre |author2=Jane I. Guyer |lastauthoramp=yes |title=Credit, Currencies and Culture: African Financial Institutions in Historical Perspective |url=https://archive.org/details/creditcurrencies0000unse |publisher=Nordiska Afrikainstitutet |location=Stockholm |year=1999 |isbn=91-7106-442-7}} *{{cite book |author1=Stride, G. T. |author2=C. Ifeka |lastauthoramp=yes |title=Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000–1800 |publisher=Nelson |location=Edinburgh |year=1971 |isbn=0-17-511448-X}} *{{cite journal |last=Taagepera |first=Rein |journal=Social Science History |volume=3 |issue=3/4 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D. |year=1979 |pages=}} *{{cite book |author=Thornton, John K. |title=Warfare in Atlantic Africa 1500–1800 |publisher=Routledge |location=London and New York |year=1999 |pages=194 Pages |isbn=1-85728-393-7}} == Աղբիւրներ == *[http://www.africankingdoms.com African Kingdoms Mali] *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/mali/hd_mali.htm Metropolitan Museum – Empires of the Western Sudan: Mali Empire] *[http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter3.shtml The Story of Africa: Mali] — BBC World Service *[http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513172555/http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |date=2011-05-13 }} — excerpts from H. A. R. Gibb's translation == Արտաքին յղումներ == {{commons category|Mali Empire}} *{{cite journal | last=Conrad | first=David C. | year=1994 | title=A town called Dakajalan: the Sunjata tradition and the question of Ancient Mali's capital | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1994_35_3/page/355 | journal=Journal of African History | volume=35 | issue=3 | pages=355–377 | jstor=182640 | doi=10.1017/s002185370002675x}} *{{cite journal | last=Hunwick | first=John O. | year=1973 | title=The mid-fourteenth century capital of Mali | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1973_14_2/page/195 | journal=Journal of African History | volume=14 | issue=2 | pages=195–206 | jstor=180444 | doi=10.1017/s0021853700012512}} *{{cite book | last=Levtzion | first=Nehemia | title=Ancient Ghana and Mali | publisher=Methuen | place=London | year=1973 | isbn=0-8419-0431-6}} [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի պատմական երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Նախկին կայսրութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:1230-ականներու հիմնադրումներ]] ccxdzlb40688ysrcpydrzhv19g7g2lg 0 4409 253979 247484 2026-08-29T00:19:38Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253979 wikitext text/x-wiki '''Մանչեսթըր Իւնայթըտ''' ({{lang-en|Manchester United Football Club}}; <small>արտասանութիւն։</small> {{IPA|[ˈmæntʃɛstə ju:ˈnaɪtɪd]}}), անգլիական բրոֆեսիոնալ ֆութպոլային ակումբ Մեծ Մանչեսթըրի Սթրետֆորդ քաղաքէն, կը մասնակցի [[Բրիմիոր լիկա|Բրիմիոր լիկայի]] մէջ։ Կը հիմնադրուի որպէս «Նիւթոն Հիթ (Լանկաշիր Էնդ Յորքշիր Ռեյլուէյ)» [[1878]] թուականին, կ'անուանափոխուի [[1902]] թուականին՝ «Մանչեսթըդ Իւնայթըտ»։ Կը տեղափոխուի «[[Օլդ Թրաֆորդ]]» [[1910]] թուականին։ Աշխարհի ամէնահանրայայտ ֆութպոլային ակումբներէն մէկն է<ref>{{cite web | url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/sport/football.html?in_article_id=502574&in_page_id=1779 | title=իւնայթետը կը շարժի հարաւ, երբ երկրպագուները հասան 333 միլիոնի | publisher=Daily Mail | date=2007-12-15 | author=Բոբ Քես | archiveurl=http://www.webcitation.org/6GkkT6cLK | archivedate=2013-10-01 | language=en}}</ref>, անգլիական Բրիմիոր լիկայի հիմնադիր ակումբներէն մէկը [[Բրիմիորլիկա 1992-93 (Անգլիա)|1992]] թուականին<ref>{{cite web | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111128003337/http://www.premierleague.com/page/manchester-united | archivedate=2011-11-28 | language=en | url=http://www.premierleague.com/page/manchester-united | title=Մանչեսթըդ Իւնայթըտ ֆութպոլային ակումբ | publisher=Premier League | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ Ակումբը 1910 թուականէն իր խաղերը կ'իրականացնէ «[[Օլդ Թրաֆորդ]]» մարզադաշտին վրայ, որ [[Անգլիո]]յ մէջ տարողութեամբ երկրորդ ֆութպոլային մարզադաշտն է՝ «[[Ուեմբլի մարզադաշտ|Ուեմբլի]]էն» ետք եւ կը տեղաւորուի գրեթէ 76000 հանդիսական։ Մանչեսթըր Իւնայթըտ կը համարուի աշխարհի ամէնահարուստ եւ ամէնաշատ երկրպագուներ ունեցող ակումբներէն մէկը<ref>{{cite web | url=http://www.britannica.com/topic/Manchester-United | title=Manchester United | publisher=britannica | accessdate=2 Սեպտեմբեր 2015}}</ref>։ Վերջին 20 տարիներու ընթացքին Անգլիոյ ամէնայաջողակ ակումբներէն մէկն է. 1986 թուականին Նոյեմբերէն, երբ ակումբը սկսաւ գլխաւորել [[Ալեքս Ֆերգիւսոն]]ը, նուաճած է 27 խոշոր բաժակ<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/gloryglory.html | title=Յաղթանակ, յաղթանակ Մանչեսթըր իւնայթըտ... | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303214820/http://www.stretfordend.co.uk/gloryglory.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ Բրիմիոր լիկայի 2010-2011 մրցաշրջանին խումբը կը նուաճէ մրցանիշի 19-րդ տիտղոսը՝ դառնալով Անգլիոյ մրցանիշակիր յաղթականներու տիտղոսներու քանակով եւ շրջանցելով [[Լիւըրբուլ ՖԱ|Լիւըրբուլը]], որ յաղթած էր 18 յաղթականական տիտղոս։ [[Բրիմիորլիկա 2012-13 (Անգլիա)|2012-2013]] թուականերուն մրցաշրջանին ակումբը կը նուաճէ նաեւ 20-րդ տիտղոսը։ 1968 թուականին Մանչեսթըր Իւնայթըտը կը դառնայ առաջին անգլիական ակումբը, որ կը նուաճէ [[Յաղթականներու լիկա|Յաղթականներու բաժակ]]ը՝ եզրափակիչին յաղթելով «[[Պենֆիքա ՖԱ|Պենֆիքա]]յին» 4-1 հաշիւով<ref>{{cite web | language=ru | url=http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1967/intro.html | title=1967/68. Չարլթոնն օգնեց «ՄՅՈւ»-ին | publisher=''UEFA'' }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ 1999 թուականին Մանչեսթըր Իւնայթըտ կը յաղթէ եւրոպական ամէնապատուաբեր ակումբային առաջնութեան՝ [[ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու լիկա]]յի եզրափակիչին՝ կամային յաղթանակ տանելով «[[Պաւարիոյ Միւնխեն]]ի» նկատմամբ 2-1 հաշիւով<ref name="UEFA_1999">{{cite web | language=ru | url=http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1998/intro.html | title=1998/99. Վերջին վարկեաններու կախարդանքը | publisher=''UEFA'' }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ [[Յաղթականներու լիկա 2007-2008|2008]] թուականին խումբը կրկին կը նուաճէ Յաղթականներու լիկան՝ յաղթելով Լոնտոնեան «[[Չելսի ՖԱ|Չելսի]]ին»<ref>{{cite web | language=ru | url=http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2008/intro.html | title=2007-08: Բախտի գործոնը | publisher=''UEFA'' | accessdate=2016-03-11 | archive-date=2011-01-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110116023301/http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2008/intro.html | dead-url=yes }}</ref>։ Մանչեսթըր Իւնայթըտ մրցանիշակիր է նաեւ Անգլիոյ բաժակներու քանակով (11 տիտղոս)<ref>{{cite web | url=http://www.cbc.ca/sports/story/2004/05/22/manchesterunited040522.html | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտը նվաճել է Անգլիոյ բաժակը | publisher=''CBCSports.ca'' | date=22.05.2004 | language=en}}</ref>։ [[Բրիմիորլիկա 2012-13 (Անգլիա)|2012-2013]] մրցաշրջանի աւարտէն ետք «Մանչեսթըր Իւնայթըտի» գլխաւոր մարզիչը [[Ալեքս Ֆերգիւսոն]]ը, որ նշանակուած էր այդ պաշտօնին 1986 թուականի Նոյեմբեր 6-ին, ձգեց պաշտօնը, սակայն մնաց ակումբային կառոյցներուն մէջ եւ ակումբի տնօրէններու խորհրդի անդամ է, բացի այդ կը հանդիսանայ ակումբի դեսպան<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.com/russian/sport/2013/05/130508_ferguson_retire | title=Ալեքս Ֆերգյուսոնը հեռանում է Մանչեսթեր Իւնայթըտի մարզչի պաշտոնից | publisher=bbc.com | date=2013-05-08 | language=ru}}</ref><ref>{{cite web | url=http://carrick.ru/texts/sir-alex-ferguson-mirror/ | title=Սըր Ալեքս Ֆերգյուսոնի հարցազրույցը | publisher=carrick.ru | date=2014-11-18 | language=ru}}</ref>։ Ալեքս Ֆերգիւսոնի գլխաւորութեամբ ֆութպոլային ակումբը 27 տարուայ ընթացքին նուաճած էր 38 տիտղոս, որուն շնորհիւ ան դարձաւ ֆութպոլի պատմութեան մէջ մեծագոյն մարզիչներէն մէկը։ Ներկայիս խումբի գլխաւոր մարզիչը հոլանտացի մասնագէտ [[Լուի Վան Գալ|Լուի վան Գալ]]ն է։ Ան փոխարինեց մարզիչի պարտականութիւնները կատարող [[Ռաեան Գիգզ]]ին. վերջինս նշանակուած էր այդ պաշտօնին [[Տէյվիտ Մոյես|Տէյվիտ Մոյեսի]] հեռանալէն ետք<ref name="history_1980">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1980-1989.aspx | title=Ակումբը: Տասնամյակի պատմութիւն: 1980-1989. | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303235509/http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1980-1989.aspx | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802 | publisher=BBC Sport | date=2013-05-09 | language=en | title=Դեւիդ Մոյես: Մանչեսթեր Իւնայթըտի նոր մարզիչը Էվերտոնինն է | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101074719/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802 | archivedate=2016-01-01 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ Խումբի աւագը [[Ուէյն Ռունի]]ն է, որ 2014 թուականին ամրան փոխարինեց [[Նեմանեա Վիտիչ]]ին<ref name="captainsept">{{cite web | date=2010-09-13 | first=Ադամ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303235359/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2010/Sep/Neville-replaced-as-skipper.aspx | archivedate=2016-03-03 | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2010/Sep/Neville-replaced-as-skipper.aspx | title=Նեւիլը փոխարինվել է որպես Կարմիրների ավագ | publisher=ManUtd.com | last=Բոսթոք | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2011/Feb/Neville-announces-retirement.aspx | publisher=ManUtd.com | date=2011-02-02 | language=en | title=Նեւիլը հեռանում է | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303184627/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2011/Feb/Neville-announces-retirement.aspx | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ == Պատմութիւն == === Կանուխ շրջան (1878-1945) === [[Պատկեր:Newton Heath 1892.jpg|մինի|«Նիւթոն Հիթը» 1892 թուականին]] Ակումբը կը ձեւաւորուի «Նիւթոն Հիթ (Լանկաշիր էնդ Յորքշիր Ռէյլուէյ)» ({{lang-en|Newton Heath L&YR F.C}}) անուամբ [[Մանչեսթըր]]ի երկաթուղիի խումբ մը աշխատողներու կողմէ 1878 թուականին<ref name="history_1878">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1878-1899.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1878-1899 | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111228113129/http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1878-1899.aspx | archivedate=2011-12-28 | accessdate=2016-03-24 | dead-url=yes }}</ref><ref name="spartacus">{{cite web | language=en | url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/FmanchesterU.htm | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտ. 1878-1926: Պրիտանիական ֆութպոլի հանրագիտարան | publisher=''Spartacus Educational'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140105100842/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/FmanchesterU.htm | archivedate=2014-01-05 | accessdate=2016-03-24 | dead-url=yes }}</ref>։ Ակումբային մարզահագուստը ունէր երկու գոյն՝ կանաչ եւ ոսկեգոյն։ 15 տարուայ ընթացքին ակումբը կու գար տարածքով փոքր եւ կիսաւեր «Նորթ Ռոուդ» մարզադաշտին մէջ, որմէ ետք՝ 1893 թուականին, տեղափոխուեցաւ Քլեյտոնի մէջ գտնուող «Պենք Սթրիթ» մարզադաշտը։ Անոնցմէ մէկ տարի առաջ ակումբը միացաւ Անգլիոյ ֆութպոլային լիկային եւ առանձնացաւ երկաթուղիներէն{{sfn|Բարնս|2001|էջ=8}}<ref name="manutdru_newton">{{cite web | language=ru | url=http://manutd.ru/team/newton/ | title=Նիւտոն Հիտ եւ Մանչեսթըր Իւնայթըտ - Խումբ | publisher=''ManUtd.Ru'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160401072638/http://www.manutd.ru/team/newton/ | archivedate=2016-04-01 | accessdate=2016-03-24 | dead-url=yes }}</ref>։ Ստեղծուեցաւ ակումբային քարտուղարի պաշտօնը, իսկ անուանումէն հանուեցաւ «Լանկաշիր էնտ Յորքշիր Ռեյլուէյ» լրացումը. ակումբը սկսաւ պարզապէս կոչուիլ «Նիւթոն Հիթ»։ 1902 թուականին խումբը սնանկութեան եզրին էր, ունենալով աւելի քան 2500 [[ֆոնտ ստեռլինգ]]ի պարտք։ «Պենք Սթրիթ» մարզադաշտը պէտք է փակուեր դատարանի կողմէ<ref name="north_road">{{cite book|title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի պաշտոնական ձեւաւորուած պատմութիւն|url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse|publisher=Orion Publishing Group|chapter=1878-1915: Նիւտոն Հիթէն Օլդ Թրաֆորդ|last=Մըրֆի|first=Ալեքս|year=2006|location=Լոնտոն|page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/14 14]|isbn=0-75287-603-1}}</ref>։ Ճոն Հենրի Դեւիսը՝ Մանչեսթըրի գարեջուրի գործարանի ղեկավարը, բաւական մեծ չափի ներդրումներ կատարեց<ref name="history_1878" /><ref>{{cite web | language=en | url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/footballclubs/history_of_manchester_united.html | title=ՖԱ Մանչեսթըր | publisher=''Talk Football'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811074554/http://www.talkfootball.co.uk/guides/footballclubs/history_of_manchester_united.html | archivedate=2011-08-11 | accessdate=2016-03-24 | dead-url=yes }}</ref>։ 1902 թուականին Ապրիլ 26-էն ետք ակումբը փոխեց իր անունը եւ պաշտօնապէս սկսաւ անուանուիլ Մանչեսթըր Իւնայթըտ։ Միաժամանակ փոխուեցան նաեւ ակումբի գոյները. կանաչը ու ոսկեգոյնը վերափոխուեցան կարմիրի եւ սպիտակի։ 1903 թուականին ակումբային քարտուղար նշանակուեցաւ Ճէյմս Մանգնել Էռնեստը, որուն ղեկավարութեամբ 1906 թուականին Իւնայթըտը դուրս եկաւ առաջնութեան բաժակ, իսկ 1907-08 թուականներու մրցաշրջանին նուաճեց իր առաջին յաղթական տիտղոսը՝ Անգլիոյ յաղթական կոչումը<ref name="history_1900">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1900-1909.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1900-1909 | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119182715/http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1900-1909.aspx | archivedate=2012-01-19 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ Այդ ժամանակ հարեւան «[[Մանչեսթըր Սիթի]]էն» Իւնայթըտ տեղափոխուեցան շարք մը ֆութպոլիստներ, այդ կարգին՝ [[Պիլլի Մերետիտ]] եւ [[Սենդի Թերնբուլլ]], որոնք յետագային դարձան խումբին առանցքային խաղացողները<ref name="red11">{{cite web | language=en | url=http://www.red11.org/mufc/history.htm | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի պատմութիւն. 1892-1976 | publisher=''Red11.org'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325193225/http://red11.org/mufc/history.htm | archivedate=2016-03-25 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ [[1908]] թուականին Մանչեսթըր Իւնայթըտ առաջին անգամ նուաճեց Անգլիոյ սուբըր բաժակը<ref>{{cite web | language=en | url=http://footballsite.co.uk/Statistics/CommunityShield/1907-08CharityShield.htm | title=1908 Բարեգործական Շիլդ | publisher=''Footballsite.co.uk'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191316/http://www.footballsite.co.uk/Statistics/CommunityShield/1907-08CharityShield.htm | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>, իսկ [[1909]] թուականին՝ Անգլիոյ առաջին բաժակը<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1909.html | title=Անգլիոյ Բաժակի եզրափակիչ 1909 | publisher=''FA Cup History'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120419221359/http://www.fa-cupfinals.co.uk/1909.html | archivedate=2012-04-19 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ 1910-1911 թուականներու մրցաշրջանին Իւնայթըտ երկրորդ անգամ դարձաւ առաջնութեան բաժակի յաղթական։ Նոյն մրցաշրջանին տեղափոխուեցաւ իր նոր «[[Օլդ Թրաֆորդ]]» մարզադաշտ<ref name="red11" /><ref name="history_1910">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1910-1919.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1910-1919 | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160326132020/http://www.manutd.com/en/club/history-by-decade/1910-1919.aspx | archivedate=2016-03-26 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ Յաջորդ տասնամեակի ընթացքին Մանչեսթըր Իւնայթըտ չկարողացաւ նոր տիտղոսներ նուաճել, իսկ 1922 թուականին կրկին վերադարձաւ երկրորդ բաժանում<ref name="history_1920">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1920-1929.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1920-1929 | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325073140/http://www.manutd.com/en/club/history-by-decade/1920-1929.aspx | archivedate=2016-03-25 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ 1925 թուականին Իւնայթըտ վերադարձաւ առաջնութեան բաժակ, բայց կը պայքարէր միայն մրցաշարային աղիւսակի առաջին հատուածին մէջ տեղ գտնելու համար եւ նորէն անցաւ երկրորդ բաժանում 1931 թուականին։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ին (1939-1945) նախորդող ութ տարիներու ընթացքին Իւնայթըտ պարբերաբար բաժանումէ մը միւսը կը տեղափոխուէր, իսկ 1934 թուականին առաջնութեան մէջ գրաւեց իր պատմութեան մէջ ամէնացած՝ 20-րդ հորիզոնականը երկրորդութեան բաժակի մէջ<ref name="history_1930">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1930-1939.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1930-1939 | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304054053/http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1930-1939.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ 1927 Հոկտեմբերին՝ Ճոն Հենրի Դեւիսի մահէն ետք, Մանչեսթըր Իւնայթըտի ֆինանսական դրութիւնը կտրուկ վատթարացաւ եւ 1931 թուականի վերջը ակումբը յայտնուեցաւ սնանկութեան եզրին։ Խումբը հովանաւորեց տեղացի գործարար Ճէյմս Ուլիլիամ Կիբսոնը, որ մարեց ակումբի բոլոր պարտքերը եւ դարձաւ նոր ղեկավարը<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2012/Jan/how-james-gibson-saved-manchester-united-in-january-1932.aspx | publisher=ManUtd.com | date=2012-01-19 | language=en | title=Մարդը, որ փրկեց Իւնայթըտը | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045031/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2012/Jan/how-james-gibson-saved-manchester-united-in-january-1932.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ 1938-39 մրցաշրջանը խումբը աւարտեց առաջնութեան բաժակի 14-րդ հորիզոնականին մէջ։ === Պասպիի ժամանակաշրջանը (1945-1969) === {{Բազմապատիկ պատկերներ| գոտի= down| ուղղություն= vertical| վերնագիր = | վերնագրի գոտի = center|վերնագրի ֆոն=| footer =| նկարագրության գոտի = left/right/center| footer_background =| width =| պատկեր1= Busby babes 1955.jpg|մինի| լայնություն1= 220| նկարագրություն1=«Պասպիի փոքրիկները» Դանիոյ մէջ, 1955 թուական| պատկեր2= Busby babes last match.jpg| լայնություն2= 220| նկարագրություն2=«Պասպիի փոքրիկները» իրենց վերջին խաղէն առաջ| պատկեր3= Munich memorial plaque.JPG|մինի| լայնություն3= 220| նկարագրություն3=1958 փետրուար 6-ին Մյունխենի աւիաւթարի զոհերուն նուիրուած յուշատախտակ «Օլդ Թրաֆորդի»մէջ}} 1945 թուականին Իւնայթըտի գլխաւոր մարզիչ նշանակուեցաւ [[Մեթ Պասպի|Մեթ Պասպին]]։ Պասպիի եւ իր օգնական՝ Ճիմ Մերֆիի ղեկավարութեամբ ակումբը երեք մրցաշրջան շարունակ կրցաւ երկրորդ տեղը գրաւել առաջնութեան մրցումներուն՝ 1946-47, 1947-48 եւ 1948-49, իսկ 1948 թուականին նուաճեց Անգլիոյ բաժակը<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1940-1949.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1940-1949. | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324133251/http://www.manutd.com/en/club/history-by-decade/1940-1949.aspx | archivedate=2016-03-24 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ 1951-52 թուականներու մրցաշրջանին՝ վերջին յաղթանակէն 41 տարի անց, Իւնայթըտ շահեցաւ առաջնութեան բաժակի ախոյեանութիւնը<ref name="history_1950">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1950-1959.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1950-1959. | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045209/http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1950-1959.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ [[Պատկեր:Manchester The United trinity.jpg|մինի|ձախից|Յուշարձան՝ նուիրուած «Մանչեսթըր Իւնայթըտի» լեճընկենտ եռեակին՝ Ճորճ Բեսթին, Դենիս Լոուին եւ Պոպի Չարլթոնին]] Խումբի նոր կազմը բաղկացած էր բարձր տարիքային խումբի ներկայացուցիչներէն եւ Պասպին սկսաւ խումբ հրաւիրել երիտասարդական հաւաքականի ֆութպոլիստները՝ [[Ռոճեր Բեռն]]ին, [[Պիլ Ֆոուլքս]]ին, [[Մարկ Ճոնս]]ին, [[Տենիս Վայոլեթ]]ին։ Սակայն առաջին շրջանին՝ 1952-53 թուականներու մրցաշրջանին, Պասպիի երիտասարդացած խումբը աւարտեց առաջնութիւնը միայն 8-րդ տեղը գրաւելով, իսկ արդէն 1955-56 թուականներու մրցաշրջանին Իւնայթըտը Անգլիոյ յաղթական հռչակուեցաւ։ Խումբին խաղացողներու միջին տարիքը 22 էր{{sfn|Մըրֆի|2006|էջ=71}}։ Մամուլի մէջ ակումբի երիտասարդ սաները «''Պասպիի փոքրիկներ''» կ'անուանէին։ 1956-57 թուականներու մրցաշրջանին Իւնայթըտ կրկին նուաճեց ախոյեանութեան բաժակը, ինչպէս նաեւ հասաւ Անգլիոյ բաժակի եզրափակիչ եւ Եւրոպայի ախոյեանութեան բաժակի կիսաեզրափակիչ՝ դառնալով առաջին անգլիական ակումբը, որ մասնակցութիւն ունեցաւ այդ եւրոպական մրցաշարքին<ref>{{cite web | dead-url=yes | url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,762-1586242,00.html | title=Մեծն Չելսիի հանձնումը | publisher=''The Times'' | date=27.04.2005 | last=Գլենվայլ | first=Բրաեան | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629133659/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,762-1586242,00.html | archivedate=2011-06-29 | language=en | accessdate=2016-03-25 }}</ref>։ 1957-1958 թուականներու մրցաշրջանին՝ «[[Ցրուենա Զուեզդա]]յի» հետ խաղէն ետք՝ [[Պելկրատ]]էն վերադառնալով, Իւնայթըտի խաղացողներով ինքնաթիռը 1958 Փետրուար 6-ին [[Միւնխենի օդակայան|Միւնխենի օդակայանին]] մէջ վթարի ենթարկուեցաւ, որ ութ ֆութպոլիստի կեանք խլեց ([[Ճեֆ Բենթ]], [[Էտի Քոլման]], [[Դունկան Էտուարտս]], [[Մարկ Ճոնս]], [[Տեւիդ Փեգ]], [[Թոմի Թեյլոր]] եւ [[Լիան Ուիլան]])։ Զոհուեցան տասնհինգ այլ ուղեւորներ՝ ներառեալ մարզական շտապի անդամները՝ [[Ուոլթեր Քրիքմեր]]ը, [[Ուոլի Բերթ]]ը եւ [[Թոմ Քարի]]ն<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/01/17/060208_munich_timeline_feature.shtml | date=19.03.2008 | language=en | title=Միւնխենի աղետը: ժամանակագրութիւն | publisher=''BBC'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20151129065547/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/01/17/060208_munich_timeline_feature.shtml | archivedate=2015-11-29 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | date=06.02.2008 | first=Դմիտրի | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305081558/http://www.sports.ru/tribuna/blogs/dolgih/35134.html | archivedate=2016-03-05 | language=ru | url=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/dolgih/35134.html | title=Միւնխեն: Հաջողութիւն: | publisher=''tribuna.sports.ru'' | last=Դոլգիխ | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ Մեթ Պասպին ծանր վնասուածքներ ստացաւ, բայց կրցաւ բուժուիլ եւ վթարէն երեք ամիս անց կրկին դարձաւ ակումբի ղեկավարման աշխատանքներուն։ Ի զարմանս շատերու՝ չունենալով հիմնական կազմի շարք մը առանցքային ֆութպոլիստներ՝ Իւնայթըտ կրցաւ հասնիլ Անգլիոյ բաժակի եզրափակիչ, ուր զիջեցաւ «[[Պոլթոն ՖԱ|Պոլթոն]]ին»։ Մրցաշրջանի վերջը [[ԻՒԵՖԱ]]-ն առաջարկեց Անգլիոյ ֆութպոլի ասոցիացիային երկու խումբ յայտաւորել Եւրոպայի յաղթականներու բաժակին մէջ, սակայն Ֆութպոլի ասոցիացիան մերժեց առաջարկը{{sfn|Ուայթ, Ջիմ|2008|էջ=136}}{{sfn|Բարնս|2001|էջ=17}}։ 1958-59 թուականներու մրցաշրջանին Իւնայթըտ գրաւեց երկրորդ տեղը<ref name="history_1950" />։ 1960-ական թուականներու սկիզբը Պասպին սկսաւ խումբի վերակառուցման՝ պայմանագիր կնքելով [[Տենիս Լոու]]ի եւ [[Փեթ Քրերանդ]]ի հետ, միաժամանակ փնտրելով երիտասարդ եւ տաղանդաւոր ֆութպոլիստներու։ Անոնցմէ աչքի ինկաւ [[Ճորճ Բեսթ]]ը։ Այս խումբով Պասպին նուաճեց 1963 թուականի [[Բրիմիոր լիկա (Անգլիա)|Անգլիոյ առաջնութեան]] ուղեգիր, թէեւ առաջնութիւնը աւարտած էր ընդամէնը 19-րդ հորիզոնականին մէջ<ref name="history_1960">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1960-1969.aspx | title=Ակումբը: Տասնամեակի պատմութիւն: 1960-1969: | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160322140458/http://www.manutd.com/en/club/history-by-decade/1960-1969.aspx | archivedate=2016-03-22 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ Արդէն 1963-64 թուականներու մրցաշրջանին Իւնայթըտ գրաւեց 2-րդ տեղը, իսկ 1964-65 եւ 1966-67 թուականներու մրցաշրջաններուն դարձաւ Անգլիոյ յաղթական<ref name="history_1960" />։ 1968 թուականին Մանչեսթըր Իւնայթըտ անցաւ Եւրոպայի յաղթականներու բաժակի եզրափակիչ, ուր 4-1 հաշիւով յաղթեց Փորթուկալական «[[Պենֆիքա (ֆութպոլային ակումբ)|Պենֆիքա]]յին»։ Այդ արդիւնքով Մանչեսթըր Իւնայթըտ դարձաւ առաջին անգլիական ակումբը, որ յաղթեց այդ մրցաշարը<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.europeancuphistory.com/euro68.html | title=1967-68 մրցաշրջան | publisher=''European Cup History'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304051928/http://www.europeancuphistory.com/euro68.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ Իւնայթըտի առաջին կազմի երեք ֆութպոլիստներ դարձան «[[Ոսկէ գնդակ]]ի» յաղթողներ՝ [[Պոպի Չարլթոն]]ը, Տենիս Լոուն եւ Ճորճ Բեսթը<ref name="ballon_or">{{cite web | language=fr | url=http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/index_bo.html | title=Բալոն Դ’Օր | publisher=''France Football'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225011547/http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/index_bo.html | archivedate=2010-12-25 | accessdate=2016-03-25 | dead-url=yes }}</ref>։ 1969 թուականին Մեթ Պասպին լքեց գլխաւոր մարզիչի պաշտօնը՝ զիջելով զայն Իւնայթըտի նախկին խաղացող [[Ուիլֆ ՄաքԳինես]]ին<ref name="history_1960" />։ Ակումբի երկրպագուներու համար կը գործեն ''Manchester United Finance'' եւ ''One United'' ծրագիրները, որոնց անդամներուն համար մատչելի են ակումբի հետ կապուած իրերը, ապրանքները եւ ծառայութիւնները։ Գոյութիւն ունի նաեւ ակումբային հեռուստաալիք՝ [[MUTV]], որուն հասանելիութիւնը վճարովի է<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/MUTV.aspx | title=MUTV: Մենք Իւնայթըտն ենք: | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303213731/http://www.manutd.com/en/MUTV.aspx | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-20 | dead-url=yes }}</ref>։ Ակումբը նաեւ նշանակալի եկամուտներ կը ստանայ իր հովանաւորներէն. բացի Nike ընկերութենէն եւ տիտղոսային հովանաւորէն (այս պահուն [[Chevrolet]] ընկերութիւնն է), ակումբի հովանաւորներու թիւին կը պատկանի նաեւ [[Audi]], [[Budweiser (Anheuser-Busch)|Budweiser]], [[Betfair]], [[Hublot]], [[Smirnoff]], [[Turkish Airlines]], [[Աերոֆլոտ]]<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2013/Jul/manchester-united-announce-global-partnership-with-aeroflot.aspx | publisher=ManUtd.com | date=2013-07-08 | language=en | title=Աերոֆլոտը թռիչքուղի վրայ է | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331193217/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2013/Jul/manchester-united-announce-global-partnership-with-aeroflot.aspx | archivedate=2016-03-31 | accessdate=2016-03-20 | dead-url=yes }}</ref>, Hi Seoul, aigo, Kumho, Airtel, MTN, STC, Tri Indonesia, Bakcell, Lucozade Sport, Viagogo, Key 103, Globacom ընկերութիւնները<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/Sponsors.aspx | title=Պաշտօնական հովանաւորներ | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707022652/http://www.manutd.com/en/Club/Sponsors.aspx | archivedate=2015-07-07 | accessdate=2016-03-20 | dead-url=yes }}</ref>։ Nike ընկերութիւնը կը զբաղի ակումբային մարզահագուստի [[մերչանդայզինգ]]ով. գովազդային համաձայնութեան գործունէութեան առաջին 22 ամիսներուն ընթացքին ակումբը կը վճարէ Իւնայթըտի խորհրդանիշով 3,8 միլիոն մարզաշապիկ{{sfn|Հեմիլ|2008|էջեր=127}}։ === Հովանաւորներ === {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-ձախից:1em;float:աջից" |- !Ժամանակաշրջան !Մարզահագուստի<br />մատակարար !Տիտղոսային<br />հովանաւոր |- |1945-1975 |[[Umbro]] |rowspan=3 {{N/A|առանց հովանաւորի}} |- |1975-1980 |[[Admiral]] |- |1980-1982 |rowspan=2|[[Ադիդաս|Adidas]] |- |1982-1992 |rowspan=2|[[Sharp|Sharp Electronics]] |- |1992-2000 |rowspan=2|[[Umbro]] |- |2000-2002 |rowspan=2|[[Vodafone]] |- |2002-2006 |rowspan=4|[[Nike]] |- |2006-2010 |[[American International Group|AIG]] |- |2010-2014 |[[Aon Corporation|Aon]] |- |2014-2015 |rowspan=2|[[Chevrolet]] |- |2015-2021 |rowspan=2|Adidas |- |2021–2025 |{{N/A|անհայտ}} |- |} Ակումբը իր պատմութեան ընթացքին հինգ հովանաւոր ունեցած է, որոնց անունները գրուած են մարզաշապիկներուն վրայ։ Առաջին եւ ամէնաերկար գործունէութիւն ծաւալած հովանաւորը եղած է [[Sharp]]-ը (1982 թուականէն մինչեւ 2000 թուական)։ Sharp-ի հետ պայմանագիրը դարձաւ ամէնաերկարատեւ եւ շարունակական հովանաւորչական պայմանագրերէն մէկը անգլիական ֆութպոլի պատմութեան մէջ<ref name="Vodafone">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/low/business/639243.stm|title=Vodafone-ը £30 միլիոն կ՛ունենայ Իւնայթըտին|publisher=''BBC News''|date=11.02.2000|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031211222012/http://news.bbc.co.uk/1/low/business/639243.stm|archivedate=2003-12-11|accessdate=2016-03-18|dead-url=yes}}</ref><ref name="CNN">{{cite web | url=http://edition.cnn.com/2005/SPORT/football/11/23/united.sponsor/ | publisher=''CNN.com International'' | date=24.11.2005 | language=en | title=Իւնայթըտը պէտք է մարզահագուստի նոր հովանաւոր գտնէ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304043919/http://edition.cnn.com/2005/SPORT/football/11/23/united.sponsor/ | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref>։ 2000 թուականին ակումբը 30 միլիոն ֆոնտ արժողութեամբ քառամեայ հովանաւորչական պայմանագիր կնքեց [[Vodafone]] ընկերութեան հետ<ref name="Vodafone" /><ref name="CNN" />։ Հովանաւորչական պայմանագիրը յետագային երկարաձգուեցաւ երկու տարի, իսկ պայմանագրային վճարումներու ընդհանուր գումարը կազմեց 36 միլիոն ֆոնտ։ 2005 թուականին Նոյեմբեր 23-ին [[Vodafone]] ընկերութիւնը յայտարարեց, որ համաձայնութիւնը պիտի չ՛երկարացուի<ref>{{cite web | title=Vodafone-ը դադարած է համագործակցիլ Մանչեսթըր Իւնայթըտի հետ | publisher=''BBC News'' | date=23.11.2005 | language=en | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4463534.stm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230128062738/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4463534.stm | archivedate=2023-01-28 | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref>։ 2006 թուականին Ապրիլ 6-ին ակումբի գործադիր տնօրէն [[Դաւիթ Ալան Կիլ]]ը յայտարարեց, որ ակումբի նոր հովանաւորը պիտի դառնայ [[American International Group|AIG]] ընկերութիւնը։ Մեծ Բրիտանիոյ համար մրցանիշի պայմանագիր ստորագրուեցաւ 56,5 միլիոն ֆոնտ արժողութեամբ, որ պէտք է ակումբին վճարուէր չորս տարուան ընթացքին (տարեկան 14,1 միլիոն)<ref>{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4882640.stm | publisher=''BBC News'' | date=04.06.2006 | language=en | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտ £56 միլիոն արժողութեամբ պայմանագիր կը կնքէ AIG-ի հետ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112103922/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4882640.stm | archivedate=2016-01-12 | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref>։ Այդ ձեւով Մանչեսթըր Իւնայթըտ դարձաւ աշխարհի ամէնախոշոր հովանաւորչական պայմանագրի սեփականատէրը<ref>{{cite web | url=http://www.sportbusiness.com/news/160395/oilinvest-to-renegotiate-juventus-sponsorship | publisher=''SportBusiness.com'' | date=07.09.2006 | language=en | title=Oilinvest-ը վերատեսութեան կ՛ենթարկէ Իւվենտոսի հովանաւորութիւնը | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024083146/http://www.sportbusiness.com/news/160395/oilinvest-to-renegotiate-juventus-sponsorship | archivedate=2012-10-24 | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref>։ AIG ընկերութիւնը որոշեց չ՛երկարաձգել պայմանագիրը 2010 թուականին Մայիսին, պայմանագրի ժամկէտը աւարտելէ ետք<ref>{{cite web | title=AIG-ն կ՛աւարտէ Մանչեսթըրի հովանաւորելու համագործակցութիւնը | publisher=''BBC News'' | date=21.01.2009 | language=en | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7841748.stm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20220531181109/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7841748.stm | archivedate=2022-05-31 | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref> եւ 2009 թուականին Յունիս 3-ին ակումբը նոր հովանաւորչական պայմանագիր կնքեց ամերիկեան [[Aon]] ընկերութեան հետ<ref>{{cite web | date=03.06. 2009 | author=Communications Dept | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095433/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Jun/Future-shirt-sponsor-unveiled.aspx | archivedate=2016-03-04 | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Jun/Future-shirt-sponsor-unveiled.aspx | title=Մարզաշապիկներու ապագայ հովանաւոր | publisher=''ManUtd.com'' | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref>, որ սկսաւ գործել 2010 թուականին Յունիս 1-էն<ref>{{cite web | title=Իւնայթըտ եւ Աօն կրկին կը համագործագցին | publisher=''ManUtd.com'' | date=01.06.2010 | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2010/Jun/United-and-Aon-join-forces.aspx | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304094901/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2010/Jun/United-and-Aon-join-forces.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref>։ Քառամեայ պայմանագրի համաձայն՝ վճարումները կազմեցին £80 միլիոն, որ մրցանիշ է ֆութպոլի պատմութեան հովանաւորչական համաձայնութիւններու բնագաւառին մէջ<ref>{{cite web | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտ մարզահագուստի նոր հովանաւորի մասին | publisher=''BBC News'' | date=03.06.2009 | language=en | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8081787.stm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20211224231604/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8081787.stm | archivedate=2021-12-24 | accessdate=2016-03-18 | dead-url=yes }}</ref>։ 2012 թուականին Յուլիս 30-ին Մանչեսթըր Իւնայթըտ եւ [[General Motors]] ընկերութիւնը եօթամեայ հովանաւորչական համաձայնութիւն կնքեցին<ref>{{cite web | url=http://media.gm.com/media/us/en/gm/news.detail.html/content/Pages/news/us/en/2012/Jul/0730_ManchesterU.html | title=GM-ը եւ Մանչեսթըր Իւնայթըտը կը հայտարարեն, որ Chevrolet-ը մարզահագուստներու հովանաւորն է | publisher=GM.com | date=2012-07-30 | language=en}}</ref>։ Վերջին պայմաններուն համաձայն՝ սկսած 2014-15 մրցաշրջանէն՝ ակումբի տիտղոսային հովանաւորը [[Chevrolet]]-ն է։ Ակումբը 7 տարուայ ընթացքին կը շահի 559 միլիոն Ամերիկեան տոլար<ref>{{cite news | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2012/Jul/chevrolet-signs-seven-year-shirt-deal-beginning-in-2014.aspx | title=Chevrolet-ը յոթ տարուապայմանագիր կը կնքէ | publisher=ManUtd.com | work=Official Manchester United Website | date=2012-07-30}}</ref> կամ տարեկան 80 միլիոն Ամերիկեան տոլար<ref>{{cite web | url=http://www.ft.com/cms/s/0/776d0ba2-ddb6-11e1-aa7b-00144feab49a.html#axzz2Ahv4xupV | title=GM-ը մրցանիշակիր է Մանչեսթըր Իւնայթըտի հովանաւորչութեան հարցին մէջ | publisher=FT.com | date=2012-08-04 | language=en | last=Էջքլիֆ | first=Էնտրիւ}}</ref>։ Ակումբի ողջ պատմութեան մէջ եղած է մարզական հագուստի 4 պաշտօնական մատակարար։ Անոնցմէ առաջինը դարձաւ տեղական [[Umbro]] ընկերութիւնը, իսկ 1975 թուականին մատակարար դարձաւ [[Admiral]] ընկերութիւնը։ Այդ 1976 թուականին առաջին անգամ իր լոկոտիպը զետեղեց Մանչեսթըր Իւնայթըտի մարզաշապիկին վրայ<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits4.htm | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի մարզաշապիկներ. 1970-79 | publisher=''Pride Of Manchester'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205115136/http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits4.htm | archivedate=2016-02-05 | accessdate=2016-03-20 | dead-url=yes }}</ref>։ 1980 թուականին խումբին համար հագուստի եւ կօշիկներու մատակարար դարձաւ [[Adidas]] ընկերութիւնը<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits5.htm | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի մարզաշապիկներ. 1980-89 | publisher=''Pride Of Manchester'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303185620/http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits5.htm | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-20 | dead-url=yes }}</ref>, իսկ 1992 թուականին Umbro ընկերութիւնը նոր պայմանագիր կնքեց ակումբին հետ<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits6.htm | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի մարզաշապիկներ. 1990-99 | publisher=''Pride Of Manchester'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303230530/http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits6.htm | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-20 | dead-url=yes }}</ref>։ Umbro-ի հետ պայմանագիրը տեւեց եւս տասը տարի, մինչ ակումբը մրցանշային 302,9 միլիոն ֆոնտ արժողութեամբ պայմանագիր կնքեց [[Nike]] ընկերութեան հետ։ Nike-ի հետ համաձայնութիւնը կնքուեցաւ 13 տարի ժամկէտով<ref>{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1005794.stm | publisher=''BBC News'' | date=03.11.2000 | language=en | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտ 300 միլիոն ֆոնտ արժողութեամբ պայմանագիր կը կնքէ Nike-ի հետ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307103943/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1005794.stm | archivedate=2016-03-07 | accessdate=2016-03-20 | dead-url=yes }}</ref>։ Սկսած 2015-16 մրցաշրջանէն՝ ակումբի մարզահագուստի պաշտօնական մատակարարը մարզական իրերու գերմանական արտադրող Adidas-ն է, որուն հետ պայմանագիր կը կնքուի 10 տարի ժամկէտով։ Պայմանագրի արժողութիւնը կը կազմէ £750 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2014/Jul/Manchester-United-plc-reaches-agreement-with-adidas.aspx | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտ համաձայնութեան կու գայ [[Ատիտաս]]-ին հետ | publisher=ManUtd.com | date=2014-07-14 | language=en}}</ref>։ == Ներկայ կազմ == ''Կը թարմանացուի 2015 թուականին Սեպտեմբեր 2-ին<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team.aspx | title=Առաջին թիմ | publisher=ManUtd.com}}</ref><ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Aug/manchester-united-shirt-numbers-for-2015-16-barclays-premier-league.aspx | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի ֆութպոլիստները 2015/16 մրցաշրջանի Բրիմիոր լիկային | publisher=ManUtd.com}}</ref>:'' {{Ֆթ սկիզբ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=1|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Դաւիթ Տէ Խեա]] |դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=4|ազգ =Անգլիա |անուն=[[Ֆիլ Ճոնս]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=5|ազգ =Արգենտինա |անուն=[[Մարկոս Ռոխո]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=7|ազգ = Նիդերլանդներ |անուն=[[Մեմֆիս Դեպայ]]|դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=8|ազգ = Իսպանիա|անուն=[[Խուան Մատա]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=9|ազգ=Ֆրանսա|անուն=[[Անթոնի Մարսիալ]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=10|ազգ=Անգլիա|անուն =[[Ուէյն Ռունի]]|դիրք=ՀՐ}}{{թիմի ավագ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=12|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Քրիս Սմոլինգ]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=16|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Մայքլ Քերիք]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=17|ազգ=Նիդերլանդներ|անուն=[[Տեյլի Բլինդ]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=18|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Էշլի եանկ]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=19|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Ճեյմս Ուիլսոն]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=20|ազգ=Արգենտինա |անուն =[[Սերխիո Ռոմերո]]|դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=21|ազգ=Իսպանիա|անուն =[[Անտեր Հերրերա|Անտեր Հերերրա]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ մեջտեղ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=22|ազգ=Անգլիա|անուն =[[Նիք Փաուել]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=23|ազգ=Անգլիա|անուն =[[Լյուկ Շոու]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=25|ազգ=Էկվադոր|անուն=[[Անթոնիո Վալենսիա]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=27|ազգ=Ֆրանսա |անուն =[[Մարուան Ֆելայինի]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=28|ազգ=Ֆրանսա |անուն =[[Մորգան Շնայտերլին]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=30|ազգ=Ուրուգվայ|անուն =[[Գիլերմո Վարելա]]|դիրք=ՊՇ }} {{Ֆթ խաղացող|N°=31|ազգ=Գերմանիա |անուն =[[Բաստիան Շուայնշտայգեր]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=32|ազգ=Իսպանիա |անուն=[[Վիքթոր Վալդես]]|դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=33|ազգ=Հյուսիսային Իռլանդիա|անուն =[[Փաթրիք Մաքնէյր]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=35|ազգ=Անգլիա |անուն=[[Ճեսի Լինգարդ]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=36|ազգ=Իտալիա|անուն=[[Մաթթէօ Դարմիան]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=44|ազգ=Բելգիա |անուն=[[Անտրեաս Պերեյրա]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=50|ազգ=Անգլիա |անուն=[[Սեմ Ճոնսոն]]|դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ վերջ}} === Պահեստայիններ (մինչեւ 21 տարեկան ֆութպոլիստներու կազմ) === {{Ֆթ սկիզբ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԴՊ|անուն =Կիրան Օ’Հարա}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Պորտուգալիա|դիրք=ԴՊ|անուն =Ճօէլ Քասդրո Պերեյրա}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Սերբիա|դիրք=ԴՊ|անուն =Վանյա Միլինքովիչ-Սաւիչ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԴՊ|անուն =Տին Հանտերսոն}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԴՊ|անուն =Ճորճ Դորինգթոն}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ՊՇ|անուն =Քամերոն Պորթուիք-Ճեքսոն}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Շոտլանդիա|դիրք=ՊՇ|անուն =Տոնալտ Լաւ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ՊՇ|անուն =Լիամ Գրիմշոու}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Լիբիա|դիրք=ՊՇ|անուն =Սադիլ էլ Ֆուտիրի}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Ճօ Ռայլի}} {{Ֆթ մեջտեղ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Սքոթ Մաքթոմինէյ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Օլիւէր Ռեթպոուն}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Ճէյմս Ուիր}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Ճոշ Հարոփ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Շոն Կոս}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Դեւոնթ Ռետմոնտ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Մեթյու Ուիլոք}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Տեմեդրի Միթչել}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Կանադա|դիրք=ՀՐ|անուն =Ճոշ Դաութի}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ՀՐ|անուն =Էշլի Ֆլեթչեր}} {{Ֆթ վերջ}} == Վերջին Փոխարումները == === Եկած են ակումբ [[Պատկեր:Fairytale up.png|20px]] === {| class="wikitable" |- ! Ամսաթիւ ! Դիրք ! Անուն ! Ակումբէն ! Գումար |- |align=center|1 Յուլիս 2015 |align=center|ԿՊ |{{դրօշ|Նիդերլանդներ}} [[Մեմֆիս Դեպայ]] |{{դրօշ|Նիդերլանդներ}} [[ՊՍՎ Էյնդհովեն|ՊՍՎ]] |£24,6 միլիոն<ref name="depay">{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/May/manchester-united-agree-deal-to-sign-memphis-depay.aspx | title=Իւնայթըտը համաձայնութեան կու գայ Մեմֆիս Դեպայի հետ | publisher=ManUtd.com | date=2015-05-07 | language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bbc.com/sport/0/football/33114102 | title=Մեմֆիս Դեպայ. Մանչեսթըր Իւնայթըտը ՊՍՎ-ի կիսապաշտպանի համար £31 միլիոն կը վճառէ | publisher=BBC Sport | date=2015-06-12 | language=en}}</ref> |- |align=center|11 Յուլիս 2015 |align=center|ՊՇ |{{դրօշ|Իտալիա}} [[Մաթթէօ Դարմեան]] |{{դրօշ|Իտալիա}} [[Թորինո]] |£12,7 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/manchester-united-completes-signing-of-italy-defender-matteo-darmian.aspx | title=Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ Մաթթէօ Դարմեանի հետ | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-11 | language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bbc.com/sport/0/football/33495877 | title=Մաթթէօ Դարմեան. Մանչեթըր Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ Թորինոյի եւ Իտալիոյ հաւաքականի պաշտպանի հետ | publisher=BBC Sport | date=2015-07-11 | language=en}}</ref> |- |align=center|13 Յուլիս 2015 |align=center|ԿՊ |{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պասթիան Շուանսթայկըր]] |{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պաւարիոյ Միւնխէն|Պաւարիա]] |£14,4 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/Manchester-United-sign-Germany-midfielder-Bastian-Schweinsteiger.aspx | title=Մանչեսթեըր Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ Գերմանիոյ հաւաքականի կիսապաշտպան Պասթիան Շուանսթայկըրի հետ | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-13 | language=en}}</ref><ref name="double">{{cite web | url=http://www.bbc.com/sport/0/football/33511027 | title=Պասթիան Շուանսթայկըր եւ Մորկան Շնայդերլինը կը միանան Մանչեսթըր Իւնայթըտի | publisher=BBC Sport | date=2015-07-13 | language=en}}</ref> |- |align=center|13 Յուլիս 2015 |align=center|ԿՊ |{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Մորկան Շնայտերլին]] |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Հարաւհեմփթոն ՖԱ|Հարաւհեմփթոն]] |£25 միլիոն<ref name=double /><ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/Manchester-United-sign-France-midfielder-Morgan-Schneiderlin.aspx | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտը պայմանագիր կը ստորագրէ Ֆրանսիոյ հաւաքականի կիսապաշտպան Մորկան Շնայտերլինի հետ | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-13 | language=en}}</ref> |- |align=center|27 Յուլիս 2015 |align=center|ԴՊ |{{դրօշ|Արգենտինա}} [[Սերժիո Ռոմերո]] |''ազատ գործակալ'' |''անուճառ''<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/manchester-united-complete-the-signing-of-goalkeeper-sergio-romero.aspx | title=Իւնայթըտը համաձայնութեան կու գայ Ռոմերոյի հետ | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-27 | language=en}}</ref> |- |align=center|1 Սեպտեմբեր 2015 |align=center|ՀՐ |{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Անթոնի Մարսիալ]] |{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Մոնակո (ֆութպոլային ակումբ)|Մոնակո]] |£36 միլիոն<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Sep/manchester-united-confirm-the-signing-of-anthony-martial-from-as-monaco.aspx |title=Մանչեսթըր Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ «Մոնակոյի» ֆութպոլիստ Անթոնի Մարսյալի հետ |publisher=ManUtd.com |date=2015-09-01 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/football/34107092 |title=Անթոնի Մարսյալ. Մանչեսթըր Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ «Մոնակոյի» հարձակողին հետ £36 միլիոնով |date=2015-09-01 |publisher=BBC Sport |language=en}}</ref> |- |align=center|1 Սեպտեմբեր 2015 |align=center|ՊՇ |{{դրօշ|Ուելս}} Ռեգան Փուլ |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Նիւփորթ Քաունթի]] |£100 000<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/The-Academy/Academy-News/2015/Sep/manchester-united-sign-newport-county-defender-regan-poole.aspx |title=Մանչեսթըր Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ Ռեգան Փուլի հետ |first=Ադամ |last=Մարշալ |publisher=ManUtd.com |date=2015-09-01 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/football/34115988 |title=Ռեգան Փուլ. Մանչեսթըր Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ «Նիւթորթ Քաունթիի» երիտասարդ ֆութպոլիստին հետ |date=2015-09-01 |publisher=BBC Sport |language=en}}</ref> |} === Հերացած են ակումբէն [[Պատկեր:Fairytale down red.png|20px]] === {| class="wikitable" |- ! Ամսաթիւ ! Դիրք ! Անուն ! Ակումբ ! Գումար |- |align=center|1 Յուլիս 2015 |ԿՊ |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Թոմ Քլեւերլի]] |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]] |''ազատ գործակալ''<ref name=released /><ref name="cleverley">{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jun/tom-cleverley-signing-for-everton-on-1-july.aspx | title=Էվերթոնը կը հայտարարէ Կլեւերլիի հետ պայմանագիր կնքելու մասին | publisher=ManUtd.com | date=2015-06-05 | first=Ադամ | language=en | last=Մարշալ}}</ref> |- |align=center|1 Յուլիս 2015 |ԴՊ |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Պեն Էյմոս]] ||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Պոլթոն Ուոնդերերս|Բոլտոն]] |''ազատ գործակալ''<ref name=released /><ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/ben-amos-joins-bolton-on-free-transfer.aspx | title=Էյմոսը կը միանայ Պոլթոնին ազատ գործակալի կարգավիճակով | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-01 | first=Ադամ | language=en | last=Մարշալ}}</ref> |- |align=center|1 Յուլիս 2015 |ՊՇ |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Թոմ Տորփ]] |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ռոթերեմ Իւնայթըտ]] |''ազատ գործակալ''<ref name=released /><ref>{{cite web | url=http://www.themillers.co.uk/news/article/rotherham-united-tom-thorpe-2525121.aspx | title=Ռոթերեն Իւնայթըտը պայմանագիր կը կնքէ Թոմ Տորփի հետ | publisher=TheMillers.co.uk | date=2015-07-03 | language=en}}</ref> |- |align=center|1 Յուլիս 2015 |ՊՇ |{{դրօշ|Անգլիա}} Կալում Էվանս |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Պարնսլի ՖԱ|Պարնսլի]] |''ազատ գործակալ''<ref name="released">{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jun/manchester-united-retained-list-thorpe-evans-amos-mcconnell.aspx | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտէն հեռացած են հինգ ֆութպոլիստներ | publisher=ManUtd.com | date=2015-06-10 | first=Ադամ | language=en | last=Մարշալ}}</ref> |- |align=center|1 Յուլիս 2015 |ՊՇ |{{դրօշ|Իռլանդիա}} Ռաեան Մաքքոնել | |''ազատ գործակալ''<ref name=released /> |- |align=center|1 Յուլիս 2015 |ՊՇ |{{դրօշ|Շվեյցարիա}} Սայտի եանկօ |{{դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Սելթիք ՖԱ|Սելթիք]] |''ազատ գործակալ''<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/saidy-janko-signing-for-celtic.aspx | title=Սայդի եանկոն պայմանագիր կը կնքէ Սելթիքի հետ | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-01 | first=Ադամ | language=en | last=Մարշալ}}</ref> |- |align=center|6 Յուլիս 2015 |ՀՐ |{{դրօշ|Չիլի}} [[Անժելօ Էնրիքէզ]] |{{դրօշ|Խորվաթիա}} [[Տինամօ Ճակրեպ|Դինամո]] |''չի հրապարակուիր''<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/angelo-henriquez-completes-move-to-dinamo-zagreb.aspx | title=Henriquez completes Dinamo Zagreb move | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-06 | last=Մարշալ | first=Ադամ}}</ref> |- |align=center|6 Յուլիս 2015 |ԿՊ |{{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Նանի]] |{{դրօշ|Թուրքիա}} [[Ֆեներբահճէ ՖԱ|Ֆեներբահճէ]] |£4,25 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.com/sport/0/football/33410895 | title=Նանի. Ֆեներբահճէն Մանչեսթըր Իւնայթըտի կիսապաշտպանի հետ £4.25 միլիոն արժողութեամբ պայմանագիր կը կնքէ | publisher=BBC Sport | date=2015-06-05 | language=en}}</ref> |- |align=center|14 Յուլիս 2015 |ՀՐ |{{դրօշ|Նիդերլանդներ}} [[Ռոպեն վան Բերսի]] |{{դրօշ|Թուրքիա}} [[Ֆեներբահճէ ՖԱ|Ֆեներբահճէ]] |£4,7 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.independent.co.uk/sport/football/transfers/robin-van-persie-leaves-manchester-united-fenerbahce-announce-47m-move-is-completed-as-striker-leaves-old-trafford-10388191.html | title=Ռոպեն վան Բերսին կը հեռանայ Մանչեսթըր Իւնայթըտէն. Ֆեներբահճէն կը հայտարարէ, որ £4.7 միլիոն արժողութեամբ փոխանցումը կայացած է: Հարձակողը կը հեռանայ Օլդ Թրաֆորտէն | publisher=The Independent | date=2015-07-14 | language=en}}</ref> |- |align=center|21 Յուլիս 2015 |ՊՇ |{{դրօշ|Անգլիա}} Ռիս Ճէյմս |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ուիգան Աթլեթիք|Ուիգան]] |£1 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/Reece-James-joins-Wigan-Athletic.aspx | title=Կարմիրներուն երիտասարդ պաշտպանը կը միանայ Ուիգան Աթլեթիքին | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-21 | last=Hibbs | first=Ben | language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3170155/Manchester-United-defender-Reece-James-joins-League-One-Wigan-1m-deal.html | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի պաշտպան Ռիս Ճէյմսը կը միանայ Առաջին լիկայի մասնակից Ուիգանին՝ կնքելով £1 միլիոն արժողութեամբ պայմանագիր | publisher=Daily Mail | date=2015-07-21 | last=Ճոնս | first=Սայմոն | language=en}}</ref> |- |align=center|3 Օգոստոս 2015 |ՊՇ |{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Ռաֆայել Պերեյրա Տա Սիլուա]] |{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Օլիմբիկ Լիոն|Օլիմբիկ]] |£2,5 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/11781478/Manchester-United-transfer-news-Rafael-joins-Lyon-for-2.5-million.html | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի փոխանցման նորութիւններ. Ռաֆայելը կը միանայ Լիոնին՝ կնքելով £2.5 միլիոն արժողութեամբ պայմանագիր | publisher=The Telegraph | date=2015-08-03 | language=en}}</ref> |- |align=center|6 Օգոստոս 2015 |ԿՊ |{{դրօշ|Արգենտինա}} [[Անժել Տի Մարիա]] |{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[ՊՍԺ]] |£44,3 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.com/sport/0/football/33681538 | title=Անժել Տի Մարիա. Մանչեսթըր Իւնայթըտի կիսապաշտպանը կը միանայ ՊՍԺ-ին | publisher=BBC Sport | date=2015-08-06 | language=en}}</ref> |- |align=center|29 Օգոստոս 2015 |ՊՇ |{{դրօշ|Հյուսիսային Իռլանդիա}} [[Ճոնի Էվանս]] |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Վեսթ Բրոմուիչ Ալպիոն]] |£6 միլիոն<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Aug/jonny-evans-completes-transfer-from-manchester-united-to-west-bromwich-albion.aspx | title=Ճոնի Էվանսը կը միանայ Վեսթ Բրոմին | publisher=ManUtd.com | date=2015-08-29 | language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.theguardian.com/football/2015/aug/29/west-bromwich-albion-jonny-evans-manchester-united | title=Վեսթ Բրոմուիչ Ալպիոնը պայմանագիր կը կնքէ Մանչեսթըր Իւնայթըտի ֆութպոլիստ Ճոնի Էվանսի £6 միլիոնով | publisher=The Guardian | date=2015-08-29 | language=en}}</ref> |- |align=center|31 Օգոստոս 2015 |ՀՐ |{{դրօշ|Մեքսիկա}} [[Ժաւիէր Հերնանտէզ]] |{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պայեր Լիւերքուզէն|Պայեր 04]] |£7,3 միլիոն<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Aug/javier-chicharito-hernandez-completes-transfer-from-manchester-united-to-bayer-leverkusen.aspx |title=Չիչարիտոն Իւնայթըտէն կը տեղափոխուի Լիւերքուզենի Պայեր |publisher=ManUtd.com |date=2015-08-31 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/football/34108233 |title=Ժաւիէր Հերնանտէզ. Մանչեսթըր Իւնայթըտի հարձակողը կը միանայ Լիւերքուզէնի Պայերին £7.3 միլիոնով |publisher=BBC Sport |date=2015-08-31 |language=en}}</ref> |- |align=center|31 Օգոստոս 2015 |ԴՊ |{{դրօշ|Դանիա}} [[Աներս Լինտեկոր]] |{{դրօշ|Անգլիա}} [[Վեսթ Բրոմուիչ Ալպիոն]] |''ազատ գործակալ''<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Aug/anders-lindegaard-joins-west-bromwich-albion-from-manchester-united-on-a-free-transfer.aspx |title=Լինտեկորը կը միանայ Վեսթ Բրոմուիչին ազատ գործակալի կարգավիճակով |first=Ադամ |last=Բոսթոք |publisher=ManUtd.com |date=2015-08-31 |language=en}}</ref> |} === Վարձավճարով հանդէս եկող ֆութպոլիստներ === {{Ֆթ սկիզբ}} {{Ֆթ խաղացող|48|ազգ=Անգլիա|դիրք=ՀՐ|անուն =[[Ուիլլ Քին|Ուիլ Քին]] ''(«[[Պրեսթոն Նորթ Էնդ]]» ակումբին մէջ մինչեւ 30 իւնիս, 2016)''<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/will-keane-joins-preston-north-end-on-loan-for-entire-2015-16-season.aspx | title=Իւնայթըտի հարձակող Ուիլ Քինը նոր մրցաշրջանը կ՛անցկացրէ Բրեսթոնի մէջ | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-08 | last=Բոսթոք | first=Ադամ}}</ref>||1993}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Բեն Փիրսոն ''(«Պարնսլի» ակումբին մէջ մինչեւ 3 իւնուար, 2016)''<ref name="PearsonRothwell">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Jul/ben-pearson-and-joe-rothwell-join-barnsley-on-loan-from-manchester-united-until-3-january-2016.aspx | title=Իւնայթըտի կիսապաշտպանը կը միանայ Պարսնլի ակումբին | publisher=ManUtd.com | date=2015-07-18 | last=Բոսթոք | first=Ադամ}}</ref>||1995}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Ջո Ռոթուել ''(«Պարնսլի» ակումբին մէջ մինչեւ 3 իւնուար, 2016)''<ref name="PearsonRothwell" />||1995}} {{Ֆթ մէջտեղ}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ՊՇ|անուն =Թայլըր Պլեքէթ ''(«Սելթիք» ակումբին մէջ մինչեւ 30 յուլիս, 2016)''<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Aug/tyler-blackett-joins-celtic-on-season-long-loan.aspx | title=Թայլեր Բլեքեթը միացել է Սելթիկին | publisher=ManUtd.com | date=2015-08-29 | last=Մարշալ | first=Ադամ}}</ref>||1995}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Անգլիա|դիրք=ԿՊ|անուն =Լիամ Կրիմշո ''(«Մոթերուել» ակումբին մէջ մինչեւ 3 իւնուար, 2016)''<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/football/34124389 |title=Մանչեսթըր Իւնայթըտի ֆութպոլիստ Լիամ Կրիմշոուն վարձավճարով կը միանայ Մոթերուելին |publisher=BBC Sport |date=2015-09-02 |language=en}}</ref>||1995}} {{Ֆթ խաղացող||ազգ=Պելճիքա|դիրք=ԿՊ|անուն =[[Ատնան եանուզայ]] ''(«[[Պորուսիա Տորդմունտ]]» ակումբին մէջ մինչեւ 30 իւնիս, 2016)''<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2015/Aug/adnan-januzaj-joins-borussia-dortmund-on-a-season-long-loan-from-manchester-united.aspx |title=եանուզայը վարձավճարող կը տեղափոխուի Տորդմունտ Պորուսիա |first=Ադամ |last=Բոսթոք |date=2015-08-31 |publisher=ManUtd.com |language=en}}</ref>||1995}} {{Ֆթ վերջ}} == Ակումբի պաշտօնատար անձիք == [[Պատկեր:Bryan Robson Thailand 2009-11-01 (2).jpg|մինի|աջից|Ակումբի համաշխարհային դեսպան Պրաեան Ռոպսոնը]] * Սեփականատէր. Գլեյզերներու ընտանիք (Red Football Shareholder Limited)։ * Պատուաւոր նախագահ. Մարտին Էտուարտս<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece | title=Մարտին Էտուարտսը կ՛անհանգստանայ Մանչեսթըր Իւնայթըտի ապագայով | publisher=''Times Online'' | date=08.10.2009 | author=Նեյլ Գարդներ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814140620/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece | archivedate=2011-08-14 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref>։ Մանչեսթըր Իւնայթըտ չափաւոր * Համանախագահներ. Ճոէլ Կլեյզեր եւ Աւրամ Կլեյզեր<ref name="Manchester United Limited Board">{{cite web | title=Կարմիրները նոր նախագահ ունին | publisher=ManUtd.com | date=2007-02-21 | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2007/Feb/Reds-appoint-new-director.aspx | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304181731/http://www.manutd.com/en/news-and-features/club-news/2007/feb/reds-appoint-new-director.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref>։ * Գործադիր տնօրէն. Էտ Վուտուորտ<ref name="Manchester United Limited Board"/><ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/news-and-features/club-news/2013/feb/ed-woodward-assumes-responsibilities-at-manchester-united.aspx | publisher=ManUtd.com | date=2013-02-20 | language=en | title=Էտ Վուտուորտը պատասխանատուութիւն կը պահանջէ Մանչեսթըր Իւնայթըտին մէջ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304091104/http://www.manutd.com/en/news-and-features/club-news/2013/feb/ed-woodward-assumes-responsibilities-at-manchester-united.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref> * Գլխաւոր տնօրէն. Մայքլ Պոլինկպրոուր<ref name=who />։ * Առեւտրային տնօրէն. Ռիչարտ Առնոլտ<ref>{{cite web | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտը պէտք է հայտարարուի իր շահոյթի մասին | publisher=''Times Online'' | date=07.01.2008 | language=en | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article3145923.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927084229/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article3145923.ece | archivedate=2011-09-27 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref>։ * Ղեկավարութեան այլ անդամներ. Պրաեան Կլեյզեր, Քեւին Կլեյզեր, Էտուարտ Կլեյզեր, Տարսի Կլեյզեր<ref name="Manchester United Limited Board"/>, Ռոպերթ Լեյտաու, Ճոն Հուքս եւ Մանու Սոունի<ref name=who />։ Մանչեսթըր Իւնայթըտ ֆութպոլային ակումբ * Տնօրէններ. Դաւիթ Գիլ, Մայքլ Էտելսոն, [[Պոպի Չարլթոն]]<ref name="who">{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Club/FAQs/Club-Ownership/Question-2.aspx | title=Որոն՞ք են Մանչեսթըր Իւնայթըտի տնօրէնները | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502033633/http://www.manutd.com/en/Club/FAQs/Club-Ownership/Question-2.aspx | archivedate=2013-05-02 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref>, [[սըր Ալեքս Ֆերգիւսոն]]<ref name=Fergie_director />։ * Ակումբի քարտուղար. Ճոն Ալեքսանդր<ref>{{cite web | title=Կարմիրներու ակումբի նոր քարտուղարը | publisher=''ManUtd.com'' | date=20.12.2009 | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Dec/Reds-new-Club-Secretary.aspx | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304064754/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Dec/Reds-new-Club-Secretary.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref>։ * Ակումբային քարտուղարի օգնական. Կեն Մերեթ<ref>{{cite web | title=Պատրիկ Քոլինս. Ինչքան ժամանակ պէտք է Նիւքասլի ծաղրածուները իրենց պատկանկարները ցուցադրեն Իւթ Իւպին մէջ | publisher=Daily Mail | date=2009-10-03 | language=en | url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1217972/PATRICK-COLLINS-How-long-Newcastle-clowns-YouTube.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195656/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1217972/PATRICK-COLLINS-How-long-Newcastle-clowns-YouTube.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref>։ * Ակումբի համաշխարհային դեսպաններ. [[Պոպի Չարլթոն]]<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2015/Feb/Sir-Bobby-Charlton-opens-Munich-exhibit.aspx | title=Սըր Պոպին կը բանայ Միւնխէնի Պաւարիոյ թանգարանը | publisher=ManUtd.com | date=2015-02-06 | language=en}}</ref>, [[Ալեքս Ֆերգիւսոն]]<ref>{{cite web | url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2926628/Sir-Alex-Ferguson-earned-2-17million-eight-months-Manchester-United-s-global-ambassador.html | title=Սըր Ալեքս Ֆերգիւսոնը կը վաստակէ աւելի քան £2 միլիոն 8 ամսուան ընթացքին £100,000՝ օրական, որպէս Իւնայթըտի դեսպան եւ Դաւիթ Մոյեսը կը փոխանցուի ընդամենը 5 միլիոն Իւրոյով | publisher=Daily Mail | date=2015-01-26 | language=en}}</ref>, [[Բրաեան Ռոբսոն]]<ref>{{cite web | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտը կը նշանակէ Պրաեան Ռոպսոնին որպէս համաշխարհային դեսպան | publisher=Times Online | date=2008-03-20 | language=en | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011215325/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece | archivedate=2008-10-11 | accessdate=2016-03-15 | dead-url=yes }}</ref>, [[Կերի Նեւիլ]]<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2011/Apr/Ambassador-role-for-Neville.aspx | title=Նեւիլի նոր դերը | publisher=ManUtd.com | date=2011-04-08 | language=en}}</ref>, [[Էնդի Քոուլ]]<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/Tour2013/Tour2013News/2013/Jul/andy-cole-enjoying-tour-2013-presented-by-aon-manchester-united-ambassador-role.aspx | title=Քոուլը հաճոյք կը ստանայ իր նոր դերէն | publisher=ManUtd.com | date=2013-07-17 | language=en}}</ref>, [[Պետեր Շմէյխել]]<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2012/Jul/peter-schmeichel-becomes-manchester-united-ambassador.aspx | title=Նոր դեր Շմեյխելի համար | publisher=ManUtd.com | date=2012-07-27 | language=en}}</ref>, [[Պակ Չի Սոն]]<ref>{{cite web | url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2777656/Park-Ji-sung-appointed-Manchester-United-club-ambassador.html | title=Պակ Չի Սոնը կը նշանակուի Մանչեսթըր Իւնայթըտ ակումբի դեսպան | publisher=Daily Mail | date=2014-10-02 | language=en}}</ref>։ == Մարզչական եւ բժշկական == [[Պատկեր:Louis-van-gaal4-CN.jpg|մինի|աջից|Իւնայթըտի գլխաւոր մարզիչ [[Լուի վան Գալ]]]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !Պաշտօն !Անուն |- |align="ձախից"|Գլխաւոր մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Նիդեռլանդներ}} [[Լուի վան Գալ]] |- |align="ձախից"|Գլխաւոր մարզիչի օգնական |align="ձախից"|{{դրօշ|Ուելս}} [[Ռաեան Կիկզ]] |- |align="ձախից"|Գլխաւոր մարզիչի օգնական |align="ձախից"|{{դրօշ|Նիդեռլանդներ}} Ալպերթ Ստյոնուենբերգ<ref>{{cite web | publisher=ManUtd.com | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jul/albert-stuivenberg-appointed-as-assistant-coach-for-manchester-united.aspx | title=Նոր մարզչական նշանակում. Ալպերթ Ստյոնուենբերգ | date=2014-07-06 | language=en}}</ref> <!-- |- |align="ձախից"|Առաջին խումբի մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} [[Փոլ Սքոյլզ]]<ref name="ScholesBack">{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/news-and-features/football-news/2014/apr/paul-scholes-joins-ryan-giggs-nicky-butt-phil-neville-in-first-team-training.aspx | title=Սքոյլզը՝ ի օգնական Կիկզին | publisher=ManUtd.com | date=2014-04-23 | language=en}}</ref> |- |align="ձախից"|Առաջին խումբի մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Նիկի Բաթ<ref name=ScholesBack /> |- |align="ձախից"|Առաջին խումբի մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ֆիլ Նեւիլ<ref name="Neville&Giggs">{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23177876 | publisher=BBC Sport | date=2013-07-04 | language=en | title=Մանչեսթըր Իւնայթըտ. Ռաեան Կիկզը եւ Ֆիլ Նեւիլը կը միանան մարզչական շտապին | archiveurl=http://www.webcitation.org/6Htx9kI2W | archivedate=2013-07-06}}</ref> |- |align="ձախից"|Խաղացող մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Ուելս}} [[Ռաեան Կիկզ]]<ref name=Neville&Giggs />--> |- |align="ձախից"|Աւելորդ խաղացողներու գլխաւոր մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ուորեն Ճոյս<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Reserves-News/2011/Jan/Reserves-United-1-Bolton-0.aspx | title=Արդիւնքներ. իւնայթեդ 1 Բոլտոն 0 | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304103917/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Reserves-News/2011/Jan/Reserves-United-1-Bolton-0.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|Մինչեւ 18 տարեկան խաղացողներու հաւաքականի մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Փոլ Մաք Գինես<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Paul-McGuinness.aspx | title=Փոլ ՄաքԳինես | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301010220/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Paul-McGuinness.aspx | archivedate=2014-03-01 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|Երիտասարդական ակադեմիոյ տնօրէն |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Բրաեան Մաքքլեր<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Brian-McClair.aspx | title=Բրաեան Մաքքլեր | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221133849/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Brian-McClair.aspx | archivedate=2014-02-21 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|Դարպասապահներու մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Նիդեռլանդներ}} Ֆրանս Հուկ |- |align="ձախից"|Մրցակիցներու գլխաւոր սքաութ |align="ձախից"|{{դրօշ|Նիդեռլանդներ}} Մարսել Բաութ |- |align="ձախից"|Ֆիզիքական պատրաստուածութեան մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Մայք Քլեգ<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Mike-Clegg.aspx | title=Մայք Քլեգ | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925112642/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Mike-Clegg.aspx | archivedate=2011-09-25 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|Մարմնի շիտակ պահելու մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Թոնի Ստրադուիկ<ref>{{cite web | title=Թոնի Ստրադուիկ | publisher=ManUtd.com | date=2007-09-06 | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Sep/Strudwick-seeks-peak-fitness.aspx | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304093242/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Sep/Strudwick-seeks-peak-fitness.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|ՕԳԳ-ի մարզիչ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} բժիշկ Ռիչարտ Հոքինս<ref>Ռիչարդ Հոքինսը կ՛աշխատի «ՕԳԳ-ի մարզչի» կարգավիճակին մէջ ({{lang-en|head of human performance}}): Կ՛աշխատի Քարինգթոնի լաբորատորիայի մէջ եւ կ՛օգնէ ֆութպոլիստներուն հասնելու իրենց ֆիզիկական մարզավիճակի գագաթնակետին։ Տէ՛ս ''Anatomy of the United Bench. Inside United. № 195, Oct. 2008. Pp.18-19''.</ref><ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx | title=Ռիչարդ Հոքինս | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227054017/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx | archivedate=2014-02-27 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|գլխաւոր սքաութ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ջիմ Լոուլոր<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Jan/Interview-Jim-Lawlor.aspx | title=Հարցազրոյց. Ջիմ Լոուլոր | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304080828/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Jan/Interview-Jim-Lawlor.aspx | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|գլխաւոր եւրոպական սքաութ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ռոբի Կուկ<ref>{{cite web | title=Մոյեսը Էվերտոնի եւս մէկ անդամը կը հրաւիրէ Իւնայթըտ | publisher=''Daily Mail'' | date=2013-07-03 | language=en | url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2355153/David-Moyes-adds-Everton-man-backroom-staff-Manchester-United--chief-scout-Robbie-Cooke.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708000245/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2355153/David-Moyes-adds-Everton-man-backroom-staff-Manchester-United--chief-scout-Robbie-Cooke.html | archivedate=2015-07-08 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|Ակումբային բժիշկ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Սթիւ Մաքնելի<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2006/Jul/Reds-appoint-new-club-doctor.aspx | title=Կարմիրները նոր բժիշկ ունին | publisher=''ManUtd.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315204302/http://www.manutd.com/en/news-and-features/football-news/2006/jul/reds-appoint-new-club-doctor.aspx | archivedate=2016-03-15 | accessdate=2016-03-13 | dead-url=yes }}</ref> |- |align="ձախից"|գլխաւոր ֆիզիոթերապեւտ |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Նիլ Հաֆ<ref>{{cite web | url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jul/manchester-united-head-physio-rob-swire-retires-and-is-replaced-by-neil-hough.aspx | title=Իւնայթըտի ֆիզիթերապեւտը կը հեռանայ | publisher=''ManUtd.com'' | date=2014-07-04 | language=en}}</ref> |} == Գլխաւոր մարզիչներ == Մանչեսթըր Իւնայթըտը իր պատմութեան մէջ ունեցած է 22 մարզիչ։ Ստորեւ աղիւսակով ներկայացուած է մարզիչներու վերաբերեալ վիճակագրութիւն. {| class="wikitable sortable" |- !Անուն, ազգանուն !Քաղաքացիութիւն !Աշխատանքի<br />սկիզբ !class="unsortable"|Աշխատանքի<br />ավարտ !{{Tooltip|Խ|Խաղեր}} !{{Tooltip|Հ|Յաղթած խաղեր}} !{{Tooltip|Ո|Ոչ-մէկուն}} !{{Tooltip|Պ|Պարտութիւններ}} !{{Tooltip|ԽԳ|Հարուածած գնդակներ}} !{{Tooltip|ԲԹԳ|Բաց ձգուած գնդակներ}} !Հաղթանակների % !class="unsortable"|{{Tooltip|Ծան.|Ծանոթագրութիւն}} |- |align=ձախից|{{sortname|Ալֆրեդ|Էլբատ|Ալֆրէտ Էլբատ}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1892||}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1900||}} |align=center| - |align=center| - |align=center| - |align=center| - |align=center| - |align=center| - |align=center| - | |- |align=ձախից|{{sortname|Ջեյմս|Ուեսթ|Ջեյմս Ուեստ}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1900||}} |align=ձախից|սեպտեմբեր {{dts|link=off|format=dmy|1903||}} |align=center|{{nts|113}} |align=center|{{nts|46}} |align=center|{{nts|20}} |align=center|{{nts|47}} |align=center|{{nts|159}} |align=center|{{nts|147}} |align=center|{{nts|40.71}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/west.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ջեյմս Ուեսթ | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924111122/http://www.stretfordend.co.uk/managers/west.html | archivedate=2015-09-24 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Էռնեստ|Մանգնել|Էռնեստ Մանգնել}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1903|10|10}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1912|9|9}} |align=center|{{nts|373}} |align=center|{{nts|202}} |align=center|{{nts|76}} |align=center|{{nts|95}} |align=center|{{nts|700}} |align=center|{{nts|476}} |align=center|{{nts|54.16}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/mangnall.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Էռնեստ Մանգնել | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924111108/http://www.stretfordend.co.uk/managers/mangnall.html | archivedate=2015-09-24 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Տի Ճէյ|Ուոլլուորտ|Տի Ճէյ Ուոլլուորտ}} |<span style="display:none">0</span> |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1912|9|9}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1912|10|20}} |align=center|{{nts|6}} |align=center|{{nts|3}} |align=center|{{nts|2}} |align=center|{{nts|1}} |align=center|{{nts|11}} |align=center|{{nts|7}} |align=center|{{nts|50.00}} | |- |align=ձախից|{{sortname|Ճոն|Բենթլի|Ճոն Բենթլի (ֆութպոլային մարզիչ)}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1912|10|28}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1914|12|28}} |align=center|{{nts|82}} |align=center|{{nts|36}} |align=center|{{nts|16}} |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|127}} |align=center|{{nts|110}} |align=center|{{nts|43.90}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/bentley.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ճոն Բենթլի | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304052310/http://www.stretfordend.co.uk/managers/bentley.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ջեք|Ռոբսոն|Ջեք Ռոբսոն}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1914|12|28}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1921|10|31}} |align=center|{{nts|139}} |align=center|{{nts|41}} |align=center|{{nts|42}} |align=center|{{nts|56}} |align=center|{{nts|183}} |align=center|{{nts|207}} |align=center|{{nts|29.50}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/robson.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ջեք Ռոբսոն | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303224231/http://www.stretfordend.co.uk/managers/robson.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ճոն|Չեպմեն|Ճոն Չեպմեն}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1921|10|31}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1926|10|8}} |align=center|{{nts|221}} |align=center|{{nts|86}} |align=center|{{nts|58}} |align=center|{{nts|77}} |align=center|{{nts|287}} |align=center|{{nts|274}} |align=center|{{nts|38.91}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/chapman.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ճոն Չեպմեն | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041923/http://www.stretfordend.co.uk/managers/chapman.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Լալ|Հիլդիչ|Լալ Հիլդիչ}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1926|10|8}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1927|4|13}} |align=center|{{nts|33}} |align=center|{{nts|10}} |align=center|{{nts|10}} |align=center|{{nts|13}} |align=center|{{nts|38}} |align=center|{{nts|47}} |align=center|{{nts|30.30}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/hilditch.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Լալ Հիլդիչ | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303233008/http://www.stretfordend.co.uk/managers/hilditch.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Հերբերտ|Բեմպլեթ|}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1927|4|13}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1931|11|9}} |align=center|{{nts|183}} |align=center|{{nts|57}} |align=center|{{nts|42}} |align=center|{{nts|84}} |align=center|{{nts|280}} |align=center|{{nts|374}} |align=center|{{nts|31.15}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/bamlett.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Հերբերտ Բեմպլեթ | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231954/http://www.stretfordend.co.uk/managers/bamlett.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ուոլտեր|Կրիկմեր|Ուոլտեր Կրիկմեր}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1931|11|9}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1932|7|13}} |align=center|{{nts|43}} |align=center|{{nts|17}} |align=center|{{nts|8}} |align=center|{{nts|18}} |align=center|{{nts|72}} |align=center|{{nts|76}} |align=center|{{nts|39.53}} |<ref name="crickmer">{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/crickmer.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ուոլտեր Կրիկմեր | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053451/http://www.stretfordend.co.uk/managers/crickmer.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Սքոթ|Դունկան|Սքոթ Դունկան}} |{{SCO}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1932|7|13}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1937|11|7}} |align=center|{{nts|235}} |align=center|{{nts|92}} |align=center|{{nts|53}} |align=center|{{nts|90}} |align=center|{{nts|371}} |align=center|{{nts|362}} |align=center|{{nts|39.15}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/duncan.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Սքոթ Դունկան | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304051655/http://www.stretfordend.co.uk/managers/duncan.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ուոլտեր|Կրիկմեր|Ուոլտեր Կրիկմեր}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1937|11|9}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1945|2|15}} |align=center|{{nts|76}} |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|24}} |align=center|{{nts|22}} |align=center|{{nts|131}} |align=center|{{nts|112}} |align=center|{{nts|39.47}} |<ref name="crickmer"/> |- |align=ձախից|{{sortname|Մեթ|պասպի|Մեթ պասպի}} |{{SCO}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1945|10|1}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1969|6|4}} |align=center|{{nts|1120}} |align=center|{{nts|565}} |align=center|{{nts|263}} |align=center|{{nts|292}} |align=center|{{nts|2286}} |align=center|{{nts|1536}} |align=center|{{nts|50.45}} |<ref name="busby2">{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/busby.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Sir Matt BUSBY | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304004002/http://www.stretfordend.co.uk/managers/busby.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ջիմմի|Մերֆի|Ջիմմի Մերֆի}} |{{դրօշավորում|Ուելս}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1958|2|}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1958|6|}} |align=center|{{nts|22}} |align=center|{{nts|5}} |align=center|{{nts|7}} |align=center|{{nts|10}} |align=center|{{nts|27}} |align=center|{{nts|42}} |align=center|{{nts|22.73}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/murphy.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ջիմմի Մերֆի | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303220310/http://www.stretfordend.co.uk/managers/murphy.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ուիլֆ|ՄաքԳինես|Ուիլֆ ՄաքԳինես}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1969|6|4}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1970|12|29}} |align=center|{{nts|87}} |align=center|{{nts|32}} |align=center|{{nts|32}} |align=center|{{nts|23}} |align=center|{{nts|127}} |align=center|{{nts|111}} |align=center|{{nts|36.78}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/mcguinness.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ուիլֆ ՄաքԳինես | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304050037/http://www.stretfordend.co.uk/managers/mcguinness.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Մեթ|պասպի|Մեթ պասպի}} |{{SCO}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1970|12|29}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1971|6|8}} |align=center|{{nts|21}} |align=center|{{nts|11}} |align=center|{{nts|3}} |align=center|{{nts|7}} |align=center|{{nts|38}} |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|52.38}} |<ref name="busby2"/> |- |align=ձախից|{{sortname|Ֆրենք|Օ'Ֆարրել|Ֆրենք Օ'Ֆարրել}} |{{IRL}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1971|6|8}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1972|12|19}} |align=center|{{nts|81}} |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|24}} |align=center|{{nts|27}} |align=center|{{nts|115}} |align=center|{{nts|111}} |align=center|{{nts|37.04}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/ofarrell.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ֆրենք Օ'Ֆարրել | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303213821/http://www.stretfordend.co.uk/managers/ofarrell.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Թոմմի|Դոքերթի|Թոմմի Դոքերթի}} |{{SCO}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1972|12|22}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1977|7|4}} |align=center|{{nts|228}} |align=center|{{nts|107}} |align=center|{{nts|56}} |align=center|{{nts|65}} |align=center|{{nts|333}} |align=center|{{nts|252}} |align=center|{{nts|46.93}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/docherty.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Թոմմի Դոքերթի | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053728/http://www.stretfordend.co.uk/managers/docherty.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Դեյվ|Սեկստոն|Դեյվ Սեկստոն}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1977|7|14}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1981|4|29}} |align=center|{{nts|201}} |align=center|{{nts|81}} |align=center|{{nts|64}} |align=center|{{nts|56}} |align=center|{{nts|290}} |align=center|{{nts|240}} |align=center|{{nts|40.30}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/sexton.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Դեյվ Սեկստոն | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304040741/http://www.stretfordend.co.uk/managers/sexton.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ռոն|Աթքինսոն|Ռոն Աթքինսոն}} |{{ENG}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1981|6|9}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1986|11|6}} |align=center|{{nts|292}} |align=center|{{nts|146}} |align=center|{{nts|79}} |align=center|{{nts|67}} |align=center|{{nts|461}} |align=center|{{nts|266}} |align=center|{{nts|50.00}} |<ref>{{cite web | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303223231/http://www.stretfordend.co.uk/managers/atkinson.html | archivedate=2016-03-03 | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/atkinson.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ռոն Աթքինսոն | publisher=StretfordEnd.co.uk | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ալեքս|Ֆերգիւսոն|Ալեքս Ֆերգիւսոն}} |{{SCO}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|1986|11|6}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|2013|5|19}} |align=center|{{nts|1500}} |align=center|{{nts|895}} |align=center|{{nts|338}} |align=center|{{nts|267}} |align=center|{{nts|2769}} |align=center|{{nts|1365}} |align=center|{{nts|59.67}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/ferguson.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ալեքս Ֆերգիւսոն | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303191844/http://www.stretfordend.co.uk/managers/ferguson.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Դաւիթ|Մոյես|Դաւիթ Մոյես}} |{{SCO}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|2013|07|1}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|2014|04|22}} |align=center|{{nts|51}} |align=center|{{nts|27}} |align=center|{{nts|9}} |align=center|{{nts|15}} |align=center|{{nts|86}} |align=center|{{nts|54}} |align=center|{{nts|52.94}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/managers/moyes.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Դաւիթ Մոյես | publisher=StretfordEnd.co.uk | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304192819/http://stretfordend.co.uk/managers/moyes.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Ռաեան|Կիկզ|Ռաեան Կիկզ}} |{{WAL}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|2014|04|22}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|2014|07|14}} |align=center|{{nts|4}} |align=center|{{nts|2}} |align=center|{{nts|1}} |align=center|{{nts|1}} |align=center|{{nts|8}} |align=center|{{nts|3}} |align=center|{{nts|50.00}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://stretfordend.co.uk/managers/giggs.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Ռաեան Կիկզ | publisher=StretfordEnd.co.uk | accessdate=2016-03-11 | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924111104/http://www.stretfordend.co.uk/managers/giggs.html | dead-url=yes }}</ref> |- |align=ձախից|{{sortname|Լուի|վան Գալ|Լուի վան Գալ}} |{{NED}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|2014|07|16}} |align=ձախից|{{dts|link=off|format=dmy|}} |align=center|{{nts|44}} |align=center|{{nts|23}} |align=center|{{nts|11}} |align=center|{{nts|10}} |align=center|{{nts|71}} |align=center|{{nts|44}} |align=center|{{nts|52.27}} |<ref>{{cite web | language=en | url=http://stretfordend.co.uk/managers/vangaal.html | title=Իւնայթըտի մարզիչ Լուի վան Գալ | publisher=StretfordEnd.co.uk | accessdate=2016-03-11 | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924111118/http://www.stretfordend.co.uk/managers/vangaal.html | dead-url=yes }}</ref> |} === Մրցանակակիր մարզիչներ === Ստորեւ ներկայացուող բոլոր մարզիչները Մանչեսթըր Իւնայթըտի հետ յաղթած են գոնէ մէկ մրցաշարի մէջ (բացի Անգլիոյ սուբըրբաժակներէն)<ref>Այս դեպքին մրցաշարերու մէջ չեն ներառուիր յաղթանակները Սուբըրբաժակներուն մէջ, երիտասարդական եւ ընկերական մրցութիւթներուն:</ref>. {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" !Անուն !! Աշխատաշրջան !!Յաղթած մրցաշարեր |- |{{nobr|{{դրօշ|Անգլիա}} Էռնեստ Մանգնել}} |1903-1912 |Առաջին փաժանմունքի 2 յաղթանական տիտղոս, 1 Անգլիոյ բաժակ, 2 Անգլիոյ սուբըրբաժակ |- |{{դրօշ|Շոտլանդիա}} Մեթ Պասպի |1945-1969 |Առաջին փաժանմունքի 5 յաղթանական տիտղոս, 2 Անգլիոյ բաժակ, 5 Անգլիոյ սուբըրբաժակ, 1 [[Յաղթականներու Լիկա|Յաղթականներու լիկա]]յի բաժակ |- |{{դրօշ|Շոտլանդիա}} Թոմմի Դոքերթի |1972-1977 |1 Անգլիոյ բաժակ |- |{{դրօշ|Անգլիա}} Ռոն Աթքինսոն |{{nobr|1981-1986}} |2 Անգլիոյ բաժակ, 1 Անգլիոյ սուբըրբաժակ |- |{{nobr|{{դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Ալեքս Ֆերգիւսոն]]}} |{{nobr|1986-2013}} |[[Բրիմիոր Լիկա (Անգլիա)|Բրիմիոր լիկա]]յի 13 յաղթանական տիտղոս, 5 Անգլիոյ բաժակ, 4 Լիկայի բաժակ, 10 Անգլիիյ սուբըրբաժակ, 2 [[Յաղթականներու Լիկա|Յաղթականներու լիկա]]յի բաժակ, 1 Բաժակակիրներու բաժակ, 1 [[ԻՒԵՖԱ]]-ի սուբըրբաժակ, 1 [[Միջմայրցամաքային բաժակ]], 1 Աշխարհի ակումբային առաջնութեան բաժակ |} == Մանչեսթըր Իւնայթըտի արդիւնքները Բրիմիոր լիկային == {| bgcolor="white" cellpadding="2" cellspacing="2" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align:center" |-bgcolor="white" style="color: black" | width="20" align="center"|'''Մրցաշրջան''' | width="25" align="center"|'''Տեղ''' | width="50" align="center"|'''Միաւորներ''' | width="50" align="center"|'''Խաղեր''' | width="50" align="center"|'''Յաղթանակ''' | width="50" align="center"|'''Պարտութիւն''' | width="50" align="center"|'''Ոչ-մէկուն''' | width="50" align="center"|'''հարուածած կոլեր''' | width="50" align="center"|'''Բաց ձգաց ֆոլեր''' | width="50" align="center"|'''Տարբերութիւնը''' |- |[[Բրիմիոր լիկա 2014-15 (Անգլիա)|2014-2015]]||'''4'''||70||38||20||10||8||68||37||+31 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2013-14 (Անգլիա)|2013-2014]]||'''7'''||64||38||19||7||12||64||43||+21 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2012-13 (Անգլիա)|2012-2013]]||'''1'''||89||38||28||5||5||86||43||+43 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2011-12 (Անգլիա)|2011-2012]]||'''2'''||89||38||28||5||5||89||33||+56 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2010-11 (Անգլիա)|2010-2011]]||'''1'''||80||38||23||11||4||78||37 ||+41 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2009-10 (Անգլիա)|2009-2010]]||'''2'''||85||38||27||4||7||86||28 ||+58 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2008-09 (Անգլիա)|2008-2009]]||'''1'''||90||38||28||6||4||68||24 ||+44 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2007-08 (Անգլիա)|2007-2008]]||'''1'''||87||38||27||6||5||80||22||+58 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2006-07 (Անգլիա)|2006-2007]]||'''1'''||89||38||28||5||5||83||27||+56 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2005-06 (Անգլիա)|2005-2006]]||'''2'''||83||38||25||8||5||72||34||+38 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2004-05 (Անգլիա)|2004-2005]]||'''3'''||77||38||22||11||5||58||26||+32 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2003-04 (Անգլիա)|2003-2004]]||'''3'''||75||38||23||6||9||64||35||+29 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2002-03 (Անգլիա)|2002-2003]]||'''1'''||83||38||25||8||5||74||34||+40 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2001-02 (Անգլիա)|2001-2002]]||'''3'''||77||38||24||5||9||87||45||+42 |- |[[Բրիմիոր լիկա 2000-01 (Անգլիա)|2000-2001]]||'''1'''||80||38||24||8||6||79||31||+48 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1999-2000 (Անգլիա)|1999-2000]]||'''1'''||91||38||28||7||3||97||45||+52 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1998-99 (Անգլիա)|1998-1999]]||'''1'''||79||38||22||13||3||80||37||+43 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1997-98 (Անգլիա)|1997-1998]]||'''2'''||77||38||23||8||7||72||27||+45 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1996-97 (Անգլիա)|1996-1997]]||'''1'''||75||38||21||12||5||76||44||+32 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1995-96 (Անգլիա)|1995-1996]]||'''1'''||82||38||25||7||6||73||35||+38 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1994-95 (Անգլիա)|1994-1995]]||'''2'''||88||42||26||10||6||77||28||+49 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1993-94 (Անգլիա)|1993-1994]]||'''1'''||92||42||27||11||4||80||38||+42 |- |[[Բրիմիոր լիկա 1992-93 (Անգլիա)|1992-1993]]||'''1'''||84||42||24||12||6||67||31||+36 |} == Տիտղոսներ == [[Պատկեր:PalmaresManU.jpg|մինի|Բրիմիոր լիկայի Յաղթականներու բաժակը, Եւրոպական յաղթականներու բաժակը եւ Անգլիոյ բաժակը, որոնք ակումբը կը նուաճեն 1999 թուականին]] {{main|«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ մրցաշրջաններու ցանկ}} Մանչեսթըր Իւնայթըտ ակումբին կը պատկանի Անգլիոյ առաջնութեան մէջ ամէնաշատ յաղթանակներու մրցանիշը (20 տիտղոս)<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.rsssf.com/tablese/engchamp.html#sall | title=Անգլիա. Յաղթականներու ցանկ | publisher=RSSSF.com | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314063628/http://www.rsssf.com/tablese/engchamp.html#sall | archivedate=2016-03-14 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ Բացի այդ՝ Մանչեսթըր Իւնայթըտ ակումբը իր պատմութեան մէջ երեք անգամ կը յաղթէ «տուպլը» (մէկ մրցաշրջանի ընթացքին թէ՛ առաջնութեան մէջ, թէ՛ բաժակի խաղարկութեան մէջ յաղթանակ տանելով)։ * Առաջնութեան բաժակ (մինչեւ 1992 թուական) / [[Բրիմիոր լիկա (Անգլիա)|Բրիմիոր լիկա]] (1992 թուականէն ետք)<ref name="divisions">Մինչեւ 1992 թուական անգլիական ֆութպոլի բարձրագոյն փաժանմունքը Ֆութպոլային լիկայի առաջին փաժանմունքն էր, ներկայիս այն Բրիմիոր լիկան է: Մինչեւ 1992 թուական Անգլիոյ երկրորդ փաժանմունքը [[Ֆութպոլային լիկայի երկրորդ փաժանմունք|Երկրորդ փաժանմունքն]] էր, իսկ ներկայիս այն [[Ֆութպոլային լիկայի առաջնութիւն|Ֆութպոլային լիկայի առաջնութիւնն]] է:</ref>. 20 ** [[Անգլիոյ Ֆութպոլիային լիկա 1907-1908#Առաջին փաժանմունք|1907-08]], [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1910-1911#Առաջին փաժանմունք|1910-11]], [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1951-1952#Առաջին փաժանմունք|1951-52]], [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1955-1956#Առաջին փաժանմունք|1955-56]], [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1956-1957#Առաջին փաժանմունք|1956-57]], [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1964-1965#Առաջին փաժանմունք|1964-65]], [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1966-1967#Առաջին փաժանմունք|1966/67]], [[Բրիմիոր լիկա 1992-93 (Անգլիա)|1992-93]], [[Բրիմիոր լիկա 1993-94 (Անգլիա)|1993-94]], [[Բրիմիոր լիկա 1995-96 (Անգլիա)|1995-96]], [[Բրիմիոր լիկա 1996-97 (Անգլիա)|1996-97]], [[Բրիմիոր լիկա 1998-99 (Անգլիա)|1998-99]], [[Բրիմիոր լիկա 1999-2000 (Անգլիա)|1999-00]], [[Բրիմիոր լիկա 2000-01 (Անգլիա)|2000-01]], [[Բրիմիոր լիկա 2002-03 (Անգլիա)|2002-03]], [[Բրիմիոր լիկա 2006-07 (Անգլիա)|2006-07]], [[Բրիմիոր լիկա 2007-08 (Անգլիա)|2007-08]], [[Բրիմիոր լիկա 2008-09 (Անգլիա)|2008-09]], [[Բրիմիոր լիկա 2010-11 (Անգլիա)|2010-11]], ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ, [[Բրիմիոր լիկա 2012-13|2012-13]] * [[ֆութպոլային լիկայի երկրորդ փաժանմունք|Երկրորդութեան բաժակ]]<ref name="divisions"/>։ 2 ** [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1935-1936#Երկրորդ փաժանմունք|1935/36]], [[Անգլիոյ ֆութպոլային լիկա 1974-1975#Երկրորդ փաժանմունք|1974-75]] * [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակ|Անգլիոյ բաժակ]]. 11 ** [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 1909|1909]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 1948|1948]], [[Անգլիոյ Ֆութպոլի բաժակին եզրափակիչ 1963|1963]], [[Անգլիոյ Ֆութպոլի բաժակին եզրափակիչ 1977|1977]], [[Անգլիոյ Ֆութպոլի բաջակին եզրափակիչ 1983|1983]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 1985|1985]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 1990|1990]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 1994|1994]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 1996|1996]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 1999|1999]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի բաժակի եզրափակիչ 2004|2004]] * [[ֆութպոլային լիկայի բաժակ]]. 4 ** [[ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 1992|1992]], [[ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 2006|2006]], [[ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 2009|2009]], [[ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 2010|2010]] * [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ|Անգլիոյ սուբըրբաժակ]]. 20 (16 ամբողջական, 4 բաժնուած) ** [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1908|1908]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1911|1911]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1952|1952]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1956|1956]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1957|1957]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1965|1965]]*, [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1967|1967]]*, [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1977|1977]]*, [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1983|1983]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1990|1990]]*, [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1993|1993]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1994|1994]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1996|1996]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 1997|1997]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 2003|2003]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 2007|2007]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 2008|2008]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 2010|2010]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 2011|2011]], [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ 2013|2013]] * [[ԻՒԵՖԱ Յաթականներու լիկա|ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու լիկա / Եւրոպական յաղթականներու բաժակ]]։ 3 ** Յաղթող (3)։ [[Եւրոպական յաղթականներու բաժակի եզրափակիչ 1968|1968]], [[ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու լիկայի եզրափակիչ 1999|1999]], [[ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու լիկայի եզրափակիչ 2008|2008]] ** ''Եզրափակիչի մասնակից (2). [[ԻւԵՖԱ Յաղթականներու լիկայի եզրափակիչ 2009|2009]], [[ԻւԵՖԱ Յաղթականներու լիկայի եզրափակիչ 2011|2011]]'' * [[ԻՒԵՖԱ բաժակակիրներու բաժակ]]. 1 ** [[ԻՒԵՖԱ բաժակակիրներու բաժակի եզրափակիչ 1991|1991]] * [[ԻՒԵՖԱ սուբըրբաժակ]]. 1 ** [[Եւրոպայի Սուպեբաժակ 1991|1991]] * [[ֆութպոլի միջմայրցամաքային բաժակ|Միջմայրցամաքային բաժակ]]. 1 ** [[ֆութպոլի միջմայրցամաքային բաժակ 1999|1999]] * [[ֆութպոլի աշխարհի ակումբային առաջնութիւն|Աշխարհի ակումբային առաջնութիւն]]. 1 ** [[ֆութպոլի աշխարհի ակումբային առաջնութիւն 2008|2008]] * <small>սուբըրբաժակի առանձնացուած յաղթանակները (խաղերուն ոչ մէկուն կը գրանցէ եւ յաղթող կը ճանչցուին երկու ակումբ-մասնակիցներն ալ)։</small> === «Տուպլներ» եւ «տրեպլներ» === * «[[Ոսկէ տուպլ (ֆութպոլ)|Տուպլներ]]»։ ** լիկա եւ Անգլիոյ բաժակ. 3 *** [[«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ-ն 1993-1994 մրցաշրջանին|1993-94]], [[«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ-ն 1995-1996 մրցաշրջանին|1995-96]], [[«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ-ն 1998-1999 մրցաշրջանին|1998-99]] ** լիկա եւ ֆութպոլային լիկայի բաժակ. 1 *** [[«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ-ն 2008-2009 մրցաշրջանին|2008-09]] ** Եւրոպական «տուպլ» (Բրիմիոր լիկա եւ ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու լիկա). 2 *** [[«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ-ն 1998-1999 մրցաշրջանին|1998-99]], [[«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ-ն 2007-2008 մրցաշրջանին|2007-08]] * «[[Ոսկէ հեթ-թրիք (ֆութպոլ)|Տրեբլ]]» (Բրիմիոր լիկա, Անգլիոյ բաժակ եւ ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու լիկա). 1 ** [[«Մանչեսթըր Իւնայթըտ» ՖԱ-ն 1998-1999 մրցաշրջանին|1998-99]] Կարճ մրցաշարերը՝ ներառեալ [[Անգլիոյ ֆութպոլի սուբըրբաժակ|Անգլիոյ սուբըրբաժակը]], [[ֆութպոլի միջմայրցամաքային բաժակ|Միջմայրցամաքային բաժակը]], [[ֆութպոլի աշխարհի ակումբային առաջնութիւն|Աշխարհի ակումբային առաջնութիւնը]] եւ [[ԻՒԵՖԱ սուբըրբաժակը]], չեն հաշուեր «տուպլի» կամ «տրեպլի» որոշման ժամանակ<ref>{{cite web | date=2010-05-20 | first=Սայմոն | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193958/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/treble-treble-the-teams-that-won-the-treble-1976153.html | archivedate=2016-03-04 | language=en | url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/treble-treble-the-teams-that-won-the-treble-1976153.html | title=Տրեպլ տրեպլ: Այն խումբերը, որոնք կը նուաճեն տրեպլ | publisher=The Independent | last=Ռայս | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ == Մրցանիշեր == === Խմբային Մրցանիշեր === * ամէնախոշոր հաշիւով յաղթանակը բոլոր մրցաշարերուն. 10-0՝ ընդդէմ «[[Անտերլեխթ ՖԱ|Անտերլեխթ]]ի», Եւրոպական յաղթականներու բաժակ, 26 Սեպտեմբեր 1956 թուական։ * ամէնախոշոր հաշիւով յաղթանակը [[Բրիմիոր լիկա 1994-95 (Անգլիա)|Բրիմիոր լիկա]]յին մէջ. 9-0՝ ընդդէմ «Իպսուիչ Թաունի», Բրիմիոր լիկա, 4 Մարտ 1995 թուական։ * Արտագնայ խաղերուն տարած ամէնախոշոր հաշիւով յաղթանակը. 1-8՝ ընդդէմ «Նոտինքհեմ Ֆորեսթի», [[Բրիմիոր լիկա 1998-99 (Անգլիա)|Բրիմիոր լիկա]], 6 փետրուար 1999 թուական։ * ամէնաերկար անպարտ խաղերու շարքը բոլոր մրցաշարերուն. 33 խաղ՝ 1998 թոպականին Դեկտեմբեր 26-էն մինչեւ 1999 թուականին մայիս 26։ * ամէնաերկար անպարտ խաղերու շարքը [[Յաղթականներու լիկա]]յին մէջ. 25 խաղ՝ 2007 թուականին Սեպտեմբեր 19-էն մինչեւ 2009 թուականին մայիս 5։ * ամէնաերկար անպարտ տնային խաղերու շարքը [[Յաղթականներու լիկա]]յին մէջ. 24 խաղ՝ 2005 թուականին օգոստոս 9-էն մինչեւ 2009 թուականին Նոյեմբեր 25։ * ամէնամեծ թիւով ինքնակոլերը տուեալ մրցաշրջանուն Բրիմիոր լիկային. 11՝ [[Բրիմիոր լիկա 2009-10 (Անգլիա)|2009-2010 մրցաշրջան]]։ * Տնային խաղերու ամէնաշատ դիտողունակութիւն բոլոր մրցաշարերուն. 82 771՝ ընդդէմ «Բրեդֆորդ Պարկ Աւենիւի» «Մեյն Ռոուտուի մէջ», [[ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 1948-49|Անգլիոյ բաժակ]], 29 իւնուար 1949 թուական։ * Տնային խաղերու ամէնաշատ դիտողունակութիւն Բրիմիոր լիկային («[[Օլդ Թրաֆորդ]]ի մէջ»). 76 098՝ ընդդէմ «[[Բլեքբեռն Ռովերս]]ի», 31 Մարտ 2007 թուական։ 2015 թուականին Յուլիս 30-ի դրութեամբ Մանչեսթըր Իւնայթըտ ակումբը բոլոր պաշտօնական մրցաշարերուն կ՛ունենայ 5434 խաղ, որոնցմէ՝ 2668 յաղթանակ, 1284 ոչ-մէկուն եւ 1482 պարտութիւն<ref>{{cite web | url=http://www.stretfordend.co.uk/scores/overall.html | title=Խաղերի արդիւնքների վերլուծութիւն: Բոլոր պաշտոնական խաղերը: | publisher=Barn end Media | work=Մանչեսթըր Իւնայթըտ| date=30 յուլիս 2015 | accessdate=30 յուլիս 2015}}</ref>։ === Խաղացողներու մրցանիշեր === * Մրցաշրջանի ամէնաշատ թիւով կոլերը բոլոր մրցաշարերուն. 46՝ Դենիս Լոու, 1963-64 մրցաշրջան։ * «Հեթ-թրիքներու» ամէնաշատ թիւը բոլոր մրցաշարերուն. 18՝ Դենիս Լոու (14 «հեթ թրիք» եւ 4 «պոկեր» 1962 թուականին նոյեմբեր 3-էն մինչեւ 1971 թուականին Ապրիլ 17)<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/realtreat/hattricks/table-law.html | title=Դենիս Լոուի հեթ-տրիկները | publisher=''StretfordEnd.co.uk'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304001705/http://www.stretfordend.co.uk/realtreat/hattricks/table-law.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ * ամէնաշատ կոլերու թիւը մէկ խաղին. 6։ ** Հարոլդ Հալս, ընդդեմ «Սուինդոն Թաունի», Անգլիոյ սուբըրբաժակ, 25 Դեկտեմբերի 1911 թուական; ** Ջորջ Բեսթ, ընդդեմ «Նորթհեմփթոն Թաունի», [[ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 1970-71|Անգլիոյ բաժակ]], 7 Փետրուարի 1970 թուական։ * Անգլիոյ առաջնութեան ամէնաերկար գոլային շարքը. 10 խաղ (15 գոլ)՝ [[Ռուդ վան Նիստելռոյ]], 2003 թուականի Մարտի 22-ից մինչեւ օգոստոսի 23-ը։ * Անգլիոյ առաջնութեան առանց գոլ բաց թողնելու ամէնաերկար շրջանը. 1311 րոպե՝ [[Էդվին վան դեր Սար]], 2008 թուականի Նոյեմբերի 8-ից մինչեւ 2009 թուականի [[մարտի 4|Մարտ 4]]-ը։ * ամէնաարագ գոլը. 15-րդ վայրկեանին՝ [[Ռաեան Գիգզ]], ընդդեմ «[[Սաութհեմփթոն ՖԱ|Սաութհեմփթոն]]ի», [[Բրիմիոր լիկա 1995-96 (Անգլիա)|Բրիմիոր լիկա]], 18 Նոյեմբերի 1995 թուական<ref>{{գիրք |վերնագիր=Մանչեսթեր Իւնայթըտի ձեւավորված հանրագիտարան |քաղաք=Լոնդոն |հրատարակչութիւն=Manchester United Books |տարեթիվ=2001 |isbn=0-233-99964-7 |pages=88}}</ref>։ * ամէնաարագ 4 կոլերը. 13 վարկեան՝ Ուլէ Սուլշեր, ընդդէմ «Նորտինքհեմ Ֆորեսթի», [[Բրիմիոր լիկա 1998-99 (Անգլիա)|Բրիմիոր լիկա]], 6 Փետրուար 1999 թուական<ref>{{cite web | language=en | url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3485602.stm | title=Հեթ-տրիկ. Փառքի սրահ | publisher=''BBC Sport'' | date=25.02.2004 | author=Ֆիլ ՄաքՆալթի | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306035531/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3485602.stm | archivedate=2016-03-06 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>։ * Տիտղոսներու ամէնամեծ թիւը (առանց հաշիւի առնելու երիտասարդական խումբի տիտղոսները). 34՝ [[Ռաեան Գիգզ]]<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/21632281 | title=Ռաեան Գիգզը 40-ին. Խաղեր, կոլեր եւ կոնկեր | publisher=''BBC Sport'' | date=2013-11-29 | language=en}}</ref>։ ==== ամէնամեծ թիւով խաղեր խաղացած ֆութպոլիստներ ==== {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=40|№ !width=170|Անուն !width=100|Շրջան !width=80|Խաղերու քանակը<ref name="stretfordend_app">{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/appearances/overall.html | title=Թոփ 100 ամենաշատ խաղեր անցկացրած ֆութպոլիստներու ցանկ | publisher=''StretfordEnd.co.uk'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303174957/http://www.stretfordend.co.uk/appearances/overall.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> !width=80|Գոլեր<ref name="stretfordend_goals">{{cite web | language=en | url=http://www.stretfordend.co.uk/goalscorers/overall.html | title=Բոլոր կոլահարներու ցանկը պաշտոնական խաղերուն | publisher=''StretfordEnd.co.uk'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303184924/http://www.stretfordend.co.uk/goalscorers/overall.html | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> |- |1 |align="ձախից"|{{դրօշ|Ուելս}} [[Ռաեան Գիգզ]] |1991-2014 |963 |168 |- |2 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} [[Բոբի Չարլթոն]] |1956-1973 |758 |249 |- |3 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} [[Փոլ Սքոոլզ]] |1994-2011<br />2012-2013 |718 |155 |- |4 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Բիլ Ֆոոլքս |1952-1970 |688 |9 |- |5 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Կարի Նեւիլ |1992-2011 |602 |7 |- |6 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ալեքս Սթեփնի |1966-1978 |539 |2 |- |7 |align="ձախից"|{{դրօշ|Իռլանդիա}} Թոնի Դան |1960-1973 |535 |2 |- |8 |align="ձախից"|{{դրօշ|Իռլանդիա}} Դենիս Իրուին |1990-2002 |529 |33 |- |9 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ջո Սփենս |1919-1933 |510 |168 |- |10 |align="ձախից"|{{դրօշ|Շոտլանդիա}} Արթուր Օբլիսթոն |1974-1988 |485 |7 |} ==== ամէնաշատ կոլերու հեղինակ դարձած ֆուտթպոլիստներ ==== {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=40|№ !width=170|Անուն !width=100|Շրջան !width=80|Կոլեր<ref name="stretfordend_goals" /> !width=80|Խաղերու քանակ<ref name="stretfordend_app" /> !width=80|Քանի մը խաղերու ընթացքին հարուածած կոլերու քանակ |- |1 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} [[Բոբի Չարլթոն]] |1956-1973 |249 |758 |0,328 |- |2 |align="ձախից"|{{դրօշ|Շոտլանդիա}} Դենիս Լոու |1962-1973 |237 |404 |0,587 |- |3 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ուէյն Ռունի]] |2004- |221 |452 |0,490 |- |4 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ջեք Ռոուլի |1937-1955 |211 |424 |0,498 |- |5 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Դենիս Վայոլեթ |1953-1962 |179 |293 |0,611 |- |5 |align="ձախից"|{{դրօշ|Հիւսիսային Իռլանտա}} Ջորջ Բեսթ |1963-1974 |179 |470 |0,381 |- |7 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} Ջո Սփենս |1919-1933 |168 |510 |0,329 |- |7 |align="ձախից"|{{դրօշ|Ուելս}} [[Ռաեան Գիգզ]] |1991-2014 |168 |963 |0,174 |- |9 |align="ձախից"|{{դրօշ|Ուելս}} Մարկ Հիւզ |1983-1986<br />1988-1995 |163 |467 |0,349 |- |10 |align="ձախից"|{{դրօշ|Անգլիա}} [[Փոլ Սքոոյզ]] |1994-2011<br />2012-2013 |155 |718 |0,216 |} == յայտնի խաղացողներ == [[Պատկեր:Bobby Charlton.jpg|մինի|աջից|[[Պոպի Չարլթոն]]]] [[Պատկեր:Denis Law.jpg|մինի|աջից|Դենիս Լոու]] {{main|Մանչեսթըր Իւնայթըտի ֆութպոլիստներու ցանկ (100 եւ աւելի խաղեր)}} === «Ոսկի գնդակ»ի յաղթողներ === ''Այս ֆութպոլիստները «[[Ոսկէ գնդակ|Ոսկի գնդակ]]» ստացած են՝ հանդէս գալով Մանչեսթըր Իւնայթըտի կազմին մէջ.'' * {{դրօշ|Շոտլանդիա}} Դենիս Լոու, 1964<ref>{{cite web | language=fr | url=http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/bo_1964.html | title=1964 - Դենիս Լոու | publisher=''France Football'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101016065332/http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/bo_1964.html | archivedate=2010-10-16 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Բոբի Չարլթոն]], 1966<ref>{{cite web | language=fr | url=http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/bo_1966.html | title=1966 - Բոբի Չարլթոն | publisher=''France Football'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101016065531/http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/bo_1966.html | archivedate=2010-10-16 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> * {{դրօշ|Հյուսիսային Իռլանդիա}} [[Ջորջ Բեսթ]], 1968<ref>{{cite web | language=fr | url=http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/bo_1968.html | title=1968 - Ջորջ Բեսթ | publisher=''France Football'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203163323/http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/bo_1968.html | archivedate=2010-12-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> * {{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Քրիսթիանո Ռոնալտօ]], 2008<ref>{{cite web | language=fr | url=http://www.francefootball.fr/FF/breves2008/20081202_030150_cristiano-ronaldo-ballon-d-or-2008.html | title=Կրիշտիանու Ռոնալդու, Բալոն դ'Օր 2008 | publisher=''France Football'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203163328/http://www.francefootball.fr/FF/breves2008/20081202_030150_cristiano-ronaldo-ballon-d-or-2008.html | archivedate=2010-12-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> === «Ոսկի խաղակօշիկ»ի յաղթողներ === ''Այս ֆութպոլիստները արժանացած են «Ոսկէ խաղակոշիկին»՝հանդէս գալով «Մանչեսթըր Իւնայթըտին մէջ».'' * {{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Քրիսթիանո Ռոնալտօ]], 2008 ''(31 կոլ)''<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php | title=Եւրոպայի ոսկե խաղակոշիկ | publisher=''Napit.co.uk'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303230557/http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php | archivedate=2016-03-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> === ԻՒԵՖԱ-ի վարկածով տարուայ լաւագոյն ֆութպոլիստ === ''Այս ֆութպոլիստները դարձած են [[ԻՒԵՖԱ]]-ի վարկածով տարուայ լաւագոյն ֆութպոլիստ՝ հանդէս գալով «Մանչեսթըր Իւնայթըտի մէջ».'' * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Դաւիթ Պեքամ]], 1999<ref name="UEFA_awards">{{cite web | url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/news/kind=1/newsid=845325.html | publisher=''UEFA.com'' | date=29.08.2008 | language=en | title=Մոնակոն կը պատրաստուի ԻՒԵՖԱ Ակումբային ֆութպոլի մրցանակաբաշխութեան | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100218133433/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/news/kind=1/newsid=845325.html | archivedate=2010-02-18 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> * {{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Քրիսթիանո Ռոնալտօ]], 2008<ref name="UEFA_awards" /> === ՖԻՖԱ-ի վարկածով տարուայ լաւագոյն խաղացողներ === ''Այս ֆութպոլիստները դարձած են [[ՖԻՖԱ]]-ի վարկածով տարուայ լաւագոյն ֆութպոլիստ՝ հանդէս գալով Մանչեսթըր Իւնայթըտի մէջ.'' * {{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Քրիսթիանո Ռոնալտօ]], 2008<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/playeroftheyear/winnermen.html | title=ՖԻՖԱ-ի վարկածով տարուայ լաւագոյն խաղացող | publisher=''FIFA.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025182108/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/playeroftheyear/winnermen.html | archivedate=2012-10-25 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> === Աշխարհի յաղթականներ === ''Այս ֆութպոլիստները դարձած են Աշխարհի յաղթական՝ հանդէս գալով Մանչեսթըր Իւնայթըտի մէջ.'' * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Պոպի Չարլթոն]], [[1966]]<ref name="WC_champions">{{cite web | language=en | url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1966/squad_eng66.html | title=Անգլիոյ Աշխարհի բաժակ 1966 | publisher=''Planet World Cup'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610211138/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1966/squad_eng66.html | archivedate=2016-06-10 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> * {{դրօշ|Անգլիա}} Նոպի Սթեալզ, [[1966]]<ref name="WC_champions" /> * {{դրօշ|Անգլիա}} Ջոն Քոնելի, [[1966]]<ref name="WC_champions" /> === Եւրոպայի յաղթականներ === ''Այս ֆութպոլիստները դարձած են Եւրոպայի յաղթական՝ հանդէս գալով Մանչեսթըր Իւնայթըտի մէջ.'' * {{դրօշ|Դանիա}} [[Փիթըր Շմէյխել]], [[1992]]<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.rsssf.com/tables/92e-full.html | title=Եւրոպայի առաջնութիւն 1992 - Մրցաշարի եզրափակիչ - Ամբողջական տուեալներ | publisher=''RSSSF.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304065448/http://www.rsssf.com/tables/92e-full.html | archivedate=2016-03-04 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Ֆաբիէն Պարթէզ]], [[2000]]<ref>{{cite web | language=en | url=http://www.rsssf.com/tables/00e-final.html | title=Եւրոպայի առաջնութիւն 2000 - Մրցաշարի եզրափակիչ - Ամբողջական տուեալներ | publisher=''RSSSF.com'' | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305082919/http://www.rsssf.com/tables/00e-final.html | archivedate=2016-03-05 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref> === Ֆութպոլային լիկայի 100 լեգենտներ === ''Մանչեսթըր Իւնայթըտի այս ֆութպոլիստները ներառուած են Ֆութպոլային լիկայի 100 լեկենտներու ցանկին մէջ<ref>{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/144986.stm | publisher=BBC News | date=1998-08-05 | language=en | title=Մարզական Ֆութպոլային լեճընտներու ամբողջական ցուցակ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403131402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/144986.stm | archivedate=2016-04-03 | accessdate=2016-03-11 | dead-url=yes }}</ref>.'' {{col-begin}} {{col-4}} * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Պրաեան Ռոբսոն]] * {{դրօշ|Անգլիա}} Նոպի Սթայլզ * {{դրօշ|Անգլիա}} Թոմի Թեյլոր * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Պոպի Չարլթոն]] {{col-4}} * {{դրօշ|Անգլիա}} Դունկան Էտուարտս * {{դրօշ|Հյուսիսային Իռլանդիա}} [[Ճորճ Բեսթ]] * {{դրօշ|Շոտլանդիա}} Դենիս Լոու * {{դրօշ|Դանիա}} [[Փիթըր Շմէյխել]] {{col-4}} * {{դրօշ|Իռլանդիա}} Ճոնի Ջայլզ * {{դրօշ|Իռլանդիա}} Ճոնի Քերի * {{դրօշ|Իռլանդիա}} Փոլ Մաքգրատ {{col-4}} * {{դրօշ|Ուելս}} [[Ռաեան Գիգզ]] * {{դրօշ|Ուելս}} Բիլի Մերեդիթ * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Էրիք Կանտոնա]] {{col-end}} === Անգլիական ֆութպոլի փառքի սրահի անդամներ === ''«Մանչեսթըր Իւնայթըտի» այս ֆութպոլիստները ներառուած են Անգլիական ֆութպոլի փառքի սրահի կազմի մէջ<ref name="FLHOF">{{cite web | language=en | url=http://www.nationalfootballmuseum.com/hall-of-fame/ | title=Փառքի սրահ | publisher=''National Football Museum''}}</ref>. {{col-begin}} {{col-4}} * {{դրօշ|Անգլիա}} Վիվ Անտերսոն * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Դաւիթ Պեքամ]] * {{դրօշ|Անգլիա}} Բրաեան Ռոբսոն * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Փոլ Սքոոլզ]] * {{դրօշ|Անգլիա}} Նոպի Սթայլզ {{col-4}} * {{դրօշ|Անգլիա}} Ռեյ Ուիլքինս * {{դրօշ|Անգլիա}} [[Պոպի Չարլթոն]] * {{դրօշ|Անգլիա}} Թեդի Շերինհեմ * {{դրօշ|Անգլիա}} Դունկան Էտուարտս * {{դրօշ|Դանիա}} Պետեր Շմէյխել {{col-4}} * {{դրօշ|Իռլանդիա}} Ճոնի Ջայլզ * {{դրօշ|Իռլանդիա}} Ռոյ Քին * {{դրօշ|Հյուսիսային Իռլանդիա}} [[Ճորճ Բեսթ]] * {{դրօշ|Շոտլանդիա}} Դենիս Լոու {{col-4}} * {{դրօշ|Ուելս}} [[Ռաեան Գիգզ]] * {{դրօշ|Ուելս}} Բիլի Մերեդիթ * {{դրօշ|Ուելս}} Մարկ Հիւզ * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Էրիք Կանտոնա]] {{col-end}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Մանչեսթըր Իւնայթըտի ֆութպոլիստներու ցանկ (100 եւ աւելի խաղեր)]] == Ծանօթագրութիւններ == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{ծանցանկ|2}} </div> == Գրականութիւն == {{refbegin}} * {{cite journal |ref=harv |last=Մորկըն |first=Ստըւ |editor-first=Ian |editor-last=McLeish |date=2010 |title=Design for life |journal=Inside United |issue=212 |publisher=Haymarket Network |issn=1749-6497}} * {{գիրք |հեղինակ=Andrews, David L. |անվանում=Manchester United: A Thematic Study |թվական=2004 |հրատարակչութիւն=Routledge |քաղաք=London |isbn=0-415-33333-4}} * {{գիրք |հեղինակ=Barnes, Justyn; Bostock, Adam; Butler, Cliff; Ferguson, Jim; Meek, David; Mitten, Andy; Pilger, Sam; Taylor, Frank OBE; Tyrrell, Tom |անվանում=The Official Manchester United Illustrated Encyclopedia |թվական=2001 |հրատարակչութիւն=3rd |издательство=Manchester United Books |քաղաք=London |isbn=0-233-99964-7 |ref=Բարնս}} * {{գիրք |հեղինակ=Bose, Mihir |անվանում=Manchester Disunited: Trouble and Takeover at the World's Richest Football Club |թվական=2007 |հրատարակչութիւն=Aurum Press |քաղաք=London |isbn=1-84513-121-5}} * {{գիրք |հեղինակ=Hamil, Sean; Chadwick, Simon; Arth, David |անվանում=International Cases in the Business of Sport |թվական=2008 |հրատարակչութիւն=Butterworth-Heinemann |քաղաք=Oxford |isbn=978-0-7506-8543-6 |մաս=Case 9: Manchester United: the commercial development of a global football brand |ref=Հեմիլ}} * {{գիրք |հեղինակ=James, Gary |անվանում=Manchester: A Football History |հրատարակչութիւն=James Ward |քաղաք=Halifax |թվական=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}} * {{գիրք |հեղինակ=Murphy, Alex |անվանում=The Official Illustrated History of Manchester United |հրատարակչութիւն=Orion Books |թվական=2006 |քաղաք=London |isbn=0-75287-603-1 |ref=Մըրֆի }} * {{գիրք |հեղինակ=Shury, Alan; Landamore, Brian |անվանում=The Definitive Newton Heath F.C |հրատարակչութիւն=SoccerData |թվական=2005 |isbn=1-899468-16-1}} * {{գիրք |հեղինակ=Tyrrell, Tom; Meek, David |անվանում=The Hamlyn Illustrated History of Manchester United 1878–1996 |թվական=1996 |հրատարակչութիւն=5-րդ |հրատարակութիւն=Hamlyn |քաղաք=London |isbn=0-600-59074-7}} * {{գիրք |հեղինակ=White, Jim |անվանում=Manchester United: The Biography |թվական=2008 |հրատարակչութիւն=Sphere |քաղաք=London |isbn=978-1-84744-088-4 |ref=Ուայթ, Ջիմ}} * {{գիրք |հեղինակ=White, John |անվանում=The United Miscellany |հրատարակութիւն=Carlton Books |թվական=2007 |հրատարակչութիւն=2-րդ |քաղաք=London |isbn=978-1-84442-745-1}} {{refend}} ==Արտաքին յղումներ== {{Commonscat|Manchester United FC}} * [http://www.manutd.com/ Պաշտոնական կայք] * [http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd Մանչեսթեր Իւնայթըտի մասին տեղեկութիւն Բրիմիոր լիկայի պաշտոնական կայքէջում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315135420/http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd |date=2015-03-15 }} {{ref-en}} * [http://www.premierleague.am/club/%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A9%D5%A5%D6%80-%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%A9%D5%A5%D5%A4/ Մանչեսթեր Իւնայթըտի մասին տեղեկութիւն Բրիմիոր լիկայի հայալեզու կայքէջում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331130727/http://www.premierleague.am/club/%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d5%bd%d5%a9%d5%a5%d6%80-%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%b5%d5%a9%d5%a5%d5%a4/ |date=2016-03-31 }} r82o8g5cxyyh17fdgckmpq0rf958gvq 0 4483 253913 237734 2026-08-28T23:38:22Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253913 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = | բնագիր ԱԱՀ = | պատկեր = Margaret Thatcher cropped1.png | չափ = 200px | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[13 Հոկտեմբեր]] [[1925]] | ծննդավայր = | վախճանած է = [[8 Ապրիլ]] [[2013]] | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ և մրցանակներ = | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} '''Մարկրիթ Հիլտա Թաչըր''', ({{lang-en|Margaret Hilda Thatcher}}, {{ԱԾ}}<ref>[https://news.am/arm/news/147907.html Մահացել է «Երկաթյա լեդի» Մարգարետ Թետչերը]</ref>), [[:hy:Մեծ_Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիայի]] 71-րդ վարչապետը ([[:hy:1979|1979]]-[[:hy:1990|1990]] թուականներուն), պահպանողական կուսակցութեան առաջնորդ ([[:hy:1975|1975]]-[[:hy:1990|1990]] թուականներուն), պարոնուհի ([[:hy:1992|1992]] թուականին)։ Յայտնի է որպէս [[:hy:Երկաթե_տիկին|«երկաթէ տիկին»]] (iron lady)։ Ան առաջին կինն է, որ զբաղեցուցած է Մեծ Բրիտանիոյ վարչապետի պաշտօնը։ [[:hy:1950|1950]] թուականին Թաչըրն աւարտած է [[:hy:Օքսֆորդի_համալսարան|Օքսֆորտի համալսարանի]] ([[:hy:Սոմերվիլ_քոլեջ,_Օքսֆորդ|Սոմերվիլ քոլէճ]]) բնագիտութեան ֆակուլտետը։ Եղած է Օքսֆորտի համալսարանի Պահպանողական կուսակցութեան համընկերակցութեան առաջին կին նախագահը։ [[:hy:1951|1951]] թուականին ամուսնացած է ձեռնարկատէր Տենիս Թաչըրի հետ։ [[:hy:1954|1954]] թուականին ստացած է փաստաբանի վկայական։ [[:hy:1959|1959]] թուականին ընտրուած է Համայնքներու պալատի պատգամաւոր։ [[:hy:1961|1961]]-[[:hy:1964|1964]] թուականներուն եղած է սոցիալական ապահովութեան նախարար։ [[:hy:1970|1970]]-[[:hy:1974|1974]] թուականներուն Մարկրիթ Թաչըրը եղած է կրթութեան եւ գիտութեան նախարար [[:hy:Էդվարդ_Հիթ|Էդվարդ Հիթի]] կառավարութեան մէջ։ [[:hy:Պահպանողական_կուսակցություն|Պահպանողական կուսակցութեան]] նոր ղեկավարի ընտրութիւններուն՝ 1975 թուականին յաղթեց Հիթին եւ դարձաւ խորհրդանական ընդդիմութեան ղեկավար, ինչպէս նաեւ [[:hy:Մեծ_Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիայի]] հիմնական կուսակցութիւններէն մէկը ղեկավարած առաջին կինը։ [[:hy:1979|1979]] թուականի համընդհանուր ընտրութիւններուն պահպանողական կուսակցութեան յաղթանակէն յետոյ Մարկրիթ Թաչըրը դարձաւ վարչապետ։ Ըլլալով կառավարութեան ղեկավար՝ կատարեց քաղաքական եւ տնտեսական բարեփոխումներ, չեղարկելով այն ամէնը, ինչ որ կը համարէր երկրի անկման պատճառ։ Անոր քաղաքական փիլիսոփայութիւնը եւ տնտեսական քաղաքականութիւնը կը հիմնուէին ֆինանսական համակարգի [[:hy:Վերակարգավորում|վերակարգաւորման]] վրայ, ճկուն [[:hy:Աշխատաշուկա|աշխատաշուկայի]] ապահովման, պետական ձեռնարկութիւններու [[:hy:Մասնավորեցում|մասնաւորեցման]] եւ արհմիութիւններու ազդեցութեան թուլացման։ Թաչըրի ամէնաբարձր հանրաճանաչութիւնը սկսաւ անկում ապրիլ անոր իշխանութեան առաջին տարիներուն անկման եւ անաշխատութեան բարձր մակարդակին պատճառով, բայց կրկին բարձրացաւ [[:hy:1982|1982 թուականի]] [[:hy:Ֆոլկլենդյան_պատերազմ|Ֆոլկլենտեան պատերազմի]] եւ տնտեսական աճի ժամանակ, որ յանգեցուց [[:hy:1983|1983]] թուականի անոր վերընտրման։ Երրորդ անգամ Թաչըրը վերընտրուեցաւ [[:hy:1987|1987]] թուականին, բայց լրացուցիչ հարկի (''poll tax'') մասին օրէնքը եւ [[:hy:Եվրոպական_միություն|Եւրոպական միութեան]] մէջ Բրիտանիայի դերի մասին հայեացքները անոր կառավարութեան անդամներու շրջանակներուն մէջ տարածուած չէին։ Երբ [[:hy:Մայքլ_Հեզելթայն|Մայքլ Հեզելթայնը]] վիճարկեց կուսակցութեան մէջ անոր առաջնորդ դառնալը, Թաչըր հարկադրուած էր հրաժարական տալ վարչապետի եւ կուսակցութեան ղեկավարի պաշտօնէն։ Խորհրդարանի անդամ Ֆինչլիէն [[:hy:1959|1959]]-[[:hy:1992|1992]] թուականներուն, [[:hy:Միացյալ_Թագավորության_համայնքների_պալատ|Համայնքներու պալատէն]] հեռանալէն յետոյ ցմահ ստացաւ [[:hy:Պերի_կոչում|պերի կոչում]] եւ [[:hy:Բարոն|պարոնուհիի]] տիտղոս։ == Կենսագրութիւն == [[Պատկեր:Maison_natale_de_Margaret_Thatcher,_Grantham.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Maison_natale_de_Margaret_Thatcher,_Grantham.JPG|ձախից|մինի|Կրենտհեմի տունը, ուր ծնած է Մարկրիթ Թաչըրը]] [[Պատկեր:Plaque,_maison_natale_de_Margaret_Thatcher.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Plaque,_maison_natale_de_Margaret_Thatcher.JPG|ձախից|մինի|Յուշատախտակ այն տան վրայ, ուր ծնած է Մարկրիթ Թաչըրը]] Մարկրիթ Ռոպըրթսը ծնած է [[:hy:1925|1925]] թուականի [[:hy:Հոկտեմբերի_13|Հոկտեմբեր 13]]-ին։ Հայրը՝ Ալֆրէտ Ռոպըրթսը, ծնունդով [[:hy:Նորթհեմփթոնշիր|Նորթհեմփթոնշիրէն]] էր, մայրը՝ Պիաթրիս Իթելը (օրիորդական ազգանունը՝ Սթիվընսըն) ծնունդով [[:hy:Լինքոլնշիր|Լինքոլնշիրէն]] էր{{sfn|Beckett|2006|p=3}}։ Մանկութիւնը անցուցած է Գրենթհեմի մէջ, ուր հայրը ունէր [[:hy:Նպարեղեն|նպարեղէնի]] երկու կրպակ։ Աւագ քրոջ՝ Միւրիէլի հետ դաստիարակուած է նպարեղէնի կրպակներէն մէկուն վերի յարկին վրայ գտնուող բնակարանին մէջ, որ երկաթուղագիծէն շատ քիչ հեռու էր։ Մարկրիթի հայրը գործօն մասնակցութիւն կը ցուցաբերէր տեղական քաղաքական եւ հոգեւոր կեանքին՝ ըլլալով քաղաքային խորհուրդի անդամ եւ [[:hy:Մեթոդականություն|մեթոդիստ]] քահանայ։ Այդ իսկ պատճառով աղջիկները դաստիարակուած են մեթոդականութեան խիստ աւանդոյթներով<ref name="Johnson">{{Cite news|first=Maureen|last=Johnson|title=Bible-Quoting Thatcher Stirs Furious Debate|agency=Associated Press|date=28&nbsp;May 1988}}</ref>։ Ալֆրետը ծնած է [[:hy:Լիբերալ_կուսակցություն_(Մեծ_Բրիտանիա)|լիպերալ հայացքներ]] ունեցող ընտանիքին մէջ, բայց, ինչպէս ընդունուած էր տեղական ինքնակառավարման մարմիններուն մէջ, անկուսակցական էր։ [[:hy:1945|1945]]-[[:hy:1946|1946]] թուականներուն եղած է Գրենթհեմի քաղաքապետ, իսկ [[:hy:1952|1952]] թուականին՝ [[:hy:1950_թվական|1950 թուականի]] քաղաքային ընտրութիւններուն [[:hy:Լիբերալ_կուսակցություն_(Մեծ_Բրիտանիա)|Լիպերալ կուսակցութեան]] համոզիչ յաղթանակէն յետոյ, որոնց արդիւնքով կուսակցութիւնը առաջին անգամ մեծամասնութիւն կազմեց Գրենթհեմի Խորհուրդին մէջ, դադրեցած քաղաքային խորհուրդի անդամ ըլլալ։ Ռոպըրթսը կը յաճախէր Հանթինգթաուըր-Ռոուդի սկզբնական դպրոց, որմէ յետոյ կրթաթոշակ ստացաւ ուսանելու Քեսթեւենի եւ Գրենթհեմի աղջիկներու համար նախատեսուած դպրոցին մէջ<ref name="BeckettP5">{{Harvnb|Beckett|2006|p=5}}</ref>։ Մարկրիթի ուսման առաջադիմութեան հաշուետուութիւնները կը վկայեն աշակերտուհիի ջանասիրութեան եւ դէպի ինքնակատարելագործման մշտական աշխատանքներուն մասին։ Ան կը յաճախէր նաեւ ֆակուլտատիւ պարապմուքներու՝ [[:hy:Դաշնամուր|դաշնամուրի]], [[:hy:Խոտի_հոկեյ|խոտի հոկեյի]], [[:hy:Լող|լողի]] եւ [[:hy:Սպորտային_քայլք|սպորտային քայլքի]], բանաստեղծական հմտութիւններու։ [[:hy:1942|1942]]-[[:hy:1943|1943]] թուականներուն արդէն աւագ աշակերտուհի էր<ref>{{Cite web|url=http://www.kestevengrantham.lincs.sch.uk/|title=Kesteven & Grantham Girls' School|publisher=Kestevengrantham.lincs.sch.uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nBq0jxt?url=http://www.kestevengrantham.lincs.sch.uk/|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=27&nbsp;հունվարի 2011|url-status=live}}</ref>։ Ուսման վերջին տարին կրթաթոշակի յայտ ներկայացուց [[:hy:Օքսֆորդի_համալսարան|Օքսֆորտի համալսարանի]] Սոմերվիլի քոլէճին մէջ քիմիա ուսանելու համար։ Չնայած ի սկզբանէ մերժում ստացաւ, բայց միւս հայցորդի մերժումէն յետոյ, այնուամենայնիւ, Մարկրիթ յաջողեցաւ կրթաթոշակ ստանալ։ [[:hy:1943|1943]] թուականին ան ժամանեց Օքսֆորտ եւ [[:hy:1947|1947]] թուականին՝ չորս տարի քիմիա ուսանելէն յետոյ ստացաւ երկրորդ աստիճանի տիպլոմ՝ դառնալով բնական գիտութիւններու բակալավր։ Ուսման վերջին տարին կ'աշխատէր [[:hy:Դորոթի_Հոջքին|Դորոթի Հոջքինի]] տարրալուծարանին մէջ, ուր կը զբաղէր [[:hy:Գրամիդիցին_С|գրամիդիցին С]] հակաբիոտիկի [[:hy:Ռենտգենակառուցողական_անալիզ|ռենտգենակառուցողական անալիզով]]<ref group="Ն">Դ.Հոջքինի գիտական հետաքրքրութիւններու շրջագիծին մէջ<nowiki/>[[Պենիցիլին|բենեսիլինի]] մոլեկուլային կառուցուածքի ուսումնասիրութիւնն էր։ Այս աշխատանքի համար յետագային ան ստացաւ [[Նոբելյան մրցանակ|քիմիայի ոլորտին մէջ Նոպէլեան մրցանակ]]։ Դ. Հոջքինսի ամուսինը [[Մեծ Բրիտանիայի կոմունիստական կուսակցություն (1920)|կոմունիստական կուսակցութեան]] անդամ էր, իսկ ան պարգեւատրուած էր խորհրդային [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]]։</ref>։{{ն|ԽՍՀՄ կատարած առաջին այցի ժամանակ՝ Միխայիլ Գորբաչևի հետ հանդիպումից հետո Թետչերը այցելեց [[Ա. Վ. Շուբնիկովի անվան բյուրեղագիտության ինստիտուտ|ԽՍՀՄ ԳԱ Բյուրեղագիտության ինստիտուտ]] և Դ. Հոջքինին ուղարկեց այստեղ կատարված լուսանկարներ<ref>{{Cite web |title=Թետչեր և Հոջքին. ինչպես քիմիան հաղթեց քաղաքականությանը |url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2014/08/140819_uk_thatcher_hodgkin_friendship.shtml |last=Հանց |first=Ադամ |publisher=bbc.co.uk/ |year=2014 |accessdate=2014 թ․ օգոստոսի 19}}</ref>։}} == Քաղաքական ասպարէզի սկիզբ == [[:hy:1946_թվական|1946 թուականին]] Ռոպըրթսը դարձաւ [[:hy:Օքսֆորդի_համալսարան|Օքսֆորտի համալսարանի]] Պահպանողական կուսակցութեան միութեան նախագահ։ Ուսման տարիներուն անոր քաղաքական հայեացքներուն վրայ մեծապէս ազդեցութիւն ունեցած է [[:hy:Ֆրիդրիխ_ֆոն_Հայեկ|Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկի]] [[:hy:Ճանապարհ_դեպի_ստրկություն|«Ճանապարհ դեպի ստրկութիւն»]] աշխատութիւնը ([[:hy:1944|1944]]), ուր կառավարութեան միջամտութիւնը երկրի տնտեսութեան մէջ կը դիտուէր որպէս բռնապետական պետութեան նախադրեալ։ Համալսարանը աւարտելէն յետոյ, Ռոպըրթսը տեղափոխվեցաւ [[:hy:Էսեքս|Էսեքս]] կոմսութեան [[:hy:Քոլչեսթեր|Քոլչեսթեր]], ուր «BX Plastics» ընկերութեան մէջ աշխատած է քիմիկոս-հետազօտող։ Այս ընթացքին ալ մուտք գործեց [[:hy:Պահպանողական_կուսակցություն_(Մեծ_Բրիտանիա)|Պահպանողական կուսակցութեան]] տեղական միաւորում եւ [[:hy:1948|1948]] թուականին [[:hy:Լանդիդնո|Լանդիդնոյի]] մէջ որպէս Պահպանողական միաւորման համալսարանի շրջանաւարտներու ներկայացուցիչ մասնակցեցաւ կուսակցական համագումարին։ Մարկրիթի օքսֆորտյան ընկերներէն մէկը նաեւ [[:hy:Քենթ_(կոմսություն)|Քենթի]] Պահպանողական կուսակցութեան [[:hy:Դարթֆորդ|Դարթֆորդեան]] միաւորման նախագահն էր, որ կը զբաղէր ընտրութիւններուն թեկնածուներ փնտռելով։ Միաւորման ղեկավարներն այնքան տպաւորուած էին Մարկրիթով, որ համոզեցին անոր մասնակցիլ ընտրութիւններուն, չնայած որ ան չէր մտներ Պահպանողական կուսակցութեան թեկնածուներու հաստատուած ցուցակին մէջ. Մարկրիթը թեկնածու ընտրուեցաւ միայն [[:hy:1951|1951]] թուականի Յունուարին եւ մտաւ ընտրական ցուցակ։ Տօնական ճաշի ժամանակ, որ կազմակերպուած էր Դարթֆորդի մէջ [[:hy:1951|1951]] թուականի Փետրուարին անոր՝ Պահպանողական կուսակցութեան կողմէ որպէս թեկնածու պաշտօնապէս հաստատուելուն առթիւ, Ռոպըրթսը կը ծանօթացնէ յաջողակ եւ կայացած ամուսնալուծուած գործարար [[:hy:Դենիս_Թետչեր|Տենիս Թաչըրի]] հետ։ Ընտրութիւններուն պատրաստուելու ընթացքին ան կը տեղափոխուի Դարթֆորդ, ուր որպէս քիմիկոս-հետազօտող աշխատանքի կ'անցնի J. Lyons and Co. ընկերութեան մէջ՝ զբաղելով [[:hy:Պաղպաղակ|պաղպաղակի]] արտադրութեան մէջ կիրառուող [[:hy:Էմուլգատորներ|էմուլգատորներու]] մշակմամբ։ [[:hy:Մեծ_Բրիտանիայի_պառլամենտի_ընտրություններ_(1950)|1950 թուականի Փետրուարի]] եւ<nowiki/>[[:hy:Մեծ_Բրիտանիայի_պառլամենտի_ընտրություններ_(1951)|1951 թուականի Հոկտեմբերի համընդհանուր ընտրութիւններուն]] Ռոպըրթսը մասնակցեցաւ խորհրդարանի ընտրութիւններուն Դարթֆորդ շրջանէն, ուր աւանդաբար կը յաղթէին լեյպըրիստները։ Որպէս ամէնէն երիտասարդ եւ միակ կին թեկնածուն՝ ան գրաւեց մամուլի ուշադրութիւնը։ Չնայած երկու դէպքերու պարտութեանը՝ Մարկրիթ կը յաջողի ընտրազանգուածի շրջանին մէջ թուլցնել լեյպըրիստներուն տրուող աջակցութիւնը՝ սկիզբը 6000 ձայնով, ապա՝ 1000 ձայնով։ Նախընտրական քարոզարշաւի ժամանակ անոր կ'աջակցէին ծնողները, ինչպէս Տենիս Թաչըրը, որու հետ ան ամուսնացաւ [[:hy:1951|1951]] թուականի Դեկտեմբերին<ref name="Denis Thatcher">{{Cite web|url=http://news.independent.co.uk/people/obituaries/article36663.ece|title=Sir Denis Thatcher Bt|last=Faith|first=Nicholas|date=2003 թ․ հունիսի 27|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080103100502/http://news.independent.co.uk/people/obituaries/article36663.ece|archive-date=2008 թ․ հունվարի 3|accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 9|newspaper=The Independent|url-status=dead}}</ref>։ Տենիսը կնոջն օգնեց դառնալ փաստաբաններու միութեան անդամ։ [[:hy:1953|1953]] թուականին ան դարձաւ փաստաբան՝ հարկահանութիւն մասնագիտացմամբ։ Այդ նոյն տարին ծնան իրենց երկվորեակները՝ դուստրը՝ Քերոլ Թաչըրը ({{lang-en|Carol Thatcher}}) եւ որդին՝ [[:hy:Մարկ_Թետչեր|Մարկը]]։ === Խորհրդարանի անդամ === 1950-ական թուականներու կէսերուն Թաչըրը վերսկսաւ խորհրդարանին մէջ տեղի համար պայքարի։ [[:hy:1955|1955]] թուականին ան չյաջողեցաւ Պահպանողական կուսակցութեան կողմէ թեկնածու առաջադրուիլ Օրփինգթոն շրջանէն, բայց [[:hy:1958|1958]] թուականի Ապրիլին թեկնածու առաջադրուեցաւ Ֆինչլիի մէջ։ [[:hy:1959|1959]] թուականի ընտրութիւններուն ծանր նախընտրական պայքարի պայմաններուն մէջ այնուամենայնիւ Թաչըրը յաղթանակ տարաւ՝ դառնալով [[:hy:Համայնքների_պալատ|Համայնքներու պալատի]] անդամ<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=27}}</ref>։ խորհրդարանի անդամի կարգավիճակով իր առաջին ելոյթին մէջ ան հանդէս եկաւ Պետական մարմիններու մասին օրէնքի օգտին՝ պահանջելով տեղական իշխանութիւններէն իրենց հաւաքներու հրապարակայնութիւն, իսկ 1961 թուականին հրաժարեցաւ պաշտպանել Պահպանողական կուսակցութեան պաշտօնական դիրքորոշումը՝ կողմ քուէարկելով մտրակահարութիւն պատիժի վերականգնման<ref>{{Harvnb|Campbell|2000|p=134}}</ref>։ [[:hy:1961|1961]] թուականի Հոկտեմբերին Թաչըրը Հարոլդ Մաքմիլանի կառավարութեան մէջ առաջադրուեցաւ կենսաթոշակներու եւ պետական սոցիալական ապահովութեան խորհրդարանային նախարարի տեղակալի պաշտօնին։ [[:hy:1964|1964]] թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն [[:hy:Պահպանողական_կուսակցություն_(Մեծ_Բրիտանիա)|Պահպանողական կուսակցութեան]] պարտութենէն յետոյ ան դարձաւ կուսակցութեան՝ բնակարանաշինութեան եւ հողային ունեցուածքի հարցերով ներկայացուցիչ՝ պաշտպանելով վարձակալներու՝ քաղաքային բնակելի տուները գնելու իրաւունքը։ [[:hy:1966|1966]] թուականին Թաչըր դարձաւ [[:hy:Պետական_գանձապետարան|Պետական գանձապետարանի]] ստուերային խումբի անդամ եւ որպէս պատուիրակ՝ դէմ կ'արտայայտուէր լեյպըրիստներու առաջարկին՝ գիներու եւ եկամուտներու պարտադիր վերահսկման՝ պնդելով, որ անիկա կը յանգեցնէ հակառակ արդիւնքի եւ կը քայքայէ երկրի տնտեսութիւնը։ 1966 թուականին՝ Պահպանողական կուսակցութեան համաժողովի ժամանակ, ան քննադատեց բարձր հարկերու քաղաքականութիւնը, որ առաջ կը տանէր լեյպըրիստական կառավարութիւնը։ Անոր կարծիքով, այս ''«ոչ այնքան քայլ էր դէպի [[:hy:Սոցիալիզմ|սոցիալիզմը]], որքան [[:hy:Կոմունիզմ|կոմունիզմը»]]''<ref group="Ն">Արեւմտեան քաղաքական աւանդոյթներուն մէջ ընդունուած է «կոմունիզմ» անուանել խորհրդային տիպի թոթալիտար կառուցուածքը, ի տարբերութիւն շուէտա-սկանտինավեան լիպերալ «սոցիալիզմ»ին։</ref>։ Թաչըրը կ'ընդգծէր ցած հարկերու պահպանման անհրաժեշտութիւնը՝ որպէս տքնաջան աշխատանքի խթան։ Ան նաեւ Համայնքներու պալատի այն սակաւաթիւ անդամներէն էր, որոնք պաշտպանեցին [[:hy:Համասեռականություն|միասեռականներու]] քրէական պատասխանատուութենէն ազատիլը<ref>{{Cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/05/sexual-offences-no-2|title=Sexual Offences (No. 2)|date=5&nbsp;July 1966|journal=Hansard|volume=731|page=267|access-date=2015 թ․ հուլիսի 6|archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 4|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104201938/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/05/sexual-offences-no-2|url-status=dead}}</ref>, կողմ քուէարկեցին ապորտներու օրինակացման<ref>{{Cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/22/medical-termination-of-pregnancy-bill|title=Medical Termination of Pregnancy Bill|date=22&nbsp;July 1966|journal=Hansard|volume=732|page=1165|access-date=2015 թ․ հուլիսի 6|archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 2|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102150407/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/22/medical-termination-of-pregnancy-bill|url-status=dead}}</ref> եւ ճագարներուն «ակնյայտ» քերծէներով որսալու արգելքին<ref>{{Cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1970/may/14/hare-coursing-bill|title=Hare Coursing Bill|date=1970 թ․ մայիսի 14|journal=Hansard|volume=801|pages=1599–1603|access-date=2015 թ․ հուլիսի 6|archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110125021/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1970/may/14/hare-coursing-bill|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Hare coursing attack; League Against Cruel Sports|newspaper=The Times|date=28&nbsp;February 1989}}</ref>։ Բացի այդ, Թաչըր կը պաշտպանէր [[:hy:Մահապատիժ|մահապատիժի]] պահպանումը<ref>{{Cite web|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jun/24/capital-punishment|title=Capital Punishment|date=24&nbsp;June 1969|page=1235|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227015036/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jun/24/capital-punishment|archive-date=2021 թ․ փետրվարի 27|accessdate=2015 թ․ հուլիսի 6|journal=Hansard|volume=785|url-status=dead}}</ref> եւ դէմ քուէարկեց [[:hy:Ամուսնալուծություն|ամուսնալուծութիւններու]] կարգի օրէնքը մեղմելուն<ref>{{Cite web|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1968/feb/09/divorce-reform-bill|title=Divorce Reform Bill|date=9&nbsp;February 1968|pages=904–907|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101221424/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1968/feb/09/divorce-reform-bill|archive-date=2020 թ․ նոյեմբերի 1|accessdate=2015 թ․ հուլիսի 6|journal=Hansard|volume=758|url-status=dead}}</ref>։ [[:hy:1967|1967]] թուականին [[:hy:Լոնդոն|Լոնտոնի]] մէջ ԱՄՆ դեսպանատան կողմէ ընտրուեցաւ Միջազգային այցերու ծրագրին մասնակցելու, որու շնորհիւ Թաչըրը հնարաւորութիւն ստացաւ փրոֆեսիոնալ փոխանակման ծրագրով վեց շաբթուան ընթացքին այցելել ԱՄՆ քաղաքներ, հանդիպիլ տարբեր քաղաքական դէմքերու հետ եւ այցելել այնպիսի միջազգային կազմակերպութիւններ, ինչպիսին էր [[:hy:Արժույթի_միջազգային_հիմնադրամ|ԱՄՀ-ն]]<ref>{{Cite journal|last=Scott-Smith|first=Giles|title=„Her Rather Ambitious Washington Program“: Margaret Thatcher's International Visitor Program Visit to the United States in 1967|url=http://mountainrunner.us/library/publicdiplomacy/Scott-Smith%20(2003)-%20%E2%80%98Her%20Rather%20Ambitious%20Washington%20Program%E2%80%99%20Margaret%20Thatcher%E2%80%99s%20International%20Visitor%20Program%20Visit%20to%20the%20US%20in%201967.pdf|year=2003|journal=Contemporary British History|month=Winter|volume=17|issue=4|pages=65–86|publisher=Routledge – Taylor and Francis|issn=1743–7997|format=PDF|access-date=2015 թ․ հուլիսի 6|archive-date=2010 թ․ նոյեմբերի 26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126115302/http://mountainrunner.us/library/publicdiplomacy/Scott-Smith%20%282003%29-%20%E2%80%98Her%20Rather%20Ambitious%20Washington%20Program%E2%80%99%20Margaret%20Thatcher%E2%80%99s%20International%20Visitor%20Program%20Visit%20to%20the%20US%20in%201967.pdf|url-status=dead}}</ref>։ Մէկ տարի անց Մարկրիթը դարձաւ պաշտօնական ընդդիմութեան Ստուերային կառավարութեան անդամ՝ կարգաւորելով վառելիքային բաժինի հետ կապուած հարցերը։ [[:hy:1970|1970]] թուականի հանրաքուէէն ոչ շատ առաջ ան կը զբաղէր երթեւեկութեան, ապա նաեւ կրթութեան հարցերով։ === Լուսաւորութեան եւ գիտութեան նախարար (1970-1974) === [[:hy:1970|1970]]-[[:hy:1974|1974]] թուականներուն Մարկրիթ Թաչըրը լուսաւորութեան ու գիտութեան նախարար էր [[:hy:Էդվարդ_Հիթ|Էդուարդ Հիթի]] կառավարութեան մէջ։ 1970 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն [[:hy:Էդվարդ_Հիթ|Էդուարդ Հիթի]] գլխաւորութեամբ յաղթեց Պահպանողական կուսակցութիւնը։ Նոր կառավարութեան մէջ Թաչըրը նշանակուեցաւ լուսաւորութեան եւ գիտութեան նախարար։ Պաշտօնավարելու առաջին ամիսներուն Մարկրիթը, շնորհիւ այս ոլորտի ծախսերը կրճատելու փորձերուն, գրաւեց հասարակութեան ուշադրութիւնը։ Ան առաջնահերթութիւնը տուաւ դպրոցներուն մէջ ակադեմիական կարիքներուն եւ կրճատեց կրթութեան համակարգի պետական ծախսերը, որու արդիւնքով չեղեալ համարուեցաւ եօթէն տասնմէկ տարեկան դպրոցականներուն [[:hy:Կաթ|կաթի]] տրամադրումը։ Միեւնույն ժամանակ պահպանուեցաւ աւելի փոքր երեխաներուն մէկ երրորդ [[:hy:Պինտա|պինտա]] ծաւալով կաթի տրամադրումը։ Թաչըրի քաղաքականութիւնը առաջ բերաւ Լեյպըրիստական կուսակցութեան եւ ԶԼՄ-ներուի քննադատութեան ալիք, որոնք Մարկրիթին անուանեցին «Margaret Thatcher, Milk Snatcher» (անգլերէնէն թարգմանաբար՝ «Մարկրիթ Թաչըր՝ կաթի կողոպտիչ»)։ Իր ինքնակենսագրութեան մէջ Թաչըրը յետագային գրեց. {{քաղվածք|Ես գերազանց դաս քաղեցի։ Իմ վրաս հրաւիրեցի առաւելագոյն քաղաքական ատելութիւն նուազագոյն քաղաքական շահի համար<ref name="Reitan-p15"/><ref>{{Harvnb|Thatcher|1995|p=182}}</ref>։|}} Պաշտօնավարելու ընթացքին Թաչըրն աչքի ինկաւ տեղական իշխանութիւններուն կողմէ [[:hy:Գրագիտության_դպրոց|գրագիտութեան դպրոցները]] արագօրէն փակելու եւ միասնական հանրակրթութիւն մտցնելու վերաբերեալ առաջարկներով։ Ընդհանուր առմամբ, չնայած Մարկրիթը կ'ենթադրէր պահպանել գրագիտութեան դպրոցները, միջնակարգ հանրակրթական դպրոցներ յաճախող աշակերտներու ծաւալը աճեցաւ 32%-էն 62%։ === Ընդդիմութեան առաջնորդ (1975-1979) === [[Պատկեր:Thatcher-loc.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Thatcher-loc.jpg|ձախից|մինի|238x238փքս|Մարկրիթ Թաչըր (1975 թուական)]] 1973 թուականին Հիթի կառավարութեան կողմէ ծագած կարգ մը խնդիրներէն ետք ([[:hy:Նավթային_ճգնաժամ_1973_թվականին|նաւթային ճգնաժամ]], աշխատավարձերու բարձրացման պահանջներ), [[:hy:Մեծ_Բրիտանիայի_խորհրդարանական_ընտրություններ_(1974_փետրվար)|1974 թուականի Փետրուարին կայացած խորհրդարանական ընտրութիւններուն]] Պահպանողական կուսակցութիւնը պարտութիւն կրեց Լեյպըրիստներոպ կուսակցութեան կողմէ։ [[:hy:Մեծ_Բրիտանիայի_պառլամենտական_ընտրություններում_(1974_հոկտեմբեր)|1974 թուականի Հոկտեմբերին տեղի ունեցած հերթական ընդհանուր ընտրութիւններուն]], պահպանողականներու արդիւնքները ա՛լ աւելի վատ էին։ Բնակչութեան շրջանին մէջ կուսակցութեան աջակցութեան անկման ֆոնին վրայ Թաչըրը կը պայքարի պահպանողական կուսակցութեան նախագահի պաշտօնին համար։ Խոստանալով կուսակցութեսն մէջ փոփոխութիւններ կատարել, ան ստացաւ աջակցութիւն այսպէս կոչուած 1922 թուականին կոմիտէին կողմէ, միաւորելով խորհրդարանի պահպանողական անդամները։ [[:hy:1975|1975]] թուականի կուսակցութեան նախագահի ընտրութեան ժամանակ Թաչըրը քուէարկութեան առաջին փուլին յաղթեց Հիթին, որ ստիպուած էր հրաժարական տալ<ref>{{Cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article545321.ece?token=null&offset=12&page=2|title=Thatcher leads tributes to Sir Edward Heath|last=Naughton|first=Philippe|date=2005 թ․ հուլիսի 18|work=The Times|location=London|accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 14}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Երկրորդ փուլին ան յաղթեց [[:hy:ՈՒայթլու,_Ուիլյամ|Ուիլիըմ Ուայթլուին]], որ կը համարուէր Հիթի առաւել նախընտրելի իրաւայաջորդը եւ [[:hy:1975|1975]] թուականի [[:hy:Փետրվարի_11|Փետրուարի 11]]-ին պաշտօնապէս դարձաւ Պահպանողական կուսակցութեան նախագահ<ref>{{Cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102452|title=Press Conference after winning Conservative leadership (Grand Committee Room)|publisher=Margaret Thatcher Foundation|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nBqqRM3?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102452|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=2007 թ․ սեպտեմբերի 29|url-status=live}}</ref>, Ուայթլուին նշանակելով անոր տեղակալը։ Ընտրութիւններէն յետոյ Թաչըրը սկսաւ պարբերաբար այցելել տնտեսական յարաբերութիւններու ինստիտուտ՝ պաշտօնական ընթրիքի — «ուղեղի կեդրոն»ին մէջ, որ հիմնադրած է Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկի աշակերտ Էնթընի Ֆիշըրը: Այս հանդիպումներուն իր մասնակցութիւնը զգալիօրէն ազդած է անոր տեսակէտներուն վրայ, որոնք ձեւաւորուած են Ռալֆ Հարիսի եւ Արթուր Սելդընի գաղափարներու ազդեցութենէն։ Արդիւնքը՝ Թաչըրը դարձաւ գաղափարական շարժման դէմքը, որոնք դէմ էին [[:hy:Սոցիալական_պետություն|պետութեան բարեկեցութեան ընդհանուր]] գաղափարներուն։ Ինստիտուտի անդամները բրիտանական տնտեսութեան վերականգման համար առաջարկեցին հետեւեալ տարբերակը. աւելի քիչ կառավարական միջամտութիւն տնտեսութեան մէջ, աւելի ցած հարկեր եւ աւելի շատ ազատութիւն՝ ձեռնարկատէրերուն եւ սպառողներուն։ [[:hy:1976|1976]] թուականի [[:hy:Հունվարի_19|Յունուար 19]]-ին Թաչըր հանդէս եկաւ Խորհրդային Միութեան դէմ կտրուկ քննադատութեամբ.{{quote|Ռուսերը միտուած են համաշխարհային տիրապետութեան, եւ անոնք արագօրէն ձեռք կը բերեն այն միջոցները, որոնք անհրաժեշտ են ամէնահզօր կայսերական պետութիւն դառնալու համար, որ աշխարհը երբեւէ չէ տեսած: Խորհրդային Միութեան Քաղբիւրոյին մէջ մարդիկ պէտք չէ անհանգստանան հասարակական կարծիքի արագ փոփոխութեան համար։ Անոնք ընտրած են զէնքը նաւթի փոխարէն, իսկ մեզի համար միաժամանակ գրեթէ ամէն ինչը աւելի կարեւոր է զէնքէն<ref name="ironlady"/>։}}Ի պատասխան՝ ԽՍՀՄ Պաշտպանութեան նախարարութեան [[:hy:Կարմիր_աստղ|«Կարմիր աստղ»]] թերթը հրատարակած է ««Երկաթէ տիկինը» կը վախցնէ…» վերնագիրով յօդուածը (1976 թուականի Յունուար 24-ին), ուր հեղինակը գրած է, որ «Երկաթէ տիկին կ'անուանեն իր իսկ սեփական երկրին մէջ»։ Իրականութեան մէջ Մեծ Բրիտանիայի մէջ Մարկրիթ Թաչըրը սկիզբը տարբեր կերպով անուանուած է։ Օրինակ, 1975 թուականի Փետրուար 5-ին լոնտոնեան «Տեյլի միռոր» ամսագրին մէջ Թաչըրի մասին յօդուածը զինք կոչեց «The Iron Maiden» — «Երկաթէ օրիորդը»<ref name="ironlady">{{Cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102939|title=Britain Awake|publisher=Margaret Thatcher Foundation|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nBrKFLf?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102939|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=2&nbsp;November 2008|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.bibliotekar.ru/encSlov/7/7.htm Железная леди. Маргарет Тэтчер<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>Kwasi Kwarteng. «Thatcher’s Trial: Six Months That Defined a Leader» https://books.google.am/books?id=SwIrCgAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22Iron+Maiden%22+Marjorie&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjjpMTWgeHLAhVCIpoKHbCNCGwQ6AEIHjAA#v=onepage&q=%22Iron%20Maiden%22%20Marjorie&f=false</ref>։ Աւելի ուշ՝ անգլիական [[:hy:The_Sunday_Times|«The Sunday Times»]] ամսագիրը այս մականուան թարգմանութիւնը՝ ''«երկաթէ տիկին»'' կայուն կերպով ամրագրեց Մարկրիթի ետեւէն։ Չնայած 1970-ականներու վերջը բրիտանական տնտեսութեան վերականգնման, Աշխատանքային կառավարութիւնը կանգնած էր հանրային մտահոգութեան խնդիրով երկրի ապագայ զարգացման ճանապարհին, ինչպէս նաեւ [[:hy:1978|1978]]-[[:hy:1979|1979]] թուականներու ձմռան շարք մը գործադուլներու հետ եւ այս էջը Մեծ Բրիտանիայի պատմութեան մէջ կոչուեցաւ որպէս «Տարաձայնություններու ձմեռ»: Պահպանողականները իրենց հերթին կանոնաւոր կերպով յարձակումներ իրականացուցին Լեյպըրիստական կուսակցութեան վրայ, նախ եւ առաջ զանոնք մեղադրելով գործազրկութեան մրցանիշային մակարդակի համար։ Անկէ ետք, [[:hy:1979|1979]] թուականի սկիզբը [[:hy:Ջեյմս_Քալլագան|Ճէյմս Քալլագանի]] կառավարութիւնը ստացաւ [[:hy:Անվստահության_քվե|անվստահութեան քուէ]], եւ Մեծ Բրիտանիայի մէջ յայտարարուեցաւ [[:hy:Խորհրդարանական_ընտրությունները_Մեծ_Բրիտանիայում_(1979)|արտահերթ խորհրդարանական ընտրութիւններ]]։ Պահպանողականները կատարեցին իրենց ընտրական խոստումները տնտեսական հարցերու շուրջ՝ ապացուցելով սեփականաշնորհման եւ ազատական բարեփոխումներու անհրաժեշտութիւնը։ Անոնք խոստացան պայքարիլ գնաճի դէմ եւ կը ձգտին թուլցնել արհմիութիւնները, քանի որ կազմակերպուած գործադուլերը զգալի վնաս պատճառած են տնտեսութեան<ref>{{Cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/document/110858|title=Conservative General Election Manifesto 1979|publisher=Margaret Thatcher Foundation|archiveurl=https://www.webcitation.org/66BPvpKKB?url=http://www.margaretthatcher.org/document/110858|archivedate=2012 թ․ մարտի 15|accessdate=2012 թ․ մարտի 15|lang=en|url-status=live}}</ref>։ == Թաչըրի ներքին քաղաքականութիւնը՝ «Թաչըրիզմ» == Թաչըրի իշխանութեան տարիներուն իրականացուող սոցիալ-տնտեսական քաղաքականութիւնը յետագային կոչուեցաւ «Թաչըրիզմ»։ «Թաչըրիզմը» եւ նէօպահպանողականութեան հիմքը [[:hy:Մոնետարիստական_տեսություն|«մոնետարիստական» տեսութիւնն]] էր, որու հեղինակը [[:hy:Չիկագոյի_մոնետարիստական_տնտեսական_դպրոց|Շիքակոյի մոնետարիստական տնտեսական դպրոցի]] ներկայացուցիչ ամերիկեան տնտեսագէտ [[:hy:Միլթոն_Ֆրիդման|Միլթոն Ֆրիդմանն]] էր։ Այդ տեսութեան եւ «Թաչըրիզմի» հիմնական դրոյթները հետեւեալներն են.- # Տնտեսութեան պետական կարգաւորման նուազեցում. # Անեկամտաբեր ձեռնարկութիւններու նիւթական ֆինանսաւորումէն հրաժարում. # Սղաճի դէմ պայքարը՝ պետութեան տնտեսական քաղաքականութեան հիմնական ուղղութիւն. # Տնտեսութեան պետական հատուածի մասնաւորեցում # Մասնաւոր ձեռնարկութիւններու, շուկայական ձեռնարկատիրական գործունէութեան խրախուսում, տնտեսական համակարգի կայուն կենսագործունէութեան ապահովում. # Սոցիալական ծրագրերու ֆինանսաւորման կտրուկ կրճատում. # Արհմիութիւններու իրաւունքներու սահմանափակում։ Թաչըրի կառավարութեան բաժին կ'իյնայ բարդ խնդիրներ՝ սոցիալական եւ տնտեսական քաղաքականութեան բնագաւառներուն մէջ։ 1979 թուականի կէսէն սկսեալ, տնտեսութիւնը զգալի անկում կ'ապրէր։ 1979 թուականին Իրանի մէջ տապալեցաւ Շահի վարչակարգը եւ շուտով սկսաւ Իրան-Իրաք պատերազմը, որու հետեւանքով երկու անգամ բարձրացաւ նաւթի գինը։ Անգլիոյ արդիւնաբերութեան արտադրութեան ընդհանուր անկումը կազմեց 12 %։ Ճգնաժամին կ'ուղեկցէր սղաճի եւ գործազրկութեան կտրուկ աճը։ Թաչըրի կառավարութիւնը ձեռնամուխ եղաւ կառուցուածքային տնտեսական բարեփոխումներու։ Պետութիւնը հրաժարեց արդյունաբերական ձեռնարկութիւններին դոտացիաներ տալու քաղաքականութիւնից։ Բարեփոխման ենթարկվեց եւ հարկային համակարգը։ Իջեցվեց եկամտահարկը, իսկ ուղղակի հարկերը խոշոր եկամուտների վրա կրճատվեցին 3,5 մլրդ. ֆունտ ստերլինգով, միեւնույն ժամանակ բարձրացվեցին անուղղակի հարկերը։ 8 %-15 % բարձրացվեց [[:hy:Ավելացված_արժեքի_հարկ|ավելացված արժեքի հարկը]]։ Բոլոր այդ միջոցառումները ուղեկցվում էին ակտիվ քարոզչական արշավով՝ ուղղված անձնական սպառման կրճատմանը։ Կառավարութիւնը կոչ էր անում «ապրել ըստ միջոցների»։ Թաչըրը կտրուկ կրճատեց պետական ծախսերը կոմունալ եւ ճանապարհային տնտեսութիւնների վրա, մշակույթի եւ կրթութեան ոլորտներում։ Կրճատվեց պետական ապարատը։ Ապապետականացվեցին մի շարք պետական ձեռնարկութիւններ։ Այս քաղաքականութեան արդյունքում 1981-1982 թուականներուն սղաճը նվազեց մինչեւ 4 %, տնտեսութեան մեջ աճի միտումներ նկատվեցին, իսկ 1983 թուականից սկսած նկատվեց արտադրութեան զգալի աճ։ Կտրուկ բարձրացան անգլիական խոշոր մենաշնորհների բաժնետոմսերի կուրսերը, զգալի աճ ունեցան մասնավոր ներդրումները։ Սակայն, մյուս կողմից, «ցնցումային թերապիան» ուներ նաեւ բացասական հետեւանքներ՝ ձեռնարկութիւնների ապապետականացումը ուղեկցվում էր գործազրկութեան կտրուկ աճով։ Միայն 1980-1983 թուականների ընթացքում գործազուրկների թիվը 2 միլիոնից հասավ մինչեւ 3 միլիոն&nbsp;մարդ։ Տեղի էին ունենում աշխատանքից զրկվող բանվորների հակակառավարական բողոքի ցույցեր, որոնք հաճախ ավարտվում էին ոստիկանութեան հետ բախումներով։ Կառավարութիւնը ընդունեց շարք մը օրէնքներ, որոնք ուղղուած էին արհմիութիւններու իրաւունքներու սահմանափակման եւ գործադուլներու դէմ։ 1984-1987 թուականներուն ապապետականացուեցան արդիւնաբերական հիմնարկներու 1/3-ը, անոնց կարգին՝ հեռուստահաղորդակցման ընկերութիւններ, պողպատաձուլման ձեռնարկութիւններ, գազի արդիունաբերութիւնը, ելեկտրաէներկեթիքան։ Բացի ապապետականացումէն, Թաչըրի կառավարութիւնը կտրուկ կրճատեց ամէն տեսակի օգնութիւն՝ պետական հիմնարկներուն (շուրջ 10 անգամ 1980-1987 թուականներու ընթացքին)։ Ընդհանուր պետական ներդրումներու ծաւալը կրճատուեցաւ 50-էն մինչեւ 25 %։ Ատիկա հնարաւորութիւն տուաւ կայունացնել պիւտճէն եւ թոյլ չտալ տնտեսական վերելքի պայմաններուն մէջ սղաճի մակարդակի բարձրացման։ Կառավարութեան քաղաքականութիւնը ուղղուած էր միջին եւ մանր պիզնեսի զարգացման եւ անգլիական խոշոր մենաշնորհներու զարգացման, որու արդիւնքով, 1980-1987 թուականներու ընթացքին սեփական գործ ունեցողներու թիւը 1,9-էն հասաւ մինչեւ 3 միլիոն մարդու։ Բացի այդ, ապապետականացումը թոյլ տուաւ բնակչութեան լայն զանգուածներուն դառնալ բաժնետէր։ Թաչըրի կառավարութեան գործողութիւններուն հետեւանքով Անգլիոյ տնտեսութիւնը սկսաւ վերելք ապրիլ, տարեկան աճը հասցնելով 3-4%-ի։ Կրճատուեցաւ գործազուրկներու թիւը՝ 2,6 միլիոնէն 1979 թուականին, մինչեւ 1,9 միլիոն՝ 1987 թուական։ Տնտեսական վերելքը կը յատկանշուէր անգլիացիներու բարեկեցութեան բարձրացումով։ Բնակչութեան եկամուտները այդ տարիներուն կ'աճէին տարեկան մօտ 5 %-ով։ 1987 թուականի Յունիսի 11-ի ընտրութիւններուն պահպանողականները մեծ առաւելութեամբ կը յաղթեն՝ ստանալով 376 տեղ, լեյպըրիստները կը ստանան 229 պատգամաւորական տեղ։ 1988-1989 թուականներուն կառավարութիւնը կը շարունակումէ իր ընթացքը. կ'ապապետականացուին նոր ձեռնարկութիւններ, օդակայաններ, քաղաքապետական շէնքեր։ կը շարունակուի նաեւ առողջապահութեան եւ կրթութեան ոլորտներուն մէջ շուկայական յարաբերութիւններու հաստատման գործընթացը։ Սակայն 1989 թուականին ներքին սոցիալ-քաղաքական դրութիւնը կը սրի երկրին մէջ։ Ատոր պատճառը՝ Թաչըրի կողմէ ձեռնարկուած «գլխահարկի» մասին օրէնքի փոփոխութիւնն էր։ Եթե նախապէս «գլխահարկ» կը գանձէին ամբողջ ընտանիքէն՝ հաշուի առնելով անոր կազմը, եկամուտները, բնակարանի կամ տան արժէքը, ապա նոր օրէնքով այդ հարկը կը սահմանուէր բոլորին համար հաւասարաչափ, որմէ կը տուժէին բազմանդամ ընտանիքները, կը շահէին միայնակ հարուստ բնակիչները։ Ասիկա տեղի տուաւ բողոքի ցոյցերու եւ հանրահաւաքներու, որոնց դէմ սկսան կիրառուիլ ոստիկանական ուժեր։ Այդ իրադարձութիւնները մեծ հարուած հասցուցին Թաչըրի հեղինակութեան։ Բացի այդ, բարեփոխումներու հետեւանքով հասարակութեան մէջ աճեցաւ խոր ընկերային բեւեռացում: Ընտանիքներու մօտաւորապէս 20 %-ը կ'ապրէր աղքատութեան մէջ։ Անգլիական հասարակութեան զգալի մասը յոգնած էր Թաչըրի քաղաքական ոճէն: Հասկնալով, որ կուսակցութիւնը կանգնած է տրոհման եզրին, Թաչըրը 1990 թուականի աշնան կը հրաժարի իր պաշտօնէն՝ կուսակցութեան առաջնորդի եւ վարչապետի դերը զիջելով [[:hy:Ջոն_Մեյջոր|Ճոն Մեյճըրին]]։ == Թաչըրի արտաքին քաղաքականութիւնը == [[Պատկեր:President_Reagan_and_Prime_Minister_Margaret_Thatcher_at_Camp_David_1986.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:President_Reagan_and_Prime_Minister_Margaret_Thatcher_at_Camp_David_1986.jpg|աջից|մինի|Մարկրիթ Թաչըրն ու [[:hy:Ռոնալդ_Ռեյգան|Ռոնալտ Ռեկընը]] [[:hy:Քեմփ-Դևիդ|Քեմփ-Դեւիդում]], [[:hy:1986_թվական|1986 թուական]]]] Թաչըրի արտաքին քաղաքականութեան ռազմավարութիւնը կը նախատեսէր Մեծ Բրիտանիայի՝ որպէս մեծ տէրութեան կարգավիճակ ունեցող երկրի վերականգնում։ [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէի]] մէջ բրիտանական կառավարութիւնը նպաստեց հարաւային [[:hy:Ռոդեզիա|Ռոդեզիայի]] սահմանադրական բարեփոխումներու եւ ընդհանուր ընտրութիւններու կայացման, որու արդիւնքով 1980 թ. հարավային Ռոդեզիայի փոխարէն առաջացաւ նոր պետութիւն՝ [[:hy:Զիմբաբվե|Զիմպապուէի]] Հանրապետութիւնը։ Միեւնույն ժամանակ Թաչըր, առաջնորդուելով ֆարավային Ափրիկէի մէջ բրիտանական գաբիթալի շահերով, դէմ հանդէս եկաւ, որպէսզի [[:hy:Հարավ-Աֆրիկյան_Հանրապետություն|հարավ-Ափրիկեան Հանրապետութեան]] նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառուին՝ չնայած, որ այդ երկրին մէջ կը տիրէր ռասիզմի համակարգը։ [[:hy:1982|1982]] թ. տեղի ունեցաւ կարճատեւ պատերազմ Անգլիոյ եւ [[:hy:Արգենտինա|Արժանթինի]] միջեւ [[:hy:Ֆոլկլենդյան_կղզիներ|Ֆոլկլենտեան (Մալվինեան) կղզիներուն]] համար, որոնք [[:hy:1833|1833]] թուականէն անգլիացիներու հսկողութեան տակ էին։ Պատերազմը սկսաւ 1982 թ. [[:hy:Ապրիլի_2|Ապրիլ 2]]-ին, երբ արժանթինեան զօրքերը ափ իջան եւ կալանաւորեցին կղզիներու նահանգապետն ու կայազօրը։ Նոյն օրը Անգլիան խզեց յարաբերութիւնները Արժանթինի հետ եւ կղզիներ ուղարկեց 40 նաւերէ բաղկացած ռազմական նաւատորմ։ Պատերազմը տեւեց 10 շաբաթ՝ աւարտելով անգլիացիներու յաղթանակով։ Արժանթինցիները տուին 1300 զոհ, անգլիացիները՝ 250։ Ֆոլկլենտեան ճգնաժամը էապէս ամրապնդեց անգլօ-ամերիկեան դաշնակցային յարաբերութիւնները։ Երբ [[:hy:ՄԱԿ|ՄԱԿ]]-ի Անվտանգութեան խորհուրդին մէջ առաջ քշուեցաւ բանաձեւ մը, որով կողմերը պէտք է կասեցնէին ռազմական գործողութիւնները եւ անցնէին բանակցութիւններու, Մեծ Բրիտանիան եւ [[:hy:ԱՄՆ|ԱՄՆ-ն]] վեթօ դրին այդ բանաձեւին վրայ։ ԱՄՆ-ի եւ Մեծ Բրիտանիայի բարեկամական յարաբերութիւնները պայմանաւորված էին նաեւ Թաչըրի եւ [[:hy:Ռոնալդ_Ռեյգան|Ռեկընի]] անձնական ջերմ փոխյարաբերութիւններով։ Անգլիան կը պաշտպանէր ԱՄՆ-ի բոլոր տարածքային գոնֆլիքթներու հարցերուն մէջ՝ Իրանի դէմ պայքարին, ինչպէս նաեւ խորհրդային զօրքերու դէմ՝ [[:hy:Աֆղանստան|Աֆղանստանի]] մէջ։ Թաչըր պաշտպանեց մոսկովեան օլիմպիատայի պոյքոթը, կրճատեց տնտեսական եւ մշակութային համագործակցութիւնը [[:hy:ԽՍՀՄ|ԽՍՀՄ]]-ի հետ։ [[:hy:1986|1986]] թ. Անգլիան աջակցեցաւ ԱՄՆ-ին [[:hy:Լիբիա|Լիպիոյ]] դէմ գործողութիւններուն՝ թոյլ տալով ամերիկեան ինքնաթիռներուն օգտագործել բրիտանական ռազմական օդակայանները։ Թաչըրը [[:hy:ՆԱՏՕ|ՆԱԹՕ]]-ի հզօրութեան ամրապնդման յամառ կողմնակից էր։ Ան միջուկային զէնքը կը համարէր խաղաղութիւն ամրապնդող, համաշխարհային պատերազմը կանխարգիլող միջոց եւ դէմ էր միջուկային լիակատար զինաթափման։ Թաչըր չհամաձայնեցաւ իջեցնել բրիտանական միջուկային հզօրութեան մակարդակը, երբ ԱՄՆ-ն եւ ԽՍՀՄ-ը որոշեցին ոչնչացնել Եւրոպայի տարածքին իրենց տեղակայուած միջին հեռահարութեան միջուկային զէնքը։ Չնայած, որ Թաչըրը իր կառավարման առաջին տարիներուն ունէր կոշտ հակախորհրդային դիրքորոշում, սակայն արեւմտեան առաջնորդներէն առաջինը ան ողջունեց ԽՍՀՄ-ի մէջ սկսած [[:hy:Վերակառուցում_(ԽՍՀՄ)|վերակառուցման քաղաքականութիւնը]]։ === Հրաժարականը === [[:hy:1989|1989]] թուականին կայացած Պահպանողական կուսակցութեան նախագահողի ընտրութիւններուն ժամանակ, Թաչըրի մրցակիցը քիչերուն յայտնի Էնթոնի Մեյերն էր, որ համայնքներու պալատի անդամ էր<ref name="89election">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/5/newsid_2528000/2528339.stm|title=5 December 1989: Thatcher beats off leadership rival|date=1989 թ․ դեկտեմբերի 5|year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>։ Խորհրդարանի 374 անդամ ունեցող Պահպանողական կուսակցութեան ներկայացուցիչները ձայնի իրաւունք ունէին ընտրութիւններուն եւ Թաչըրի օգտին քուէարկած է 314 մարդ, իսկ Մեյերի օգտին՝ 33 մարդ<ref name="89election" />։ Կուսակցութեան մէջ անոր կողմնակիցները արդիւնքները համարեցին յաջողութիւն եւ մերժեցին անոր վերաբերեալ որեւէ մեղադրանք, որոնք կուսակցութեան մէջ առաջացացուցած էին տարաձայնութիւններ<ref name="89election" />։ Իր պաշտօնավարման ընթացքին Թաչըրը Մեծ Բրիտանիայի հետպատերազմեան բոլոր վարչապետներու շրջանին ունրէ բնակչութեան աջակցութեան երկրորդ ամէնացած մակարդակը (մօտ 40%)։ Հարցումները ցոյց տուած են, որ անոր հեղինակութիւնը աւելի ցած է, քան՝ Պահպանողական կուսակցութեանը<ref name="ridley">{{Cite news|last=Ridley|first=Matt|title=Et Tu, Heseltine?; Unpopularity Was a Grievous Fault, and Thatcher Hath Answered for It|periodical=Washington Post|date=25&nbsp;November 1990|page=2}}</ref>։ Այնուամենայնիւ Թաչըրը ինքն իրեն վստահ ըլլալով միշտ կը պնդէր թէ իրեն քիչ կը հետաքրքրէ տարբեր վարկանիշերը, ցոյց տալով խորհրդարանական ընտրութիւններու ժամանակ ստացած մրցանիշային աջակցութիւնը<ref>{{Cite news|title=The poll tax incubus|newspaper=The Times|date=24&nbsp;November 1990}}</ref>։ [[:hy:1990|1990]] թուականի Սեպտեմբերին կայացած հասարակական կարծիքներու հարցումներուն համաձայն, Լեյպըրիստներու վարկանիշը 14 տոկոսով կը գերազանցէր պահպանողականներու վարկանիշէն<ref name="howe">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/1/newsid_2513000/2513953.stm|title=1 November 1990: Howe resigns over Europe policy|date=1990 թ․ նոյեմբերի 1|year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>, իսկ Նոյեմբերին պահպանողականները լեյպըրիստներէն արդէն 18 տոկոսով բարձր էին<ref name="ridley" />։ Վերոնշեալ վարկանիշերը, նաեւ Թաչըրի ռազմատենչ ոգին եւ իր գործընկերններու կարծիքները անտեսելը յանգեցրեցին Պահպանողական կուսակցութեան մէջ ներքին տարաձայնութիւններու առաջացման<ref name="resign-nyt">{{Cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6DB1438F930A15752C1A966958260&sec=&spon=&pagewanted=1|title=Change in Britain; Thatcher Says She'll Quit; 11½ Years as Prime Minister Ended by Party Challenge|last=Whitney|first=Craig R|date=23&nbsp;November 1990|accessdate=1&nbsp;November 2008|newspaper=New York Times}}</ref> եւ նոյն այդ կուսակցութիւնը առաջինը եղաւ, որ ազատեցաւ Մարկրիթ Թաչըրէն։ [[:hy:1990|1990]] թուականի [[:hy:Նոյեմբերի_1|Նոյեմբեր 1]]-ին [[:hy:Ջեֆրի_Հաու|Ճեֆրի Հաուն]] լքեց փոխվարչապետի պաշտօնը, երբ Թաչըր հրաժարեցաւ համաձայնութեան գալ, որպէսզի Մեծ Բրիտանիան անդամակցի միասնական եւրոպական արժոյթին<ref name="howe" /><ref>{{Cite news|last=Millership|first=Peter|title=Thatcher's Deputy Quits in Row over Europe|newspaper=Reuters News|date=1&nbsp;November 1990}}</ref>։ Յաջորդ օրը [[:hy:Մայքլ_Հեսելթոնը|Մայքլ Հեսելթոնը]] յայտարարեց, որ կը ցանկայ ղեկավարել Պահպանողական կուսակցութիւնը։ Հանրային կարծիքին համաձայն ճիշդ այդպիսի անձնաւորութիւն մը կրնար օգնել պահպանողականներուն՝ անցնիլ Լեյպըրիստներէն<ref>{{Cite news|first=David|last=Lipsey|title=Poll swing followed downturn by Tories; Conservative Party leadership|newspaper=The Times|date=21&nbsp;November 1990}}</ref>։ Չնայած Թաչըրը կրցաւ առաջին տեղը գրաւել քուէարկութեան առաջին փուլին, Հեսելթոնը բաւականաչափ ձայներ (152 ձայն) ապահովեց երկրորդ փուլին համար<ref name="number-10">{{Cite web|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|title=Margaret Thatcher, 10 Downing Street|publisher=Government of the United Kingdom|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nBwdVan?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=18&nbsp;November 2008|url-status=dead}}</ref>։ Մարկրիթն առաջին հերթին մտադիր էր պայքարը շարունակել մինչեւ երկրորդ փուլի յաղթական աւարտը, սակայն կառավարութեան հետ խորհրդակցելէն ետք, ան որոշեց դուրս գալ ընտրութիւններէն<ref name="resign-nyt" /><ref name="number-10" /><ref name="resign-bbc">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/22/newsid_2549000/2549189.stm|title=22 November 1990: Thatcher quits as prime minister|date=1990 թ․ նոյեմբերի 22|year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>։ Թագուհիի հետ պաշտօնական հանդիպումէն եւ Համայնքներու պալատին մէջ իր եզրափակիչ ելոյթէն ետք, Թաչըրը ձգեց վարչապետի պաշտօնը։ Իր պաշտօնէն հեռացումը ան համարեց դաւաճանութիւն։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի եւ Պահպանողական կուսակցութեան նախագահի պարտականութիւնները անցավ [[:hy:Ջոն_Մեյջոր|Ճոն Մեյճըրին]], որու գլխաւորութեամբ Պահպանողական կուսակցութիւնը յաջողեցաւ յաղթանակ տանիլ 1992 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն <ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/politics/2005/apr/04/electionspast.past3|title=Pollsters taxed|last=Kettle|first=Martin|date=2005 թ․ ապրիլի 4|work=guardian.co.uk|publisher=Guardian News and Media|location=London|accessdate=2011 թ․ հունվարի 23}}</ref>։ == Հրաժարականէն ետք == Վարչապետի պաշտօնէն հրաժարելէն յետոյ, Թաչըրը երկու տարի աշխատած է Համայնքներու պալատին մէջ, որպէս Ֆիչերի ներկայացուցիչ։ [[:hy:1992_թվական|1992 թուականին]], 66 տարեկանին որոշում կայացուց հեռանալ բրիտանական խորհրդարանէն, որ իր կարծիքով իրեն մեծ հնարաւորութիւն տուաւ աւելի ազատ կերպով արտայայտել իր կարծիքը այս կամ այն իրադարձութեան վերաբերեալ<ref name="lords">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/30/newsid_2523000/2523395.stm|title=30 June 1992: Thatcher takes her place in Lords|date=1992 թ․ հունիսի 30|year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>։ === Համայնքներու պալատէն հեռանալէն ետք === Համայնքներու պալատէն հեռանալէն յետոյ Թաչըր դարձաւ Մեծ Բրիտանիայի առաջին նախկին վարչապետը, որ հիմնադրամ ստեղծած է։ [[:hy:2005|2005]] թուականին տնտեսական դժուարութիւններու պատճառով անիկա փակուեցաւ<ref name="historyandpolicy">{{Cite web|url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-101.html|title=What next for Gordon Brown?|last=Theakston|first=Kevin|date=May 2010|publisher=History & Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111055350/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-101.html|archive-date=2012 թ․ հունվարի 11|accessdate=9&nbsp;December 2010|url-status=dead}}</ref>։ Թաչըր գրած է երկու հատոր յուշեր՝ ''«The Downing Street Years»'' (1993 թուական) եւ ''«The Path to Power»'' (1995 թուական) վերնագրերով։ [[:hy:1992|1992]] թուականի Յուլիսին ''[[:hy:Ալտրիա_գրուփ|«Philip Morris»]]'' ծխախոտային ընկերութիւնը վարձած էր Մարկրիթը, որպէս ''«աշխարհաքաղաքական խորհրդատու»'' 250 հազար տոլար աշխատավարձով եւ տարեկան 250 հազար տոլար իր հիմնադրամին ներդրում կատարելու դիմաց<ref>{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1992-07-19/news/mn-4763_1_margaret-thatcher|title=Tobacco Company Hires Margaret Thatcher as Consultant|date=19&nbsp;July 1992|accessdate=16&nbsp;January 2011|newspaper=LA Times|agency=Associated Press}}</ref>։ Բացի այդ, իւրաքանչիւր հրապարակայնօրէն հանդէս գալու համար, ան ստացած է 50 հազար տոլար<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/politics/2007/feb/03/past.conservatives?INTCMP=SRCH|title=Into the void|last=Harris|first=John|date=3&nbsp;February 2007|location=London|accessdate=16&nbsp;January 2011|newspaper=The Guardian}}</ref>։ [[:hy:1992|1992]] թուականի Օգոստոսին Թաչըր կոչ ուղղեց [[:hy:ՆԱՏՕ|ՆԱԹՕ]]-ին դադրեցնելու պոսնիական [[:hy:Գորաժդե|Գորաժտէ]] եւ [[:hy:Սարաևո|Սարայեւօ]] քաղաքներուն մէջ սերպական կոտորածները, վերջ դնելով [[:hy:Բոսնիական_պատերազմ|Պոսնիական պատերազմի]] էթնիկ զտումներուն։ Ան Պոսնիայի իրավիճակը համեմատեց ''«նացիստներու ամէնավատ ծայրայեղութիւններուն»'' հետ, ըսելով, որ իրավիճակը տարածաշրջանին մէջ կրնայ դառնալ նոր [[:hy:Հոլոքոստ|Հոլոքոստ]]<ref>{{Cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7DE1731F935A3575BC0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Stop the Excuses. Help Bosnia Now|last=Thatcher|first=Margaret|date=6&nbsp;August 1992|accessdate=2&nbsp;December 2007|newspaper=New York Times}}</ref>։ Թաչըրը նաեւ հանդէս եկաւ քննադատութեամբ՝ լորտերու պալատին մէջ ընդդէմ [[:hy:Մաաստրիխտի_պայմանագիր|Մաաստրիխտի պայմանագրին]]<ref name="lords" />, որ ըստ իրեն, ''«ան երբեք չէր ստորագրէր»''<ref>{{Cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108314|title=House of Lords European Communities (Amendment) Bill Speech|date=7&nbsp;June 1993|publisher=Margaret Thatcher Foundation|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nByW4zl?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108314|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=9&nbsp;April 2007|url-status=live}}</ref>։ [[:hy:Կասպից_ծով|Կասպից ծովի]] էներգետիկ աղբիւրներուն մէջ արեւմտեան նաւթային ընկերութիւններու աճող հետաքրքրութեան հիման վրա, [[:hy:1992|1992]] թուականի Սեպտեմբերին Թաչըր այցելեց [[:hy:Բաքու|Պաքու]], ուր մասնակցեցաւ Չիրագի եւ Շահդենիզի հանքավայրերու գնահատման ստորագրութեան՝ [[:hy:Ադրբեջան|Ազրպէյճանի]] կառավարութեան եւ անգլիական [[:hy:BP|British Petroleum]]-ի ու նորվեկեան [[:hy:Statoil|Statoil]]-ի ընկերութիւններուն միջեւ<ref>{{статья|автор=Сео Дон Чан.|заглавие=Каспийская нефть во взаимоотношениях Азербайджана и России|ссылка=http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/11/11_2.pdf|издание=International Journal of Central Asian Studies|издательство=The International Association of Central Asian Studies Institute of Asian Culture and Development|год=2006|том=11|страницы=19|issn=1226-4490}}</ref>։ [[Պատկեր:Mulroney_Thatcher_and_Gorbachev_at_Reagan's_funeral.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mulroney_Thatcher_and_Gorbachev_at_Reagan's_funeral.jpg|alt=Photograph|մինի|300x300փքս|Թաչըրը [[:hy:Միխայիլ_Սերգերիչ_Գորբաչով|Գորբաչովի]] (ձախից) եւ [[:hy:Մալրուն_Բրայան|Մալրունի]] (կենտրոնում) հետ [[:hy:Ռոնալդ_Ռեյգան|Ռոնալտ Ռեկընի]] հոգեհանգստի արարողութեան ժամանակ, 2004 թուականի հունիս]] [[:hy:1993|1993]]-[[:hy:2000|2000]] թուականը Թաչըր եղած է ամերիկեան [[:hy:Վիրջինիա|Վիրճինիա]] նահանգի [[:hy:Վիլհելմ_և_Մերիի_քոլեջ|Վիլհելմ եւ Մերիի քոլէճի]] պատուաւոր ռեկտոր<ref>{{Cite web|url=http://www.wm.edu/about/administration/chancellor/robe/index.php|title=Chancellor's Robe|publisher=College of William and Mary|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nBzK1iJ?url=http://www.wm.edu/about/administration/chancellor/robe/index.php|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=18&nbsp;January 2010|url-status=live}}</ref>, իսկ [[:hy:1992|1992]]-[[:hy:1999|1999]] թուականները պատուաւոր ռեկտոր՝ [[:hy:Բուքինգհեմի_համալսարան|Բուքինգհեմի համալսարանին]] մէջ (Մեծ Բրիտանիայի առաջին մասնաւոր համալսարանը, որ հիմնադրուած է [[:hy:1975|1975]] թուականին)<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/thatcher-installed-as-chancellor-of-private-university-charles-oulton-reports-on-a-day-of-mixed-emotions-for-the-former-prime-minister-1554652.html|title=Thatcher installed as chancellor of private university|last=Oulton|first=Charles|date=1&nbsp;October 1992|location=London|accessdate=12&nbsp;January 2010|newspaper=The Independent}}</ref>։ [[:hy:1994|1994]] թուականին, երբ [[:hy:Թոնի_Բլեեր|Թոնի Պլերը]] ընտրուեցաւ որպէս Լեյպըրիստներու կուսակցութեան նախագահ, Թաչըրը զինք անուանեց «Լեյպըրիստներու կուսակցութեան ամէնավտանգաւոր նախագահը» [[:hy:Հյու_Գեյտսկալի|Հիւ Գեյտսկալի]] ժամանակներէն սկսեալ<ref>{{Cite news|last=Castle|first=Stephen|title=Thatcher praises 'formidable' Blair|newspaper=The Independent|date=28&nbsp;May 1995}}</ref>։ [[:hy:1998|1998]] թուականին սպանական իշխանութիւններուն կողմէ նախկին [[:hy:Չիլի|չիլիցի]] տիքթաթոր [[:hy:Աուգուստո_Պինոչետ|Աուգուստո Պինոչետի]] ձերբակալումէն յետոյ, որ պէտք է դատարանի առջեւ հանդէս գար, մարդու իրաւունքներու զանգուածային խախտման համար, Թաչըրը կոչ ուղղեց ազատ արձակել, անդրադառնալով այն օգնութեան, որ ան ցուցաբերած է Մեծ Բրիտանիային, Ֆոլկլենտեան հակամարտութեան ընթացքին<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/198604.stm|title=Pinochet — Thatcher’s ally|date=1998 թ․ հոկտեմբերի 22|work=BBC News|accessdate=2010 թ․ հունվարի 15}}</ref>։ [[:hy:1999|1999]] թուականին ան այցելեց նախկին քաղաքական գործիչին, որ կը գտնուէր [[:hy:Տնային_կալանք|տնային կալանքի]] տակ [[:hy:Լոնդոն|Լոնտոնեան]] արուարձանի մը մէջ<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/304516.stm|title=Thatcher stands by Pinochet|date=1999 թ․ մարտի 26|work=BBC News|accessdate=2010 թ․ հունվարի 15}}</ref>։ Պինոչետը ազատ արձակուեցաւ ներքին գործերու նախարար [[:hy:Ջեք_Ստռո|Ճեք Ստռոյի]] որոշումով [[:hy:2000|2000]] թուականի Մարտին, բժշկական խնդիրներու պատճառով<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/663170.stm|title=Pinochet set free|date=2000 թ․ մարտի 2|work=BBC News|accessdate=2010 թ․ հունվարի 15}}</ref>։ [[:hy:Մեծ_Բրիտանիայի_խորհրդարանական_ընտրություններ_(2001)|2001 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն]] ժամանակ Թաչըր աջակցեցաւ պահպանողականներուն, թէեւ ան հաւանութիւն չէր տուած [[:hy:Յան_Դունկան_Սմիթ|Եան Դունկան Սմիթի]] թեկնածութեան, որպէս Պահպանողականներու կուսակցութեան նախագահ, ինչպէս ատիկա եղած էր [[:hy:Ջոն_Մեյջոր|Ճոն Մեյճըրի]] եւ [[:hy:Հեյգ_Ուիլյամ|Հեյգ Ուիլյամի]] պարագային։ Այնուամենայնիւ ընտրութիւններէն ետք ան նախընտրեց Դունկան Սմիթին, եւ ո՛չ՝ [[:hy:Քեննեթ_Քլարկ|Քեննեթ Քլարկին]]<ref>{{Cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108390|title=Letter supporting Iain Duncan Smith for the Conservative leadership published in the ''Daily Telegraph''|date=21&nbsp;August 2001|publisher=Margaret Thatcher Foundation|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nC0623P?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108390|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=9&nbsp;April 2007|url-status=live}}</ref>։ [[:hy:2002|2002]] թուականի Մարտին Թաչըրը հրատարակեց ''«Պետութեան կառավարման արուեստը։ Փոփոխուող աշխարհի ռազմավարութիւն»'' գիրքը, որ նուիրուած էր [[Ռոնալտ Ռիկըն|Ռոնալտ Ռիկընին]]<ref>{{книга|автор=Margaret Thatcher.|заглавие=Statecraft|издательство=HarperCollins Publishers|год=2003|isbn=978-0007150649}} }</ref> (գիրքը լոյս տեսած է նաեւ ռուսերէն լեզուով)։ Հին ան կ'արտայայտէ իր դիրքորոշումը շարք մը միջազգային քաղաքական իրադարձութիւններու եւ գործընթացներու վերաբերեալ։ Ան կը պնդէ, որ [[:hy:Մերձավոր_Արևելք|Մերձաւոր Արեւելքի]] մէջ խաղաղութիւն չ'ըլլար մինչեւ [[:hy:Սադդամ_Հուսեյն|Սատտամ Հուսէյնը]] չտապալի: Գրած է, որ Իսրայէլը պէտք է զոհաբերէ տարածքները՝ խաղաղութեան փոխարէն եւ [[:hy:Եվրամիություն|Եւրոմիութեան]] ուտոպիականութեան մասին։ Իր կարծիքով Բրիտանիան պէտք է վերանայի Եւրամիութեան անդամակցելու պայմանները կամ նոյնիսկ հեռանայ ինտեգրացիոն միութիւնէն, միանալով [[:hy:ՆԱՖՏԱ|ՆԱՖՏԱ]]-ին։ === 2002 թուականէն ետք === [[:hy:2003_թվական|2003 թուականի]] [[:hy:Հունիսի_26|Յունիս 26]]-ին կեանքէն հեռացաւ Թաչըրի ամուսինը՝ Տենիսը։ [[:hy:Հուլիսի_3|Յուլիս 3]]-ին ան արդէն դիակիզուած էր<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3041546.stm|title=Lady Thatcher bids Denis farewell|date=2003 թ․ հուլիսի 3|work=BBC News|accessdate=2011 թ․ հունվարի 20}}</ref>։ [[:hy:2004|2004]] թուականի [[:hy:Հունիսի_11|Յունիս 11]]-ին Թաչըր ներկայ կը գտնուի Ռոնալտ Ռեկընի յուղարկաւորութեան<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2004/ALLPOLITICS/06/11/thatcher.transcript/|title=Thatcher: 'Reagan's life was providential'|date=11&nbsp;June 2004|publisher=CNN|accessdate=1&nbsp;November 2008}}</ref>։ Այնուհետեւ Թաչըրը Ռեկընը շրջապատողներուն հետ միասին կ'ուղեւորուի [[:hy:Կալիֆոռնիա|Գալիֆորնիա]], ուր Ռոնալտ Ռեկընի նախագահական գրադարանին մէջ կը մասնակցի հոգեհանգիստի եւ թաղման արարողութիւններուն<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3800315.stm|title=Private burial for Ronald Reagan|date=2004 թ․ հունիսի 12|work=BBC News|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>։ [[Պատկեր:Thatcher_2006_September_11_event.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Thatcher_2006_September_11_event.jpg|մինի|300x300փքս|Թաչըրը [[:hy:Սեպտեմբերի_11-ի_ահաբեկչական_հարձակումներ|2001 թուականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչութեան]] զոհերի հարգման արարողութեան ժամանակ։ Աջից [[:hy:Դիկ_Չեյնի|Դիկ Չեյնին]] եւ նրա կինը]] Իր 80-ամեակը Մարկրիթը կը նշէ [[:hy:2005|2005]] թուականի [[:hy:Հոկտեմբերի_13|Հոկտեմբեր 13]]-ին լոնտոնեան ''Mandarin Oriental Hotel'' հիւրանոցին մէջ։ Հիւրերու շարքին էին [[:hy:Եղիսաբեթ_II|Էլիզապէթ II]]-րդը, [[:hy:Արքայազն_Ֆիլիպ|Արքայազն Ֆիլիփը]], [[:hy:Ալեքսանդրա_Կենտացի|Ալեքսանդրա Կենտացին]] եւ Թոնի Պլերը<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/4329132.stm|title=Thatcher marks 80th with a speech|date=2005 թ․ հոկտեմբերի 13|work=BBC News|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>։ Ճեֆրի Հոն, որ նոյնպէս ներկայ էր տօնակատարութիւններուն, յայտարարեց, որ «իր իսկական յաղթանակը փոխեց ո՛չ միայն մէկ, այլ նաեւ երկու կուսակցութիւնները, այդ իսկ պատճառով, երբ Լեյպըրիստներու կուսակցութիւնը վերադարձաւ իշխանութեան, Թաչըրիզմի սկզբունքներուն մեծ մասը ընդունուեցաւ որպէս պարգեւ»<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/4337404.stm|title=Birthday tributes to Thatcher|date=2005 թ․ հոկտեմբերի 13|work=BBC News|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>։ [[:hy:2006|2006]] թուականին Թաչըրը որպէս [[:hy:Դիկ_Չեյնի|Դիկ Չեյնիի]] հիւր այցելեց Ուաշինկթըն [[:hy:Սեպտեմբերի_11-ի_ահաբեկչական_հարձակումներ|2001 թուականի Սեպտեմբեր 11-ի ա]]<nowiki/>ինում Մարկրիթը հանդիպած է ԱՄՆ-ի պետքարտուղար [[:hy:Կոնդոլիզա_Ռայս|Գոնտոլիզա Ռայսի]] հետ<ref>{{Cite web|url=http://montevideo.usembassy.gov/usaweb/paginas/2006/06-334EN.shtml|title=9/11 Remembrance Honors Victims from More Than 90 Countries|date=11&nbsp;September 2006|publisher=United States Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060922193936/http://montevideo.usembassy.gov/usaweb/paginas/2006/06-334EN.shtml|archivedate=2006 թ․ սեպտեմբերի 22|accessdate=1&nbsp;November 2008}}</ref>։ [[:hy:2007|2007]] թուականին Թաչըրը դարձաւ Մեծ Բրիտանիայի միակ վարչապետը, որ իր կեանքի ընթացքին Բրիտանիայի խորհրդարանին մէջ կառուցուած յուշարձան ունեցած է (պաշտօնական բացումը տեղի ունեցած է [[:hy:2007|2007]] թուականի [[:hy:Փետրվարի_21|Փետրուար 21]]-ին, նախկին քաղաքական գործիչի ներկայութեամբ)։ Պրոնզէ յուշարձանը ձեռքը երկարած՝<ref>{{Cite web|url=http://newsmax.com/archives/ic/2007/2/21/195931.shtml?s=ic|title=Statue of Margaret Thatcher Unveiled|date=21&nbsp;February 2007|accessdate=1&nbsp;November 2008|agency=Associated Press}}</ref> կը գտնուի Թաչըրի քաղաքական կուռքի [[:hy:Ուինսթոն_Չերչիլ|Ուինսթոն Չըրչըլի]] արձանին դիմաց<ref name="bronze">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6384029.stm|title=Iron Lady is honoured in bronze|date=2007 թ․ փետրվարի 21|work=BBC News|accessdate=2007 թ․ ապրիլի 9}}</ref>։ Թաչըր կարճատեւ ելոյթ ունեցած է Համայնքներու պալատին մէջ, նշելով, որ ''«ես կը նախնտրէի երկաթէ արձան, բայց պրոնզը նոյնպէս յարմար է, անիկա չի ժանգոտիր»''<ref name="bronze" />։ [[:hy:2009|2009]] թուականի նոյեմբերի վերջին Թաչըրը կարճ ժամանակով վերադարձավ [[:hy:Դաունինգ_սթրիթ,_10|Դաունինգ սթրիթ, 10]], որպէսզի հասարակութեանը ներկայացներ իր պաշտօնական դիմանկարը, որը նկարվել է նկարիչ Ռիչարդ Սթոունի կողմից (նա նաեւ նկարել է Եղիսաբեթ երկրորդի եւ նրա մոր՝ [[:hy:Էլիզաբեթ_Բոուզ-Լիոն|Էլիզաբեթ Բոուզ-Լիոնի]] դիմանկարները)<ref name="ThatcherReturns">{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/margaret-thatcher/6636644/Margaret-Thatcher-returns-to-Downing-Street.html|title=Margaret Thatcher returns to Downing Street|date=23&nbsp;November 2009|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525084158/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/margaret-thatcher/6636644/Margaret-Thatcher-returns-to-Downing-Street.html|archive-date=2010 թ․ մայիսի 25|accessdate=23&nbsp;November 2009|newspaper=Daily Telegraph|url-status=dead}}</ref>։ Այս միջոցառումը հատուկ հարգանքի դրսեւորում էր նախկին վարչապետի համար, ով դեռ կենդանի էր<ref>{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1229921/Brown-bans-cameras-No10-portrait-unveiling--After-Thatcher-win-votes.html|title=Brown bans cameras from No.10 portrait unveiling&nbsp;...|last1=Walters|first1=Simon|last2=Owen|first2=Glen|date=23&nbsp;November 2009|location=London|accessdate=23&nbsp;November 2009|newspaper=Daily Mail}}</ref>։ [[:hy:2002|2002]] թուականին Թաչըր քանի մը սրտի փոքր կափուածներ վերապրեցաւ, որմէ ետք բժիշկը խորհուրդ տուաւ հրաժարիլ հրապարակային միջոցառումներուն մասնակցելէն եւ հեռանալ հանրային եւ քաղաքական գործունէութենէն<ref>{{Cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=109305|title=Statement from the office of the Rt Hon Baroness Thatcher LG OM FRS|date=22&nbsp;March 2002|publisher=Margaret Thatcher Foundation|accessdate=9&nbsp;November 2008}}</ref>։ [[:hy:2008|2008]] թուականի [[:hy:Մարտի_7|մարտ 7]]-ին Համայնքներու պալատին մէջ ճաշի ժամանակ, գիտակցութեան կորուստէն ետք, ան տեղափոխուեցաւ Լոնտոնի կեդրոնական մասի Սենթ-Թոմասի հիւանդանոց<ref name="ill08">{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-528755/Immaculate-Baroness-Thatcher-leaves-hospital-collapsing-fruit-jelly.html|title=Immaculate as ever, Baroness Thatcher leaves hospital after collapsing over the fruit jelly|last=Walters|first=Simon|date=8&nbsp;March 2008|location=London|accessdate=9&nbsp;November 2008|newspaper=Daily Mail}}</ref>։ [[:hy:2009|2009]] թուականին հիւանդանոց մտաւ ձեռքի կոտրուածքի պատճառով։ 2005 թուականէն մինչեւ իր կեանքի աւարտը կը տառապէր [[:hy:Մարազմ|մարազմով]] (հոգեկան խանգարում)<ref name="dem-cbs">{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/08/25/health/main4380977.shtml|title=Book Recounts Margaret Thatcher's Decline|last=Satter|first=Raphael G|date=25&nbsp;August 2008|publisher=CBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109152856/http://www.cbsnews.com/stories/2008/08/25/health/main4380977.shtml|archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 9|accessdate=20&nbsp;November 2008|agency=Associated Press|url-status=dead}}</ref>։ [[:hy:2010|2010]] թուականին Պահպանողական կուսակցութեան համաժողովի ժամանակ, երկրի նորընտիր վարչապետ [[:hy:Դևիդ_Քեմերոն|Տեյվիտ Քամերոնը]] յայտարարեց, թէ կրկին կը հրաւիրէ Թաչըրը Տաունինկ սթրիթ 10, իր 85 ամեակը տօնելու, ուր իր պատուին տօնակատարութիւններ տեղի կ'ունենան նախկին եւ ներկայ նախարարներու մասնակցութեամբ։ Սակայն Մարկրիթը բացառեց որեւէ տօնակատարութիւն՝ նշելով [[:hy:Գրիպ|կրիփի]] մասին<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/politics/2010/oct/14/lady-thatcher-pulls-out-85th-birthday-party-no-10|title=Lady Thatcher pulls out of 85th birthday party at No 10 for health reasons|date=2010 թ․ հոկտեմբերի 14|work=guardian.co.uk|publisher=Guardian News and Media|location=London|accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 16|agency=Press Association}}</ref><ref name="BBC">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-11579988|title=Baroness Thatcher admitted to hospital|date=19&nbsp;October 2010|work=BBC News|accessdate=19&nbsp;October 2010}}</ref>։ [[:hy:2011|2011]] թուականի [[:hy:Ապրիլի_29|Ապրիլ 29]]-ին Թաչըրը հրաւիրուած էր [[:hy:Արքայազն_Ուիլյամի_և_Քեյթ_Միդլթոնի_հարսանյաց_հանդես|Արքայազն Ուիլյըմի եւ Քեյթ Միդլթոնի հարսանեկան հանդէսին]], սակայն վատ ինքնազգացողութեան պատճառով ներկայ չէր գտնուած արարողութեան<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/royal-wedding/8482346/Royal-wedding-Tony-Blair-not-offended-by-lack-of-invite.html|title=Royal Wedding Invite|last=Kirkup|first=James|date=29&nbsp;April 2011|work=Daily Telegraph|location=London|accessdate=29&nbsp;October 2011}}</ref>։ === Հիւանդութիւնը եւ Մահը === Իր կեանքի վերջին տարիներուն Մարկրիթ Թաչըրը ծանր հիւանդ էր։ [[:hy:2012|2012]] թուականի Դեկտեմբեր 21-ին վիրահատեցուեցաւ՝ հեռացնելով միզապարկի ուռուցքը<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/30/n_2689125.shtml|title=Маргарет Тэтчер выписана из больницы после операции по удалению опухоли|date=2013 թ․ ապրիլի 8|publisher=Газета.Ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsF4VWzz?url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/30/n_2689125.shtml|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 14|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 8|lang=ru|url-status=live}}</ref>։ Իր կեանքի 88-րդ տարին՝ [[:hy:2013_թվական|2013 թուականի]] Ապրիլ 8-ի վաղ առաւօտեան Լոնտոնի կեդրոնը գտնուող «Ռիտց» հիւրանոցին մէջ կեանքէն հեռացաւ Թաչըրը<ref>{{Cite web|url=http://bbc.co.uk/russian/uk/2013/04/130408_thatcher_funeral|title=Умерла Маргарет Тэтчер|date=2013 թ․ ապրիլի 10|publisher=[[BBC]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsFBFvHm?url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2013/04/130408_thatcher_funeral.shtml|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 14|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 10|lang=ru|url-status=live}}</ref>։ Մահուան պատճառ դարձած էր կաթուածը<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2013/04/130408_thatcher_dies.shtml|title=Умерла Маргарет Тэтчер|date=2013 թ․ ապրիլի 8|publisher=[[BBC]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsFCZQ9g?url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2013/04/130408_thatcher_dies.shtml|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 14|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 8|lang=ru|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/04/08/thatcher/|title=Умерла Маргарет Тэтчер|date=2013 թ․ ապրիլի 8|publisher=Lenta.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsFDpG2e?url=http://lenta.ru/news/2013/04/08/thatcher/|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 14|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 8|lang=ru|url-status=live}}</ref>։ Յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցած է Լոնտոնի [[:hy:Սուրբ_Պողոսի_տաճար|Սուրբ Պօղոսի տաճարին]] մէջ, ռազմական պատուոյ խումբի ուղեկցութեամբ։ 2005 թուականէն Թաչըր իր թաղման համար ծրագիր կազմած էր, այդ նախապատրաստական աշխատանքները կատարուած են 2007 թուականէն, բոլոր միջոցառումները ուր թագուհին պէտք է մասնակցէր, նախապէս ծրագրուած էին։ Անոր յուղարկաւորութեան ժամանակ, ծրագրին համաձայն «երկաթէ տիկինը» ուզած էր, որ ներկայ գտնուէին Էլիզապէթ երկրորդ թագուհին, թագաւորական ընտանիքի անդամները, ինչպէս նաեւ Թաչըրի իշխանութեան օրօք ամէնամեծ քաղաքական գործիչները, ներառեալ նախկին ԽՍՀՄ նախագահ [[:hy:Միխայիլ_Սերգեևիչ_Գորբաչով|Միխայիլ Գարբաչովը]] (որ առողջական խնդիրներու պատճառով չկարողացաւ գալ)<ref>{{Cite web|url=http://www.gorby.ru/presscenter/news/show_29242/|title=WebCite query result|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121053441/https://www.webcitation.org/6FsLaA5A1|archive-date=2020-11-21|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 27|url-status=dead|dead-url=yes}}</ref>։ Թաչըրի վերջին կամքին համաձայն, նուագախումբը կատարած է անգլիացի կոմպոզիտոր [[:hy:Էդուարդ_Էլգար|Էդուարդ Էլգարէն]] ընտրուած ստեղծագործութիւնները։ Յուղարկաւորութենէն յետոյ տեղի ունեցաւ [[:hy:Դիակիզում|դիակիզում]], իսկ աճիւնը, համաձայն մահացածի կամքին, թաղեցին ամուսնոյն՝ Դենիսի կողքին լոնտոնեան տարածաշրջանի Չելսիի ռազմական հիւանդանոցին մէջ գտնուող գերեզմանատան մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.rg.ru/2013/04/17/tetcher.html|title=Биг Бен провожает Мэгги молчанием|last=Ольга Дмитриева|date=2013 թ․ ապրիլի 17|publisher=[[Российская газета]]|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/society/17/04/2013/854258.shtml|title=Похороны М. Тэтчер: Британия прощается с Железной леди|date=2013 թ․ ապրիլի 17|publisher=РБК|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G0CemkpD?url=http://top.rbc.ru/society/17/04/2013/854258.shtml|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 19|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 18|url-status=dead}}</ref>։ Յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցած է [[:hy:Ապրիլի_17|Ապրիլ 17]]-ին եւ ընդհանուր առմամբ արժած է 6 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/04/10/funeral/|title=Похороны Маргарет Тэтчер обойдутся в 6 миллионов фунтов стерлингов|date=2013 թ․ ապրիլի 10|publisher=Lenta.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsFEpbXk?url=http://lenta.ru/news/2013/04/10/funeral/|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 14|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 10|lang=ru|url-status=live}}</ref>։ [[Պատկեր:Thatcher_Demo_Liverpool_2.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Thatcher_Demo_Liverpool_2.jpg|աջից|մինի|267x267փքս|Ցուցարարները [[:hy:Լիվերպուլ|Լիվըրփուլի]] մէջ Թաչըրի յուղարկաւորութեան ժամանակ։]] Թաչըրի հակառակորդները, որոնք նոյնպէս քիչ չէին, բուռն կերպով կը տօնէին եւ կը կազմակերպէին փողոցային երեկոյթներ նախկին վարչապետի մահուան առիթով։ Միեւնույն ժամանակ կատարուեցաւ «Տին-տոն, մահացավ կախարդը» («Ding Dong! The Witch is Dead») երգը [[:hy:Օզ_երկրի_մոգ_(կինոնկար_1939_թվական)|«Օզ երկրի մոգը»]] ֆիլմէն, որ ստեղծուած էր [[:hy:1939|1939]] թուականին։ 2013 թուականի ապրիլեան օրերուն երգը կրկին յայտնի դարձաւ<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/04/15/thatcher/|title=Противники Тэтчер не смогли вывести на вершину чарта песню про смерть ведьмы|date=2013 թ․ ապրիլի 15|publisher=Lenta.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G0DIuWZK?url=http://lenta.ru/news/2013/04/15/thatcher/|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 19|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 18|url-status=live}}</ref>։ == Ժառանգութիւնը == Թաչըրի կողմնակիցներուն համար ան կը մնար որպէս այն քաղաքական գործիչի կերպարը, որ կրցաւ վերակառուցել բրիտանական տնտեսութիւնը, զգալի հարուած հասցնելով արհմիութիւններուն եւ վերականգնել Մեծ Բրիտանիայի կերպարը, որպէս համաշխարհային տէրութիւն<ref name="legacy-bbc">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3681973.stm|title=Evaluating Thatcher's legacy|date=2004 թ․ մայիսի 4|work=BBC News|accessdate=2008 թ․ նոյեմբերի 1}}</ref>։ Իր վարչապետութեան ընթացքին 7-էն մինչեւ 25 տոկոսով աճած է բրիտանացիներուն թիւը, որոնք բաժնետոմսեր ունէին. աւելի քան մէկ միլիոն ընտանիք բնակարաններ ձեռք բերած է, որոնք նախապէս պատկանած են քաղաքապետարանին, որու միջոցով տանտէրերուն թիւը աճած է 55-էն մինչեւ 67 տոկոս։ Ընդհանուր անձնական բարեկեցութիւնը աճած է 80 տոկոսով։ [[:hy:Ֆոլկլենդյան_պատերազմ|Ֆոլկլենտեան պատերազմի]] յաղթանակը եւ [[:hy:ԱՄՆ|ԱՄՆի]] հետ սերտ դաշինքը նոյնպէս կը համարուի անոր կարեւորագոյն յաղթանակներէն մէկը<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/newsnight/7593554.stm|title=Who has been UK's greatest post-war PM?|date=2008 թ․ սեպտեմբերի 16|work=BBC News}}</ref>։ Միեւնոյն ժամանակ Թաչըրի վարչապետութեան շրջանը համարուեցաւ բնակչութեան բարձր գործազրկութեան եւ կանոնաւոր գործադուլներու շրջան<ref name="legacy-bbc" />։ Գործազրկութեան հարցերով քննադատներէն շատերը կը մեղադրեն անոր տնտեսական քաղաքականութիւնը, որ մեծապէս գտնուած է [[:hy:Մոնիտորիզմ|մոնիթորիզմի]] գաղափարներու տակ<ref>{{Cite web|url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2010/10/24/george-osborne-wreaks-havoc-just-like-margaret-thatcher-in-1980s-115875-22654756/|title=George Osborne wreaks havoc .. just like Margaret Thatcher in 1980s|publisher=mirror.co.uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nC0YpuW?url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/george-osborne-wreaks-havoc--256105|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 21|author=Susie Boniface|url-status=live}}</ref>։ Այս խնդիրը իր հերթին նպաստեց թմրամոլութեան եւ ընտանեկան ամուսնալուծումներու տարածման։ [[:hy:Շոտլանդիա|Շոտլանտիայի մէջ]] [[:hy:2009|2009]] թուականին ելոյթ ունենալով, վարչապետի պաշտօնին ընտրուելու երեսնամեայ տարեդարձի նախօրէին, Թաչըրը պնդած է, որ ան ոչ մէկ անգամ չէ զղջացած վարչապետի պաշտօնավարման ընթացքին իր կատարած գործողութիւններուն համար, անոնց կարգին՝ «հնացած արդիւնաբերութեան մէջ» ներդրումային եւ սուբսիդաւորման մերժման հարցերուն համար, քանի որ շուկաները կը գտնուէին անկումային վիճակի մէջ<ref>{{Cite news|title=Thatcher: I did right by Scots; Thatcher: I regret nothing|newspaper=Sunday Times|date=26&nbsp;April 2009|page=1|first=Jason|last=Allardyce}}</ref>։ Թաչըրի պաշտօնավարումը [[:hy:XX_դար|XX դարու]] ամէնաերկարատեւն էր [[:hy:Ռոբերտ_Արթուր_Թոլբոթ_Գասքոյն-Սեսիլ_Սոլսբերի|Սոլսբերիէն]] ([[:hy:1885|1885]], [[:hy:1886|1886]][[:hy:1892|—1892]] եւ [[:hy:1895|1895]][[:hy:1902|—1902]] թուականներ) եւ անընդմեջ ամէնաերկար պաշտօնի վրայ մնացած [[:hy:Ռոբերտ_Ջենիքսոն|Ռոբերտ Ջենիքսոնի]] ժամանակէն սկսեալ ([[:hy:1812|1812]][[:hy:1827|—1827]])<ref>{{Cite web|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|title=Margaret Thatcher|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nBwdVan?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=2011 թ․ ապրիլի 18|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/marquess-of-salisbury|title=Marquess of Salisbury|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nC1z5c7?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/marquess-of-salisbury|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=2011 թ․ ապրիլի 18|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/earl-of-liverpool|title=Earl of Liverpool|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nC2P6Zl?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/earl-of-liverpool|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=2011 թ․ ապրիլի 18|url-status=dead}}</ref>: == Փառք եւ համբաւ == [[:hy:Time|Time]] ամսագիրը Մարկրիթ Թաչըրին ընդգրկեց [[:hy:Time_100:_20-րդ_դարի_հերոսներ_և_կուռքեր|20 դարու հարիւր ականաւոր մարդոց]] մէջ «Առաջնորդներ եւ յեղափոխականներ» անուանակարգին մէջ<ref>[http://content.time.com/time/magazine/0,9263,7601980413,00.html People of the Century. Time]</ref>։ === Մրցանակները === [[Պատկեր:Margaret_Thatcher_awarded_Presidential_Medal_of_Freedom.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Margaret_Thatcher_awarded_Presidential_Medal_of_Freedom.jpg|ձախից|մինի|ԱՄՆ նախագահ [[:hy:Ջորջ_Հերբերտ_Ուոքեր_Բուշ|Ջորջ Բուշհը]] Թաչըրին հանձնում է [[:hy:Ազատության_նախագահական_մեդալ|Ազատութեան նախագահական մեդալը]] ([[:hy:1991_թվական|1991 թուական]])]] [[:hy:1970|1970]] թուականին ստանձնելով կրթութեան եւ գիտութեան նախարարի պաշտօնը, Թաչըր դարձաւ [[:hy:Մեծ_Բրիտանիայի_գաղտնի_խորհուրդ|Մեծ Բրիտանիայի գաղտնի խորհուրդի]] անդամ<ref>{{Cite web|url=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snpc-3708.pdf|title=The Privy Council|last1=Gay|first1=O.|last2=Rees|first2=A.|year=2005|format=PDF|id=SN/PC/2708|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227183508/http://www.parliament.uk/documents/commons/lib/research/briefings/snpc-3708.pdf|archive-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 27|accessdate=27&nbsp;February 2009|journal=House of Commons Library Standard Note|url-status=dead}}</ref>։ Պաշտօնէն հեռանալէն երկու շաբաթ անց ան ստացաւ [[:hy:Ծառայության_շքանշան_(Մեծ_Բրիտանիայի)|Ծառայութեան Շքանշան]], որ Մեծ Բրիտանիայի մէջ սահմանափակ հասարակութեան անդամներուն համար տարբերակիչ նշան է, որ սահմանուած է [[:hy:1902|1902]] թուականին [[:hy:Էդուարդ_VII|Էտուըրտ VII]] թագաւորին կողմէ։ Միեւնոյն ժամանակ Տենիս Թաչըրը դարձաւ ժառանգուած տիտղոսի սեփականատէր — [[:hy:Բարոնետ|պարոնէթ]]։ [[:hy:1995|1995]] թուականին Էլիզապէթ երկրորդի կողմէ պարգեւատրուած է որպէս [[:hy:Գարերի_պատվավոր_շքանշան|Գարերի պատուաւոր շքանշանով]] (Մեծ Բրիտանիայի ամէնաբարձր արքայական շքանշանը)։ [[:hy:1983|1983]] թուականին Թաչըր ընտրուեցաւ [[:hy:Լոնդոնի_թագավորական_ընկերություն|Լոնտոնի թագաւորական ընկերութեան]] անդամ, իսկ [[:hy:1975|1975]] թուականին Պահպանողական կուսակցութեան նախագահ ընտրուելէն ետք դարձաւ Գարլթոն ակումբի առաջին կին լիիրաւ անդամը (որպէս պատուաւոր անդամ)<ref>{{Cite news|work=Sunday Times|title=Carlton Club to vote on women|first=Jon|last=Ungoed-Thomas|date=1998 թ․ փետրվարի 8}}</ref>։ Ֆոլքլենտեան կղզիներուն մէջ [[:hy:1992|1992]] թուականէն ամէն տարի [[:hy:Հունվարի_10|Յունուար 10]]-ին կը նշուի Մարկրիթ Թաչըրի օրը<ref name="Reuters-January">«Falklands to make 10 January Thatcher Day — Newspaper», ''Reuters News'' (6 January 1992).</ref>, ի պատիւ [[:hy:1983|1983]] թուականին կղզի կատարած այցի յիշատակին<ref>Pat Roller, «Off the Record», ''Scottish Daily Record'' (10 January 2004), p. 10</ref>։ Բացի այդ, [[:hy:Պորտ_Սթենլի|Փորթ Սթենլիյի]] մէջ փողոցն անուանած են քաղաքական գործիչի պատուին, ինչպէս նաեւ թերակղզին՝ [[:hy:Հարավային_Ջորջիա|Հարաւային Ճորճիայի]]<ref name="Reuters-January" /> մէջ։ Թաչըրը պարգեւատրուած է Ազատութեան հանրապետական սենաթորական մետալով, ինչպէս նաեւ Միացիալ Նահանգներու քաղաքացիական անձանց համար երկու ամէնաբարձր մետալներէն մէկով՝ [[:hy:Ազատության_նախագահական_մեդալ|Ազատութեան նախագահական մետալով]]։ Բացի այդ, ան դարձաւ [[:hy:Ռոնալդ_Ռեյգանի_Ազատության_մրցանակ|Ռոնալտ Ռեկընի Ազատութեան մրցանակի]] դափնեկիր։ Թաչըրը աջակցած է ԱՄՆ-ի Ռազմավարական հետազօտութիւններու ինստիտուտի Heritage Foundation-ին, ուր [[:hy:2005|2005]] թուականին ստեղծուած է Ազատութեան Կեդրոն՝ Մարկրիթ Թաչըրի անուամբ<ref>{{Cite web|url=http://www.heritage.org/About/Departments/trustees.cfm|title=Heritage Foundation Board of Trustees|publisher=heritage.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/67nC2q6tj?url=http://www.heritage.org/about/board-of-trustees|archivedate=2012 թ․ մայիսի 20|accessdate=14&nbsp;June 2008|url-status=live}}</ref>։ [[:hy:1998|1998]] թուականին Թաչըր արժանացած է Զաղրեպի պատուաւոր քաղաքացիի կոչման<ref name="honorary-citizens">{{Cite web|url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1390|title=Počasni građanin Grada Zagreba: 1945. - 1990. (SFR Jugoslavija)|publisher=Официальный сайт Загреба|language=hr|archiveurl=https://www.webcitation.org/61ALqklgo?url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1390|archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 24|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 20|url-status=live}}</ref>։ Եղած է նաեւ [[:hy:Բիլդերբերգյան_ակումբ|Պիլտերպերկեան ակումբի]] անդամ<ref>{{Cite news|publisher=The Times|date=1975 թ․ ապրիլի 26|page=5|title=News in Brief|quote=Mrs Thatcher, the Conservative leader and Mr Healey, the Chancellor of the Exchequer, were among participants in the twenty second Bilderberg Conference.}}</ref>։ === Մշակութային յիշատակումներ === Մարկրիթ Թաչըրի անհատականութիւնը կը նշուի արուեստի շարք մը գործերուն մէջ, այդ կարգին` գրական թեքսթերու, հեռուստատեսային ծրագրերու, գեղարուեստական եւ վաւերագրական ֆիլմերու, թատերական ներկայացումներու եւ երաժշտական ստեղծագործութիւններու մէջ։ [[:hy:2002|2002]] թուականին Բրիտանական BBC4 հեռուստաալիքի «Ֆոլկլետեան խաղ» վաւերագրական տրամային մէջ, Բրիտանիայի վարչապետի դերը խաղացած է դերասանուհի Բաթրիսիա Հոտճը<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/2002/apr/11/tvandradio.television1|title=Islands mentality|date=2002 թ․ ապրիլի 11|publisher=The Guardian|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Cij2zEP?url=http://www.guardian.co.uk/media/2002/apr/11/tvandradio.television1|archivedate=2012 թ․ մարտի 16|accessdate=2012 թ․ մարտի 16|author=Gareth McLean.|lang=en|url-status=live}}</ref>, իսկ «Մարկրիթ Թաչըր․ Երկար ճանապարհ դէպի Ֆինչլի»՝ [[:hy:Անդրեա_Լուիզ_Ռաիսբորո|Անդրէա Ռաիսպորոն]]<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/culture/tvandradioblog/2008/jun/13/margaretthatcherthelongwalktofinchley|title=Last night's TV: Margaret Thatcher: The Long Walk to Finchley|date=2008 թ․ հունիսի 13|publisher=The Guardian|archiveurl=https://www.webcitation.org/66CiTJmxX?url=http://www.guardian.co.uk/culture/tvandradioblog/2008/jun/13/margaretthatcherthelongwalktofinchley|archivedate=2012 թ․ մարտի 16|accessdate=2012 թ․ մարտի 16|author=Sam Wollaston.|lang=en|url-status=live}}</ref>։ Բացի այդ Թաչըրը դարձած է նոր այլ ֆիլմերու գլխաւոր հերոսը, ինչպիսիք են՝ «Մարկրիթ» (ֆիլմ, 2009) (դերը կատարած է [[:hy:Լինդսի_Դունկան|Լինցի Տունգան]])<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/culture/2009/feb/17/bbc-thatcher-drama|title=The lady's not for turning off: Drama shows the chinks in Thatcher's armour|date=2009 թ․ փետրվարի 17|publisher=The Guardian|archiveurl=https://www.webcitation.org/66CjMgYXj?url=http://www.guardian.co.uk/culture/2009/feb/17/bbc-thatcher-drama|archivedate=2012 թ․ մարտի 16|accessdate=2012 թ․ մարտի 16|author=Michael White.|lang=en|url-status=live}}</ref> եւ [[:hy:Երկաթե_տիկինը_(Ֆիլմ)|«Երկաթէ տիկին»]]-ը (2011, դերը կատարած է [[:hy:Մերիլ_Սթրիփ|Մերիլ Սթրիփը]])<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12393674|title=Image of Meryl Streep as Margaret Thatcher unveiled|date=2011 թ․ փետրվարի 8|work=BBC News|accessdate=2011 թ․ փետրվարի 9}}</ref>։ Վերջին ֆիլմին մէջ Թաչըրի դերին համար Մերիլ Սթրիփը դարձաւ [[:hy:Ոսկե_գլոբուս|«Ոսկիէ կլոպուս»]]-ի ութերորդ մրցանակակիրը, ստացավ ''[[:hy:BAFTA|BAFTA]]'' մրցանակի երկրորդ արձանիկը եւ ստացաւ երրորդ [[:hy:Օսկար_(մրցանակ)|«Օսքարը»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.goldenglobes.org/nominations/|title=Nominations and Winners|publisher=Hollywood Foreign Press Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20100120124924/http://www.goldenglobes.org//nominations//|archive-date=2010 թ․ հունվարի 20|accessdate=2012 թ․ մարտի 10|lang=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bafta.org/film/awards/nominees-winners-2012,2449,BA.html|title=BAFTA Film Awards Winners and Nominations in 2012|publisher=BAFTA|accessdate=2012 թ․ մարտի 10|lang=en|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119230240/http://www.bafta.org/film/awards/nominees-winners-2012,2449,BA.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/84/nominees.html|title=Nominees and Winners for the 84th Academy Awards|publisher=The Academy of Motion Picture Arts and Sciences|accessdate=2012 թ․ մարտի 10|lang=en}}</ref>։ Թաչըրի մասին յօդուածը Օքսֆորտի կենսագրական գիրքին մէջ կը գրաւէ երրորդ տեղը՝ աւելի քան 33 հազար բառ։ Աւելի շատ միայն Շեյքսփիրի եւ թագուհի Էլիզապէթ երկրորդի մասին է<ref>[http://www.bbc.com/russian/features-38592124 «Пресса Британии: Как Тэтчер победила Черчилля»], Би-Би-Си, 12.01.2017.</ref>։ == Նշումներ == <references group="Ն" responsive="1"></references> == Ծանոթագրութիւններ == <references group="" responsive="0"></references> == Գրականութիւն == {{refbegin|30em}} *{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=cpN917QReXsC|title=Reagan and Thatcher: The Difficult Relationship|last=Aldous|first=Richard|publisher=W. W. Norton|year=2012|isbn=978-0-393-08315-6}} *{{Cite book|title=When the Lights Went Out; Britain in the Seventies|url=https://archive.org/details/whenlightswentou0000andy|last=Beckett|first=Andy|publisher=Faber & Faber|year=2010|isbn=978-0-571-22137-0|ref=harv}} *{{Cite book|title=A Brief History of Great Britain|url=https://archive.org/details/briefhistoryofgr0000burn|last=Burns|first=William E.|publisher=Facts on File|year=2009|isbn=978-0-8160-7728-1|ref=harv}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/thatcher0000beck|title=Margaret Thatcher|last=Beckett|first=Clare|publisher=Haus Publishing|year=2006|isbn=978-1-904950-71-4|ref=harv}} *{{Cite book|url=https://archive.org/details/margaretthatcher0000blun|title=Margaret Thatcher: A Portrait of the Iron Lady|last=Blundell|first=John|publisher=Algora|year=2008|isbn=978-0-87586-630-7|ref=harv}} *{{Cite book|title=British Political Facts 1900–1994|url=https://archive.org/details/britishpolitical0000butl_n7n1|last1=Butler|first1=David|last2=Butler|first2=Gareth|publisher=Macmillan|year=1994|isbn=978-0-333-52616-3|edition=7th|ref=harv}} *{{Cite book|title=Margaret Thatcher; Volume One: The Grocer's Daughter|last=Campbell|first=John|publisher=Pimlico|year=2000|isbn=0-7126-7418-7|ref=harv}} {{refend}} == Աղբյուրներ == * [http://www.brusov.am/docs/Britania-2009.pdf Ռ.Գեւորգյան, Մեծ Բրիտանիայի պատմութիւն, Երեւան, 2009]{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Թաչըր, Մարկրիթ}} [[Ստորոգութիւն:1925 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:13 Հոկտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2013 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:8 Ապրիլի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Անգլիոյ վարչապետներ]] [[Ստորոգութիւն:Լոնտոն մահեր]] cls4swdvek54o6j1h9nidyl4ilnmf9l 0 4565 253930 244864 2026-08-28T23:49:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253930 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Jean Jacques Henner - Solitude.jpg|thumb|200px|''Առանձնութիւն'', [[Ժան Ժագ Հենըր]]]] '''Մենակութիւն'''ը բարդ եւ անհաճոյ զգացում մըն է, որ պատասխանն է անձի մը մեկուսացման եւ ընկերային կապակցութիւններու պակասին։ Մենակութիւնը ընդհանրապէս կ'ընդգրկէ անչափ մտահոգութեան ազդեր, որովհետեւ անոնք կը հաւատան, թէ առանձնութիւնն ու մենակութիւնը պիտի ըլլայ ո՛չ միայն իր ներկային մէջ, այլ պիտի շարունակուի իր գալիք ապագային մէջ։ Նաեւ, մենակութիւն կրնայ զգալ անձ մը նոյնիսկ ուրիշ մարդոցմով շրջապատուելով հանդերձ։ Մենակութեան պատճառները տարբեր են եւ կ'ընդգրկեն ընկերային, մտային, հոգեբանական եւ նոյնիսկ ֆիզիքական ազդանշաններ։ Վերլուծումներ ցոյց կու տան, թէ մենակութեան պարագաները ամէնէն շատ են անոնց մօտ, որոնք ամուսնացած են, յարաբերութիւններու մէջ են, ընտանիքի մշտական անդամ են, տարեց են, վեթերան են եւ կամ ունին յաջող գործի ասպարեզ։<ref name="Peplau, L.A. 1982 pp. 1-18">{{cite book |last1=Peplau |first1=L.A. |last2=Perlman |first2=D. |year=1982 |chapter=Perspectives on loneliness |editor1-first=Letitia Anne |editor1-last=Peplau |editor2-first=Daniel |editor2-last=Perlman |title=Loneliness: A sourcebook of current theory, research and therapy |url=https://archive.org/details/lonelinesssource0000unse |pages=[https://archive.org/details/lonelinesssource0000unse/page/1 1]–18 |location=New York |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-471-08028-2}}</ref> Հին օրերէ հետազօտուած նիւթ մըն է մենակութիւնը, միշտ ներարուած գրականութեան տարբեր ժանրերու մէջ։ Մենակութիւնը նաեւ կը բացատրուի իբրեւ «ընկերային ցաւ»՝ հոգեբանական վիճակ մը որ պէտք է մղէ տարապող անձը, որպէսզի ընրկեային կապակցութիւնները ընդանհրապէս աւելցնէ։<ref name="Science of Loneliness.com">Cacioppo, John; Patrick, William, ''Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection'', New York : W.W. Norton & Co., 2008. ISBN 978-0-393-06170-3. [http://www.scienceofloneliness.com Science of Loneliness.com]</ref> == Հետեւանքներ == === Մտային Առողջութիւն === [[Պատկեր:Thoma Loneliness.jpg|thumb|''Մենակութիւն'', [[Հանս Թոմա]] (Ուորսոուի Պետական Թանգարան):]] Մենակութիւնը միշտ կապուած է ընկճումի եւ վհատումի, ինչ որ կրնայ տանիլ դէպի [[անձնասպանութիւն]]:<ref name="PsychTo">''[http://cms.psychologytoday.com/articles/pto-20030821-000001.html The Dangers of Loneliness]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' - Marano, Hara Estroff; ''[[Psychology Today]]'' Thursday 21 August 2003</ref> [[Էմիլ Տիւրխէյմ]] բացատրած է, թէ մենակութիւնը, հատկապէս այդ տեսակը, որ կը զզուեցնէ տարապող անձը ունենալէ ընկերային կապակցութիւններ, գլխաւոր պատճառն է ''եսապաշտական անձնասպանութեան'':<ref>{{cite web |first=Polina |last=Shelkova |year=2010 |title=Loneliness |url=http://www.vzmakh.ru/refero/english/2009-2010/loneless.doc |accessdate=2016-07-05 |archive-date=2012-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120530113858/http://www.vzmakh.ru/refero/english/2009-2010/loneless.doc |dead-url=yes }}</ref> Չափահասներու մօտ, մենակութիւնը մեծ դեր կը խաղայ անոր ընկճումի ու ալքոհոլիզմի հանգրուաններուն վրայ։<ref>{{cite web |last=Marano |first=Hara |title=The Dangers of Loneliness |url=http://www.psychologytoday.com/articles/200308/the-dangers-loneliness |deadurl=no |accessdate=10 December 2012}}</ref> Անոնք, որոնք մենակութենէ կը տարապին, նաեւ կը տարապին անքնութենէ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ աւելի ցած աշխոյռութեան մակարթակներու տանելով անոր գործի ձախողութեան ճամբան։<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0889-1591(02)00073-9 |title=Loneliness and pathways to disease |year=2003 |last1=Hawkley |first1=Louise C |last2=Cacioppo |first2=John T |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=17 |issue=1 |pages=98–105 |pmid=12615193}}</ref><ref name=Klein>{{cite book |title=Disorders of the Self: Secret Pure Schizoid Cluster Disorder |year=1995 |pages=25–7 |last1=Masterson |first1=James F. |last2=Klein |first2=Ralph |quote=Klein was Clinical Director of the Masterson Institute and Assistant Professor of Psychiatry at the Columbia University College of Physicians and Surgeons, New York |authorlink1=James F. Masterson}}</ref> Փոքրերու մօտ, ընկերային կապակցութիւններու պակասը ամբողջովին կ'ապացուցէ հակա-ընկերային կեցուածքի եւ ինքնա-քանդիչ վարուելակերպի։ Թէ՛ չափահասներու եւ թէ՛ ալ փոքրերու մօտ՝ մենակութիւնը ժխտականօրէն կ'ազդէ սորվելու եւ յիշողութեան կարողութիւններուն վրայ։ Մենակութեան անքնութեան կողէ ամէնէն ժխտական հետեւանքները ունի։<ref name="pfizer">{{Cite journal|title = Loneliness and Isolation: Modern Health Risks|url = http://www.thepfizerjournal.com/default.asp?a=article&j=tpj15&t=Loneliness%20and%20Isolation%3A%20Modern%20Health%20Risks|archiveurl = https://web.archive.org/web/20060128104835/http://www.thepfizerjournal.com/default.asp?a=article&j=tpj15&t=Loneliness%20and%20Isolation%3A%20Modern%20Health%20Risks|archivedate = 28 January 2006|journal = The Pfizer Journal|year = 2000|volume = IV|issue = 4}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին յղումներ}} 1rzf11rpb5acyms66gam708zomh2a32 0 4787 253794 222696 2026-08-28T22:09:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253794 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Հենրի Մորկընթաու''' ({{ԱԾ}}), ամերիկեան դիւանագէտ, [[ԱՄՆ]] դեսպանը Օսմանեան կայսրութեան (1913-1916 թուական), դատապարտած է [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց ցեղասպանութիւնը]]<ref>{{cite book | last = Balakian | first = Peter | authorlink =Peter Balakian | title = The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response | url = https://archive.org/details/burningtigris00pete | publisher = HarperCollins | location= New York | year = 2003 | pages=[https://archive.org/details/burningtigris00pete/page/219 219]–221 | isbn =0-06-055870-9}}</ref>, անոր անդրադարնալով իր յուշերուն մէջ։ == Կենսագրութիւն == Հենրի Մորկընթաուն 1865 թուականին ընտանիքի հետ տեղափոխուած է ԱՄՆ, 1877 թուականին աւարտած է Քոլոմպիոյ իրաւաբանական քոլէճը, հետագային եղած է ԱՄՆ-ի ժողովրդավարական կուսակցութեան գործուն անդամներէն։ 1913–1916 թուականներուն ան ԱՄՆ-ի դեսպանն էր Թուրքիոյ մէջ, առաջին աշխարհամարտի (1914–1918 թուական) սկսելէն ետք [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] ներկայացուցած է նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի, Ռուսիոյ, Իտալիոյ, Պելճիքայի շահերը։ 1915 թուականէն Մերձաւոր Արեւելքի մէջ Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէի փոխ նախագահն էր։ Երբ յայտնի դարձած է, որ արեւմտահայերու տեղահանութեան իրական նպատակը անոնց լիակատար բնաջնջումն է, Մորկընթաուն հանդիպսծ է երիտ թուրքերու պարագլուխներ Թալեաթ եւ Էնվեր փաշաներուն հետ, փորձած է կասեցնել կոտորածն ու տեղահանութիւնը։ Դիմելով Թալեաթին՝ Մորկընթաուն ըսած է. «Մեր ժողովուրդը երբեք չի մոռնար այս ջարդերը»<ref>Oren. ''Power, Faith, and Fantasy'', p. 335.</ref>։ Իր յուշերուն մէջ, որոնք գրուած են Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ, [[Հալէպ]]ի ԱՄՆ հիւպատոսներու զեկուցագրերու հիման վրայ, ան առանձին գլուխներ նուիրած է արեւմտահայերու ողբերգութեան։ 1916 թուականին Մորկընթաուն հրաժարած է դեսպանի պաշտօնէն՝ ըսելով. «Ես այլեւս չէի կրնար շարունակել յարաբերութիւններս այնպիսի մարդոց հետ, որոնք թէպէտեւ սիրալիր եւ բարեկիրթ են, բայց կրնան 1 միլիոն մարդու արիւն յեղել»։ Մորկընթաուի «Հայկական ջարդերու առթիւ» (1918 թ.), «Ինչու պետք է կործանել Օսմանեան կայսրութիւնը» (1918 թ.), «Հայաստանը կը կանչէ» (1918 թ.), «Կոչնչանայ՞ արդէօք Հայաստանը» (1920 թ.), «Հայերու կոտորածները 1915-ին» (1922 թ.) հոդուածները եւ «Հայաստանի ողբերգութիւնը» (1918 թ.), «Պոսֆորի գաղտնիքներ. 1913–1916» (1918 թ.), «[[Դեսպան Մորկընթաուի պատմութիւնը]]» (1918 թ., հայերէն՝ 1919 թ.) գիրքերն արժանահավատ վկայութիւններ են Մեծ եղեռնի մասին։ Ան մերժած է ռազմական անհրաժեշտութեամբ հայերու տեղահանութեան թրքական վարկածը եւ ապացուցած, որ երիտ թուրքական պարագլուխներու նպատակը հայ ազգի ի սպառ ոչնչացումն էր։ Մորկընթաուն դատապարտած է նաեւ եւրոպական տէրութիւններու անտարբերութիւնը հայերու հալածանքներու նկատմամբ, որ իր հերթին խրախուսած է թուրք ջարդարարներուն։ 1919 թ-ին Մորկընթաուն գլխաւորած է Լեհաստանի մէջ հրեաներու դրութիւնն ուսումնասիրող յանձնաժողովը, 1923 թուականին նշանակուած է Ազգերու Լիկայի փախստականներու գործերով հանձնաժողովի նախագահ, կազմակերպած Թուրքիայէն յոյներու տեղափոխումը Յունաստան եւ Յունաստանէն թուրքերու տեղափոխումը Թուրքիա։ Մորկընթաուն եղած է միջազգային Կարմիր խաչի կազմակերպիչներէն եւ ղեկավարած Ամերիկեան [[Կարմիր խաչ]]ը, զբաղուած է բարեգործութեամբ, յատկապես խոշոր նուիրատուութիւններ ըրած է թանգարաններովն։ Ան գործի մէջ մասնակցութիւն ունեցած է նաեւ հրեական հասարակական-կրօնական կեանքին, եղած է հրեական «Պնեյ Պրիտ» կազմակերպութեան գործադիր կոմիտէի անդամ։ Հայոց ցեղասպանութեան թանգարանին կից Յուշապատի վերջնամասին, ի թիւս այլ մտաւորականներու եւ գործիչներու, որոնք բողոքած են Հայոց ցեղասպանութեան դէմ, ամփոփուած է նաեւ Մորկընթաուի շիրիմէն բերուած հողով սափորը։ Մորկընթաուն այն գործիչներէն է, որոնք արժանի են երախտիքի։ == Գիրքեր == * The ''Ambassador Morgenthau’s Story'' (1918) * The ''Secrets of the Bosphorus'' (1918) * The ''Morgenthau Report'' (October 3, 1919) * ''I was sent to Athens'' (1929) == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *[http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/comment/morgenthau/MorgenTC.htm ''Ambassador Morgenthau’s Story'']. An electronic copy of his most contentious book, at the World War I Document Archive. * [http://www.homepage-link.to/turkey/morgenthau.html ''Ambassador Morgenthau’s Story''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031061253/http://www.homepage-link.to/turkey/morgenthau.html |date=2007-10-31 }}. With translations in French, German and Turkish. * [http://www.hri.org/docs/Morgenthau ''I was sent to Athens''] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Մորկընթաու, Հենրի}} [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դիւանագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:26 Ապրիլի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:25 Նոյեմբերի մահեր]] b0macmc86xm1gw3fvcwpxtiuxewucdl 0 4819 253830 245142 2026-08-28T22:38:19Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253830 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Freedom_of_Thought_Ben_Franklin.jpg|մինի|Առանց մտքի ազատութեան իմաստութիւն չի կրանր ըլլալ այնպէս, ինչպէս չի կրնար ըլլալ ժողովուրդի ազատութիւն առանց խոսքի ազատութեան: [[Պենճամին Ֆրանքլին]], 1722]] '''Մտքի ազատութիւն''' կամ '''խիղճի ազատութիւն''',  կամ '''գաղափարներու ազատութիւն''', [[ազատութիւն|ազատութեան]] հիմնարար սկզբունքներէն մէկն է, [[ժողովրդավարութիւն|ժողովրդարութեան]] բնորոշ [[հասկացողութիւն]], ուրիշներու կարծիքներէն անկախ անձնական տեսակէտ, կարծիք կամ [[մտածողութիւն|միտքեր]] ունենալու [[անձ]]ի [[քաղաքական ազատութիւն]]: Հասկացողութիւնը առաջացած է 18-րդ դարու վերջաւորութեան, [[Ֆրանսական Մեծ Յեղափոխութիւն|Ֆրանսական Յեղափոխութեան ժամանակ]]<ref>[[1789]] [[հուլիսի 14]]-ին [[Բաստիլի գրավման օր|Բաստիլի գրավման ժամանակ]] հնչում էին Ազատություն, եղբայրություն, հավասարություն կոչեր</ref> ըստ [[26 Օգոստոս]] [[1789]]-ին [[Ֆրանսիական մեծ հեղափոխութձուն#Մարդու Եւ Քաղաքացիի իրաւունքներու հռչակագիր|Մարդու եւ քաղաքացիի իրաւունքներու հռչակագիրին]]<ref>{{Cite web |url=http://istmat.info/node/28154 |title=Крестьяне и Великая французская революция. Крестьянское движение в 1789-1794 гг. |accessdate=2016-11-06 |archive-date=2016-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005103708/http://istmat.info/node/28154 |dead-url=yes }}</ref>, ինչպէս նաեւ Միացեալ Նահանգներու անկախութեան հռչակագիրի պատճաով, որ առաջարկուած է [[25 Սեպտեմբեր]] [[1789]]-ին եւ վաւերացուած՝ [[15 Դեկտեմբեր]] [[1791]]-ին. մասնաւորապէս, [[ԱՄՆ Սահմանադրութիւն|ԱՄՆ Սահմանադրութեան]] առաջին փոփոխութեան մէջ կը նշուի ''խղճի ազատութիւն'', որ սովորաբար կը կապուի ''մտքի ազատութեան'' հետ<ref>United States Senate (1992). [https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/GPO-CONAN-1992/pdf/GPO-CONAN-1992-7.pdf «Amendments to the Constitution of the United States of America» (PDF). The Constitution of the United States of America: Analysis and Interpretation.] U.S. Government Printing Office. էջ 25 n.2. ISBN 9780160632686.</ref>: Մտքի ազատութիւնը ամրագրուած է [[Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիր]]ի ''յօդուած 19''-ին մէջ, որ ընդունուած է [[1948]]-ին [[Փարիզ]]ի մէջ: Մտքի ազատութիւնը պէտք չէ շփոթել ''[[խօսքի ազատութիւն|խօսքի ազատութեան]]'' հետ: == Ակնարկ == Մտքի ազատութեան հիմք կը կազմեն միւս ազատութիւնները, ներառեալ [[կրօնի ազատութեւն|կրօնի ազատութիւնը]], խօսքի ազատութիւնը եւ ազատ արտայայտուելու իրաւունքը, ինչպէս նաեւ [[հանդուրժողականութիւն|հանդուրժողականութիւնը]]: Թէեւ մտքի ազատութիւնը աքսիոմա է բազմաթիւ այլ ազատութիւններու համար, սակայն ամենեւին պարտադիր պայման չէ աշխատելու եւ գոյատեւելու համար: Ազատութեան կամ [[իրաւունք]]ի [[հայեցակարգ]]ը չ'ապահովեր օրինականութիւն։ Անիկա շատ կարեւոր հասկացողութիւն է արեւմտեան աշխարհին մէջ, եւ գրեթէ բոլոր ժողովրդավարական սահմանադրութիւնները մտքի ազատութիւնը կը պաշտպանեն: Օրինակ,  [[Պիլլ իրաւունքներու մասին (ԱՄՆ)|Իրաւունքներու մասին ԱՄՆ օրինագիծ]]ը (պիլլ), կը պարունակէ յայտնի առաջին ուղղումը, որ կ'երաշխաւորէ [[խիղճ|խղճի]] եւ [[դաւանանք]]ի ազատութիւն: Այդպիսի գաղափարները [[մարդու իրաւունքներու միջազգային օրէնք]]ի կարեւոր մաս են նաեւ: [[Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիր]]ին մէջ (UDHR), որ [[Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու մասին միջազգային պակտ]]ի (ICCPR) անդամ պետութիւններու համար իրաւաբանօրէն պարտադիր կը համարուի, ըսուած է. {{քաղվածք|Իւրաքանչիւր ոք ունի մտքի, խղճի եւ կրօնի ազատութեան իրաւունք: Այս իրաւունքը կը ներառէ կրօնը կամ համոզմունքը փոխելու ազատութիւն եւ ինչպէս միանձնեայ, այնպէս ալ այլոց հետ համատեղ եւ հրապարակաւ կամ մասնաւոր կարգով իր կրօնը կամ [[համոզում]]ը դասաւանդելու, կիրառելու, երկրպագելու եւ պահպանելու ազատութիւն:|[[Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիր]]. թիւ 18 յօդուած}} [[Միաւորուած ազգերու կազմակերպութիւն|Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան]] [[մարդու իրաւունքներու կոմիտէ]]ն կը յայտարարէ, որ «կը տարբերի մտքի, խղճի, կրօնի կամ համոզումներու ազատութիւնը դաւանանք կամ համոզումներ ունենալու ազատութենէն: Ան թոյլ չի տար որեւէ սահմանափակումներ միտքը կամ խիղճը կամ կրօնը կամ համոզումները ընտրելու ազատութեան: Այդ ազատութիւնները պաշտպանուած են անվերապահօրէն»<ref>{{Cite web|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/9a30112c27d1167cc12563ed004d8f15?Opendocument|title=General Comment No. 22: The right to freedom of thought, conscience and religion (Art. 18): 30/07/93. CCPR/C/21/Rev.1/Add.4, General Comment No. 22. (General Comments)|date=1993-07-30|website=United Nations Human Rights Website - Treaty Bodies Database|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|}}</ref>: Բացի անկէ, 19-րդ յօդուածը կը վստահեցնէ, որ «իւրաքանչիւր ոք ունի համոզումներու եւ զանոնք ազատ արտայայտելու ազատութիւն: Այս իրաւունքը պաշտպանուած է անվերապահօրէն»: == Զարգացման Պատմութիւն Եւ Ճնշումներ == Վստահաբար անկարելի է ըսել, թէ ինչ կը մտածէ մարդը, որ ճնշելով բարդութիւններ կը պատճառէ: Մտքի ազատութեան հայեցակարգը իր առանձին տեղը ունի Աստուածաշունչին մէջ,  յատկապէս [[Պօղոս առաքեալ]]ի լիարժէք գրուածքներուն մէջ. {{քաղվածք|....խօսքս ոչ թէ ձեր խղճմտանքի մասին է, այլ՝ ընկերոջ։ Բայց ինչո՞ւ իմ ազատութիւնը պիտի կաշկանդուի ուրիշի խղճմտանքի պատճառով։ Եթէ ես գոհութիւն յայտնելով կը վայելեմ, ինչո՞ւ հայհոյուիմ իրեն համար, որ գոհութիւն կը յայտնեմ<ref>[http://www.armenianchurchlibrary.com/files/easternarmenianbible/Kor1.html Պօղոս Առաքեալի առաջին նամակը Կորնթացիներուն աշխարհաբար արեւելահայերէն թարգմանութեամբ]</ref><ref>Eugene J. Cooper, "Man's Basic Freedom and Freedom of Conscience in the Bible : Reflections on 1 Corinthians 8-10", Irish Theological Quarterly Dec 1975 (մարդու հիմնարար ազատութիւններու եւ խղճի ազատութիւն Աստուածաշունչին մէջ)</ref>։ |[[Պօղոս առաքեալի առաջին նամակը Կորնթացիներուն|Ա Կորնթացիներ]](10-29, 10-30)}} [[Պատկեր:GiordanoBrunoCampodeiFiori_cropped.jpg|մինի|Պրոնզէ արձանը [[Ճորտանօ Պրունօ]], [[Քամփօ տէ Ֆիորի]], [[Հռոմ]]]] Թէեւ յոյն փիլիսոփաներ [[Պղատոն|Պղատոնը]] եւ [[Սոկրատես|Սոկրատեսը]] մտքի ազատութեան քիչ անդրադարձած են, սակայն [[Աշոկա Մեծ]] ([[Ք.Ա. 3]]-րդ դար) արքայի հրովարտակներուն մէջ առաջին անգամ խօսուած է մտքի ազատութեան մասին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=a6cL9Jng5okC&pg=PR7&dq=%22freedom+of+conscience%22+ashoka&hl=en#v=onepage&q=%22freedom%20of%20conscience%22%20ashoka&f=true|title=Luigi Luzzatti, "The First Decree on Freedom of Conscience" p. 47 in ''God in Freedom''|publisher=|access-date=15 September 2014}}</ref>: 313-ին [[Միլան]]ի մէջ [[Կոստանդիանոս Ա. Մեծ]]ի կրօնական հանդուրժողականութեան մասին հրամանագիրէն բացի, մտքի ազատութեան կողմնակիցներ եղած են փիլիսոփաներ [[Թեմիստիուս]]ը, [[Միշել տը Մոնթեն]]ը, [[Պենետիկտ Սպինոզա|Պ. Սպինոզա]]ն,  [[Ճոն Լոք]]ը, [[Վոլթեր]]ը, [[Ալեքսանդր Վինէթ]]ը, եւ [[Ճոն Ստիուարտ Միլ]]ը<ref>Luzzatti, էջ 91.</ref>: Ըստ Տեքարտի, դատողութեան հաւաստիութեան հիմքը մտածող նիւթի գոյութիւնն է<ref>Ս. Զաքարյան, «Փիլիսոփայության պատմություն», Երևան «Նաիրի» 2000թ, էջ 193</ref>: Այստեղէն յառաջացած է անոր յայտնի խօսքը. {{քաղվածք|Կը մտածեմ, հետեւաբար գոյութիւն ունիմ:|[[Ռենէ Տեքարտ]], [[17-րդ դար]]}} 16-րդ դարու վերջաւորութեան [[Եղիսաբէթ Ա.]] չեղեալ յայտարարած է գրաքննութեան օրէնքը, քանի որ, ըստ սըր [[Ֆրենսիս Պեկոն]]ի, ան չէր ուզեր մտնել մարդոց հոգիներուն եւ գաղտնի միտքերուն մէջ<ref>{{Cite book|title=All the Queen's Men: The World of Elizabeth I|url=https://archive.org/details/allqueensmenworl0000brim|last=Brimacombe|first=Peter|publisher=Palgrave Macmillan|year=2000|isbn=0-312-23251-9|pages=[https://archive.org/details/allqueensmenworl0000brim/page/125 125]}}</ref>: Անոր կառավարութեան օրերուն [[փիլիսոփայ]], [[թուաբանութիւն|թուաբանագէտ]], [[աստղագիտութիւն|աստղագէտ]] եւ [[աստղագուշակութիւն|աստղագուշակ]][[Ճորտանօ Պրունօ]] թաքնուած է Անգլիոյ մէջ՝ խուսափելով [[իտալական հարցաքննութիւն|իտալական հարցաքննութենէն]], ուր ան հրատարակած է շարք մը գիրքեր տիեզերքի անսահմանութեան եւ այլ նիւթերու շուրջ, որոնք արգիլուած էին [[կաթողիկէ եկեղեցի|կաթողիկէ եկեղեցւոյ]] կողմէ: Անվտանգ Անգլիայէն հեռանալէ ետք Պրունօն խարոյկի վրայ այրեցին իբրեւ [[հերետիկոսութիւն|աղանդաւոր]]. Հռոմի մէջ ան հրաժարած էր ուրանալ իր գաղափարները։ Այդ պատճառով ան կը համարուի ազատ մտքի նահատակ<ref>Arturo Labriola Giordano Bruno: Martyrs of free thought no. 1</ref>: [[File:Lysenko with Stalin.gif|thumb|[[Տրոֆիմ Լիսենքօ|Լիսենքո]]յի ելոյթը [[Քրեմլին]]ի մէջ. ձախէն աջ՝ Լիսենքօ, [[Ստանիսլաւ Կոսիոր]], [[Անաստաս Միկոյեան]], [[Անդրէյ Անդրէյեւ]], [[Եոսիֆ Ստալին]], [[1935]]]] Խօսքի ազատութիւնը կրնայ սահմանափակուիլ նաեւ [[գրաքննադատութիւն|գրաքննութեան]], [[ձերբակալութիւն]]ներու,  [[գիրքերու այրում|գիրքերը այրելու]], կամ [[Պրոպականդա|պրոպականդայի]] միջոցով, եւ անիկա, իբրեւ կանոն կը ճնշէ մտքի ազատութիւնը: Կարծիքներու արտայայտման ազատութեան դէմ օրինակներէն են [[Ժառանգութեան ճարտարագիտութիւն|ժառանգութեան ուսումնասիրութեան տեսական հետազօտութիւններու]] ճնշելը ԽՍՀՄ-ի մէջ՝ [[Լիսենկոյականութիւն]], գիրքեր այրելու արշաւները [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիոյ]] մէջ, [[Փոլ Փոտ]]ի իշխանութեան օրերուն [[արմատականութիւն|արմատական]] [[հակաիմացականութիւն]]ը [[Քամպոճա]]յի մէջ, Հիւսիսային Քորէայի, Չինաստանի եւ Քուպայի [[համայնավար ինքնավարութիւն|համայնավար կառավարութեան]] կողմէ [[խօսքի ազատութիւն|խօսքի ազատութեան]] խիստ սահմանափակումները կամ աջ ավտորիտար դիկտատուրաները, ինչպիսիք են [[Աուկուստօ Պինոչետ]]ը [[Չիլի]]ի մէջ եւ [[Ֆրանսիսքօ Ֆրանքօ]]ն [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ: Խօսքի ազատութեան ճնշման բնորոշ օրինակ է [[1904]]-ին [[պոլշեւիկ]]եան [[Մեծամասնութեան կոմիտէներու բիւրօ]] կուսակցական կեդրոնի ստեղծումը: Խօսքի ազատութիւնը կրնայ խեղդուիլ նաեւ առանց [[Կազմակերպականութիւն|կազմակերպչական]] միջամտութեան, երբ մեծամասնութեան հայեացքները այնքան լայն ճանաչում կը վայելեն, որ ամբողջ մշակոյթը կը ճնշէ հակառակ տեսակէտները: Այդ պատճառով ոմանք կը դատապարտեն [[ճշդութիւն]]ը իբրեւ մտքի ազատութեան սահմանափակում: Իրականութեան մէջ, ճշդութիւնը կոչուած է փոքրամասնութիւններուն արտայայտուելու կարելիութիւն տալուն, [[հանդուրժողականութիւն|հանդուրժողականութեան]], քանի որ մեծամասնութեան կարծիքը ինքնըստինքեան կրնայ քաղաքականապէս ճիշդ ըլլալ:  [[Սափիր Վորֆի վարկած]]ը,  որ կ'ըսէ, թէ [[մտածողութիւն|միտքը]], ըստ էութեան, կ'արտայայտուի [[լեզու]]ով, հետեւաբար կարելի է պնդել, որ բառերու քանակով լեզուն կրնայ սահմանափակել մտքի ազատութիւնը: Ասիկա հանգամանալից քննարկած է [[Ճորճ Օրուէլ]] «''[[1984 (գիրք, արեւմտահայերէն)|1984]]''» վէպին մէջ [[նորալեզու]] գաղափարով,  [[անգլերէն|անգլերէն լեզուի]] կրճատ ձեւով, որ զուրկ է փոխաբերութիւններէ եւ կը սահմանափակէ իւրայատուկ գաղափարներ արտայայտելը: == Սահմանափակումներ == Մտքի ազատութեան իրաւունքը բացարձակ իրաւունք չէ եւ կախեալ իրավիճակէ կրնայ սահմանափակուիլ՝ ի շահ պետական անվտանգութեան, տարածքային ամբողջականութեան կամ հասարակութեան անվտանգութեան, անկարգութիւնները կամ յանցագործութիւնները կանխելու, առողջութիւնը կամ բարոյականութիւնը, ինչպէս եւ այլ անձերու հեղինակութիւնը կամ իրաւունքները պաշտպանելու, խորհրդապահական պայմաններով ստացուած տեղեկատուութեան բացայայտումը կանխելու կամ արդարադատութեան հեղինակութիւնն ու անաչառութիւնը պահպանելու նպատակով<ref>Մարդու իրավունքների և հիմնարարար ազատությունների պաշտպանության մասին Կոնվենցիա, հոդված 10, մաս 2-րդ</ref>: Հայաստանի Հանրապետութեան օրէնքով նախատեսուած են խօսքի ազատութեան սահմանափակումներ. {{քաղվածք|....եթէ ատիկա անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակութեան պետական անվտանգութեան, հասարակական կարգի պահպանման, յանցագործութիւններու կանխման, հանրութեան առողջութեան ու բարոյականութեան, այլոց սահմանադրական իրաւունքներու եւ ազատութիւններու, պատիւի եւ բարի համբաւի պաշտպանութեան համար<ref>[http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=75780 ՀՀ Սահմանադրություն (փոփոխություններով)]</ref>:|[[Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւն]] 43-րդ յօդուած}} == Տես Նաեւ == {{սյուն|2}} * [[Գրաքննութիւն (Իրան)]] * [[Գրաքննութիւն (Սէուտական Արաբիա)]] * [[Գրաքննադատութիւն]] * [[Ճանաչողական Ազատութիւն]] * [[Չորս Ազատութիւններ (Ֆրանքլին Ռուզվըլթ)]] * [[Խօսքի Ազատութեան Գօտիներ]] * [[Կամքի Ազատութիւն]] * [[Ազատամտականութիւն]] * [[Ոսկիէ Վահան (նախագիծ)]] (համացանցի վրայ գրաքննութիւն Չինաստանի մէջ) * [[Յանցագործութիւն Ատելութեան Մղումով]] * [[Ատելութեան Լեզու]] * [[Համացանցային Գրաքննութիւն (Մեծ Բրիտանիա)]] * [[Համացանցային Գրաքննութիւն (ԱՄՆ)]] * [[Նէյրոէթիկա]] * [[Հասարակական Կարծիք]] * [[Քաղաքական Բանտարկեալ]] * [[Պիլլ Իրաւունքներու Մասին (1689)]] {{Սյուն ավարտ}} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականութիւն == * D.V. Coornhert, [https://books.google.am/books?id=Jh7S9kTlq0AC&printsec=frontcover&dq=%22synod+on+the+freedom+of+conscience%22&hl=en&redir_esc=y#v=onepage&q=%22synod%20on%20the%20freedom%20of%20conscience%22&f=false Synod on the Freedom of Conscience: A Thorough Examination during the Gathering Held in the Year 1582 in the City of Freetown] {{ref-en}} * Richard Joseph Cooke, Freedom of thought in religious teaching (1913) * Eugene J. Cooper, "Man's Basic Freedom and Freedom of Conscience in the Bible : Reflections on 1 Corinthians 8-10", Irish Theological Quarterly Dec 1975 * George Botterill and Peter Carruthers, 'The Philosophy of Psychology', Cambridge University Press (1999), p3 * The Hon. Sir John Laws, 'The Limitations of Human Rights', [1998] P. L. Summer, Sweet & Maxwell and Contributors, p260 * [[Վոլթեր]] (1954). "Liberté de penser". Dictionnaire philosophique. Classiques Garnier (in French). Paris: Éditions Garnier. pp.&nbsp;277–281. * ''Ջիմ Մըրդոկ'' [https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=0900001680305265 ՄՏՔԻ, ԽՂՃԻ ԵՎ ԿՐՈՆԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՍՏ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵւրոպաԿԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ, Եւրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների ձեռնարկներ], [[Եւրոպայի խորհուրդ]], [[Ստրասբուրգ]] [[2012]] թ. == Արտաքին Յղումներ == * Dictionary of the History of Ideas: Academic Freedom * [http://www.cognitiveliberty.org/ The Center for Cognitive Liberty & Ethics] - a network of scholars elaborating the law, policy and ethics of freedom of thought * [http://www.gutenberg.org/ebooks/10684 John Bagnell Bury (1861-1927) A History of Freedom of Thought] - E-book online (Copyright expired) [[Ստորոգութիւն:Մարդու իրաւունքներ]] [[Ստորոգութիւն:Միտք]] [[Ստորոգութիւն:Գրաքննութիւն]] 3bmocl2q2uh5pkw4xlxgdcgjsedzej3 0 4907 253816 253561 2026-08-28T22:28:10Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253816 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Pancreas.jpg|thumb|250px|Մարդու բարակ աղիքն ու յետստամոքսային գեղձը (ստամոքսը հեռացուած է)]] '''Յետստամոքասային գեղձը''', որ կը կոչուի նաեւ '''շարոյր''' (pancreas)՝ մեծ, երկար, կակուղ, կծկուող կարմիր-մանիշակագոյն գեղձ մըն է: Անիկա կը գտնուի ստամոքսին ետեւը: Շարոյրի ընդհանուր կազմուածքը կը ներկայացնէ հետեւեալ բաժինները՝ գլուխ, վիզ, մարմին եւ պոչ: Գլուխը անմիջական կապակցութիւն ունի տասներկումատնեայ աղիքին (duodehum) հետ<ref name=MEDSCAPE>{{cite web|last=Khan|first=Ali Nawaz|title=Chronic Pancreatitis Imaging|url=http://emedicine.medscape.com/article/371772-overview|work=Medscape|accessdate=5 January 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Cancer of the Pancreas|url=http://www.nhs.uk/conditions/Cancer-of-the-pancreas/Pages/Introduction.aspx|website=NHS|accessdate=5 November 2014|archive-date=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106012753/http://www.nhs.uk/conditions/Cancer-of-the-pancreas/Pages/Introduction.aspx|dead-url=yes}}</ref><ref name=PDQ2014P>{{cite web|title=Pancreatic Cancer Treatment (PDQ®) Health Professional Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/HealthProfessional/page1/AllPages|website=NCI|accessdate=8 June 2014|date=2014-02-21}}</ref><ref>{{cite journal |author=Patil TB, Shrikhande SV, Kanhere HA, Saoji RR, Ramadwar MR, Shukla PJ |title=Solid pseudopapillary neoplasm of the pancreas: a single institution experience of 14 cases |journal=HPB:the official journal of the International Hepato Pancreato Biliary Association |volume=8 |issue=2 |pages=148-50 |year=2006 |pmid=18333264 |doi=10.1080/13651820510035721 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2131425/ |pmc=2131425}}</ref><ref>[https://asbarez.am/156004/%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%80-%d5%b5%d5%a5%d5%bf%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d6%84%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a3%d5%a5%d5%b2%d5%b1-pancreas/ Յետստամոքասային գեղձ ]</ref>: Կ'արտադրէ երկու տեսակի հորմոններ, որոնք կը հաւասարակշռեն արեան շաքարին քանակը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/279925 Շարոյրը]</ref>: == Յաւելեալ == Անիկա կը նկատուի ծորանաւոր (exocrine) եւ ներծորան (endocrine) գեղձ, որովհետեւ անիկա կազմուած է երկու տեսակի բջիջներէ՝ ծորանաւոր եւ ներծորան: Ծորանաւոր բջիջները կ'արտադրեն շարոյրին մարսողական հեղուկը, որ հարուստ է շարք մը խմորիչներով (enzymes): Այս խմորիչներէն կարեւորագոյններն են՝ tripsin, amylase եւ lipase: Բջիջներու խմբաւորումները կը կազմեն հազարաւոր ծորիկներ (ductules), որոնց միացումով կը յառաջանայ շարոյրի մեծ ծորանը (duct): Միանալէ ետք մաղձածորանին (bile duct) հետ անիկա կը բացուի տասներկումատնեայ աղիքին մէջ<ref name=GRAYS2005>{{cite book|last=Drake|first=Richard L.|title=Gray's anatomy for students|url=https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse|year=2005|publisher=Elsevier/Churchill Livingstone|location=Philadelphia|isbn=978-0-8089-2306-0|author2=Vogl, Wayne |author3=Tibbitts, Adam W.M. Mitchell |author4=illustrations by Richard |author5= Richardson, Paul |pages=[https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse/page/288 288]–290, 297, 303}}</ref><ref name=williams>{{cite book|last1=Melmed|first1=S|last2=Polonsky|first2=KS|last3=Larsen|first3=PR|last4=Kronenberg|first4=HM|title=Williams Textbook of Endocrinology|date=2011|publisher=Saunders|isbn=978-1437703245|edition=12th}}</ref>: Շարոյրին խմորիչները կը հոսին հազարաւոր ծորիկներու մէջէն, կ'անցնին շարոյրին մեծ ծորանէն եւ կը հասնին տասներումատնեայ աղիք: Հոն գտնուող բնասպիտներու (protein), ածխաջրատներու (carbohydrates) եւ ճարպերու մարսողութիւնը կը կատարուի այս խմորիչներու ներգործութեամբ: Այս բջիջները կ'արտադրեն նաեւ այլ նիւթեր, որոնք կը հակակշռեն ստամոքսի թթուները<ref name=WHEATERS2006>{{cite book|editor-first=Barbara |editor-last=Young |title=Wheater's functional histology : a text and colour atlas|year=2006|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|isbn=978-0-443-06850-8|edition=5th|pages=299–301}}</ref><ref name="harrison's">{{cite book|last1=Longo|first1=D|last2=Fauci|first2=A|last3=Kasper|first3=D|last4=Hauser|first4=S|last5=Jameson|first5=J|last6=Loscalzo|first6=J|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2|date=2012|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0071748896|edition=18th|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2/page/2995 2995]–3000}}</ref>: Ներծորան բջիջները կ'արտադրեն insulin եւ glucagon ներազդակները (hormones), որոնք ուղղակի կը մտնեն արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը հասնին լեարդ: Insuline-ը եւ glucagon-ը խիստ կարեւոր դերակատարութիւն ունին ածխաջրատներու նիւթափոխանակումի գործընթացին հետ: Insuline-ը կը նուազեցնէ արեան շաքարը, իսկ glucagon-ը՝ կը բարձրացնէ: Այս երկու ներազդակներու համագործակցութեամբ կը կանոնաւորուի արեան շաքարի քանակը<ref name=LARSENS2009>{{cite book|first=Gary C. |last=Schoenwolf |title=Larsen's human embryology|year=2009|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia|isbn=978-0-443-06811-9|pages=241–244|edition=4th}}</ref> եւ անոր պահեստին պահպանման գործընթացը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/285977 Շարոյրին դերը]</ref>: == Հիւանդութիւններ == === Յաճախակի հիւանդութիւններ === Շարոյրի յաճախակի հիւանդութիւնները հետեւեալներն են<ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Pancreas |work=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=pancreas |accessdate=2007-04-04}}</ref><ref name="Green2008">{{cite book|author=Tamara M. Green|title=The Greek and Latin Roots of English|url=https://books.google.am/books?id=6gknyzq0uD8C&pg=PA176|year=2008|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-4780-3|page=176}}</ref>. * Շարոյրի սուր բորբոքում (acute pancreatitis). * Շարոյրի երկարատեւ-մնայուն բորբոքում (chronic pancreatitis). * Շաքարախտ. * Քաղցկեղ<ref name="carlson">{{cite book |author=Carlson, Bruce M. |title=Human embryology and developmental biology |url=https://archive.org/details/humanembryologyd0000carl_uptdEd |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/humanembryologyd0000carl_uptdEd/page/372 372]–4 |isbn=0-323-01487-9 |oclc= |doi=}}</ref>. === Այլ երեք հարցեր === ==== Սուր բորբոքում ==== Շարոյրի սուր բորբոքումը լուրջ հիւանդութիւն մըն է, որ կրնայ մտահոգիչ հետեւանքներ ունենալ: Անիկա կը յառաջանայ ընդհանրապէս մաղձալեարդային բորբոքումէ մը ետք եւ մեծ քանակութեամբ ալքոլի սպառումով: Բորբոքումը կը հարուածէ շարոյրի երկու բաժիններն ալ՝ ներծորան եւ ծորանային բաժինները: Շարոյրի սուր բորբոքումը սկզբնաւորութեան կը յայտականշուի զօրաւոր եւ մնայուն փորի ցաւով, որ կը տարածուի դէպի կռնակ: Ցաւը կը մեղմանայ առջեւ ծռելով եւ փորին վրայ ճնշում բանեցնելով: Բորբոքումի զարգացումով ցաւը կը սաստկանայ ջերմով, նողկանքով եւ փսխունքով: Այս հանգրուանէն ետք կացութիւնը կրնայ բարելաւուիլ կամ վատթարանալ: Բարելաւուելու պարագային ախտանշանները կը մեղմանան քանի մը օրերու ընթացքին եւ հիւանդ բջիջները կը վերագտնեն իրենց բնական վիճակը: Վատթարացումի պարագային, նոր եւ արագ զարգացումներով, անհատը կ'ունենայ առատ քրտինք, սրտի արագ զարկ, արագ շնչառութիւն, ուշաթափութիւն, դեղնութիւն, նուաղում եւ նոյնիսկ կէս մահաքուն վիճակ (semicoma): Այս միջոցին շարոյրը կը սկսի հիւծելու եւ չի կրնար կատարել իր դերակատարութիւնները: Սուր բորբոքումի բարդութիւններէն կարելի է նշել՝ սրտա-անօթային եւ շնչառական համակարգերու աշխատանքի տկարացում, թարախակոյտի կազմութիւն եւ փորի ջրակալում (ascitis), որ կը յառաջանայ շարոյրի բորբոքած ծորանի բացուելով եւ անոր հիւթերուն հոսքով դէպի որովայն<ref name=":0">{{Cite journal|title = A 3D map of the islet routes throughout the healthy human pancreas|url = http://www.nature.com/articles/srep14634|journal = Scientific Reports|date = 2015-09-29|pmc = 4586491|pmid = 26417671|volume = 5|doi = 10.1038/srep14634|first = Constantin|last = Ionescu-Tirgoviste|first2 = Paul A.|last2 = Gagniuc|first3 = Elvira|last3 = Gubceac|first4 = Liliana|last4 = Mardare|first5 = Irinel|last5 = Popescu|first6 = Simona|last6 = Dima|first7 = Manuella|last7 = Militaru|pages=14634}}</ref>: Շարոյրի սուր բորբոքումի ախտաճանաչումը կը կատարուի սովորական քննութիւններէ անկախ արեան տարրալուծարանային յատուկ քննութիւններով, մասնաւորաբար արեան amylase-ի եւ lipase-ի քննութիւնները, որոնք սկզբնաւորութեան բարձրացում կ'արձանագրեն եւ քանի մը օր ետք կը վերադառնան բնական կացութեան: Կը կատարուին նաեւ շարոյրի անդրձայնային (ultrasound), համակարգչային (CT Scan) եւ մաքնիսարձագանգային նկարահանում (MRI)<ref>{{cite journal |author=Verspohl EJ, Tacke R, Mutschler E, Lambrecht G |title=Muscarinic receptor subtypes in rat pancreatic islets: binding and functional studies |url=https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1990-03-27_178_3/page/303 |journal=Eur. J. Pharmacol. |volume=178 |issue=3 |pages=303–311 |year=1990 |pmid=2187704| doi = 10.1016/0014-2999(90)90109-J|last2=Tacke |last3=Mutschler |last4=Lambrecht }}</ref>: Շարոյրի սուր բորբոքումի թեթեւ պարագաները յատուկ դարմանամիջոցներու չեն կարօտիր, սակայն հիւանդները կատարեալ հանգիստ պէտք է ընեն տան մէջ, ցաւաբեկ դեղեր պէտք է գործածեն եւ առատ հեղուկ պէտք է խմեն: Յառաջացած պարագաները պէտք է ըլլան բժշկական հիւանդանոցային խիստ հսկողութեան տակ, ուր անոնց կը կիրարկուի ներերակային հեղուկներ, հակամանրէական դեղեր, թթուածինի ներշնչում եւ ցաւաբեկ դեղեր: Յարակից բարդութիւնները կը դարմանուին ըստ պէտքի: Հիւանդը մինչ այդ կը շարունակէ ծոմապահութիւնը, այսինքն՝ ոչ մէկ բան կ'ուտէ մինչեւ ընդհանուր կացութեան բարելաւումը: Ապաքինման շրջանին հիւանդը կը մնայ գործէ դուրս, կը հետեւի սննդականոնի եւ կ'ունենայ համեմատաբար հանգիստ կեանք: Իսկ բարդութիւնները կը դարմանուին ըստ կարիքի, օրինակ՝ փորի ջրակալումը եւ թարախակոյտը կը կարօտին վիրաբուժական միջոցառումներու<ref name=banks>{{cite journal|last1=Banks|first1=PA|last2=Conwell|first2=DL|last3=Toskes|first3=PP|title=The management of acute and chronic pancreatitis.|journal=Gastroenterology & Hepatology|date=2010|volume=6|issue=2 Suppl 3|pages=1–16|pmid=20567557|pmc=2886461}}</ref>: ==== Մնայուն-երկարատեւ բորբոքում ==== Շարոյրի մնայուն-երկարատեւ բորբոքումը կը զարգանայ մասնաւորապէս երկարատեւ ալքոլի գործածութեամբ: Ալքոլի ազդեցութեան տակ շարոյրի բջիջներու երկու խմբաւորումներն ալ կը վնասուին եւ կ'ունենան յառաջընթաց (progressive), անվերադառնալի (irriversible) եւ մնայուն վնասներ, ինչպէս նաեւ ծորաններու խցում, որոնց պատճառով գեղձին բոլոր պաշտօնները կը դանդաղին կամ կը կորսուին: Այս բոլորին որպէս հետեւանք շարոյրի մարսողական խմորիչներու եւ insulin-ի արտադրութիւնները կը նուազին եւ տեղի կ'ունենան համապատասխան ախտանշաններ: Շարոյրի մնայուն բորբոքումին ախտանշաններն են՝ կրկնուող եւ երկարատեւ փորի ցաւ, մարսողական դժուարութիւններ, ախորժակի նուազում, շաքարի անհանդուրժողութիւն եւ նիհարնալ: Տարիներ ետք ենթակաները կ'ունենան ճարպակղկղանք (steatornhea)<ref name=DAVIDSONS2010>{{cite book|last=Britton|first=the editors Nicki R. Colledge, Brian R. Walker, Stuart H. Ralston ; illustrated by Robert|title=Davidson's principles and practice of medicine.|url=https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3085-7|pages=[https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed/page/871 871]–874|edition=21st}}</ref>: Այս բորբոքումի երկարատեւ ժամանակաշրջանին շարոյրը կրնայ ունենալ անակնկալ եւ սուր բորբոքումներ, որոնք կը վատթարացնեն հիւանդութեան ընթացքը: Ասոնց հետ միատեղ շարոյրին մէջ կրնան զարգանալ կեղծ տոպրակներ, որոնք պէտք է վիրահատուին: Մնայուն բորբոքում ունեցողներ աւելի հակամէտ են շարոյրի խլիրդ ունենալու: Մնայուն բորբոքումին ախտաճանաչումը կը կատարուի այնպէս, ինչպէս կը կատարուի սուր բորբոքումին ախտաճանաչումը: Մնայուն բորբոքումի դարմանումը կ'ըլլայ հետեւելով յատուկ սննդականոնի եւ ցաւաբեկ ու խմորիչ դեղեր գործածելով: Իսկ յառաջացած շաքարախտը կը դարմանուի երկարաշունչ եւ յարատեւ դարմանադեղերով<ref name=NEJM14>{{cite journal |author=Ryan DP, Hong TS, Bardeesy N |title=Pancreatic adenocarcinoma |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-09-11_371_11/page/1039 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=371 |issue=11 |pages=1039–49 | date=September 2014 |pmid=25207767 |doi=10.1056/NEJMra1404198|last2=Hong |last3=Bardeesy }}</ref><ref name=PDQ2014>{{cite web|title=Pancreatic Cancer Treatment (PDQ®) Patient Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/pancreatic/Patient/page1/AllPages|website=National Cancer Institute|accessdate=8 June 2014|date=2014-04-17}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wolfgang|first1=CL|last2=Herman|first2=JM|last3=Laheru|first3=DA|last4=Klein|first4=AP|last5=Erdek|first5=MA|last6=Fishman|first6=EK|last7=Hruban|first7=RH|title=Recent progress in pancreatic cancer.|url=https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2013_63_5/page/n32|journal=CA: a cancer journal for clinicians|date=Sep 2013|volume=63|issue=5|pages=319|pmid=23856911|doi=10.3322/caac.21190|pmc=3769458}}</ref>: ==== Շարոյրի քաղցկեղ ==== Շարոյրի քաղցկեղներուն մեծամասնութիւնը կը ծագի շարոյրի ծորաններուն մէջ, մանաւանդ՝ գլխու բաժինին մէջ։ Անոնք աւելի շատ կը պատահին տղամարդոց, ծխողներու եւ երկարատեւ շաքարախտաւորներու մօտ: Շարոյրի քաղցկեղներուն մէկ եր-րորդը հետեւանքն է ծխախոտի գործածութեան<ref>{{cite journal|last1=Burns|first1=WR|last2=Edil|first2=BH|title=Neuroendocrine pancreatic tumors: guidelines for management and update.|journal=Current treatment options in oncology|date=March 2012 |volume=13|issue=1|pages=24–34|pmid=22198808|doi=10.1007/s11864-011-0172-2}}</ref>: Քաղցկեղի ախտանշանները կը յայտնուին շատ ուշ, երբ արդէն ուռը մեծցած է եւ տարածուած է մօտակայ աւշագեղձերուն եւ հեռաւոր վայրեր՝ [[լեարդ]] եւ թոքեր: Առաջին եւ հիմնական ախտանշանը փորի վերի բաժինի ցաւն է, որ կը տարածուի դէպի կռնակ: Դեղնութիւն կը յառաջանայ, երբ ուռը մեծցած է եւ ճնշում կը բանեցնէ լեարդին, լեղուցին եւ անոնց ծորաններուն վրայ։ Ստամոքսի արիւնահոսում տեղի կ'ունենայ ստամոքսին մէջ անբնական անօթներու զարգացումով: Հիւանդներուն մեծամասնութիւնը զգալի կշիռք կը կորսնցնէ՝ ախորժակի նուազումով եւ չուտելով, իսկ 25-50 տոկոսը կ'ունենայ շաքարախտ<ref name="PMC2504856">{{cite journal | author = Hariharan D, Saied A, Kocher HM | title = Analysis of mortality rates for pancreatic cancer across the world | journal = HPB | volume = 10 | issue = 1 | pages = 58–62 | year = 2008 | pmid = 18695761 | pmc = 2504856 | doi = 10.1080/13651820701883148 | last2 = Saied | last3 = Kocher }}</ref>: Քաշցկեղի ախտաճանաչումին համար կը կատարուին արեան որոշ քննութիւններ, համակարգչային նկարահանում եւ մաքնիսարձագանգային նկարահանում: Շարոյրի քաղցկեղներու դարմանումը շատ դժուար է: Պարագաներուն 80-90 տոկոսը վիրաբուժական միջոցառումէն չեն օգտուիր ախտաճանաչումը ըլլալէ ետք: Իսկ մնացեալ պարագաները կ'ենթարկուին վիրահատման եւ «Ք» ճառագայթային դարմանումի (radiation therapy), որոնց օգուտը շատ գոհացուցիչ չէ: Այս բոլորին հետ միասին, շաքարախտը հակակշռելու համար կը տրուին յատուկ դեղեր<ref name=WCR2014>{{cite book|title=World Cancer Report 2014.|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|pages=Chapter 5.7}}</ref><ref name=WCR2014/><ref name="ACS-CFF-2010">{{cite web| title=American Cancer Society: Cancer Facts & Figures 2010: see page 4 for incidence estimates, and page 19 for survival percentages| url=http://www.cancer.org/acs/groups/content/@nho/documents/document/acspc-024113.pdf| accessdate=2016-04-07| archive-date=2015-01-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20150114080100/http://www.cancer.org/acs/groups/content/%40nho/documents/document/acspc-024113.pdf| dead-url=yes}}</ref>: Շաքարախտը առնչուած է շարոյր գեղձին ախտահարման հետ, վտանգաւոր հիւանդութիւն մը չէ, եթէ ենթական յանձն առնէ հետեւելու կեանքի իւրայատուկ եղանակի եւ ուտելիքներու որոշ ցանկի մը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/376004 Շաքարախտը եւ Շարոյրը]</ref>: == Տե'ս Նաեւ == * [[Ականջ]] * [[Փայծաղ]] * [[Ականջային Արիւնահոսութիւն]] * [[Գլխապտոյտ]] * [[Մանկական Անդամալուծութիւն]] * [[Ողնայարի Կողմնածռութիւն]] * [[Ջղային Անախորժակութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, [[28 Մարտ]] [[2014]]: [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] phf62bwei55d84xno8jh0l5qhwrs73c 0 5039 253871 247358 2026-08-28T23:11:18Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253871 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Հասան Նասրալլա | բնագիր ԱԱՀ = حسن نصرالله | պատկեր = | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[31 Օգոստոս]] [[1960]] | ծննդավայր = [[Պուրճ Համուտ]], [[Պէյրութ]] | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = {{դրօշ|Լիբանան}} [[Լիբանան]] | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = [[Իսլամութիւն|Շիա իսլամ]] | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = [[Հըզպալլա]]յի ընդհանուր քարտուղար | մասնագիտութիւն = | ամուսին = Ֆաթիմա Եասին | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} '''Հասան Նասրալլա''' ({{lang-ar|حسن نصرالله}}}} ; [[31 Օգոստոս]] [[1960]], [[Պուրճ Համուտ]] - [[27 Սեպտեմբեր]] [[2024]], Տահիյէ) Փետրուար 1992-էն մինչեւ իր ահաբեկումը՝ Սեպտեմբեր 2024<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-airstrikes-suburb-617575d9c5d7c711bc02e7b81d2ba4ad|title=Israel strikes Hezbollah in a huge blast targeting the militant group's leader|date=2024-09-27|website=AP News|language=en|accessdate=2024-12-26}}</ref> լիբանանեան [[Հըզպալլա]] կուսակցութեան ընդհանուր քարտուղարն էր, կուսակցութեան նախկին ղեկավար Ապպաս Ալ Մուսաուի ահաբեկումէն ետք հրէական ուժերուն կողմէ:<ref>{{cite web|url=http://www.cfr.org/lebanon/hezbollah-k-hizbollah-hizbullah/p9155|title=Hezbollah|author=|date=|website=cfr.org|accessdate=19 March 2018|archive-date=28 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160328084825/http://www.cfr.org/lebanon/hezbollah-k-hizbollah-hizbullah/p9155|dead-url=yes}}</ref> Նասրալլա յաճախ կը կոչուէր «Սայյիտ» ({{lang|ar|السيّد حسن}})՝ պատուաւոր տիտղոս մը, զոր Մուհամմէտ մարգարէի թոռը կու տար իր մարգարէ մեծ հօր: Իր ղեկավարութեան օրերուն, Հըզպալլա մասամբ կամ ամբողջովին կը նկատուէր ահաբեկչական խմբաւորում մը բազմաթիւ երկիրներու եւ միութիւններու կողմէ, ինչպէս [[ԱՄՆ]]-ի եւ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] կողմէ: Սակայն [[Ռուսիա]] մերժելով Հըզպալլա ահաբեկչական կազմակերպութիւն մը ըլլալը, զայն կը նկատէր օրինաւոր քաղաքական եւ ընկերային կազմակերպութիւն մը:<ref name="auto5">[http://www.timesofisrael.com/russia-says-hezbollah-hamas-not-terror-groups/ ' Russia says Hezbollah, Hamas not terror groups,'] [[The Times of Israel]] 16 November 2015.</ref> [[Չինաստան]] չէզոք դիրք կը պահէր այս գծով եւ շարունակաբար կը հաղորդակցէր Հըզպալլայի հետ:<ref name="auto6">Omar Nashabe, [http://english.al-akhbar.com/node/6964 'China’s Ambassador in Lebanon: Hezbollah Arms a Trade Matter,'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170130104652/http://english.al-akhbar.com/node/6964 |date=2017-01-30 }} 4 May Al-Akhbar, 2012</ref> == Մանկութիւն, պատանեկութիւն եւ կրթութիւն == Հասան Նասրալլա ծնած է [[31 Օգոստոս]] [[1960]]-ին, [[Պուրճ Համուտ]], Շիա [[Իսլամութիւն|իսլամ]] ընտանիքէ մը, որ ունէր տասը զաւակ. ան իններորդն էր:{{sfn|Tucker|Roberts|2008|page=727}} Իր հայրը՝ Ապտիւլ Քարիմ Նասրալլա ծնած է Պազուրիէի մէջ, որ կը գտնուէր [[Լիբանան]]ի հարաւը գտնուող [[Սուր (քաղաք, արեւմտահայերէն)|Սուր]] քաղաքին մօտ: Ան պտուղ ու բանջարեղէն կը ծախէր:{{sfn|Young|2010|page=98|url=https://books.google.am/books?id=S1PhUbtoSrwC&pg=PA98 }} Մօր անուան մասին տեղեկութիւն չկայ:{{sfn|Young|2010|page=98|url=https://books.google.am/books?id=S1PhUbtoSrwC&pg=PA98 }} Հակառակ իր ընտանիքին շատ կրօնամոլ չըլլալուն, Հասան շատ մեծ հետաքրքրութիւն ունէր կրօնագիտութեան հանդէպ: Նախնական ուսման համար կը յաճախէ Ալ-Նաժահ դպրոցը, ապա [[Սինն Ըլ Ֆիլ]]ի պետական վարժարանը:<ref name=AlJazeeraprofile>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/archive/2006/04/2008410115816863222.html|title= Profile: Sayed Hassan Nasrallah|newspaper=[[Al Jazeera]]|date=17 July 2000|accessdate=22 April 2013}}</ref>{{sfn|Tucker|Roberts|2008|page=727}} [[1975]]-ին, [[Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմ]]ը կը ստիպէ Նասրալլա ընտանիքը տեղափոխուելու դէպի հօրենական գիւղ` Պազուրիէ: Այն ժամանակ Հասան Նասրալլա 15 տարեկան էր, ուստի ան իր երկրորդական ուսումը կը ստանայ [[Սուր (քաղաք, արեւմտահայերէն)|Սուր]]ի պետական վարժարանին մէջ։ Միաժամանակ, ան կ'անդամակցի [[Ամալ Շարժում|Ամալ շարժում]] շիա իսլամական կուսակցութեան:<ref name = AlJazeeraprofile/>{{sfn|Tucker|Roberts|2008|page=727}}<ref name = Al-Bawaba>{{cite news|url=http://indybay.org/olduploads/biographical_sketch_of_sayid_hasan_nasrallah.pdf|format=PDF|title=Biographical sketch of Sayyed Hassan Nasrallah: "The Nasrallah Enigma"|date=10 November 2003|newspaper=[[Al Bawaba]]|accessdate=22 April 2013|archive-date=18 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918011732/https://www.indybay.org/olduploads/biographical_sketch_of_sayid_hasan_nasrallah.pdf/|dead-url=yes}}</ref> Նասրալլա կ'ուսանի [[Պաալպէք]]ի շիաներու ճեմարանին մէջ, որ կը հետեւէր [[իրաք]]ցի Այաթոլլա [[Մոհամետ Պաքիր Ալ Սատըր]]ի ուսուցումներուն: 1960-ականներուն, այս այաթոլլան կը հիմնէ Իրաքի Իսլամական Տաուա շարժումը:<ref>{{cite web|last=O'Dwyer|first=Thomas|authorlink=Thomas O'Dwyer|url=http://www.dushkin.com|title=Hizbullah's ruthless realist|work = Violence and Terrorism 2000, p. 70|publisher=Dushkin/McGraw-Hill, {{ISBN|0-07-031072-6}}}} -"He has lived up to our initial assessment," said an Israeli intelligence source. "He is tough, but more intellectual in a broader sense than Musawi. But he has steered close to Musawi's line and kept good relations with Amal, the Syrians, and [Iran]." The source said Nasrallah has kept an eye on making Hezbollah a legitimate political force as well as a military one.</ref> Ապա, Նասրալլա կը մեկնի [[Նաժաֆ]], [[Իրաք]]՝ շիա իսլամական ճեմարանին մէջ շարունակելու համար Իսլամական գիտութիւնը: Սակայն, ան կը ստիպուի [[Լիբանան]] վերադառնալ ուսման մէկ բաժինը աւարտելէ ետք՝ 1979-ին, երբ Իրաքի ղեկավար [[Սատտամ Հուսէյն]] բազմաթիւ շիա իսլամներ երկրէն կ'արտաքսէր:{{sfn|Tucker|Roberts|2008|page=727}} Արտաքսուող անձերէն են [[Խոմէյնի]]ն եւ Ապպաս Ալ-Մուսաուին:{{sfn|Ehteshami|Hinnebusch|2002|page=140}} Լիբանան վերադարձէն ետք, ան կ'ուսանէր եւ կը պաշտօնավարէր Ամալ շարժման ղեկավար Ապպաս Ալ-Մուսաուիի դպրոցին մէջ, ապա, կ'ընտրուի Ամալի [[Պեքաայի Մարզ|Պեքաայի]] ներկայացուցիչ ու կը դառնայ կեդրոնական գրասենեակի անդամ: Նոյն ժամանակաշրջանին, 1980-ին, Սատտամ Հուսէյն սպաննել կու տայ Սատըրը: == Նախնական գործունէութիւններ == 1982-ի [[Լիբանան]]ի պատերազմէն ետք, Նասրալլա կ'անդամակցի [[Հըզպալլա]]յի:<ref name=AlJazeeraprofile/> [[1989]]-ին, Հասան Նասրալլա կը մեկնի [[Քոմ]], [[Իրան]], ուր ալ աւելի կը մասնագիտանայ կրօնագիտութեան մէջ:{{sfn|Tucker|Roberts|2008|page=727}}<ref>{{cite news|title=Profiles of key players - Hassan Nasrallah|url=http://www.irinnews.org/report/27139/lebanon-profiles-key-players|accessdate=8 October 2016|agency=IRIN|date=2006|location=Beirut}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thiel|first1=Tobias|title=Prophet, Saviour and Revolutionary: Manufacturing Hassan Nasrallah’s Charisma|page=7|publisher=Department of International History}}</ref> Նասրալլա կը հաւատայ, որ [[իսլամութիւն]]ը ամէն տեսակի ընկերային հարցերու լուծումը ունի՝ ըսելով, «Իսլամութիւնը պարզ միայն աղօթելու եւ գովաբանելու կրօնք չէ, այլ անիկա աստուածային խօսք մըն է՝ ուղղուած համայն մարդկութեան, անիկա կրնայ պատասխանել անձի մը բոլոր ընդհանուր եւ անձնական հարցումներուն: Իսլամութիւնը կրօնք մըն է ընկերութեան մը, որ կրնայ պայքարիլ եւ համայնք մը կազմել»:"<ref name=AlJazeeraprofile/> [[1991]]-ին, Նասրալլա կը վերադառնայ [[Լիբանան]] եւ կը դառնայ [[Հըզպալլա]]ի ղեկավարը, երբ Մուսաուի՝ նախկին քարտուղարը, կը սպաննուի հրէական օդանաւի մը միջոցով:<ref>[http://www.cfr.org/publication/11132/ Profile: Sayyed Hassan Nasrallah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927093717/http://www.cfr.org/publication/11132/ |date=2006-09-27 }}. CFR Retrieved 8 December 2011.</ref> Այդ ժամանակամիջոցին, Նասրալլա իր կնոջ՝ Ֆաթիմա Եասսինի եւ իր հինգ զաւակներուն հետ կ'ապրէր [[Պէյրութ|Հարաւային Պէյրութ]]ի մէջ:<ref name = Al-Bawaba/> Սեպտեմբեր 1997-ին, իր անդրանիկ որդին՝ Մուհամետ Հատին [[Իսրայէլ]]ի զինուորներու դէմ կռիւի ընթացքին կը նահատակուի, Լիբանանի հարաւը գտնուող Ժապալ Ալ-Ռաֆէի մէջ քոմանտոյական գործողութենէ մը ետք:<ref name = Al-Bawaba/><ref name=ynet06>{{cite news|last=Nahmias|first=Rohee|title=Hizbullah: No more clashes with Lebanese army|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3292752,00.html|accessdate=31 January 2013|newspaper=Ynet News|date=18 August 2006}}</ref> == Հըզպալլայի ղեկավարութիւն == 1992-ին, Մուսաուիի սպաննութենէն ետք, Նասրալլա կը դառնայ Հըզպալլայի ընդհանուր քարտուղարը:<ref name = AlJazeeraprofile /><ref name = Al-Bawaba /> Իր ղեկավարութեան ժամանակ, [[Հըզպալլա]] մեծ հրթիռներ կը գնէ: Այսպիսով անոր կարելի կ'ըլլայ Իսրայէլի հիւսիսը հարուածել, հակառակ անոր, որ Իսրայէլ այդ ժամանակ կ'իշխէր հարաւային Լիբանանին վրայ։ 1993-ին, Իսրայէլ գործողութեան մը կը ձեռնարկէ: Գործողութեան ընթացքին, Լիբանանի մէջ փլուզումներ տեղի կ'ունենան: Բայց, ի վերջոյ, Իսրայէլ Լիբանանի վրայ իր յարձակումները կը դադրեցնէ, ինչպէս նաեւ Հըզպալլա կը համաձայնի հիւսիսային Իսրայէլի վրայ յարձակումները կասեցնել: Բայց, կարճ ժամանակ ետք, հակամարտութիւնները կը վերսկսին: 1996-ին, Իսրայէլ կը ձեռնարկէ Զայրոյթի խաղողի գործողութեան՝ փակելով լիբանանեան բոլոր կարեւոր քաղաքները եւ ռմբակոծելով սուրիական զինուորական կեդրոնը: 16 օրուան յարձակումներէն ետք, Լիբանանի եւ Իսրայէլի միջեւ զինանադադարի համաձայնագիր կը ստորագրուի: Սակայն, այս համաձայնութիւնն ալ երկար չի տեւեր: [[Իսրայէլ]]ի մէջ, շատ կ'արծարծուէր հրէական ուժերուն [[Լիբանան]]ի մէջ մնալուն հարցը, որովհետեւ յստակ էր, թէ Հըզպալլա պիտի չդադրեցնէր հրթիռներու արձակումը Իսրայէլի վրայ։ Հարաւային Լիբանանի մէջ ծանր կորուստներէ ետք, հրեայ քաղաքագէտներ կը սկսին վիճիլ, թէ այս պատերազմը կրնայ վերջ գտնել միայն, երբ Իսրայէլ նահանջէ Լիբանանէն: 2000-ին, անոնք կը քաշուին Լիբանանէն: Անկէ ետք, Հարաւային Լիբանանի բանակը, որ կը հովանաւորուէր Իսրայէլի կողմէ կ'անցնի [[Հըզպալլա]]յի հրամատարութեան: Այդ բանակի անդամներէն մէկ մասը կը փախչի դէպի Իսրայէլ, սակայն մեծ թիւ մըն ալ կը բռնուի Հըզպալլայի կողմէ: Այս յաջողոթիւնը Հըզպալլայի համբաւը կը բարձրացնէ Լիբանանի եւ իսլամական աշխարհին մէջ:<ref name = AlJazeeraprofile/> Նասրալլա Լիբանանի եւ արաբական աշխարհի կողմէ կը նկատուի Հարաւային Լիբանանի մէջ Իսրայէլ-Լիբանան պատերազմին Լիբանանի յաղթանակ բերողը: Այս մէկը կը նպաստէ կուսակցութեան մակարդակի բարձրացման Լիբանանի մէջ:<ref>[http://www.brookings.edu/views/op-ed/telhami/20060730.htm The Brooking Institution – Hezbollah's Popularity Exposes al-Qaeda's Failure to Win the Hearts]. Brookings.edu (30 July 2006). Retrieved 8 December 2011</ref> Նասրալլա մեծ դեր կը խաղայ 2004-ի Իսրայէլի եւ Հըզպալլայի միջեւ բանտարկեալնեու փոխանակման մէջ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ բազմաթիւ լիբանանցիներուն եւ պաղեստինցիներու ազատ արձակման, ինչպէս իր որդիին, որ կը վերադառնայ Լիբանան: Այս համաձայնութիւնը արաբական աշխարհին կողմէ կը նկատուի փառաւոր յաղթանակ Հըզպալլաի համար եւ Նասրալլա անձնապէս կը գովաբանուի իր ձեռք ձգած նուաճումներուն համար:<ref>{{cite news|url=http://www.islamonline.net/English/Views/2004/03/article01.shtml|title=Hizbullah, Vanguard and liberator|date=4 March 2004|accessdate=2006-08-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060715152615/http://www.islamonline.net/English/Views/2004/03/article01.shtml |archivedate=15 July 2006}}</ref> [[Լոնտոն]]ի մէջ գտնուող Ալ-Շարք Ալ-Աուսաթ թերթի Դեկտեմբերի թիւին մէջ կ'ըսուի, թէ Օգոստոս 2007-ին կազմակերպութեան զինուորական թեւին հրամանատարութիւնը կը յանձնուի Նասրալլայի փոխանորդին՝ Նայիմ Քասըմին:<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3482538,00.html Report: Nasrallah replaced as head of Hizbullah military wing]. Ynetnews.com (20 June 1995). Retrieved 8 December 2011.</ref> Հըզպալլա կը հերքէ այս լուրը՝ ըսելով, որ այս մէկը շարժումին ժողովրդականութիւնը կը տկարացնէ:<ref>[http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&categ_id=2&article_id=87477 Resistance dismisses 'rumors' of high-level shakeup]. ''The Daily Star'' (Lebanon). Retrieved 8 December 2011</ref> Հոկտեմբեր 2008-ին, Հաշիմ Սաֆի Ալ-Տին՝ իր զարմիկը, կը նշանակուի Նասրալլայի յաջորդը՝ իբրեւ Հըզպալլայի ընդհանուր քարտուղար:<ref name=dudi>{{cite news|last=Cohen|first=Dudi|title=Nasrallah replacement chosen|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3608528,00.html|accessdate=7 February 2013|newspaper=Ynetnews|date=13 October 2008}}</ref> Իր ղեկավարութեան օրերուն, Հըզպալլա մասամբ կամ ամբողջովին կը նկատուէր ահաբեկչական խմբաւորում մը բազմաթիւ երկիրներու եւ միութիւններու կողմէ, ինչպէս [[ԱՄՆ]]-ի եւ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] կողմէ: Արաբական Լիկան Հըզպալլան իբրեւ ահաբեկչական խմբաւորում դասեց 2016-ին, սակայն 2024-էն սկսեալ այս կեցուածքը փոխուած է:<ref>https://www.haaretz.com/israel-news/2024-06-30/ty-article/arab-league-no-longer-views-hezbollah-as-terrorist-group-top-official-says/00000190-68ed-d747-add0-e8fd4a5e0000</ref> 2015-ի տուեալներով, Ռուսիան կը մերժէ Հըզպալլան ճանչնալ իբրեւ ահաբեկչական խմբաւորում եւ զայն կը նկատէ օրինական ընկերային եւ քաղաքական կուսակցութիւն:<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/russia-says-hezbollah-hamas-not-terror-groups/|title=Russia says Hezbollah, Hamas not terror groups|last=Staff|first=ToI|last2=Agencies|website=www.timesofisrael.com|language=en-US|accessdate=2024-12-26}}</ref> Գալով Չինաստանին, 2012-ի տուեալներով ան չեզոքութիւն կը պահէ եւ մշտական հաղորդակցութեան մէջ կը մնայ կուսակցութեան հետ:<ref>{{Cite web|url=http://english.al-akhbar.com/node/6964|title=China’s Ambassador in Lebanon: Hezbollah Arms a Trade Matter {{!}} Al Akhbar English|date=2017-01-30|website=web.archive.org|accessdate=2024-12-26|archive-date=2017-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130104652/http://english.al-akhbar.com/node/6964|dead-url=}}</ref> == Ազգային հոսանք կուսակցութեան հետ հասկացողութեան յուշ == Նասրալլա բանակցութիւններ կը սկսի վարել [[Ազգային Ազատ Հոսանք|Ազգային ազատ հոսանք]] կուսակցութեան նախկին ղեկավար եւ այժմ [[Լիբանան]]ի հանրապետութեան նախագահ [[Միշել Աուն]]ի հետ: [[Հըզպալլա]] կը խոստանայ իր զէնքերը վար առնել, երբ իր բանտարկեալները եւ Շըպաայի ագարակները վերադարձուին: Նասրալլա նաեւ կը համաձայնի Հարաւային Լիբանանի բանակի անդամները ներել եւ ազատ արձակել: Իր կարգին, Ազգային ազատ հոսանքը կ'աշխատի Լիբանանի խորհրդարանի ընտրութեան ձեւը փոխելու համար եւ ուղղելու դէպի «մէկ անձ, մէկ քուէ»-ի ուղղութեամբ:<ref>Aoun, Michel. (31 July 2006) [https://www.wsj.com/articles/SB115429780106621697 See History Will Judge Us All On Our Actions]. Online.wsj.com. Retrieved 2011-12-08.</ref> Ըստ քննադատներու կարծիքներուն, Հըզպալլայի զէնքերու յանձնումին համաձայնութիւնը այդքան ալ յստակ չէ եւ այս մէկը կը նպաստէ Հըզպալլայի զօրութեան ու անոր ոչ շիա երեսին: == 2006-ի Իսրայէլ-Լիբանան պատերազմ == 2006-ին կը սկսի Լիբանանի պատերազմը, երբ Հըզպալլա իսրայէլեան սահմաններուն մէջ կը ձեռնարկէ յարձակումի մը, որու ընթացքին զոհ կ'երթայ 3 հրեայ զինուոր եւ կ'առեւանգուի 2 զինուոր:<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2006/07/13/world/middleeast/13mideast.html | work=The New York Times | first1=Greg | last1=Myre | first2=Steven | last2=Erlanger | title=Israelis Enter Lebanon After Attacks | date=13 July 2006}}</ref> Ռմբակոծումներու ժամանակ, հրեաները կ'ուզեն հարուածել [[Հըզպալլա]]յի դիրքերը, ինչ որ պատճառ կը դառնայ մեծ մասով շիա իսլամներով բնակուած [[Պէյրութ|Հարաւային Պէյրութ]]ի ահաւոր քանդումին: [[3 Օգոստոս]] [[2006]]-ին, Նասրալլա պատկերասփիւռէն արտասանած իր ճառին մէջ կը յայտարարէ, թէ պիտի ռմբակոծէ [[Թել Աւիւ]]ը ի վրէժ հրեաներու Պէյրութի ռմբակոծումերուն՝ ըսելով, «Եթէ ռմբակոծէք Պէյրութը, իսլամական ընդդիմադիր ուժերը պիտի հարուածեն Թել Աւիւը եւ այս մէկը անոնք Աստուծոյ օգնութեամբ կրնան ընել»: Ան կ'աւելցնէ, որ Հըզպալլա կը վնասէ իսրայէլցի զօրքերը:<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/03/mideast.main/index.html|title=Hezbollah threatens to strike Tel Aviv|date=3 August 2006|accessdate=3 August 2006|publisher=CNN|archiveurl= https://web.archive.org/web/20060821192233/http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/08/03/mideast.main/index.html|archivedate=21 August 2006}}</ref> Պատերազմի ժամանակ, Նասրալլա կարգ մը արաբական երկիրներու կողմէ կը քննադատուի, ինչպէս [[Յորդանան]]ի, [[Եգիպտոս]]ի եւ [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] կողմէ: Յորդանանի Ապտիւլլա Բ. թագաւորը եւ Եպիպտոսի նախագահ Հոսնի Մուպարաքը կը զգուշացնեն 14 Յուլիսին՝ ըսելով, որ այս քայլը շրջանը ենթակայ կը դարձնէ վտանգի, ինչ որ չի նպաստեր արաբական երկիրներու շահին, իսկ Սէուտական Արաբիոյ արտաքին գործոց նախարար իշխան Սէուտ Ալ-Ֆայսալ այս յարձակումները կը նկատէ անսպասելի, անպատշաճ եւ անպատասխանատու՝ աւելցնելով, որ այս քայլը շրջանը նահանջի կը մղէ, ինչ որ անընդունելի է մեզի համար:<ref>{{cite news|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1150886011436&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Correct the damage|date=16 July 2006|accessdate=28 August 2006|archive-date=19 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319190658/http://fr.jpost.com/Tags/satellite|dead-url=yes}}</ref> Նասրալլա շատ մեծ քննադատումներու առարկայ կը դառնայ նաեւ Լիբանանի մէջ։ Յառաջդիմական ընկերվարական կուսակցութեան ղեկավար եւ Լիբանանի մէջ Տրուզ համայնքի ամէնէն ազդեցիկ անձերէն Ուալիտ Ժոմպլաթ կ'ըսէ. «Շա՛տ լաւ, ուրեմն ան հերոս մըն է, բայց կ'ուզեմ իր հերոսութիւնը փորձել: Իրաւունք ունիմ ընելու, քանի որ երկիրս կրակի մէջ է: Ուրիշ բան մըն ալ, մենք չհամաձայնեցանք»:<ref>{{cite news|url=http://www.memri.org/report/en/print1753.htm|title=Lebanese Druze Leader Walid Jumblatt Accuses Hizbullah, Iran, and Syria for Republic of Lebanon Crisis|date=20 July 2006|accessdate=22 April 2013}}</ref> Ան կ'աւելցնէ. «Ան կ'ուզէ Լիբանանի մայրաքաղաքը այրել, երբ կը պայքարի յանձնուելու դէմ»: Ըստ իրանցի լրագրող Ամիր Թահերիի, պատերազմին կը յաջորդէ «Կանաչ ջրհեղեղ»-ը (Ալ-Սայլ ալ-ախտար): «Ասիկա կը վերաբերի մեծ գումարներուն, զորս Հըզպալլա բաժնած է պատերազմէն ազդուած Պէյրութի եւ հարաւի քաղաքացիերուն: Այդ դրամները Իրանէն Պէյրութ կը հասնին Սուրիոյ ճամբով եւ կը բաժնուին կռուողներուն միջոցով: Այն անձը, որ կրնայ իր տան քանդումին մասին տեղեկութիւն հաղորդել, կը ստանայ 12,000 ամերիկեան տոլար՝ բաւական մեծ գումար մը Լիբանանի համար՝ պատերազմէն ազդուելէն ետք»:<ref>{{cite news|url=http://www.opinionjournal.com/editorial/feature.html?id=110008847|title=Hezbollah Didn't Win|date=25 July 2006|accessdate=28 August 2006}}</ref> [[27 Օգոստոս]] [[2006]]-ին Նիու Թիւի պատկերասփիւռի կայանէն սփռուած հարցազրոյցի մը ընթացքին, Նասրալլա կ'ըսէ, որ եթէ գիտնար, թէ 2 իսրայէլցի զինուորներու առեւանգումը պատերազմ պիտի պայթեցնէր, ան այս հրահանգը չէր տար: «Մենք չկասկածեցանք, նոյնիսկ 1 առ հարիւր, որ առեւանգումը այս ժամանակ եւ այս ուժգնութեամբ պատերազմի դուռ կը բանար: Ես համոզուած ու վստահ եմ, որ այս պատերազմը նախապէս ծրագրուած է եւ զինուորներու առեւանգումը իրենց պատճառաբանութիւնն է պատերազմը պայթեցնելու, բայց եթէ գիտնայի 11 Յուլիսին, որ գործողութիւնը պատերազմի պիտի մղէ, արդեօք պիտի ուզէի՞ ընել: Կ'ըսեմ ո՛չ, վստահ ո՛չ»:<ref>{{cite news|url=http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/middleeast/2006/August/middleeast_August736.xml&section=middleeast|title=Hezbollah leader says he never thought capture would lead to war|date=28 August 2006|accessdate=28 August 2006|archive-date=26 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926224715/http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Fmiddleeast%2F2006%2FAugust%2Fmiddleeast_August736.xml&section=middleeast|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3284065,00.html |title=Hassan Nasrallah: Leader of Shiite terrorist organization, Hizbullah|work=[[Haaretz]]|date=31 July 2006 }}</ref> == Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմ == [[25 Մայիս]] [[2013]]-ին, Նասրալլա կը յայտարարէ, որ [[Հըզպալլա]] իր մասնակցութիւնը կը բերէ Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմին ընդդէմ ծայրայեղ իսլամներուն եւ կը խոստանայ, որ իր խումբը պիտի չարտօնէ սուրիացի զինեալներու Լիբանանի սահմանամերձ քաղաքներու վրայ իշխել:<ref name="Hezbollah 2013">{{cite web | url=https://news.yahoo.com/hezbollah-chief-says-group-fighting-syria-162721809.html | title=Hezbollah chief says group is fighting in Syria | publisher=Associated Press | date=25 May 2013 | accessdate=2013-05-25 | author=MROUE, BASSEM}}</ref> Ան կը հաստատէ, որ Հըզպալլա կը կռուի Սուրիոյ Քուսայր քաղաքին մէջ՝ Սուրիոյ ազգային բանակի կողքին:<ref name="Hezbollah 2013"/> Պատկերասփռուած ճառերէն մէկուն ընթացքին ան կ'ըսէ, թէ եթէ [[Սուրիա]]ն իյնայ [[ԱՄՆ]]-ի,[[Իսրայէլ]]ի եւ թաքֆիրիներու ձեռքը, ժողովուրդը շատ սեւ օրերու դէմ յանդիման կը գտնուի:"<ref name="Hezbollah 2013"/> Յուլիս 2014-ին, Նասրալլայի եղբօր կամ քրոջ որդիներէն մէկը կը սպաննուի Սուրիոյ մէջ՝ կռիւի ընթացքին:<ref>{{cite news|url= http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/07/26/Hezbollah-chief-s-nephew-killed-in-Syria-reports.html |title= Hezbollah chief’s nephew ‘killed in Syria’: reports |first= |last= | publisher=Al Arabiya |quote= |date=26 July 2013|accessdate=11 October 2014}}</ref> == Իր կարծիքը համաշխարհային քաղաքականութեան մասին == === 2000-էն առաջ Լիբանանի վրայ Իսրայէլի գերիշխանութեան մասին === *«Ինչպէ՞ս կրնանք մեր երկրին մէջ հրէական իշխանութեան վերջ տալ: Կ'անդրադառնանք [[Պաղեստին]]ի, Արեւմտեան պանքի, [[Ղազա]]յի, Ղոլանի եւ Սինայի մէջ։ Կու գանք այն եզրակացութեան, որ մենք չենք կրնար վստահիլ [[Արաբական Լիկա]]յին կամ [[Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան]]: Զէնք բարձրացնելն ու կռուիլը միակ միջոցն է մեր առջեւ»:<ref name="Wright">Wright, Robin. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/14/AR2006071401401_pf.html "Inside the Mind of Hezbollah."] ''The Washington Post''. 16 July 2006. 18 November 2006.</ref> === Իսրայէլի եւ արաբ-իսրայէլեան հակամարտութեան մասին === *[[2000]]-ին, «Տը Ուաշինկթըն փոսթ»-ի հետ հարցազրոյցի մը ժամանակ, Նասրալլա կ'ըսէ. «Դէմ եմ [[Իսրայէլ]]ի հետ որեւէ տեսակի հաշտութեան, նոյնիսկ «Իսրայէլ» անունով պետութեան մը գոյութիւնը չեմ ճանչնար: Անոր ներկայութիւնը կը նկատեմ անօրէն եւ անարդար: Ճիշդ ասոր համար ալ, եթէ [[Լիբանան]] ուզէ խաղաղութեան համաձայնագիր մը ստորագրել այս գծով եւ այս հարցը խորհրդարանին մէջ դրուի, մեր երեսփոխանները կը մերժեն. [[Հըզպալլա]] կը մերժէ որեւէ ձեւով հաշտութիւն Իսրայէլի հետ»:<ref>{{cite news|url=http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/hzblhnsr.htm|title=Sayyed Hassan Nasrallah Q&A: What Hezbollah Will Do|work=The Washington Post|date=20 February 2000|accessdate=8 August 2006|archiveurl= https://web.archive.org/web/20051101062109/http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/hzblhnsr.htm|archivedate=1 November 2005}}</ref> *[[26 Մայիս]] [[2000]]-ին, Իսրայէլի Հարաւային Լիբանանէն դուրս գալէն ետք, Հասան Նասրալլա կ'ըսէ. «Կ'ըսեմ ձեզի, որ «Իսրայէլ» միջուկային զէնքեր ունի եւ շրջանին ամէնէն զօրաւոր օդուժը սարդոստայնէ մը դիւրաբէկ է»:<ref name="goldberg">{{cite news|url= http://www.newyorker.com/archive/2002/10/14/021014fa_fact4?currentPage=all|title=In The Party Of God|first=Jeffrey|last=Goldberg|work=The New Yorker|date=14 October 2002|accessdate=7 July 2009}}</ref><ref name="in_his_own_words">{{cite web| url=http://www.camera.org/index.asp?x_context=7&x_issue=11&x_article=1158|title=Hassan Nasrallah: In His Own Words|first=Deborah|last=Passner|publisher=[[CAMERA]]|date=26 July 2006}}</ref> *2006-ին, Նասրալլա կ'ըսէ, որ Իսրայէլի կործանումէն զատ շրջանի հակամարտութիւններու լուծում չկայ:<ref>{{cite news| url=http://www.theage.com.au/text/articles/2006/07/14/1152637865649.html|title=Little choice for a defiant Israel|first=Andrew|last= Markus|work=[[The Age]]|date=15 July 2006|accessdate=30 July 2006|location=Melbourne|archiveurl= https://web.archive.org/web/20071013115046/http://theage.com.au/text/articles/2006/07/14/1152637865649.html|archivedate=13 October 2007}}</ref> *30 Նոյեմբեր 2009-ին, երբ Հասան Նասրալլա կը կարդայ կուսակցութեան նոր քաղաքական հռչակագիրը, կը յայտարարէ, որ իրենց հարցը Իսրայէլի հետ անոնց հրեայ ըլլալուն պատճառով չէ, այլ անոնց արարքներուն պատճառով, որոնցմով հողեր եւ սրբատեղիներ կը քանդուին:<ref>[https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE5AT3VK20091130?pageNumber=2&virtualBrandChannel=11621&sp=true Hezbollah cuts Islamist rhetoric in new manifesto"]. "Reuters. Retrieved 8 December 2011.</ref> *[[17 Ապրիլ]] [[2012]]-ին, Ճուլիըն Ասէյնճի հետ պատկերասփռուած հարցազրոյցի մը ընթացքին, Նասրալլա կ'ըսէ, որ [[Իսրայէլ]]ի պետութիւնը անօրէն է ու անօրէն ալ կը մնայ: Անիկա հիմնադրուած է ուրիշներէն գրաւուած հողերուն վրայ։ Ան կ'աւելցնէ. «Եթէ բռնի ուժով տունդ գրաւեմ, անիկա 50 կամ 100 տարիէն իմ սեփականութիւնս չի դառնար»: Ըստ իրեն, [[Հըզպալլա]] չ'ուզեր մէկը սպաննել եւ իսրայէլ-պաղեստինեան հակամարտութեան միակ լուծումը պաղեստինեան հողերուն վրայ հիմնադրութիւնն է ժողովրդավարական պետութեան մը, ուր [[Իսլամութիւն|իսլամները]], [[հրեաներ]]ն ու [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնեաները]] կ'ապրին խաղաղութեամբ, սակայն [[ԱՄՆ]] չի ձգեր ժողովուրդին Հըզպալլայի խօսքը մտիկ ընել:<ref>{{cite news|title=Nasrallah to Assange: Hezbollah talked to Syria opposition; we want dialogue, US & Israel want civil war|url=http://rt.com/news/assange-hezbollah-nasrallah-syria-263/|accessdate=31 January 2013|newspaper=RT|date=17 April 2012}}</ref> *[[2 Օգոստոս]] [[2013]]-ին, Երուսաղէմի օրուան Նասրալլա կ'ըսէ, որ Իսրայէլ քաղցկեղ մըն է, որ պէտք է ոչնչանայ:<ref>{{cite news|title=Pressed on Syria, Hezbollah Leader Urges Focus on Israel|url=https://www.nytimes.com/2013/08/03/world/middleeast/under-fire-on-syria-hezbollah-leader-urges-focus-on-israel.html|newspaper=New York Times|date=2 August 2013}}</ref> === 11 Սեպտեմբեր 2001-ի յարձակումներուն եւ ԱՄՆ-ի մասին === *«Համաշխարհային առեւտրական կեդրոնի աշխատողները ի՞նչ գործ ունին [[Միջին Արեւելք]]ի մէջ տեղի ունեցող պատերազմին հետ: Ուրեմն, կը դատապարտենք այս եւ նոյնանման արարքները: Փենթակոնի մասին բան մը չեմ ըսած, այսինքն՝ կը մնանք լուռ: Մենք երբեք չենք քաջալերեր այս մէկը կամ դէմ կը դնենք այս մէկուն: Անշուշտ, մենք [[Ուսամա պըն Լատըն]]ի մեթոտը եւ ձեւը չենք գովեր եւ իրենց բազմաթիւ կատարած գործողութիւնները շատ յստակօրէն դատապարտած ենք»:<ref name="Wright" /> == 2008-ի մահափորձի անհիմն տարաձայնութիւն == Իրաքեան լրատու աղբիւր «Ալ-Մալաֆ»-ը [[15 Հոկտեմբեր]] [[2008]]-ին կը հաղորդէ, որ [[Հըզպալլա]]ի ընդհանուր քարտուղար Հասան Նասրալլա նախորդ շաբաթ թունաւորուած է եւ իրանցի բժիշկներ Լիբանան եկած են զինք բժշկելու: Կը հաղորդուի, որ քիմիական թունաւոր նիւթ մը գործածուած է շիա ղեկավարին դէմ: Մինչեւ իրանցի բժիշկներու ժամանումը, Նասրալլա վատ առողջական վիճակի մէջ էր։ Ալ-Մալաֆ կ'աւելցնէ, որ աղբիւրները կը հաւատան, թէ այս թունաւորումը իսրայէլական մահափորձ մըն է:<ref name="jpost1222017595194">{{cite news|date=22 October 2008|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1222017595194&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Nasrallah survives poisoning attempt|work=[[The Jerusalem Post]]|accessdate=21 December 2008|archive-date=19 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319190658/http://fr.jpost.com/Tags/satellite|dead-url=yes}}</ref> Հըզպալլա կը հերքէ այս լուրը: Լիբանանի խորհրդարանի անդամ եւ Հըզպալլաի անդամ Ալ-հաժ Հասան կ'ըսէ. «Այս լուրը սուտ եւ շինծու է: Ճիշդ է, որ շաբաթէ մը ի վեր չեմ տեսած զինք, բայց ան լաւ է»: Սեպտեմբեր 1997-ին, իսրայէլական Մոսատ խումբը կը փորձէ ահաբեկել [[Համաս]]ի ղեկավար Խալետ Մաշալը՝ ականջին մէջ թոյն կաթեցնելով:<ref name="bbc65888">{{cite news|date=16 March 1998|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/65888.stm|title=Fury at Israeli assassination threat|publisher=BBC|accessdate=21 December 2008}}</ref> Սակայն փորձը կը ձախողի եւ մասնակիցներէն երկուքը կը ձերբակալուին, իսկ երրորդը՝ կը յանձնուի [[Ամման]]ի մէջ Իսրայէլի դեսպանատան: Փետրուար 2008-ին, Հըզպալլաի փոխ-հրամանատար Իմատ Մուղնիահ Դամասկոսի մէջ կ'ահափեկուի: [[Հըզպալլա]] Իսրայէլը կը մեղադրէ իբրեւ պատասխանատու, հակառակ որ Իսրայէլ կը մերժէ իր պատասխանատուութիւնը:<ref name="Haaretz1030482">{{cite news|date=22 October 2008|url=http://haaretz.com/hasen/spages/1030482.html|title=Hezbollah chief poisoned, Iranian doctors saved his life|work=[[Haaretz]]|accessdate=21 December 2008|last=Yoav Stern|archive-date=3 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081103042758/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1030482.html|dead-url=yes}}</ref> Նասրալլայի նախորդը՝ Ապպաս Ալ-Մուսաուի իսրայէլեան օդային սարքէ մը կը սպաննուի 1992-ին Լիբանանի մէջ:<ref name="sky200810415127021">{{cite web |date=23 October 2008|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Hizbollah-Leader-Hassan-Nasrallah-Poisoned-By-Israel-Says-Iraqi-Website-Almalaf-Yon/Article/200810415127021?lpos=World_News_First_Home_Article_Teaser_Region_1&lid=ARTICLE_15127021_Hizbollah_Leader_Hassan_Nasrallah_Poisoned_By_Israel%2C_Says_Iraqi_Website_Almalaf_Yon|title=title|publisher=[[Sky News]]|accessdate=21 December 2008|last=Dominic Waghorn|quote=His predecessor Abbas al Musawi was killed in an Israeli airstrike in southern Lebanon in 1992.}}</ref> === Նասրալլայի անհիմն մահափորձի տարաձայնութեան հերքումը === [[25 Հոկտեմբեր]] [[2008]]-ին, [[Հըզպալլա]] կուսակցութեան պատկերասփիւռի կայանին հետ իր ունեցած հարցազրոյցի ընթացքին, Նասրալլա կը հերքէ մահափորձի լուրը՝ [[Իսրայէլ]]ն ու [[ԱՄՆ]] մեղադրելով լուրը շինելուն համար: Ան այս լուրը կը նկատէ Հըզպալլայի դէմ հոգեբանական պատերազմ մը, որ ցոյց տրուի, թէ կուսակցութիւնը ունի ներքին հարցեր եւ մահափորձի թակարդներ:<ref>[http://www.albawaba.com/en/news/237213 Nasrallah denies poison attack]. AlBawaba. Retrieved 8 December 2011.</ref> Ան նաեւ կը բացատրէ, որ եթէ լաւապէս պրպտում կատարուի համացանցին վրայ, ապա ի յայտ կու գայ, որ այս լուրերը հաղորդող կայքերը ամերիկեան եւ իսրայէլեան շահերուն համար կ'աշխատին: Հասան Նասրալլա կ'աւելցնէ, որ կուսակցութիւնը նախ ի մտի ունէր գրաւոր նամակով մը լուրը հերքելու, բայց երբ լրատու գործակալութիւններ սկսան հաղորդել այս մասին, որոշեցինք պատկերասփռուած հարցազրոյցով մը զայն ընելու եւ այսօր ես հոս եմ ըսելու, որ ես թունաւորուած չէի»:<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3612770,00.html Nasrallah denies poisoning reports]. Ynetnews.com (20 June 1995). Retrieved 8 December 2011.</ref> == Ժողովրդական մշակոյթին մէջ == 2006-ի Իսրայէլ-Լիբանան պատերազմի միջոցին, Նասրալլայի մասին երկու երգ յօրինուած է տարբեր գաղափարներով: Լիբանանի Բազէ երգը գրուած է Արեւելեան պանքի եւ Ղազայի մէջ եւ {{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=8AWKQSc60Ss |title=Եալլա եա Նասրալլա}} (Նասրալլայի դէմ) [[Իսրայէլ]]ի մէջ: 2007-ին, լիբանանցի երգիչ Ալաա Զալզալի «Եա Նասրալլա» երգը յօրինած է՝ ի յարգանք Հըզպալլայի կատարած գործերուն: Այլ յարգանքի երգ մըն ալ յօրինուած է Հըզպալլայի համար, այս անգամ լիբանանցի երգիչ [[Ժուլիա Պութրոս]]ի կողմէ: Այս երգը կը կոչուի «Ահիպպաի», որ կը նշանակէ «սիրելիներս», որմէ Ժուլիա ազդուած էր 2006-ի պատերազմի Նասրալայի ուղղած խօսքէն [[Հըզպալլա]]յի կռուողներուն: == Մահ == 27 Սեպտեմբեր 2024-ի երեկոյեան, իսրայէլեան օդուժը կը ռմբակոծէ Տահիյէի մէջ գտնուող Հըզպալլայի կեդրոնը՝ թիրախաւորելով Նասրալլան:<ref>https://www.washingtonpost.com/world/2024/09/29/israel-bomb-beirut-nasrallah-death/</ref> Այս դէպքին հետեւանքով նուազագոյնը 6 մեռեալ եւ 90 վիրաւոր կ'արձանագրուի, ինչպէս նաեւ անյայտ կորածներ:<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1wnp0vln19o|title=Who was Hezbollah leader Hassan Nasrallah?|website=www.bbc.com|language=en-GB|accessdate=2024-12-26}}</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israels-beirut-airstrike-aimed-to-assassinate-hezbollah-leader-hassan-nasrallah/articleshow/113749624.cms</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-airstrikes-28-september-2024-c4751957433ff944c4eb06027885a973|title=Hezbollah confirms its leader Hassan Nasrallah was killed in an Israeli airstrike|date=2024-09-28|website=AP News|language=en|accessdate=2024-12-26}}</ref> Յաջորդ օրը իսրայէլեան բանակը կը հաղորդէ Նասրալլայի սպաննութիւնը,<ref>{{Cite web|url=https://www.idf.il/en/mini-sites/israel-at-war/briefings-by-idf-spokesperson-rear-admiral-daniel-hagari/september-24-press-briefings/press-conference-by-idf-spokesperson-radm-daniel-hagari-september-28-2024/|website=www.idf.il|accessdate=2024-12-26}}</ref> որ յետագային կը հաստատեն Հըզպալլան եւ լիբանանեան բանակը:<ref name=":0" /> Ան կը մահանայ պայթումէն յառաջացած թունաւոր նիւթերու ներշնչման հետեւանքով, քանի որ վիրաւորման հետքեր չկան իր դիակին վրայ:<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/hezbollah-nasrallah-killed-suffocated-bunker-israel-1961095|title=Hezbollah leader Nasrallah 'suffocated' from toxic fumes in bunker: Report|last=Mayer|first=Chloe|date=2024-09-30|website=Newsweek|language=en|accessdate=2024-12-26}}</ref> Սակայն այլ աղբիւրներու համաձայն ան մահացած է չափազանց ցնցումի հետեւանքով յառաջացած սրտի կաթուածէ:<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/body-hezbollah-leader-has-been-recovered-sources-say-2024-09-29/</ref> Հաշիմ Սաֆի Ըլ Տինը, որ պիտի ստանձնէր կուսակցութեան ղեկավարութիւնը քանի մը օր ետք կը սպաննուի իսրայէլեան հրթիռով մը:<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/nasrallahs-presumed-successor-said-to-be-target-of-heavy-israeli-strike-in-beirut/|title=Nasrallah’s presumed successor said to be target of heavy Israeli strike in Beirut|last=Fabian|first=Emanuel|last2=Agencies|first2=NEW! Get email alerts when this author publishes a new article You will receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile page You will no longer receive email alerts from this author Manage alert preferences on your profile page|website=www.timesofisrael.com|language=en-US|accessdate=2024-12-26|last3=Staff|first3=ToI}}</ref> 29 Հոկտեմբեր 2024-ին, Նայիմ Քասեմ կ'ընտրուի Հըզպալլայի ընդհանուր քարտուղար:<ref>https://www.theguardian.com/world/2024/oct/29/hezbollah-elects-naim-qassem-as-new-leader</ref> Իր սպաննութենէն ետք, Նասրալլա կը թաղուի գաղտնի վայրի մը մէջ՝ կանխարգիլելու համար իր հետեւորդներու թիրախաւորումը յուղարկաւորութեան ժամանակ:<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2024/10/04/source-close-to-lebanon-s-hezbollah-says-slain-chief-nasrallah-temporarily-buried-|title=Source close to Hezbollah says Nasrallah temporarily buried in secret location|date=2024-10-04|website=Al Arabiya English|language=en|accessdate=2024-12-26}}</ref> == Անձնական կեանք == 1978-ին Նասրալլա կ'ամուսնանայ Ֆաթիմա Մուսթաֆա Եասինի հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.radio786.co.za/nasrallah-joins-the-martyrs-on-the-path-to-al-aqsa/|title=Nasrallah joins the martyrs on the path to Al Aqsa - Radio 786|date=2024-09-28|language=en-ZA|accessdate=2024-12-26}}</ref> եւ միասին կ'ունենան 4 որդիներ եւ 1 դուստր:<ref>https://www.ynetnews.com/magazine/article/bycfmdiec</ref><ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2013/01/01/middleeast/hassan-nasrallah-fast-facts/index.html|title=Hassan Nasrallah Fast Facts|last=Research|first=CNN Editorial|date=2013-01-02|website=CNN|language=en|accessdate=2024-12-26}}</ref> 12 Սեպտեմբեր 1997-ի գիշերը Լիբանանի Միլխ գիւղին մէջ Իսրայէլ կը սպաննէ 4 Հըզպալլայի կռուողներ, որոնցմէ էր Նասրալլայի 18-ամեայ որդին՝ Մուհամմատ Հատին: Այս լուրը առնելով Հասան Նասրալլա կ'ըսէ.- «Հպարտ եմ, որ նահատակի մը հայրն եմ»:<ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3292752,00.html</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{reflist|35em}} == Աղբիւրներ == * {{cite book|last1=Tucker|first1=Spencer C.|last2=Roberts|first2=Priscilla|title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History [4 volumes]: A Political, Social, and Military History|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098422|ref=harv}} * {{cite book|first=Michael|last=Young|title=The Ghosts of Martyrs Square: An Eyewitness Account of Lebanon's Life Struggle|url=https://archive.org/details/ghostsofmartyrss00youn_0|date=2010|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1439109458|ref=harv}} == Գրականութիւն == *Bergman, Ronen. "[https://www.bloomberg.com/news/2013-06-24/the-fall-of-hezbollah-s-leader.html The Fall of Hezbollah’s Leader]." ''[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]''. 24 June 2013. == Արտաքին յղումներ == *[http://www.sayyednasrallah.com "The Multilingual Website of Sayyed Hassan Nasrallah"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610015532/http://sayyednasrallah.com/ |date=2017-06-10 }} Updated source of contents related to him in 31 languages. Its archive is being completed from the link below: *[http://hassannasrallah.jimdo.com "The Multilingual Page of Sayyed Hassan Nasrallah"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019151248/https://hassannasrallah.jimdo.com/ |date=2017-10-19 }} *[http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?ItemID=10677 "Hizballah: A Primer"], Lara Deeb, 31 July 2006 *[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/14/AR2006071401401.html?nav=hcmodule, "Inside the Mind of Hezbollah"], Washington Post, 16 July 2006. *[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3283155,00.html Nasrallah: Israel temporary country YNET] *[https://fas.org/irp/news/2006/08/nasrallah.html "Seyyed Hasan Nasrallah's Autobiography"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614033942/https://fas.org/irp/news/2006/08/nasrallah.html |date=2021-06-14 }}, ''Ya Lesarat Ol-Hoseyn'' (Tehran), [[Federation of American Scientists]] Intelligence Resource Program, 10 August 2006 === Ճառեր եւ հարցազրոյցներ === * [http://www.filistinetkinlik.com/index.php?pid=72 Nasrallah's Sun Video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625152824/http://www.filistinetkinlik.com/index.php?pid=72 |date=2021-06-25 }} * [http://www.insight-info.com/articles/item.aspx?i=1157 Speech given on 26 May 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208124955/http://www.insight-info.com/articles/item.aspx?i=1157 |date=8 December 2008 }} * {{YouTube|PN2LS4bNda0|Video Clip of Speech given on 14 August 2007}} * [http://switch3.castup.net/cunet/gm.asp?ai=214&ar=1541wmv&ak=null Interview on 11 August 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222111648/http://switch3.castup.net/cunet/gm.asp?ai=214 |date=22 February 2007 }} * [http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1880/0/ Interview with Al-Jazeera on 20 July 2006] {{Webarchive|url=https://archive.is/20060827141454/http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1880/0/ |date=27 August 2006 }} * [http://www.informationclearinghouse.info/article14483.htm Speech on 8 August 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222014547/http://www.informationclearinghouse.info/article14483.htm |date=22 February 2012 }} * [http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1887/0/ Speech on 3 August 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060826071233/http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1887/0/ |date=26 August 2006 }} * [http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1879/0/ Speech on 31 July 2006] {{Webarchive|url=https://archive.is/20060828073852/http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1879/0/ |date=28 August 2006 }} * [http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1870/0/ Speech on 14 July 2006] {{Webarchive|url=https://archive.is/20060825195204/http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1870/0/ |date=25 August 2006 }} * [http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1701/0/ Speech on 8 March 2005] {{Webarchive|url=https://archive.is/20060820224649/http://www.islamicdigest.net/v61/content/view/1701/0/ |date=20 August 2006 }} *[http://multimedia.repubblica.it/home/425272?ref=hpmm Video Clip of Victory Speech on 22 September 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230817034405/https://video.repubblica.it/ |date=17 August 2023 }} *[http://switch5.castup.net/frames/20041020_MemriTV_Popup/video_480x360.asp?ai=214&ar=1309wmv&ak=null Interview with Al-Jazeera] *[http://www.stateofnature.org/beirutFile.html The Beirut File: An Interview with Hassan Nasrallah by Mahir Tan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060430141019/http://www.stateofnature.org/beirutFile.html |date=2006-04-30 }} (May 2003) {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Նասրալլա, Հասան}} [[Ստորոգութիւն:Լիբանանցի շիա իսլամներ]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական անձնաւորութիւններ]] 2ynznptqex4hd7guitjnrzfn4gc7771 0 5040 253856 216225 2026-08-28T23:00:41Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253856 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Coat of Arms of the Emirate of Granada (1013-1492).svg|300px|մինի]] Նասրիներու արքայատոհմ ([[Արաբերէն|արաբ]]․՝ بنو نصر‎‎, [[սպաներէն|սպ]].՝ Nazarí), արաբական արքայատոհմ, որ իշխած է [[Կրանատա]]յի ամիրայութեան մէջ 1230-1490-ականներուն<ref>{{Cite book|url=http://oxfordindex.oup.com/view/10.3366/edinburgh/9780748644971.003.0006|title=Genealogy and Knowledge in Muslim Societies|last=Fierro|first=Maribel|date=|publisher=Edinburgh University Press|year=|isbn=9780748644971|location=|pages=71–88|language=|doi=10.3366/edinburgh/9780748644971.003.0006|access-date=2018-09-07|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203720/http://oxfordindex.oup.com/view/10.3366/edinburgh/9780748644971.003.0006|dead-url=yes}}</ref><ref>Hitti Philip K. (2002)։ ''History of The Arabs'' (անգլերէն)։ Palgrave Macmillan։ էջ 549։ [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Սպասարկող:Գրքայինաղբյուրները/9781137039828|9781137039828]]</ref>։ Անոնց օրով կառուցուած է Կրանատայի [[իսլամ]]<nowiki/>ական [[Սպանիա|Սպանիոյ]] արուեստի մարգարիտը համարուող ալ-Համպրայի ճարտարապետական համալիրը ([[Արաբերէն|արաբ]]․՝ الحمراء‎‎, թարգմանաբար՝ «կարմիր»), որ ներկայիս ներառուած է Սպանիոյ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԻՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային ժառանգութեան առարկաներու ցանկին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/es|title=Spain - UNESCO World Heritage Centre|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|date=|website=whc.unesco.org|publisher=|language=|accessdate=}}</ref>։ == Պատմութիւն == 13-րդ դարու սկիզբը [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ հաստատուած ալ-Մոհատներու դիրքերը խարխլուած են եւ վերջիններս սկսած են պայքարիլ իշխանութեան համար։ Յուլիս 1212-ին Լեոնի, Քասթիլիայի, Նաւառայի, Արակոնի միացեալ ուժերը կը շարժին Տոլետոյի հարաւը եւ կը հանդիպին ալ-Մոհատներու զօրքին՝ Լաս Նաւաս տէ Տոլոսա բնակավայրի մօտակայքը։ Ճակատամարտին արաբները ջախջախիչ պարտութիւն կը կրեն, սակայն այդ իր նպատակին չի ծառայեր մինչեւ 1123-ը, քանի դեռ քրիստոնեաները զբաղուած էին իրենց ներքին խնդիրներու լուծմամբ։ Մուհամմատ խալիֆը կը մահանայ 1213-ին, իսկ անոր յաջորդած որդին՝ 13-ամեայ Ապու Եագուպ Եուսուֆ Բ.-ը ի վիճակի չէր վերադարձնել կորսնցուցած իշխանութիւնը<ref>Barton Simon (2009)։ ''A History of Spain''։ London: Palgrave Macmillan։ էջ 104։ [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Սպասարկող:Գրքայինաղբյուրները/978-0-230-20012-8|978-0-230-20012-8]]</ref>։ [[Ալ-Անտալուս]]ի մէջ 1223-էն ի վեր առանձին ալ-մոհատական կառավարիչներ սահմանափակ տարածքներու մէջ կը պահպանէին իրենց իշխանութիւնը՝ կեդրոնական թագաւորական իշխանութեան բացակայութեան պայմաններուն։ 1230-ին Լեոնի եւ Քասթիլիայի միաւորմամբ կը ձեռնարկուի քրիստոնեաներու հերթական արշաւանքը։ Սպանական ուժերուն կը ղեկավարէր Ֆերտինանտ Գ.-ը, որ 1217-էն Քասթիլիայի թագաւորն էր։ Վերջինիս առաջնորդած բանակը կը գրաւէ ալ-Անտալուսի սիրտը։ Այսպէս՝ իսլամներու իշխանութիւնը Սպանիոյ մէջ վերջնականապէս կը վերջացնէ` մէկ բացառութեամբ։ Այդ բացառութիւնը Նասրիներու իշխանութեան հաստատումն էր Կրանատայի մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/mohammedandynas00lanegoog|title=The Mohammedan dynasties. Chronological and genealogical tables with historical introductions|last=Lane-Poole|first=Stanley|date=1894|publisher=Westminster, A. Constable and company|others=unknown library}}</ref>։ Մօտ 1231-ին Մուհամմատ իպն Եուսուֆ իպն Նասրը Խաենի շրջակայքին կը ստեղծէ փոքրիկ պետութիւն, իսկ 1235-ին գրաւելով Կրանատան կը դարձնէ իր պետականութեան մայրաքաղաքը։ Ռեքոնքիստայի ալիքի տակ չիյնալու եւ տէրութիւնը չկորսնցնելու նպատակով Նասրիները կ'որդեգրեն հետաքրքիր քաղաքականութիւն։ Քասթիլիայի թագաւորութեան արշաւանքներու շրջանին Նասրիները Կրանատայի ամիրայութիւնը կը ճանաչնան որպէս Ֆերտինանտ Գ.-ի վասալական տէրութիւն եւ կ՛օգնեն վերջիններուս պայքարիլ ալ-Անտալուսի իսլամադաւան պետութիւններուն դէմ։ Մուհամմատի ժառանգները Կրանատայի ամիրայութիւնը կը կառավարեն մինչեւ 1313-ը՝ մինչեւ Նասր իպն Մուհամմատի անժառանգ մահանալը։ Անոնց կը յաջորդեն Իսմայիլի (արքայատոհմի հիմնադիրի եղբայրն է) սերունդները։ 1481-ին՝ Ապուլ Հասան Ալի իպն Սատի օրով, քրիստոնեաներու դէմ պատերազմը կը վերսկսի։ Գրեթէ նոյն ժամանակաշրջանին երկրին մէջ կը սկսի գահակալական պայքար, որ կը հիւծէր երկիրը եւ կը տանէր անկման։ 1492-ին սպանացիները կ՛ազատագրեն Կրանատան՝ Փիրենեան թերակղզիի վերջին արաբական հենակէտը։ Նասրիներու իշխանութիւնը Սպանիոյ մէջ անկում կ՛ապրի։ == Էմիրներու ցանկ == Ստորեւ ներկայացուած են Կրանատայի ամիրայութեան գահակալները<ref>Fernández-Puertas Antonio (April 1997)։ «The Three Great Sultans of al-Dawla al-Ismā'īliyya al-Naṣriyya Who Built the Fourteenth-Century Alhambra: Ismā'īl I, Yūsuf I, Muḥammad V (713-793/1314-1391)»։ ''Journal of the Royal Asiatic Society''։ Third Series։ Vol. 7 (No. 1)</ref>․ {| class="wikitable sortable" !Թուականներ !Սուլթան !Գահակալում |- |1238–1272 |Մուհամմատ Ա. իպն Նասիր | |- |1273–1302 |Մուհամմատ Բ. ալ Ֆաքիհ | |- |1302–1309 |Մուհամմատ Գ. | |- |1309–1314 |Նասիր | |- |1314–1325 |Իսմայիլ Ա. | |- |1325–1333 |Մուհամմատ Դ. | |- |1333–1354 |Եուսուֆ Ա. | |- |1354–1359 |Մուհամմատ Ե. | |- |1359–1360 |Իսմայիլ Բ. | |- |1360–1362 |Մուհամմատ Զ. | |- |1362–1391 |Մուհամմատ Ե. |Երկրորդ |- |1391–1392 |Եուսուֆ Բ. | |- |1392–1408 |Մուհամմատ Է. | |- |1408–1417 |Եուսուֆ Գ. | |- |1417–1419 |Մուհամմատ Ը. | |- |1419–1427 |Մուհամմատ Թ. | |- |1427–1429 |Մուհամմատ Ը. |Երկրորդ |- |1430–1431 |Մուհամմատ Թ. |Երկրորդ |- |1432-1432 |Եուսուֆ Դ. | |- |1432–1445 |Մուհամմատ Թ. |Երրորդ |- |1445–1446 |Եուսուֆ Ե. | |- |1446–1448 |Մուհամմատ Ժ. | |- |1448–1453 |Մուհամմատ Թ. |Չորրորդ |- |1453–1454 |Մուհամմատ ԺԱ. | |- |1454–1461 |Սայիտ | |- |1462-1463 |Մուհամմատ Ե. |Երկրորդ |- |1464–1482 |Ալի Ապու ի Հասան | |- |1482–1483 |Մուհամմատ ԺԲ. Ապու ապտ Ալլահ | |- |1483–1485 |Ալի Ապու ի-Հասան |Երկրորդ |- |1485–1486 |Մուհամմատ ԺԳ. Ապու ապտ Ալլահ | |- |1486–1492 |Մուհամմատ ԺԲ. Ապու ապտ Ալլահ |Երկրորդ |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * {{Cite book|title=The Alhambra. Vol 1. From the Ninth Century to Yusuf I (1354)|last=Fernández Puertas|first=Antonio|publisher=Saqi Books|year=1997|isbn=0-86356-466-6}} * {{Cite book|title=The Alhambra. Vol. 2. (1354 - 1391)|last=Fernández Puertas|first=Antonio|publisher=Saqi Books|isbn=0-86356-467-4}} * {{Cite book|title=Islamic Spain 1250 to 1500|last=Harvey|first=Leonard Patrick|publisher=University of Chicago Press|year=1992|isbn=0-226-31962-8}} * {{Cite book|title=A History of Islamic Spain|url=https://archive.org/details/historyofislamic0000watt_e8s0|last=Watt|first=W. Montgomery|publisher=Edinburgh University Press|year=1965|isbn=0-7486-0847-8|location=|pages=|authorlink=}} == Լրացուցիչ ընթերցանութիւն == * {{cite book|title=The Cambridge History of Islam|last=Miranda|first=Ambroxio Huici|publisher=Cambridge University Press|year=1970|editor-last1=Holt|editor-first1=P.M|volume=Vol. 2A|chapter=The Iberian Peninsula and Sicily|ref=harv|editor-last2=Lambton|editor-first2=Ann K.S.|editor-last3=Lewis|editor-first3=Bernard}} * {{cite journal|last=Fernández-Puertas|first=Antonio|date=April 1997|title=The Three Great Sultans of al-Dawla al-Ismā'īliyya al-Naṣriyya Who Built the Fourteenth-Century Alhambra: Ismā'īl I, Yūsuf I, Muḥammad V (713-793/1314-1391)|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|series=Third Series|volume=Vol. 7|ref=harv|number=No. 1}} 5cdjdztwjwsbimdooy6oxtwrgd000wn 0 5122 253799 252665 2026-08-28T22:12:42Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253799 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Նիքօ Լոմոուրի | բնագիր ԱԱՀ = {{lang-ka|ნიკო ლომოური}} | պատկեր = Niko Lomouri.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[7 Փետրուար|7]] ([[19 Փետրուար|19]]) [[Փետրուար]], [[1852]] | ծննդավայր = | վախճանած է = [[17 Ապրիլ|17]] ([[30 Ապրիլ|30]]) [[Ապրիլ]], [[1915]] (63 տարեկանին) | մահուան վայրը = [[Գորի]] | քաղաքացիութիւն = [[Ռուսական Կայսրութիւն]] | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ և մրցանակներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = }} '''Նիքօ Իոսիֆի Լոմոուրի''' ({{lang-ka|ნიკო ლომოური}}, [[7 Փետրուար|7]] ([[19 Փետրուար|19]]) [[Փետրուար]], [[1852]],[[Արբօ գիւղ]], (ներկայիս Գորիի մունիցիպալիտետ) — [[17 Ապրիլ|17]] ([[30 Ապրիլ|30]]) [[Ապրիլ]], Գորի), վրացի [[գրող]] եւ [[բանաստեղծ]]<ref name="Նիկո Լոմոուրի">{{книга|автор=А. БАРАМИДЗЕ, Ш. РАДИАНИ, В. ЖГЕНТИ|заглавие=ИСТОРИЯ ГРУЗИНСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ|ссылка=http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/collect/0001/000075/Istoria_Gruzinskoi_Literaturi.pdf}}</ref>: == Կենսագրութիւն == Նիքօ Լոմոուրի, ծնած է Քարթլիի Արբօ գիւղին մէջ, վանականի ընտանիքի մէջ։ Լոմոուրին գրել ու կարդալ սորված է եկեղեցւոյ ատենադպիրի մօտ, ապա ընդունուած է Գորիի հոգեւոր ուսումնարան, զորս աարտելէ ետք՝ [[1869]] թուականին, սորված է [[Թիֆլիս]]ի հոգեւոր սեմինարիա։ Սեմինարիան աւարտելէ ետք Լոմոուրի մեկնած է Քիեւ։ Քիեւի մէջ կրթութիւն ստանալէ ետք վերադարձած է Վրաստան եւ դարձած՝ Թիֆլիսի արքունի ուսումնարանի տեսուչ։ Երեք տարի ետք սկսած է մանկավարժական գործունէութեան: Զբաղուած է Գորիի գիմնազիային մէջ՝ շարունակելով երեք տարի։ Մահացած է Գորիի մէջ՝ [[17 Ապրիլ]] [[1915]] թուականին<ref name="Նիկո Լոմոուրի"/>: === Ստեղծագործութիւն === Նիքօ Լոմոուրիի առաջին բանաստեղծութիւնը տպագրուած է «Մնատոբի» ամսագրին մէջ [[1871]] թուականին, բայց անոր առաջին նշանակալի գործը՝ «Կրակ» (ალი, ալի) պատմուածքն է, որ տպագրուած է «Իվերիա» ամսագրին մէջ [[1879]] թուականին։ Անոր կը հետեւի մանկական պատմուածքներու ժողովածուն<ref>{{cite book|last1=Rayfield|first1=Donald|title=The Literature of Georgia: A History|url=https://archive.org/details/literatureofgeor0000rayf|date=2013|publisher=Routledge|isbn=1136825290|pages=[https://archive.org/details/literatureofgeor0000rayf/page/172 172]–173}}</ref>: Անոնցմէ մէկուն՝ «Քաջանա» պատմուածքի հիման վրայ [[1941]] թուականին նկարահանուած է ֆիլմ<ref>{{cite web|title=Qajana|url=http://www.geocinema.ge/en/index.php?filmi=098|website=Georgian National Filmography|publisher=Georgian National Film Center|accessdate=23 November 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000255/http://www.geocinema.ge/en/index.php?filmi=098|dead-url=yes}}</ref>: Լոմոուրին վրացերէն թարգմանած է [[Ճորճ Կորտըն Պայրըն|Ճորճ Կորտըն Պայրընի]] ստեղծագործութիւններէն<ref>{{cite book|last1=Merabishvili|first1=Innes|editor1-last=Cardwell|editor1-first=Richard A.|title=The Reception of Byron in Europe|date=2004|publisher=Continuum|isbn=0826468446|page=414|chapter=Liberty and Freedom and the Georgian Byron}}</ref>: Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ Նիքօ Լոմոուրին պատկերած է վրացական գիւղի կեանքը. անոր ստեղծագործութիւններու հերոսներն են նախկին կալուածատէրեր, հարուստ գիւղացիներ, դարբիններ, վաշխառուներ։ «Քրիստոնեայ լեզգիներ» պատմուածքին մէջ Նիքօ Լոմոուրին պատկերած է գիւղացի Սիմոն Լուկաշվիլիի ու իշխանութեան ներկայացուցիչի վէճը։ Ասկէ ետք, երբ Լուկաշվիլին կը մերժէ տանտիրոջ կաշառք տալ, վերջինիս մարդիկը կը ներխուժեն Լուկաշվիլիի տունը ու կ'աւերեն զայն։ Լուկաշվիլիին կը տանին տանտիրոջ տուն ու կը կապեն սիւնին<ref name="Նիկո Լոմոուրի"/>:: Լոմոուրիի ստեղծագործութեան լեզուն աչքի կը զարնէ ազատութեամբ ու հարստութեամբ։ Սիւժէն կը զարգանայ համաչափօրէն, լաւ կազմուած են երկխօսութիւնները։ Բնութեան նկարագրութիւնը միշտ կապուած է սիւժէի զարգացման հետ<ref name="Նիկո Լոմոուրի"/>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{վիքիպահեստ|Niko Lomouri}} [[Ստորոգութիւն:19 Փետրուարի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:30 Ապրիլի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1915 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1852 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] 3rhmbo6i58ja096ibvrnh8edfbnt9lb 0 5136 253839 240272 2026-08-28T22:46:37Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253839 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ |Ճակատամարտի անուանում = Նոկալէսի ճակատամարտ |Հակամարտութիւն = [[Մեքսիկական Յեղափոխութիւն (1910-1917)|Մեքսիկական հեղափոխութիւն]] |Պատկեր = [[Պատկեր:Nogales_Arizona_1910-1920.jpg|329px]] |Վերնագիր = |Թուական = [[26 նոյեմբեր]], [[1915]] |Վայր = [[Նոկալէս (Արիզոնա)|Նոկալէս]], [[ԱՄՆ]] |Արդիւնք = Ֆրանսիսկո Վիլեայի ուժերու պարտութիւն |Հակառակորդ1 = {{դրօշավորում|Մեքսիկա}} |Հակառակորդ2 = {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} |Հրամանատար1 = {{դրօշ|Մեքսիկա}} [[Ֆրանսիսկո Վիլեա]] <br> {{դրօշ|Մեքսիկա}} [[Ալուարօ Օբրեգոն]] |Հրամանատար2 = {{դրօշ|ԱՄՆ}} [[Վիլեամ Համպդէն]] |Ուժեր1 = |Ուժեր2 = |Կորուստներ1 = |Կորուստներ2 = }} '''Նոկալէսի ճակատամարտ,''' ռազմական հակամարտութիւն [[Մեքսիքական Յեղափոխութիւն (1910-1917)|յեղափոխական իրադրութեան]] մէջ գտնուող [[Մեքսիքա]]յի<ref name="Rosales">{{cite book|last=Ռոսալես|first=Ա. Ֆրանցիսկո|authorlink=|title=«Pobre raza!: violence, justice, and mobilization among México Lindo immigrants», 1900-1936 |publisher=Տեխասի համալսարանի տվյալներ|series=|year=1999|page = 15 |isbn=0-292-77095-2}}</ref><ref>[http://www.archive.org/stream/historyoftenthca00glasrich/historyoftenthca00glasrich_djvu.txt 1866-1921 թվականներին ամերիկա-մեքսիկական հակամարտությունը Տեխասում]</ref> եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու<ref>[http://www.cas.sc.edu/sciaa/PDFdocs/military-research/AfricanAmericanSoldier-FortHuachuca.pdf Նոգալեսի ճակատամարտ] – Մեքսիկական հեղափոխության ընթացքում տեղի ունեցած ճակատամարտեր</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.borderecho.com/echoes/2011/08/04/faint-images-of-history/ |title=Մեքսիկական հեղափոխության պատմություն |accessdate=2016-08-24 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425232537/http://www.borderecho.com/echoes/2011/08/04/faint-images-of-history/ |dead-url=yes }}</ref><ref name="byu">[http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/comment/huachuca/HI1-10.htm Նոգալեսի ճակատամարտ]</ref><ref>{{cite book |last= գործունեության ասպարեզ |first=Ռոն |title=Բուֆֆալոյի զինվորներ, 1892-1918|url= https://archive.org/details/buffalosoldiers10000fiel |publisher=|year=2005 |page = [https://archive.org/details/buffalosoldiers10000fiel/page/27 27] | isbn=1-84176-898-7}}</ref> միջեւ։ Ճակատամարտը սկսած է [[1915]]-ին եւ ընթացած է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու [[Արիզոնա|Արիզոնայի շրջանի]] քանի մը քաղաքներու մէջ՝ [[Նոկալէս (Արիզոնա)|Նոկալէս]] եւ [[Սոնորա (Մատու Գրոսու դու Սուլ)|Սոնորա]]: [[26 նոյեմբեր|26 Նոյեմբեր]] [[1915]]-ին [[Մեքսիքական Յեղափոխութիւն (1910-1917)|Մեքսիքայի յեղափոխական]] ապստամբ ուժերը [[Ֆրանսիսկօ Վիլեա|Ֆրանսիսքօ Վիլեա]]յի գլխաւորութեամբ կրակ բացին ամերիկեան օդուժի եւ սահմանապահ ուժերուն վրայ։ [[Մեքսիքա|Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու]] ուժերը դրացիական յարաբերութիւնները [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու հետ խզած էին դեռեւս [[Մեքսիքա]]յի անկախութեան պատերազմի ժամանակ, երբ [[Սպանիա]]ն ստանալով [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ի]] օգնութիւնը, կրցաւ [[Մեքսիքայի Պատմութիւն|Մեքսիքայի ապստամբութիւնը]] ճնշել: [[20–րդ դար|20-րդ դարուն]] անոնց յարաբերութիւնները ծայրայեղ վատացան, քանի որ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] նպաստեց [[Մեքսիքական Յեղափոխութիւն (1910-1917)|Մեքսիքայի յեղափոխութեան սկսելուն]]: [[Ֆրանսիսկո Վիլեա|Ֆրանսիսքօ Վիլեա]]յի ուժերու կրակոցներուն պատասխանեցին [[Արիզոնա (արեւմտհայերէն)|Արիզոնայի]] սահմանի զինուորները եւ առաջ անցան [[Ամերիկա-մեքսիքական Պատերազմ|Ամերիկա-մեքսիքական սահմանը]] հատելու համար: Պատահաբար [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ-ի]] ուղղութեամբ կրակ բացած է նաեւ Ալուարօ Օբրեգոնը<ref>{{Cite web |url=http://parentseyes.arizona.edu/esteban/bios_military_flipper_reed.html |title=Մեքսիկական հեղափոխություն. Ամերիկա-մեքսիկական հակամարտություն |accessdate=2016-08-24 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305045821/http://parentseyes.arizona.edu/esteban/bios_military_flipper_reed.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.hsgng.org/pages/pancho.htm Ֆրանսիսկո Վիլյայի հետապնդելու գործողություններ. 1916-1917<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://net.lib.byu.edu/estu/wwi/comment/huachuca/HI1-12.htm Պատկերազարդումներ, վոն 1, 1993: ]</ref>: [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգի]] զօրքերու հրամանատար կ'ընտրուի Վիլեամ Համպդէնը, որ իր փոքր ջոկատով [[Արիզոնա]]յի սահմանագլխուն կ'ամրապնդուի՝ [[Նոկալէս (Արիզոնա)|Նոկալէս]] կոչուող բնակավայրին մէջ։ Ճակատամարտի պատճառով քանի մը մեքսիքական ջոկատներ զոհուեցան, զորս [[Ֆրանսիսկօ Վիլեա|Ֆրանսիսքօ Վիլեա]]ն կը գլխաւորէր<ref name = "eppinga">{{cite book |last=Էպպինգա|first=Jane |title=Նոգալես. Կյանքը սահմանի վրա|url=https://archive.org/details/nogaleslifetimes0000jane| publisher=Ա. Պուբլիշինգ|series= |year=2002 | pages = [https://archive.org/details/nogaleslifetimes0000jane/page/111 111]–112 |isbn=0-7385-2405-0}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի Ճակատամարտներ]] [[Ստորոգութիւն:1915]] manv7a17cnxct4p1yalneze2q3xt2br 0 5250 253903 249187 2026-08-28T23:30:54Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253903 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Շնաձուկ | image file = Tigershark3.jpg | image descr = Վագրաշնաձուկ | image2 file = | image2_caption = | regnum = Կենդանիներ | phylum = Քորտաւորներ | classis = Կռճիկային ձուկեր | infraclassis = | ordo = | subordo = | familia = | latin = Selachii | author = | wikispecies = Selachii | commons = Selachii | itis = | ncbi = | range map = | range legend = }} '''Շնաձուկեր''', (<small>[[անգլերէն]]՝</small> [[:en:Shark|Shark]], {{lang-la|Selachii}}), ծովային ձուկ է։ Բնորոշ յատկանիշներն են մարմնի ձեւը, մեծ քանակութեամբ սրածայր ատամներու առկայութիւնը։ Ներկայիս յայտնի է շնաձուկերու 450 տեսակ՝ 17 ս.մ. երկարութիւն ունեցող «Etmopterus perryi» տեսակէն մինչեւ 20 մեթրանոց կէտձուկը (որ աշխարհի ամէնամեծ ձուկն է)։ Այս ենթակարգի տեսակները տարածուած են ծովերու եւ ովկիանոսներու մէջ։ Չնայած շնաձուկերու մեծամասնութիւնը կը բնակի աղի ջուրերու մէջ, որոշ տեսակներ կը յարմարին քաղցրահամ ջուրերու մէջ։ Շնաձուկերու մէջ կը գերակշռուին գիշատիչները, սակայն 3 տեսակ, որոնց կարգին կը դասուի կէտձուկը, կը սնուի փոքր ձուկերով։ == Ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Shark|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Shark&oldid=1342162417|date=2026-03-07|accessdate=2026-03-24|language=en}}</ref> == Մինչեւ ԺԶ. դարը<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/36722_meao_israelsmessenger_1922_19220407|title=Israel's Messenger, Volume 09, Issue 04 - 1922-04-07|website=Manchuria Daily News Online|accessdate=2026-03-24}}</ref>, նաւաստիները շնաձուկերը կը կոչէին «ծովային շուն»<ref>{{Cite book|title=The history of underwater exploration|url=https://archive.org/details/historyofunderwa00marx|last=Marx|first=Robert F.|date=1990|publisher=Dover|isbn=978-0-486-26487-5|edition=Rev. ed|location=New York}}</ref>։ Ասոր հետքերը դեռեւս ակնյայտ են քանի մը տեսակներու անուանումներուն մէջ, ինչպէս՝ «շնաձկնիկ» կամ «լամնա»։ «Շնաձուկ» բառի ստուգաբանութիւնը անորոշ է։ Ամենահաւանական վարկածը կը նշէ, թէ բառի նախնական իմաստը եղած է «գիշատիչ, ուրիշներու վրայ յարձակող», որ յառաջացած է հոլանտերէն schurk բառէն, որ կը նշանակէ «սրիկայ, չարագործ» (հմմտ. ''card shark''՝ թղթախաղի խարդախ, ''loan shark''՝ վաշխառու եւ այլն)։ Յետագային այս անունը տարածուած է ձկան վրայ՝ անոր գիշատիչ վարքագիծին պատճառով։ Այժմ հերքուած տեսութիւն մը կայ, ըստ որուն՝ բառը սերած է եուքաթէքեան մայա լեզուի xook (կ'արտասանուի՝ [շօօք]) բառէն, որ կը նշանակէ «շնաձուկ»։ Այս ստուգաբանութեան համար իբրեւ փաստարկ կը բերուէր Օքսֆորտի անգլերէն բառարանը (OED), որ կը նշէ, թէ ''shark'' բառը առաջին անգամ գործածուած է այն բանէն ետք, երբ Սըր Ճոն Հոքինսի նաւաստիները 1569-ին Լոնտոնի մէջ ցուցադրեցին շնաձուկ մը եւ գործածեցին «sharke» անունը՝ վերաբերելու համար Քարայիպեան ծովու մեծ շնաձուկերուն։ Սակայն, Միջին Անգլերէնի Բառարանը (Middle English Dictionary) կ'արձանագրէ ''shark'' բառի առանձին կիրառում մը (վերաբերելով ծովային ձկան) Թոմաս Պեքինկթընի կողմէ 1442-ին գրուած նամակի մը մէջ, ինչ որ կը բացառէ «Նոր Աշխարհէն» սերած ըլլալու վարկածը։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] 23ky4e2hkikcvo1ewhc16ghipgynzqz 0 5279 253835 233099 2026-08-28T22:41:22Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253835 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Dionysos mask Louvre Myr347.jpg|մինի]] '''Ողբերգութիւն''' ([[Հին Յունարէն|հին յուն]]․՝ τραγῳδία, tragōdía, բառացիօրէն՝ «Նոխազերգութիւն», τράγος, tragos - «նոխազ» եւ ᾠδή, ōdè - «երգ» բառերէն), թատերախաղի տեսակ, ուր տեղի կ՛ունենան ողբերգական իրադարձութիւններ, գլխաւոր հերոսը կամ հերոսները կը կործանուին։<ref>{{Cite encyclopedia|title=Tragedy|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/art/tragedy-literature|last=Conversi|first=Leonard W.|date=2019|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=of Naucratis|first=Athenaeus|title=The deipnosophists|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=turn&entity=Literature.AthV1.p0071&id=Literature.AthV1&isize=M&pview=hide%20|publisher=Wisc|mode=cs1|access-date=12 January 2011|archive-date=27 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727012240/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=turn&entity=Literature.AthV1.p0071&id=Literature.AthV1&isize=M&pview=hide%20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cambridge Guide to Theatre|last=Brown|first=Andrew|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=0-521-43437-8|editor-last=Banham|editor-first=Martin|edition=Revised|location=Cambridge|page=441|chapter=Greece, Ancient|chapter-url=https://archive.org/details/cambridgeguideto0000banh/page/441}}</ref> Ողբերգութիւնը կը յատկանշուի կարիքով, խիստ լրջութեամբ, իրականութիւնը կը պատկերուի առաւել սուր կերպով, իբրեւ ներքին հակասութիւններու կծիկ։ Ողբերգութեան մէջ առաւելապէս լարուած եւ յագեցուած կերպով կը բացայայտուին իրականութեան խորքային հակասութիւնները։ Հերոսը, անհատը, յանուն վեհ եւ բարձր գաղափարներու կը պայքարի չար ուժերու դէմ, գիտակցաբար կամ ոչ գիտակցաբար կը հակադրուի ճակատագրին, արտաքին աշխարհի երեւոյթներուն։ Ողբերգութեան մէջ այդ պայքարը կ՛ունենայ կործանարար վախճան. հերոսը անյաջողութեան կը մատնուի, կամ կը հասնի յաջողութեան՝ իր կամ իր մտերիմներուն, սիրելիներուն, հարազատներուն կեանքի գնով։ Հերոսը կը կորսնցնէ իր պատրանքները, կը ճանչնայ իր անցեալին հետ կապուած ողբերգական հանգամանքները։<ref>{{Cite book|title=The Semiotics of Theatre and Drama|url=https://archive.org/details/semioticsoftheat0000elam|last=Elam|first=Keir|date=1980|publisher=Methuen|isbn=9780416720501}}</ref> Ողբերգութեան ներգործութիւնը հանդիսատեսի վրայ առաջին անգամ ուսումնասիրած է [[Արիստոտել|Արիստոտելը՝]] իր «Պոետիկայ» երկին մէջ։ Ըստ յոյն փիլիսոփային, ողբերգութիւնը, վախի եւ կարեկցանքի զգացմունքներու առաջացման միջոցով կը հասցնէ հանդիսատեսին մաքրողականութեան՝ այսինքն «մաքրման»<ref>Արիստոտել «Պոետիկա», գլուխ Զ.</ref>։ Ողբերգութիւնը սկիզբ առած է Հին Յունաստանի [[Աթէնք]] քաղաքէն։ Սկիզբի շրջանին ողբերգական գործեր հանդիսատեսին ներկայացուած են իւրաքանչիւր տարուան Մարտ ամսուն՝ Դիոնիսոսին նուիրուած տօնախմբութիւններուն ընթացքին («Նոխազերգութիւն» անունը կը ծագի Դիոնիսոսի շքախումբին մէջ ընդգրկուած այծամարդոց երեւոյթէն)։ Մեզի հասած են հին յոյն նշանաւոր ողբերգակներ՝ Էսքիլեսի, Սոփոկլեսի եւ Եւրիպիդեսի ողբերգութիւնները։<ref>See [[Horace]], ''Epistulae'', II, 3, 220: "Carmino qui tragico vilem certavit ob hircum".</ref> [[Յունաստան]]էն ողբերգութիւնը անցած է հին Հռոմ, ուր ողբերգութիւններ գրած են Լիվիուս Անդրոնիկուսը, Նեվիուսը, Պակուվիուսը, Սենեկան։ Պահպանուած են միայն Սենեկայի ստեղծագործութիւնները. մնացած հեղինակներէն մէզ հասած են միայն պատառիկներ։ Նոր ժամանակներուն ողբերգութեան ժանրի մեծագոյն վարպետ էկը համարուի [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]]ը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} siwko7alxh9gxrv08i23s8oojph8dq8 0 5281 253928 253564 2026-08-28T23:48:15Z InternetArchiveBot 5016 Add 12 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253928 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Olympic flag.svg|240px|մինի|Ողիմպիականի օղակները ողիմպիական շարժման նշաններն են]] [[Պատկեր:Olympic-flag-Victoria.jpg|250px|մինի|Ողիմպիականի դրօշը]] '''Ողիմպիական խաղեր''' ([[յունարէն]]՝ Ολυμπιακοί Αγώνες, {{lang-en|Olympic Games, Olympics}}, {{lang-fr|Jeux olympiques}}<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/fr/|title=Jeux Olympiques - Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016|publisher=International Olympic Committee}}</ref>), աշխարհի ամէնամեծ միջազգային մարզական իրադարձութիւններէն մէկն է՝ իր ամառնային եւ ձմեռնային մարզաձեւերու մրցաշարքերով, որոնց ընթացքին աշխարհի տարբեր երկիրներ ներկայացնող հազարաւոր մարզիկներ կը մասնակցին բազմատեսակ մրցումներու։ Ողիմպիական խաղերուն կը մասնակցի աւելի քան 200 երկիր<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games|title=Olympic Games {{!}} History, Locations, & Winners|last=|first=|date=|website=Encyclopedia Britannica|publisher=|language=|accessdate=}}</ref>։ Խաղերը տեղի կ'ունենան չորս տարին անգամ մը: Ամառնային եւ ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան հերթականութեամբ՝ իրարմէ երկու տարի տարբերութեամբ։ Ժամանակակից Ողիմպիական Խաղերու ստեղծումը ոգեշնչուած է հին Ողիմպիական խաղերէն, որոնք տեղի կ'ունենային [[Յունաստան|Հին Յունաստանի]] [[Ողիմպիա]] բնակավայրին մէջ՝ Ք.Ա. 8-րդ դարէն սկսեալ: Սակայն Դ․ դարուն այդ խաղերը կ'արգիլուին։ 1894-ին, [[Փիեռ տը Քուպերթեն]]ի ջանքերով կը հիմնադրուի [[Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէ]]ն (ՄՈԿ), որու գլխաւորութեամբ 1896-ին, [[Աթէնք]]ի մէջ տեղի կ'ունենան ժամանակակից առաջին Ողիմպիական խաղերը։ ՄՈԿ-ը Ողիմպիական շարժման ղեկավար մարմինն է։ Ի․ եւ ԻԱ․ դարերու ընթացքին Ողիմպիական շարժումը զարգացում կ'ապրի։ Կը ստեղծուին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը, Բարալիմպիկ խաղերը՝ հաշմանդամութիւն ունեցող մարզիկներուն համար, ինչպէս նաեւ Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը՝ պատանի մարզիկներուն համար։ Տեֆլիմպիկ՝ լսողութեան հարցեր ունեցողներու յատուկ ողիմպիական խաղերը նոյնպէս կը հաստատուին ՄՈԿ-ի կողմէ։ Վերջինս ժամանակի ընթացքին կը ստիպուի յարմարիլ կատարուող տնտեսական, քաղաքական ու արհեստագիտական փոփոխութիւններուն հետ։ Արեւելեան երկիրներու մէջ պետութեան կողմէ նիւթական օժանդակութիւն ստացող եւ ամսաթոշակով «մարզիկ աշխատող սիրողականներու» ի յայտ գալը կը վնասէ զուտ սիրողականի գաղափարախօսութեան, քանի որ ոչ նպաստաւոր պայմաններ կը ստեղծէ արեւմտեան երկիրներու մէջ իրենց նիւթական ծախսերը անձնապէս հոգացող մարզիկներուն համար։ Խորհրդային Միութիւնը կը ներկայացնէր մարզիկներու խումբ մը, որոնք պաշտօնապէս ուսանողներ, զինուորներ կամ բանուորներ էին, բայց իրականութեան մէջ անոնցմէ շատերուն նիւթական ծախսերը պետութիւնը կը հոգար, որովհետեւ իրենց ամբողջ ժամանակը մարզումներու կը տրամադրէին<ref>Benjamin, Daniel (27 July 1992)։ ''Traditions Pro Vs. Amateur''</ref><ref>Schantz Otto։ «The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses—from Coubertin to Samaranch» (PDF)։ Comité International Pierre De Coubertin</ref>։ Այսպիսով, Ողիմպիական խաղերուն զուտ սիրողական մակարդակի մարզիկներուն փոխարէն, ինչպէս նախատեսած էր Քուպերթէն, մասնագիտացած մարզիկներ կը սկսին մասնակցիլ։ Զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ խաղերուն նկատմամբ աճող ուշադրութիւնը կը ստեղծէ Ողիմպիական խաղերու հովանաւորութեան ու առեւտրայնացման խնդիր մը։ Համաշխարհային պատերազմներուն պատճառով կը չեղարկուին 1916, 1940 եւ 1944 թուականներու Ողիմպիական խաղերը։ Պաղ պատերազմի տարիներուն լայնածաւալ բողոքներու արդիւնքով, կը սահմանափակուի որոշ երկիրներու մասնակցութիւնը 1980 եւ 1984 թուականներու Ողիմպիական խաղերուն, սակայն վերջինին կը մասնակցին 140 Ողիմպիական ազգային կոմիտէներ, որ մրցանիշ մըն էր այդ օրերուն համար<ref name="olympic.org">{{cite web|title=NO BOYCOTT BLUES|url=https://www.olympic.org/los-angeles-1984|website=olympic.org}}</ref>։ Ողիմպիական շարժումը իր մէջ կը ներառէ Միջազգային մարզական միաւորները, Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները (ԱՕՄ) եւ կը կազմակերպէ յատուկ կոմիտէներ բոլոր Ողիմպիական խաղերուն համար։ Իբրեւ որոշումներ տուող մարմին՝ ՄՈԿ-ը պատասխանատու է Ողիմպիական խաղերու կայացման մայրաքաղաքի ընտրութեան, ինչպէս նաեւ կը կազմակերպէ եւ նիւթապէս կը հովանաւորէ Ողիմպիական խաղերը։ ՄՈԿ-ը նաեւ կ'որոշէ Ողիմպիական ծրագիրը, որ կազմուած է այն մրցոյթներէն, որոնք պէտք է ըլլան Խաղերու ընթացքին։ Կան Ողիմպիական շարք մը արարողութիւններ ու խորհրդանիշներ, որոնցմէ են՝ Ողիմպիական դրօշն ու ջահը, ինչպէս նաեւ Ողիմպիական խաղերու բացման ու փակման արարողութիւնները։ Աւելի քան 13 000 մարզիկ կը մասնակցի Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն 33 տարբեր մարզաձեւերէն շուրջ 400 մրցումի։ Ամէն մէկ մրցոյթի արդիւնքով առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղերը գրաւած մարզիկները կ'արժանանան համապատասխան ոսկեայ, արծաթեայ եւ պրոնզէ մետալներու։ Ժամանակի ընթացքին Ողիմպիական խաղերուն կը սկսին մասնակցիլ բոլոր երկիրները։ Մասնագէտներու թիւին աճը կը յառաջացնէ շարք մը խնդիրներ ու վէճեր, ներառեալ բողոքները, խթանիչ դեղերու օգտագործումը, կաշառակերութիւնը եւ 1972-ին ահաբեկչական յարձակումը։ Երկու տարին անգամ մը տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերը, մեծապէս լուսարձակի տակ առնուելով զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ, անյայտ մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տայ ձեռք բերելու ազգային, երբեմն ալ՝ միջազգային ճանաչում։ Ողիմպիական խաղերը ընդունող երկիրին ու քաղաքին նաեւ հնարաւորութիւն կու տան ներկայանալ աշխարհին։ == Հին Ողիմպիական խաղեր == [[Պատկեր:Olympia-stadion.jpg|thumb|Ողիմպիական մարզադաշտ, Յունաստան]] Հին Ողիմպիական խաղերը կրօնական ու մարմնամարզական փառատօներ էին, որոնք տեղի կ'ունենային չորս տարին անգամ մը Հին Յունաստանի Ողիմպիա բնակավայրին մէջ՝ [[Զեւս|Զեւսի]] նուիրուած սրբավայրի տարածքին։ Մրցումները տեղի կ'ունենային Հին Յունաստանի տարբեր քաղաք-պետութիւններու ու թագաւորութիւններու ներկայացուցիչներուն միջեւ։ Այդ խաղերուն ընթացքին տեղի կ'ունենային մարզական մրցումներ, սակայն կային նաեւ մարտական մարզաձեւեր, ինչպիսին էին՝ ըմբշամարտը, պանկրատիոնը, ձիավարութեան ու կառք վարելու մրցումները։ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին մասնակից քաղաք-պետութիւններու միջեւ եղած բոլոր հարցերն ու բախումները առկախ կը կացուցուէին մինչեւ խաղերուն աւարտը։ Ռազմական գործողութիւններու այս դադարները ծանօթ էին իբրեւ Ողիմպիական խաղաղութիւն։ Զինադադարը Ողիմպիա գացող կրօնական ուխտագնացներուն թոյլ կու տար անվնաս անցնիլ պատերազմող տարածքներով, քանի որ անոնք կը գտնուէին Զեւսի պաշտպանութեան տակ<ref>{{cite web|title=The Olympic Truce – Myth and Reality by Harvey Abrams|url=http://ablemedia.com/ctcweb/showcase/abrams1.html|publisher=Classics Technology Center, AbleMedia.com}}</ref>։ Ողիմպիական խաղերու ստեղծման պատմութիւնը պարուրուած է խորհրդաւորութեամբ ու առասպելներով։ Ամէնէն տարածուած առասպելներէն մէկուն համաձայն, Ողիմպիական խաղերու ստեղծումը կը վերագրուի Հերակլէսին ու անոր հօրը՝ Զեւսին։ Ըստ առասպելին, առաջինը Հերակլէսն է, որ խաղերը կոչած է Ողիմպիական եւ սկիզբ դրած՝ անոնց իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ ըլլալու աւանդոյթին։ Ըստ առասպելին, իր տասներկու սխրագործութիւնները աւարտելէ ետք, Հերակլէս կառուցած է Ողիմպիական մարզաւանը՝ ի պատիւ [[Զեւս|Զեւսի]]։ Կառուցման աւարտէն ետք ան ուղիղ գծով անցած է 200 քայլ եւ այդ տարածութիւնը կոչած «ասպարէզ» ({{lang-el|στάδιον}} - սդատիոն, [[լատիներէն]]՝ stadium, «փուլ, ընթացաշրջան»), որ յետագային դարձած է չափման միաւոր։ Առաջին Ողիմպիական խաղերուն ընդունուած թուականը Ք․Ա․776 թուականն է, ըստ Ողիմպիային մէջ գտնուած արձանագրութիւններուն, որոնց մէջ նշուած են նաեւ վազքի մրցումներուն յաղթողներուն անունները<ref>CITEREF Young 2004, էջ 12</ref>։ Հին Ողիմպիական խաղերուն ընթացքին կազմակերպուած են վազքի, հնգամարտի (ներառեալ ցատկել, սկաւառակի եւ նիզակի արձակում, վազք եւ ըմբշամարտ), բռնցքամարտի, ըմբշամարտի, պանկրատիոնի եւ ձիավարութեան մրցումներ<ref>{{cite web|title=Ancient Olympic Events|url=http://www.perseus.tufts.edu/Olympics/sports.html|publisher=Perseus Project of Tufts University}}</ref>։ Ըստ աւանդութեան, առաջին Ողիմպիական ախոյեանը եղած է Քորոյվոս Իլիացին, որ «խոհարար» (սուրբ մսեղիք զոհող) էր ՝ [[Իլիդա]] (Իլիա, [[Պելոպոնես]]) քաղաքէն։ Ողիմպիական խաղերը ունեցած են կրօնական կարեւորութիւն եւ մարզական միջոցառումներէն բացի կատարուած են զոհաբերութեան ծիսակարգեր ի պատիւ Զեւսի (որուն նշանաւոր արձանը՝ ստեղծուած Ֆիտիասի կողմէ, տեղադրուած էր Ողիմպիա քաղաքին մէջ գտնուող իր տաճարին մէջ) եւ Բելոբաս Ողիմպիայի առասպելական թագաւորին։ Բելոբաս յայտնի էր [[Բիսա|Բիսայի]] թագաւոր Ինոմաոսի հետ կառք վարելու մրցման շնորհիւ։ Մրցումներուն յաղթողները փառաբանուած են, անոնց պատուին ստեղծուած են բանաստեղծութիւններ ու կանգնեցուած՝ արձաններ։ Խաղերը տեղի ունեցած են իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ, եւ այդ ժամանակաշրջանը, որ ծանօթ է իբրեւ Ողիմպիատա, յոյները օգտագործած են իբրեւ ժամանակի չափման միաւոր։ Ողիմպիական խաղերը եղած են համահելլենական խաղերուն մէկ մասը, որոնց շարքին ներառուած են Բիթոնեան խաղերը, Նեմէական խաղերը եւ Իշտմիական խաղերը<ref>Olympic Museum, "The Olympic Games in Antiquity", p. 2</ref>։ Ողիմպիական խաղերը իրենց գագաթնակէտին հասած են Ք.Ա. 6րդ, 5րդ դարերուն, սակայն յետագային անոնց նշանակութիւնը աստիճանաբար նուազած է [[Յունաստան|Յունաստանի]] մէջ, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական իշխանութեան]] ու ազդեցութեան տարածման զուգահեռ։ Թէեւ գիտական որեւէ յստակ եզրայանգում չկայ այն մասին, թէ երբ եղած է պաշտօնական դադրեցումը Հին Ողիմպիական խաղերուն, սակայն ամէնատարածուած թուականը 393-ն է, երբ Թէոդոսիոս Ա. կայսրը կը հրամայէ, որ հեթանոսական բոլոր պաշտամունքներն ու ծէսերը վերցուին<ref>However, Theodosius' decree contains no specific reference to Olympia {{harv|Crowther|2007|p=54}}.</ref>։ Կը նշուի նաեւ 426 թուականը, երբ Թէոդոսիոս Բ. կը հրամայէ ոչնչացնել յունական բոլոր տաճարները։ == Ժամանակակից Ողիմպիական խաղեր == === Հիմնադիրներ === [[Պատկեր:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|upright|Պրն Փիեռ տը Քուպերթեն]] ժամանակակից մարզական միջոցառումներու ընթացքին «Ողիմպիական» բառին կիրառման վերաբերեալ բազմաթիւ փաստաթուղթերու մէջ կը հանդիպինք ԺԸ․ դարէն սկսեալ։ Առաջին դէպքը պատահած է «Քոթսուոլտի խաղերը» կամ «Քոթսուոլֆի Ողիմպիական խաղերը»(''cotswold olympics''), որոնք ամէն տարի տեղի ունեցած են [[Անգլիա|Անգլիոյ]] [[Չիփինկ Քեմփտըն]] քաղաքին մօտ եւ ներառած են մրցումներ տարբեր մարզաձեւերէ։ Անոնք առաջին անգամ կազմակերպուած են փաստաբան Ռոպըրթ Տովըրի կողմէ եւ տեղի ունեցած են 1612-1642 թուականներուն։ Անկէ ետք քանի մը անգամ եւս տեղի ունեցած են այդ խաղերը մինչեւ մեր օրերը։ 2012-ին [[Լոնտոն]]ի Ողիմպիական խաղերու կայքին մէջ Բրիտանական Ողիմպիական դաշնութիւնը այդ խաղերը յիշատակած է իբրեւ Բրիտանիոյ Ողիմպիական շարժման առաջին հանգրուանը<ref name="BOA">{{citation|title=400 Years of Olimpick Passion|url=http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853|deadurl=yes|publisher=Robert Dover's Games Society|df=|accessdate=2019-02-08|archivedate=2013-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502154936/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853}}</ref>։ * Յեղափոխական Ֆրանսայի մէջ 1796-1796-ականներուն տեղի ունեցած ''L'Olympiade de la République'' ամէնամեայ ազգային Ողիմպիական փառատօներուն ընթացքին նոյնպէս փորձեր եղած են պահպանելու Հին Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերու աւանդոյթները։ Մրցաշարքերուն մէջ ներառուած են քանի մը մարզաձեւեր հին յունական Ողիմպիական խաղերէն։ 1796-ի խաղերը կարեւոր են անով, որ այդ օրերուն որդեգրուած է մեթր-ի համակարգը։ * 1850-ին Ուիլիամ Փեննի Պրուքսի կողմէ հիմնադրուած է Ողիմպիական դասարան ({{lang-en|Olympian Class}}) Միւխ Ուէնլոքու (Շրոփշայր, [[Անգլիա]])։ 1859-ին Պրուքս զայն վերանուանած է Ուէնլոքի Ողիմպիական խաղեր ({{lang-en|Wenlock Olympian Games}})։ Ամէնամեայ մարզական այդ փառատօնը տեղի կ'ունենայ մինչ օրս։ Ուէնլոքի Ողիմպիական Կազմակերպութիւնը հիմնադրուած է Պրուքի կողմէ, 15 Նոյեմբեր 1860-ին։ * 1862-էն մինչեւ 1867-ը [[Լիվըրփուլ]]ի մէջ տեղի ունեցած է Մեծ Ողիմպիական փառատօնը ({{lang-en|Grand Olympic Festival}})։ Ճոն Հալիի եւ Չարլզ Մելիի կողմէ հիմնադրուած այդ խաղերը եղած են ամբողջութեամբ սիրողական մակարդակի, թէեւ միայն «ճենթլմէն ոչ փրոֆեսիոնալները» կրնային մասնակցիլ մրցումներուն։ * 1865-ին Հալին, Պրուքսը եւ Ե. Գ. Ռավենշթէյնը հիմնադրած են Ազգային Ողիպիական Դաշնութիւնը Լիվըրփուլի մէջ, որ դարձած է Մեծն Բրիտանիոյ Ողիմպիական դաշնութեան նախատիպը։ Անոր հիմնադիր փաստաթուղթին կէտերը յետագային հիմք դարձած են Միջազգային Ողիմպիականին։ * 1866-ին Մեծ Բրիտանիոյ մէջ տեղի ունեցած են ազգային Ողիմպիական խաղերը, որոնք կազմակերպուած են Բիւրեղապակեայ պալատին մէջ<ref>{{cite web |url= http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml |title= Much Wenlock & the Olympian Connection |publisher= Wenlock Olympian Society|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090123183803/http://www.wenlock-olympian-society.org.uk/william-penny-brookes/index.shtml}}</ref>։ * 1896-ին [[Աթէնք]]ի մէջ տեղի ունեցած առաջին ժամանակակից Ողիմպիական խաղերուն ծրագիրը գրեթէ կրկնութիւնն է Լիվըրփուլի Ողիմպիականի ծրագիրին։ === Վերածնունդ === [[Պատկեր:Stamp of Greece. 1896 Olympic Games. 2l.jpg|thumb|upright|Փոստային դրոշմաթուղթ՝ Յունական առաջին Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած հաւաքածոյէն]] Ողիմպիական խաղերուն վերստեղծման գաղափարին մասին Յունաստան կը սկսի հետաքրքրուիլ 1821-ին [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] դէմ մղուած անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ Այս միտքը առաջին անգամ կ'առաջարկէ բանաստեղծ եւ խմբագիր Բանայոթիս Սուցոս 1833-ին հրատարակուած իր «Մեռածներու երկխօսութիւն» բանաստեղծութեան մէջ։ Յունահռոմէական հարուստ բարեգործ Էւանկելիս Զապաս նախ 1856-ին կը գրէ Յունաստանի թագաւոր Օթոն Ա.-ին՝ առաջարկելով հովանաւորել Ողիմպիական խաղերուն վերստեղծումը։ Զապաս կը հովանաւորէ 1859-ին Աթէնքի հրապարակին վրայ տեղի ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերը։ Կը մասնակցին մարզիկներ Յունաստանէն եւ Օսմանեան կայսրութենէն։ Զապաս նիւթապէս կը հովանաւորէ նաեւ հնագոյն Բանաթինայիքօ (կամ Քալիմարմարօ) մարզադաշտին նորոգութիւնները, որպէսզի անիկա կարենայ հիւրընկալել ապագային տեղի ունենալիք բոլոր Ողիմպիական խաղերը։ [[Պատկեր:Demetrius Vikelas.jpg|մինի|ձախից|Տիմիթրիուս Վիքելաս]] Մարզադաշտը կը հիւրընկալէ Ողիմպիական խաղերը 1870 եւ 1875 թուականներուն։ 1870-ին խաղերու հանդիսատեսներուն թիւը կը հասնի երեսուն հազարի, իսկ 1875-ին խաղերու հանդիսատեսներուն թիւին մասին պաշտօնական տուեալներ չկան։ 1890-ին, Ուենլոքի Ողիմպիական կազմակերպութեան կազմակերպած Ողիմիպիական խաղերուն ներկայ գտնուելէն ետք, Փիեռ տը Քուպերթեն կ'որոշէ ստեղծել Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն (ՄՈԿ)։ Քուպերթենը, հիմնուելով Պրուքսի եւ Զապասի գաղափարներուն ու աշխատանքներուն վրայ, կը մտադրէ հիմնադրել միջազգային մակարդակի Ողիմպիական խաղերը, որոնք տեղի պիտի ունենային իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ։ Ան այդ գաղափարները կը ներկայացնէ նորաստեղծ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի Առաջին Համագումարին, որ տեղի կ'ունենայ 16-23 Յունիս, 1894-ին [[Փարիզ]]ի համալսարանին մէջ։ Համագումարին վերջին օրը կ'որոշուի, որ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին հովանաւորութիւնը վայելող Ողիմպիական խաղերը տեղի ունենան [[Աթէնք]]ի մէջ, 1896-ին։ ՄՈԿ-ի առաջին նախագահ կ'ընտրուի յոյն բանաստեղծ Տիմիթրիուս Վիքէլաս։ === 1896-ի Ողիմպիական խաղեր === [[Պատկեր:1906 Intercalated Olympic Games Opening Ceremony.jpg|thumb|1896-ի Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը Բանաթինայիքօ մարզադաշտին մէջ, Յունաստան]] Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին հովանիին տակ կազմակերպուած Առաջին Ողիմպիական խաղերը տեղի կ՛ունենան 1896-ին, Աթէնքի Բանաթինայիքօ (Քալիմարմարօ) մարզադաշտին մէջ։ Խաղերուն կը մասնակցի 14 երկիր եւ 241 մարզիկ՝ մրցելով 43 մարզաձեւերու մէջ<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/en/content/Olympic-Games/All-Past-Olympic-Games/Summer/Athens-1896/ |title=Athens 1896 |publisher=The International Olympic Committee}}</ref>։ Զապասն ու իր զարմիկ Քոնսթանթինոս Զապասը դիմած էին [[Յունաստան]]ի կառավարութեան Ողիմպիական խաղերը հովանաւորելու համար, եւ այդ դիմումին հիման վրայ անոնց կը վստահուի 1896-ի խաղերը հովանաւորելու պատասխանատուութիւնը։<ref>{{cite book |title=Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa |language=French |location=Athens |year=1893 |first=Frédéric |last=de Martens |authorlink= |publisher=[printer Anestis Constantinides] |url=http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/1/6/metadata-513a41d33e40da3d727896b19c5b9729_1236942720.tkl }}</ref><ref>{{cite book |title=L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain |language=French |last=Streit |first=Geōrgios S. |authorlink= |date=1894 |location=Paris |publisher=L. Larose |url=https://archive.org/details/laffairezappaco00stregoog }}</ref>։ Եորղոս Աւերոֆ մեծ ներդրում ունեցած է մարզադաշտի վերակառուցման աշխատանքներուն մէջ։ Յունաստանի կառավարութիւնը նոյնպէս յատկացուցած է որոշ նիւթական օժանդակութիւն ՝ յոյս ունենալով, որ ծախսերը կը փոխհատուցուին տոմսերու վաճառքէն գոյացած հասոյթով եւ առաջին Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած դրոշմաթուղթերու հաւաքածոյի վաճառքին շնորհիւ։ Յունաստանի պաշտօնատար անձնաւորութիւններ եւ հասարակութիւնը կը հիանան Ողիմպիական խաղերու բարձր մակարդակով։ Նոյն կարծիքին եղած են նաեւ շատ մարզիկներ, որոնք նոյնիսկ պահանջած են, որ Ողիմպիական խաղերը մշտապէս տեղի ունենան Աթէնքի մէջ։ Սակայն Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն ծրագրած էր, որ յետագային խաղերը տեղի ունենան աշխարհի տարբեր քաղաքներուն մէջ։ Երկրորդ Ողիմպիական խաղերը տեղի ունեցած են Փարիզի մէջ։<ref>{{cite web |url= http://www.sports-reference.com/olympics/summer/1896/ |title= 1896 Athina Summer Games |publisher= Sports Reference}}</ref>։ === Փոփոխութիւններ === 1896-ին ունեցած յաջողութենէն ետք Ողիմպիական խաղերը կը յայտնուին լճացման մէջ։ 1900-ին Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան Փարիզի մէջ եւ մաս կը կազմեն Համաշխարհային ցուցահանդէսին։ 1904-ին Սենթ Լուիսի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը նոյնպէս կը կազմակերպուին Համաշխարհային ցուցահանդէսին շրջանակներուն մէջ, եւ երկուքն ալ ցուցադրական խաղերու բնոյթ կ'ունենան։ Փարիզի Ողիմպիական խաղերը մարզադաշտ չունէին, սակայն անոնք յատկանշական կը դառնան անով, որ խաղերուն առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցէին նաեւ կիներ ու աղջիկներ։ Սենթ Լուիսի Ողիմպիական խաղերուն կը մասնակցի շուրջ 650 մարզիկ, որոնցմէ 580-ը՝ [[ԱՄՆ|Միացեալ Նահանգներէն]]։ Այդ խաղերը եղած են Ողիմպիական շարժման ամենացած մակարդակ ունեցող խաղերը<ref>{{cite web |url= http://proxy.espn.com/oly/summer08/fanguide/history?year=1904 |title= St. Louis 1904 – Overview |publisher= ESPN |accessdate= 2019-02-08 |archive-date= 2017-01-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170104235858/http://proxy.espn.com/oly/summer08/fanguide/history?year=1904 |dead-url= yes }}</ref>։ Ողիմպիական խաղերուն համբաւը կրկին կը վերականգնի 1906-ին, երբ Աթէնքի մէջ տեղի կ'ունենան արտակարգ Ողիմպիական խաղեր ({{lang-en|Intercalated Games}}), որոնք երրորդ Ողիմպիականի շրջանակներուն մէջ տեղի ունեցող երկրորդ խաղերը կը հանդիսանային։ Այդ խաղերը ճանաչում չեն գտած ՄՈԿ-ի կողմէն, եւ յետագային նման խաղեր այլեւս չեն կազմակերպուած։ Արտակարգ Ողիմպիական խաղերը, որոնց մասնակցած են աշխարհի տարբեր երկիրներէ բազմաթիւ մարզիկներ, արժանացած են միջազգային ուշադրութեան։ Անոնք նպաստած են Ողիմպիական խաղերուն ժողովրդականութեան ուռճացման<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/olympics/history/story/2008/05/05/f-olympics-feature-1906.html |title=1906 Olympics mark 10th anniversary of the Olympic revival |publisher=Canadian Broadcasting Centre |date=28 May 2008|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731211554/http://www.cbc.ca/olympics/history/story/2008/05/05/f-olympics-feature-1906.html}}</ref>։ ==== Ձմեռնային Ողիմպիական խաղեր ==== [[File:Bundesarchiv Bild 102-05472, St. Moritz, Winterolympiade.jpg|upright=0.93|thumb|right|Տափօղակով հոքիի խաղ 1928-ին Սանկտ Մորէնու տեղի ունեցած Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն]] Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը կը ստեղծուին սառոյցի եւ ձիւնի վրայ տեղի ունեցող մարզաձեւերու համար, որոնց մրցումները տրամաբանական տեսնակիւնէն անհնար էր, որ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ընթացքին տեղի ունենային։ Սակայն, գեղասահքը (1908 եւ 1920) եւ տափօղակով հոգէյ (1920) ներառուած են Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն մարզաձեւերուն շարքին։ ՄՈԿ-ի ցանկութիւնն էր ընդլայնել անոնց ցանկը՝ ներառելով ձմեռնային այլ մարզաձեւեր։ 1921-ին [[Լոզան]]ի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական համագումարին կ'որոշուի Ողիմպիական Խաղերու ձմեռնային տարբերակը։ 1924-ին [[Ֆրանսա]]յի Շամոնիքս քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենայ ձմեռնային մարզաձեւերու շաբաթը (11 օր), որոնք առնչութիւն ունէին երեք ամիս ետք տեղի ունեցած Փարիզի Ողիմպիական խաղերուն հետ։ Այդ իրադարձութիւնը ծանօթ է իբրեւ Առաջին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղեր։ Թէեւ սկիզբը նախատեսուած էր, որ Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը պիտի հիւրընկալէր նոյն երկիրը մէկ տարուան ընթացքին, սակայն շուտով այդ տարբերակը փոփոխութեան կ'ենթարկուի։ ՄՈԿ-ը կ'որոշէ, որ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը պէտք է կազմակերպուին իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ՝ նոյն տարին, որուն ընթացքին կը կազմակերպուին Ամառնային Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|url=http://www.utah.com/olympics/history.htm |title=Winter Olympics History |publisher=Utah Athletic Foundation |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090112071018/http://www.utah.com/olympics/history.htm |df= }}</ref>։ Այդ աւանդոյթը կը պահպանուի մինչեւ 1992, երբ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան Ֆրանսայի Ալպերվիլ քաղաքին մէջ։ Անկէ ետք, 1994-էն սկսեալ, Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ, Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն երկու տարի ետք։ ==== Փարալիմփիկ խաղեր ==== [[Պատկեր:031164 - Tokyo opening ceremony -7 - 1a - adjusted.jpg|thumb|1964-ի Ամառնային փարալիմփիկ խաղերը Թոքիօ]] [[Պատկեր:Ludwig Guttmann2.jpg|մինի|ձախից|Սըր Լութուիկ Կուտմըն]] 1948-ին Սըր Լութուիկ Կուտմըն (S''ir Ludwig Guttmann''), որոշելով նպաստել [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]էն ետք զինուորներուն վերականգման, կազմակերպած է տարբեր մարզաձեւերու մրցումներ քանի մը հիւանդանոցներու միջեւ, որոնք պէտք է համապատասխանէին նոյն թուականին [[Լոնտոն]]ի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն։ Կուտմընի կազմակերպած միջոցառումը, որ այդ օրերուն ծանօթ էր իբրեւ «Սթօք Մանտեւիլեան խաղեր», վերածուած է ամէնամեայ մարզական փառատօնի։ Հետագայ տասներկու տարիներուն ընթացքին, Կուտմըն եւ ուրիշներ շարունակած են նպաստել մարզանքը՝ իբրեւ ապաքինման միջոց օգտագործելու նպատակին։ 1960-ին, [[Հռոմ|Հռոմի]] մէջ տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերուն ժամանակ, Կուտմըն տարած է 400 մարզիկ՝ մասնակցելու «Զուգահեռ Ողիմպիական խաղերուն» ({{lang-en|Parallel Olympics}}), որոնք յայտնի դարձած են որպէս առաջին Բարալիմպիք խաղեր։ Այդ ժամանակէն ի վեր Բարալիմպիք խաղերը տեղի կ'ունենան իւրաքանչիւր Ողիմպիականի տարին։ 1988-ին [[Սէուլ|Սէուլի]] (Հարաւային Քորէա) տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն ի վեր, խաղերը հիւրընկալող քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենան նաեւ Բարալիմպիկ խաղերը<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm |title= History of the Paralympics |publisher= BBC Sport}}</ref>։ 2001-ին Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն եւ Միջազգային Բարալիմպիկ Կոմիտէն ստորագրած են համաձայնութիւն մը, որ կ'երաշխաւորէ հիւրընկալող քաղաքին հետ պայմանագիր մը կնքել թէ՛ Ողիմպիական, թէ՛ Բարալիմպիկ խաղերը ընդունելու վերաբերեալ<ref>{{cite web|title=IPC-IOC Cooperation |publisher=International Paralympic Committee |url=http://oldwebsite.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html |accessdate=3 May 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120519023623/http://oldwebsite.paralympic.org/IPC/IPC-IOC_Co-operation.html|df= }}</ref>։ Այդ համաձայնութիւնը ի զօրու կը դառնայ 2008-ին [[Փեքին]]ի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն եւ 2010-ին [[Վանքուվըր|Վանքուվըրի]] մէջ տեղի ունեցած Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն ընթացքին։ Լոնտոնի կազմակերպչական յանձնաժողովի Լորտ Քոուն 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցող Ամառնային Բարալիմպիկ խաղերու եւ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու մասին ըսած է. {{քաղուածք|Մենք կ'ուզենք փոխել հասարակութեան վերաբերումը հաշմանդամութեան նկատմամբ, ընդգծել Բարալիմպիկ մարզանքի գերազանցութիւնը եւ ճիշդ սկիզբէն հաւատացնել, որ այդ երկու խաղերը մէկ միասնական ամբողջութիւն են։|}} ==== Պատանեկան խաղեր ==== 2010-ին Ողիմպիական խաղերուն աւելցած են Պատանեկան խաղերը, որոնք 14-18 տարեկան մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տային մրցելուլ ուրիշներու հետ։ Պատանեկան Ողիմպիական խաղերուն ստեղծման գաղափարը կ'առաջարկէ ՄՈԿ նախագահ Ժագ Ռոկէ 2001-ին եւ կը հաստատուի ՄՈԿ 118րդ համագումարին։ Առաջին Ամառնային Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան [[Սինկափուր]]ի մէջ, 14-26 Օգոստոս 2010-ին, իսկ անկէ երկու տարի ետք [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] Ինսպրուք քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենան առաջին Ձմեռնային Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|title=Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games|publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|date=12 December 2008|url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|accessdate=8 February 2019|archive-date=10 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610111938/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/61888/32574/1t8ch2t/innsbruck-is-the-host-city-for.html|dead-url=yes}}</ref>։ Այս խաղերը աւելի կարճատեւ են, քան՝ Ողիմպիական խաղերը. ամառնային խաղերը կը տեւեն տասներկու, ձմեռնայինը՝ ինը օր։ ՄՈԿ-ը Ամառնային Պատանեկան խաղերուն թոյլ կու տայ 3 500 մարզիկի մասնակցութեան եւ 875 պաշտօնական անձերու, իսկ Ձմեռնային խաղերուն՝ 970 մարզիկի եւ 580 պաշտօնական անձերու<ref>Օլիմպիական խաղեր#CITEREFYoung1996|Young, 1996, էջ 1</ref><ref>CITEREF Young1996|Young, 1996, էջ 14</ref>։ Մարզաձեւերը կը համապատասխանեն չափահասակներու համար նախատեսուած Ողիմպիական խաղերուն, բայց կան որոշակի տարբերութիւններ։ Մասնաւորապէս, մրցումներուն կրնան մասնակցիլ տարբեր ազգերու եւ տարբեր սեռերու ներկայացուցիչներէ կազմուած խումբեր, իսկ մարզաձեւերուն ու մրցոյթներուն թիւը աւելի քիչ է<ref>{{cite news |url= https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm |title= IOC votes to start Youth Olympics in 2010 |first= Vicky |last= Michaelis |date= 5 July 2007 |work= USA Today}}</ref>։ === ԻԱ․ դարու Ողիմպիական խաղեր === 1896-ին 14 երկիրներ ներկայացնող 241 մասնակիցներու փոխարէն 2012-ին Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած է արդէն շուրջ 10,500 մարզիկ աշխարհի 204 երկիրներէ<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/london-2012-summer-olympics|title=London 2012|publisher=International Olympic Committee}}</ref>։ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու մասնակիցներուն թիւը աւելի քիչ է։ Օրինակ, 2014-ի [[Սոչի]]ի Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած է 2873 մարզիկ 88 երկիրներէ, 98 տարբեր խաղերու համար։ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին մարզիկներու եւ պաշտօնական անձերու մեծ մասը կը բնակի Ողիմիպիական գիւղին մէջ։ Վերջինս նախատեսուած է Ողիմպիական խաղերու բոլոր մասնակիցներու առանին բնակութեան համար եւ ապահովուած է սրճարաններով, հիւանդանոցներով եւ կրօնական ծէսերու կատարման համար անհրաժեշտ վայրերով<ref>{{cite web|title=Beijing to build convenient Olympic village |url=http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml |publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad |accessdate=4 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914055027/http://en.beijing2008.cn/cptvenues/venues/headlines/n214262207.shtml |df= }}</ref>։ ՄՈԿ-ը թոյլ կու տայ Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ ստեղծել նաեւ այն ազգերուն, որոնք չեն համապատասխաներ քաղաքական ինքնիշխանութեան խիստ դրոյթներուն, ինչպէս կը պահանջեն այլ կազմակերպութիւններ։ Իբրեւ արդիւնք՝ գաղութներն ու կախեալ տարածքները նոյնպէս իրաւունք կը ստանան մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն։ Այդպիսի տարածքներ են Բուերթօ Ռիքօ, Վերմուտեան կղզիները եւ Հոնկ Քոնկ, որոնք բոլորն ալ մրցումներուն կը մասնակցին որպէս առանձին երկիրներ, հակառակ անոր որ իրաւաբանական տեսանկիւնէ կը գտնուին այլ պետութեան կազմի մէջ<ref>{{cite web|title=Olympic Charter|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf|archivedate=23 July 2011 |page=61|format=PDF|publisher=International Olympic Committee}}</ref>։ Ողիմպիական փաստաթուղթերու ներկայտարբերակը թոյլ կու տայ ստեղծել նոր Ազգային Ողիմպիական կոմիտէներ այն ազգերու ներկայացման համար, որոնք կը դասակարգուին որպէս «միջազգային հանրութեան կողմէ ճանչցուած անկախ պետութիւն»<ref>{{cite web|title=The Olympic Charter |url=http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&file=Olympic-Charter.ask&query=recognised%20by%20the%20international%20community&search=yes |publisher=International Olympic Committee |accessdate=17 July 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502144028/http://www.asksam.com/ebooks/releases.asp?doc_handle=135969&file=Olympic-Charter.ask&query=recognised%20by%20the%20international%20community&search=yes}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, թոյլ չի տրուիր ստեղծել Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ Սենթ Մաարտենի եւ Քիւրասաոյի համար, երբ անոնք հասած են նոյն սահմանադրական կարգավիճակին, որ Արուպան 2010-ին հասած էր, թէեւ ՄՈԿ-ը Արուպայի Ողիմպիական Կոմիտէն ճանչցած է 1986-ին<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/executive-board-concludes-first-meeting-of-the-new-year/112731|date=13 January 2011|accessdate=13 January 2011|title=Executive Board concludes first meeting of the new year|publisher=olympic.org ("Official website of the Olympic movement")}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/mr-jose-perurena?articleid=133159|title=Curtain comes down on 123rd IOC Session|publisher=International Olympic Committee}}</ref>։ 2012-էն ետք Հոլանտայի Անտիլեան կղզիներու մարզիկներուն իրաւասութիւն կը տրուի իրենց ցանկութեամբ ներկայացնելու կա՛մ Հոլանտան, կա՛մ Արուպան<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/media-resources?articleid=132830|title=Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands|publisher=olympic.org ("Official website of the Olympic movement")}}</ref>։ === Խաղերուն արժէքը === Ըստ 2016-ի Օքսֆորտի ուսումնասիրութիւններուն, 1960-էն սկսեալ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն մարզական ծախսերը կը կազմեն շուրջ 5,2 միլիար տոլար, իսկ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերունը՝ 3,1 միլիար։ Այդ թիւերը չեն ներառեր աւելի լայն ենթակառոյցները, ինչպիսիք են ճամբաները, քաղաքային երկաթուղին եւ օդակայանները, որոնք կրնան նոյնքան կամ աւելի ծախսալից ըլլալ։ Յաճախ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին ծախսերը կը գերազանցեն նախատեսուած պիւտճէն։ 1960-էն ետք կազմակերպուած խաղերու համար միջին գերածախսը կը կազմէ 156% , այսինքն՝ ծախսերուն միջինը 2,56 անգամ կը գերազանցէ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու դիմումին ներկայացման ատեն նախատեսուած պիւտճէն։ 1976-ին Մոնրէալի Ողիմպիական խաղերուն կատարուած է ամենաշատ գերածախսը (720%)։ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն գերածախսը կատարուած է 1980-ին [[Նիւ Եորք]]ի գիւղերէն՝ Լէյք Փլէսիտի (L''ake Placid'') Ողիմպիական խաղերուն եւ կազմած է 324%։ 2012-ին [[Լոնտոն]]ի խաղերուն գերածախսը կազմած է 76%, 2014-ի Սոչիի խաղերուն՝ 289%<ref>{{Cite book|ssrn=2804554|title=The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games|last=Flyvbjerg|first=Bent|last2=Stewart|first2=Allison|last3=Budzier|first3=Alexander|publisher=Saïd Business School, University of Oxford|year=2016|isbn=|location=|pages=|via=}}</ref>։ Ամենածախսալից Ամառնային Ողիմպիական խաղերը եղած են 2008-ի Փեքինի խաղերը, որոնք արժած են 40-44 միլիար ամերիկեան տոլար<ref>{{cite news|title=Beijing Olympics to cost China 44,000,000,000 dollars - 2008-06-08 - Pravda News|url=http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/}}</ref>, իսկ ամենածախսալից Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը եղած են 2014-ի Սոչիի խաղերը, որոնք արժած են 51 միլիար ամերիկեան տոլար<ref name="The Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/oct/09/sochi-2014-olympics-money-corruption |title=Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone? |publisher=The Guardian |date= |accessdate=2014-02-12}}</ref><ref>{{Cite book|ssrn=2804554|title=The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games|last=Flyvbjerg|first=Bent|last2=Stewart|first2=Allison|last3=Budzier|first3=Alexander|publisher=Saïd Business School, University of Oxford|year=2016|isbn=|location=|pages=|via=}}</ref>։ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին, մէկ մարզիկի համար միջին հաշուով կը ծախսուի 0,6 միլիոն ամերիկեան տոլար, իսկ 1,3 միլիոն՝ Ձմեռնային խաղերուն։ 2012-ին, Լոնտոնի Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին մէկ մարզիկի համար ծախսուած է 1,4 միլիոն, իսկ 2014-ի Սոչիի Ողիմպիական խաղերու ընթացքին՝ 7,9 միլիոն տոլար։ 1976-ին [[Մոնրէալ]]ի եւ 1980-ին [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] Ողիմպիական խաղերու ժամանակ հիւրընկալող երկիրը, ձգտելով կարելի եղածին չափ լաւ ներկայանալ, կատարած է այնպիսի ծախսեր, որոնք մեծապէս գերազանցած են եկամուտը։ Այդ պատճառով ալ 1984-ի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճըլեսի]] Ողիմպիական խաղերուն նախապատրաստուելու ատեն հիւրընկալող կողմը որոշած է վերահսկել կատարուող ծախսերը՝ օգտագործելով արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող մարզադաշտեր ու այլ կառոյցներ, բացառութեամբ լողի մրցահրապարակին ու հեծանիւահրապարակին, որոնց համար վճարած են գործարար ոլորտի հովանաւորներ։ Ողիմպիական Կոմիտէն, Փիթըր Եուպէրոթի (''[[Peter Ueberroth]]'') գլխաւորութեամբ, եկամուտին մէկ մասը օգտագործած է LA84 Հիմնադրամին, որպէսզի նպաստէ Հարաւային [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] մէջ պատանեկան մարզաձեւերու զարգացման, օժանդակէ մարզիչներու ուսման եւ օգնէ մարզական գրադարանին։ 1984-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերը ժամանակակից Ողիմպիական խաղերուն մէջ կը նկատուին նիւթական տեսնակիւնէ ամենայաջողը <ref name="financiallySuccessful">{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google|title=LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection|date=25 July 2004|work=Los Angeles Times|first=Alan|last=Abrahamson|access-date=8 February 2019|archive-date=5 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google|dead-url=yes}}</ref>։ === Տնտեսական եւ ընկերային ազդեցութիւն՝ հիւրընկալող քաղաքին եւ երկիրին վրայ === Մեծ թիւով տնտեսագէտներ ժխտական վերաբերմունք կը ցուցաբերեն Ողիմպիական խաղերուն հիւրընկալման տնտեսական օգուտին, նշելով որ նմանօրինակ իրադարձութիւնները կը պահանջեն մեծ ծախսեր եւ կու տան համեմատաբար քիչ եկամուտ<ref>{{Cite news|url=https://www.wired.com/2016/08/olympic-cities-everywhere/|title=Olympics Everywhere|last=|first=|date=August 2016|work=WIRED|department=Argument|page=19|type=Paper|quote=...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.|access-date=|via=|vauthors=Greenwell M}}</ref>։ Ընդհակառակը, հիւրընկալումը (կամ միայն դիմումի ներկայացումը) կ'աւելցնէ այդ երկիրի արտահանման ծաւալը, քանի որ հիւրընկալող կամ դիմում ներկայացուցած երկիրը իր դիմումով իսկ ցոյց կու տայ, որ պատրաստ է բաց առեւտուրի<ref>{{Cite journal|date=19 January 2011|title=The Olympic Effect|url=https://archive.org/details/sim_economic-journal_2011-06_121_553/page/652|journal=The Economic Journal|volume=121|issue=553|pages=652–77|doi=10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x|subscription=yes|vauthors=Rose AK, Spiegel MM}}</ref>։ Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն հիւրընկալումը դրական ազդեցութիւն կ'ունենայ այն մարդասիրական կազմակերպութիւններուն վրայ, որոնք գրասենեակներ ունին տուեալ քաղաքին մէջ, որոնք կը նպաստեն տեղի ոչ առեւտրային մասին զարգացման։ Այս դրական ազդեցութիւնը կը սկսի խաղէն տարիներ առաջ եւ կրնայ շարունակուիլ եւս քանի մը տարի<ref>{{Cite journal|date=1 February 2013|title=Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities|url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2013-03_58_1/page/111|ssrn=2028982|journal=Administrative Science Quarterly|volume=58|issue=1|pages=111–48|doi=10.1177/0001839213475800|via=Social Science Research Network|vauthors=Tilcsik A, Marquis C}}</ref>։ Խաղերը ժխտական ազդեցութիւն կրնան ունենալ հիւրընկալող երկիրին բնակիչներուն վրայ, այսպէս՝ Բնակարանի Ապահովման Իրաւունքի եւ Վտարման Կեդրոնի ներկայացուցած տուեալներուն համաձայն, երկու տասնամեակի ընթացքին, Ողիմպիական խաղերուն պատճառով, իրենց տուներէն տեղափոխուած են աւելի քան երկու միլիոն հոգի<ref>Glynn, M. A. (2008). "Configuring the field of play: how hosting the Olympic Games impacts civic community." ''Journal of Management Studies'', 45(6), 1117–1146.</ref>։ 2014-ին Սոչիի Ողիմպիական խաղերը եղած են ամենածախսալիցը պատմութեան մէջ. անոնք արժած են աւելի քան 50 միլիար ԱՄՆ տոլար։ Վերակառուցման եւ Զարգացման Եւրոպական Դրամատան հաշուետուութեան համաձայն, այդ ծախսերը չեն նպաստեր [[Ռուսաստան]]ի ազգային տնտեսութեան զարգացման, սակայն կրնան ապագային գործարարներուն հայեացքները ուղղել դէպի Սոչի եւ Կրասնոտարի երկրամաս<ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/economic-impact-winter-olympics-not-great-russia-sochi-stands-gain-1554153|title=The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain|date=8 February 2014|work=International Business Times|accessdate=10 February 2014}}</ref>։ Սակայն Դեկտեմբեր 2014-ին The Guardian պարբերականը գրած է, թէ Սոչին կը նմանի «քաղաք-ուրուականի» բնութեան գիրկը տարածուած մարզադաշտերով ու արենաներով, ինչպէս նաեւ անաւարտ կառոյցներով<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/sochi-olympics-legacy-city-feels-like-a-ghost-town|title=The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain|date=17 December 2014|work=The Guardian}}</ref>։ 2022-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու իրենց դիմումները ետ վերցուցած են նուազագոյնը չորս քաղաք՝ մեծ ծախսերն ու աջակցութեան բացակայութիւնը պատճառաբանելով<ref>{{cite news|url=http://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|title=Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics|date=3 October 2014|work=Time|first=Lisa|last=Abend|access-date=8 February 2019|archive-date=18 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918021002/http://time.com/3462070/olympics-winter-2022/|dead-url=yes}}</ref>։ Այսպիսով, խաղերը հիւրընկալելու համար մրցակցած են երկու քաղաք՝ [[Ղազախստան]]ի մայրաքաղաք Նուր-Սուլթանը եւ [[Չինաստան]]ի մայրաքաղաք՝ Փեքինը։ Յուլիս 2016-ին The Guardian պարբերականը նշած է, որ Ողիմպիական խաղերու ապագային սպառնացող մեծագոյն վտանգը այն է, որ շատ քիչ քաղաքներ ցանկութիւն պիտի յայտնեն զանոնք հիւրընկալելու<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jul/27/biggest-threat-future-olympic-games-rio-2016-ioc-thomas-bach-hosts|title=Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games|date=27 July 2016|work=The Guardian}}</ref>։ == Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէ == [[File:Siege cio.jpg|thumb|Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի գրասենեակը Լոզանի մէջ]] Ողիմպիական շարժման մաս կը կազմեն մեծ թիւով ազգային եւ միջազգային մարզական կազմակերպութիւններ եւ դաշնութիւններ, նշանաւոր մետիա գործընկերներ, ինչպէս նաեւ մարզիկներ, պաշտօնատար անձնաւորութիւններ, դատաւորներ եւ ցանկացած այլ անձինք ու հիմնարկութիւններ, որոնք կը համաձայնին ենթարկուիլ Ողիմպիական խարտիայի կանոններուն։ Իբրեւ Ողիմպիական շարժումը հովանաւորող կազմակերպութիւն՝ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն (ՄՈԿ) պատասխանատու է Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան, Ողիմպիական խաղերու կազմակերպչական աշխատանքներուն վերահսկման, մարզական ծրագիրի թարմացման ու հաստատման, հովանաւորման ու հեռարձակման իրաւունքներու մասին բանակցութիւններու վարման համար։ Ողիմպիական շարժումը կազմուած է երեք հիմնական կառավարող օղակներէ. * Միջազգային միաւորումները ղեկավար մարմիններ են, որոնք կը վերահսկեն մարզանքը միջազգային մակարդակի վրայ։ Օրինակ՝ Ֆութպոլի Միջազգային Ընկերակցութիւններու դաշնութիւնը (ՖԻՖԱ) ֆութպոլի միջազգային միաւորում է, իսկ Վոլիպոլի միջազգային դաշնութիւնը ({{lang-fr|Fédération Internationale de Volleyball}})՝ վոլիպոլի համար։ Ողիմպիական շարժումը ներկայիս կը ներառէ 35 միջազգային դաշնութիւն, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ Ողիմպիական մարզաձեւերէն մէկը<ref>{{cite web|title=For the Good of the Athletes |publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad |date=31 October 2007 |url=http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214186786.shtml |accessdate=4 February 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123170335/http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214186786.shtml |archivedate=23 January 2009 |df= }}</ref>։ * Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները (ԱՈԿ) կը ներկայացնեն եւ կը վերահսկեն Ողիմպիական շարժումը տուեալ երկրի սահմաններուն մէջ։ Օրինակ՝ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէն Միացեալ Նահանգներու Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէն է։ Ներկայիս գոյութիւն ունին 205 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ։ * Ողիմպիական խաղերու կազմակերպիչ կոմիտէները ժամանակաւոր կոմիտէներ են, որոնք պատասխանատու են տուեալ Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման։ Անոնք կը կազմալուծուին Ողիմպիական խաղերու աւարտէն եւ ամփոփիչ հաշուետուութիւնը ՄՈԿ-ին ներկայացնելէ ետք։ Ողիմպիականի պաշտօնական լեզուներն են [[անգլերէն]]ն ու [[ֆրանսերէն]]ը։ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին կ'օգտագործուի նաեւ հիւրընկալող երկրին լեզուն (կամ լեզուները, եթէ տուեալ երկիրը ունի մէկէ աւելի պաշտօնական լեզու, բացի անգլերէնէն ու ֆրանսերէնէն)։ Իւրաքանչիւր յայտարարութիւն (օրինակ՝ բացման արարողութեան ընթացքին մասնակցող երկիրները) կ'ըլլայ երեք (կամ աւելի) կամ երկու հիմնական լեզուներով, եթէ հիւրընկալող երկիրին պաշտօնական լեզուն անգլերէնը կամ ֆրանսերէնն է։ === Քննադատութիւն === Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն յաճախ քննադատութիւններու կ'արժանանայ դժուար վերահսկուող կազմակերպութիւն մը ըլլալուն համար, որուն շարք մը անդամները կոմիտէի կազմին մէջ կը մնան իրենց ամբողջ կեանքին ընթացքին։ Էյվերու Պրենտէժի եւ Խուան Անթոնիօ Սամարանչիի նախագահութեան տարիները յատկապէս արժանացած են հակասական գնահատականներու։ Պրենտէժ նախագահած է աւելի քան 20 տարի, եւ այդ ընթացքին Ողիմպիական խաղերը զերծ պահած է քաղաքական միջամտութիւններէ ու գովազդի ազդեցութենէ։ Ան մեղադրուած է ցեղապաշտութեան ([[Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն|Հարաւափրիկեան Հանրապետութեան]] ցեղական մեկուսացումին վերացման դիմադրելուն համար) եւ հակասեմականութեան համար։ Սամարանչիի նախագահութեան ընթացքին գրասենեակը մեղադրուած է ընտանեվարութեան ու կաշառակերութեան մէջ<ref>{{cite news|title=Samaranch Defends Nominating Son for IOC Post |publisher=CBC Sports |date=18 May 2001 |url=http://www.cbc.ca/olympics/story/2001/05/18/ioc010516.html |accessdate=4 February 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205190231/http://www.cbc.ca/olympics/story/2001/05/18/ioc010516.html |archivedate=5 December 2008 }}</ref>։ Սամարանչիի կապերը [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ տիրող Ֆրանքոյի ռեժիմի հետ նոյնպէս քննադատութեան տեղ տուած են<ref>{{cite news|title=Olympics:Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back|last=Riding|first=Alan|date=30 June 1992|work=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE3DB173FF933A05755C0A964958260|accessdate=30 January 2009}}</ref>։ 1998-ին յայտնի դարձած է, որ ՄՈԿ-ի քանի մը անդամներ կաշառուած են 2002-ի Ողիմպիական խաղերու դիմում ներկայացուցած [[Սոլթ Լէյք Սիթի]] Կոմիտէէն։ ՄՈԿ-ը դիմած է հետաքննութեան, որուն հետեւանքով չորս հոգի հրաժարական տուած է, իսկ վեցը՝ հեռացուած են։ Այս դէպքէն ետք կատարուած են որոշակի փոփոխութիւններ հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան կարգին մէջ, որպէսզի կանխարգիլուի ապագային նմանատիպ իրավիճակներու ստեղծումը<ref>{{cite news |title=Judge Drops Olympic Bid Case|work=Los Angeles Times|last=Abrahamson|first=Alan|date=6 December 2003|url=http://articles.latimes.com/2003/dec/06/sports/sp-saltlakecity6|accessdate=21 March 2009}}</ref>։ 1999-ին յայտնի դարձած է, որ 1998-ին Նականոյի ([[Ճափոն|Ճափոն)]] մէջ Ողիմպիական խաղերը ընդունելու համար յայտ ներկայացուցած ողիմպիական կոմիտէն ծախսած է շուրջ 14 միլիոն տոլար ՄՈԿ-ի 62 անդամներու ու անոնց բազմաթիւ գործընկերներուն իրենց կողմը գրաւելու համար։ [[Պատկեր:M-Wave interior.jpg|մինի|ձախից|Էմ- Ուէյվը՝ (Ճափոն) ներսէն, կառուցուած է 1998-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն համար]] Ստոյգ թիւերը յայտնի չեն, որովհետեւ ծախսերուն վերաբերող փաստաթուղթերը ոչնչացուած են երբ ՄՈԿ-ը խնդրած է չհրապարակել միջոցառման կազմակերպման համար ծախսած գումարները<ref>{{Citation | last =Jordan | first =Mary | author-link = | last2 =Sullivan | first2 =Kevin | author2-link = | title =Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid | newspaper =Washington Post | pages =A1 | year = | date =21 January 1999 | url =https://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/daily/jan99/nagano21.htm | access-date =20 August 2016 }}</ref><ref>{{cite news | last =Macintyre | first =Donald | title =Japan's Sullied Bid | newspaper =Time Magazine | location = | pages = | language = | publisher = | date =1 February 1999 | url =http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html | access-date =20 August 2016 | archive-date =26 June 2022 | archive-url =https://web.archive.org/web/20220626173316/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html | dead-url =yes }}</ref>։ [[Պատկեր:160501 Zenkoji Nagano Japan06s3.jpg|մինի|աջից|Նականոյի (Ճափոն) Զէնքոճիի գլխաւոր սրահը]] BBC հեռատեսիլի կայանի Panorama: Buying the Games վաւերագրական ֆիլմին մէջ, որ հեռարձակուած է Օգոստոս 2004-ին, կը հետաքննուի 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաքի ընտրութեան ընթացքին կաշառք տալու հարցը։ Ֆիլմը կը պնդէ, որ հնարաւոր է կաշառել ՄՈԿ-ի անդամը, որպէսզի ան քուէարկէ յօգուտ որոշ քաղաքի մը։ [[Լոնտոն]]ի՝ 2012-ի Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաք ընտրուելէ ետք<ref>{{cite news|first=Lynn|last=Zinser|title=London Wins 2012 Olympics New York Lags|work=The New York Times|date=7 July 2005|url=https://www.nytimes.com/2005/07/07/sports/othersports/07olympic.html?_r=2&pagewanted=1&oref=slogin|accessdate=4 February 2009}}</ref> [[Փարիզ]]ի քաղաքապետ Պերտրան Տելանոյէն Մեծն Բրիտանիոյ վարչապետ Թոնի Պլէրին եւ Լոնտոնի համար դիմում ներկայացուցած կոմիտէին (որուն նախագահն էր Ողիմպիական նախկին ախոյեան Սեպաստիան Քոն) մեղադրած է դիմումներու ներկայացման կանոնները խախտելու մէջ։ Ան [[Ֆրանսա]]յի նախագահ [[Ժագ Շիրաք]]<nowiki/>ը ներկայացուցած է իբրեւ վկայ։ Վերջինս զգուշաւոր հարցազրոյցներ տուած է իր մասնակցութեան վերաբերեալ<ref>{{cite news|title=Paris Mayor Slams London Tactics |work=Sporting Life |location=UK |url=http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others/05/07/06/manual_125524.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515073919/http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others%2F05%2F07%2F06%2Fmanual_125524.html|deadurl=yes |df= }}</ref>։ Այդ յայտարարութեան վերաբերեալ լիարժէք հետաքննութիւն չէ եղած։ 2006-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու համար Թուրինի դիմումը նոյնպէս վէճերու առիթ տուած է։ ՄՈԿ-ի ականաւոր անդամ Մարք Հոտլեր, որ խիստ կողմնակից էր խաղերը [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] [[Սիոն]] քաղաքին մէջ կազմակերպելու, պնդած է, թէ [[Թորինօ|Թորինոյի]] կազմակերպիչ կոմիտէն կաշառած է ՄՈԿ-ի անդամները։ Այդ մեղադրանքներուն պատճառով տեղի ունեցած է խոր հետաքննութիւն։ == Առեւտրականացում == === Ազգային կազմակերպչական կոմիտէներու ներքեւ === Ողիմպիական խաղերը տարբեր չափերով սկսած են առեւտրականացուիլ 1896-ին [[Աթէնք]]<nowiki/>ի մէջ տեղի ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերուն, երբ գովազդի համար վճարած են շարք մը ընկերութիւններ<ref name="IOC2011Marketing">{{cite web|url=http://www.olympic.org/Documents/IOC_Marketing/OLYMPIC_MARKETING_FACT_FILE_2011.pdf|title=Marketing Fact File, International Olympic Committee, 2011 edition, page 18, accessed 2015-12-22|publisher=}}</ref>, որոնց կարգին էր [[Kodak]]-ը<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-kodak-olympics-idUSWEN164520071012|title=Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games|date=12 October 2007|agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disruptiveinnovation.se/?p=112|title=No more Kodak moments in the Olympics}}</ref>։ 1908-ին Oxo, Odol mouthwash եւ Indian Foot Powder ընկերութիւնները եղած են Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերուն պաշտօնական հովանաւորները<ref>{{cite web|url=http://www.itv.com/news/london/2015-12-04/wildly-interesting-facts-you-never-knew-about-london-until-now/|title=Wildly interesting facts about London you never knew, until now|work=ITV News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oxo.co.uk/about-us|title=OXO - About Us|accessdate=2019-02-08|archive-date=2018-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320010255/http://www.oxo.co.uk/about-us|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://formandsurface.blogspot.co.uk/2013/02/odol_6830.html|title=FORM AND SURFACE: Odol|author=Alex}}</ref>։ Coca-Cola ընկերութիւնը հովանաւորած է 1928-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերը եւ ցարդ կը շարունակէ հանդէս գալ իբրեւ հովանաւոր<ref name="IOC2011Marketing" />։ Նախքան ՄՈԿ-ի կողմէ հովանաւորութեան վերահսկողութիւն ստանձնելը ազգային կազմակերպչական կոմիտէները իրենք պատասխանատու էին հովանաւորութեան վերաբերեալ պայմանագիրներու կնքման եւ Ողիմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման։ === ՄՈԿ-ի վերահսկողութիւն === Սկիզբը ՄՈԿ-ը դէմ էր հովանաւորներու կողմէ նիւթական հովանաւորութեան ընդունման։ 1972-ին ՄՈԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտէժի՝ պաշտօնէն հեռանալէն ետք, ՄՈԿ-ը սկսած է ուսումնասիրել հեռուստատեսութեան եւ գովազդային շուկայի ընձեռած առիթները։ Խուան Անթոնիօ Սամարանքիի նախագահութեան ընթացքին սկսած են համագործակցիլ միջազգային հովանաւորներու հետ, որոնք կը ձգտէին իրենց վաճառանիշերը կապել Ողիմպիական վաճառանիշերու հետ։ === Պիւտճէ=== Ի․ դարու առաջին կիսուն ՄՈԿ-ը գործած է փոքր պիւտճէով։ 1952-1972-ականներուն ՄՈԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտէժ մերժած է Ողիմպիական խաղերը առեւտրային հետաքրքրութիւններու հետ կապելու բոլոր փորձերը։ Պրենտէժ կը հաւատար, որ հետաքրքրութիւնները բացասաբար կ'անդրադառնան ՄՈԿ-ի կողմէ որոշումներու կայացման վրայ։ Սակայն ՄՈԿ-ը կազմակերպչական կոմիտէներուն թոյլ կու տար հովանաւորութեան պայմանագիրեր կնքել եւ օգտագործել Ողիմպիական խորհրդանիշները։ Երբ Պրենտէժ պաշտօնէն կը հեռանար, ՄՈԿ-ի աշխուժ դրամագլուխը կը կազմէր 2 մլն տոլար, իսկ ութ տարի ետք ՄՈԿ-ը արդէն ունէր 45 մլն տոլար։ Այս մէկը տեղի ունեցած է գլխաւորաբար Ողիմպիական խաղերու հովանաւորութեան եւ հեռուստատեսութեամբ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքի առումով։ 1980-ին, երբ ՄՈԿ-ի նախագահ ընտրուած է Խուան Անթոնիօ Սամարանչը, անոր փափաքը եղած է ՄՈԿ-ը դարձնել նիւթապէս անկախ։ 1984-ի Ողիմպիական խաղերը պատմական են նիւթական առումով։ Լոս Անճելըսի կազմակերպչական կոմիտէն, զոր կը գլխաւորէր Փիթըր Եուպըրոթ, [[Պատկեր:Peter Ueberroth.jpg|մինի|ձախից|Փիթըր Եուպըրոթ]] կրցած է խնայել 225 մլն տոլար, որ աննախադէպ գումար էր այդ ժամանակի համար{{sfn|Findling|Pelle|2004|p=209}}։ Այդ կարելի դարձած է նաեւ ընկերութիւններու ընտրութեան յատուկ հովանաւորական իրաւունքներու վաճառքին շնորհիւ։ ՄՈԿ-ը փորձած է վերահսկել այդ հովանաւորական իրաւունքները։ 1985-ին Սամարանչ օգնած է մշակելու Ողիմպիական ծրագիր մը , որպէսզի Ողիմպիական վաճառանիշ ստեղծուի։ Ողիմպիական ծրագիրի անդամակցութիւնը եղած է եւ կը շարունակուի մնալ թանկարժէք։ Չորս տարուան անդամակցութեան գումարը կը կազմէ 50 միլիոն տոլար։ Ողիմպիական ծրագիրի անդամները կը ստանան համաշխարհային բացառիկ գովազդային իրաւունք իրենց ապրանքներուն համար եւ կ'օգտագործեն Ողիմպիական խորհրդանիշ հանդիսացող միահիւսուած օղակները իրենց գովազդներուն մէջ։ === Հեռուստատեսութեան ազդեցութիւն === [[File:Olympic Final 2000 (1936 cartoon).jpg|thumb|upright=1.35|Ծաղրանկար 1936-ի Ողիմպիական խաղերուն, որ պատկերուած է 2000-ին, երբ հանդիսատեսին պէտք է փոխարինէին հեռատեսիլն ու ձայնասփիւռը, անոնց բացագանչութիւնները կը լսուին բարձրախօսներէն։]] 1936-ին [[Պերլին]]ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հեռատեսիլով ցուցադրուած առաջին խաղերը եղած են, բայց միայն Պերլինի բնակչութեան համար<ref>{{cite web|title=Berlin 1936|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822100804/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1936|archivedate=22 August 2008|accessdate=31 March 2009}}</ref>։ 1956-ին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը եղած են միջազգային ցուցադրութիւն ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|title=Cortina d'Ampezzo|publisher=International Olympic Committee|url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1956|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822213008/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1956|archivedate=22 August 2008|accessdate=31 March 2009}}</ref>, իսկ 1960-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը եղած են առաջինը, որոնց հեռարձակման իրաւունքը վաճառուած է. CBS հեռուստառատիոցանցը վճարած է 394,000 տոլար խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու համար{{sfn|Slack|2004|p=192}}, իսկ Եւրոպական հեռարձակողներու միութիւնը յատկացուցած է 660,000 տոլար։ Հետագայ տարիներու Ողիմպիական խաղերը դարձած են Պաղ Պատերազմի գաղափարական ռազմաճակատներէն մէկը։ Գերտէրութիւնները պայքարած են իրենց քաղաքական գերազանցութիւնը ցուցադրելու համար, եւ ՄՈԿ-ը փորձած է օգտուիլ զանգուածային լրատուամիջոցներու չափազանց հետաքրքրութենէն։ Հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքը ՄՈԿ-ին թոյլ տուած է բարձրացնել Ողիմպիական Խաղերու մակարդակը, որ իր հերթին գրաւած է աւելի մեծ հետաքրքրութիւն եւ աւելի շատ գովազդատուներ։ Իբրեւ արդիւնք՝ ՄՈԿ-ը աւելի մեծ եկամուտ կը ստանայ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքէն{{sfn|Slack|2004|p=192}}։ Օրինակ՝ CBS-ը վճարած է 375 մլն. տոլար 1998-ին Նականոյի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու համար, իսկ NBC-ը ծախսած է 3,5 մլն. տոլար 2000-2012-ականներուն կայացած բոլոր Ողիմպիական խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու իրաւունքի ձեռքբերման համար։ Հանդիսատեսի քանակը նոյնպէս մեծացած է 1960-ականներէն մինչեւ 20-րդ դարու վերջը։ Ատիկա տեղի ունեցած է 1964-ին ուղիղ հեռարձակման եւ 1968-ին գունաւոր հեռատեսիլի ստեղծման շնորհիւ<ref name="Whannel, G. 1984 pp. 30">Whannel, G. (1984) The television spectacular in A. Tomlinson & G. Whannel (Eds.), Five-ring circus (pp. 30–43). London: Pluto Press</ref>։ 1968-ին [[Մեքսիքօ|Մեքսիքոյի]] մէջ տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերու հանդիսատեսներու քանակը ամբողջ աշխարհի տարածքին կազմած է 600 մլն. 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ կայացած Ողիմպիական խաղերուն՝ 900 մլն., իսկ 1992-ին Պարսելոնայի խաղերուն՝ 3,5 միլիար<ref name="Whannel, G. 1984 pp. 30"/>։ Սակայն 2000-ին [[Սիտնէյ]] Ողիմպիական խաղերուն ցուցադրումը NBC-ով ունեցած է ամենացած վարկանիշը Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու շարքին 1968-էն սկսեալ<ref>{{cite news|title=World Series TV ratings slump|url=http://www.cbsnews.com/stories/2000/10/27/sports/main244877.shtml|publisher=CBS News|agency=Associated Press|accessdate=4 May 2009 | date=27 October 2000}}</ref>։ Անոր պատճառ դարձած են երկու գործօններ. մէկը եղած է արբանեակային հեռուստաալիքներու հետ աճող մրցակցութիւնը, երկրորդը՝ համացանցը, որ թոյլ կու տայ տեսնել արդիւնքներն ու տեսանիւթերը ճիշդ ժամանակին։ Հեռուստաընկերութիւնները կը գործէին ժապաւէնային եղանակով՝ ետ մնալով զարգացող արհեստագիտութենէն<ref>{{cite news|title=All fall down|last=Walters|first=Walters|work=Sports Illustrated|date=2 October 2000|url=http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1020472/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429222810/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1020472/index.htm|archivedate=29 April 2011|accessdate=2 April 2009}}</ref>։ Վարկանիշներու անկումը ազդած է նաեւ գովազդներուն վրայ։ Ողիմպիական խաղերուն հեռարձակման համար կատարուող մեծ ծախսերու, համացանցի կողմէն ճնշման ու հեռուստատեսութեան հետ մրցակցութեան պայմաններուն հեռուստաընկերութիւնները պահանջած են ՄՈԿ-էն միջոցներ ձեռնարկել վարկանիշի բարձրացման ուղղուած։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՈԿ-ը կատարած է շարք մը փոփոխութիւններ Ողոմպիական ծրագիրին մէջ։ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ մարմնամարզիկներու մրցումները եօթի փոխարէն սկսած են երկարիլ ինը գիշեր, ինչպէս նաեւ կազմակերպուած է ախոյեաններու ''կալա'' աւելի մեծ հետաքրքրութիւն գրաւելու համար։ ՄՈԿ-ը ընդլայնած է նաեւ լողի ու ջրացատկի մրցումներուն ծրագիրները, որոնք երկուքն ալ մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելեն եւ ունին մեծաքանակ հեռուստադիտողներ։ Եւ ի վերջոյ ամերիկեան հեռուստատեսային լոպպին եւ մասնաւորապէս NBC-ը կրցած են պարտադրել, թէ երբ պէտք է տեղի ունենան որոշ մրցումներ, որպէսզի իրենք կարենան զանոնք ուղիղ հեռարձակմամբ ցուցադրել Միացեալ Նահանգներու տարածքին։ Արդիւնքները եղած են հակասական. 2006-ին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու վարկանիշը եղած է շատ աւելի ցած, քան 2002-ին, սակայն հեռուստադիտողներու թուաքանակի մեծ աճ նկատուած է 2008-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ, իսկ 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը դարձած են ամենամեծ դիտումները ունեցած իրադարձութիւնը ԱՄՆ հեռուստատեսութեան ողջ պատմութեան ընթացքին {{cite news|title=London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History|date=13 August 2012|work=The Huffington Post|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html|accessdate=12 July 2013}}։ Ողիմպիական վաճառանիշի վաճառքը եղած է խնդրայարոյց։ Փաստարկումը այն է, որ Ողիմպիական խաղերը այլեւս չեն տարբերիր այլ առեւտրային մարզական ներկայացումներէն{{sfn|Slack|2004|p=194}}։ Յատկապէս քննադատուած է ՄՈԿ-ի կողմէն շուկայի յագեցումը 1996-ին Աթլանթայի եւ 2000-ին Սիտնիի Ողիմպիական խաղերուն ատեն, երբ քաղաքները լի էին Ողիմպիական խաղերուն վերաբերող իրեր առաջարկող ընկերութիւններով։ ՄՈԿ-ը նշած է, որ իրենք հաշուի կ'առնեն այդ՝ նման երեւոյթներու թոյլ չտալու նպատակով։ Քննադատութեան մէկ այլ պատճառ դարձած է այն հանգամանքը, որ Ողիմպիական խաղերու կազմակերպումը նիւթապէս կը հովանաւորուի հիւրընկալող քաղաքի ու երկրի կառավարութեան կողմէն, սակայն ՄՈԿ-ը կը վերահսկէ Ողիմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման իրաւունքներն ու անկէ ստացուած շահոյթները։ ՄՈԿ-ը որոշակի տոկոսներ կը ստանայ նաեւ հովանաւորներու տրամադրած եւ հեռարձակման համար վճարուած գումարներէն։ Քաղաքները կը շարունակեն պայքարիլ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու համար, թէեւ ոչ մէկ երաշխիք կայ, որ իրենք կրնան վերադարձնել իրենց ներդրումները։ == Խորհրդանիշեր == [[File:Olympic-flag-Victoria.jpg|thumb|Ողիմպիականի դրօշակը]] Ողիմպիական շարժումը կ'օգտագործէ խորհրդանիշեր՝ Ողիմպիական խարտիային մէջ ամրագրուած գաղափարները ներկայացնելու համար։ Ողիմպիական խորհրդանիշը, որ ծանօթ է իբրեւ Ողիմպիական օղակներ, բաղկացած է հինգ միահիւսուած օղակներէ եւ կը խորհրդանշէ հինգ ցամաքամասերը ([[Ափրիկէ]], [[Ամերիկա]], [[Ասիա]], [[Աւստրալիա]] եւ [[Եւրոպա]])։ Սպիտակ յետամասի վրայ նկարուած Ողիմպիական գունաւոր օղակները (կապոյտ, դեղին, սեւ, կանաչ եւ կարմիր) կը կազմեն Ողիմպիական դրօշը։ Այդ գոյները ընտրուած են այն պատճառով, որ ամէն մէկ ազգ իր ազգային դրօշին վրայ ունի անոնցմէ առնուազն մէկը։ Ողիմպիական դրօշը հաստատուած է 1914-ին, սակայն առաջին անգամ օգտագործուած է 1920-ին Անտուերպենի ([[Պելճիքա]]) Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ատեն։ Անկէ ետք անիկա կը բարձրացուի բոլոր Ողիմպիական խաղերու ատեն {{cite journal |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv10n1/JOHv10n1m.pdf |last=Lennartz |first=Karl |title=The Story of the Rings |journal=Journal of Olympic History |date=2002 |volume=10 |pages=29–61 |access-date=2019-02-08 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107230741/http://library.la84.org/SportsLibrary/JOH/JOHv10n1/JOHv10n1m.pdf |dead-url=yes }}։ Ողիմպիական նշանաբանը՝ Citius, Altius, Fortius, որ [[լատիներէն]]էն թարգմանաբար կը նշանակէ «Արագ, բարձր, ուժեղ», առաջարկուած է Փիեռ Տը Քուպերթենի կողմէ 1894-ին եւ պաշտօնապէս ընդունուած է 1924-ին։ Նշանաբանը յօրինած է Քուպերթենի ընկերը՝ տոմինիկեան վանական Հենրի Տիտոնը 1891-ին Փարիզի երիտասարդական ժողովին համար<ref>"Sport athlétique", 14 mars 1891: "... dans une éloquente allocution il a souhaité que ce drapeau les conduise 'souvent à la victoire, à la lutte toujours'. Il a dit qu'il leur donnait pour devise ces trois mots qui sont le fondement et la raison d'être des sports athlétiques: citius, altius, fortius, 'plus vite, plus haut, plus fort'.", cited in Hoffmane, Simone ''La carrière du père Didon, Dominicain. 1840–1900'', Doctoral thesis, Université de Paris IV – Sorbonne, 1985, p. 926; cf. Michaela Lochmann, ''Les fondements pédagogiques de la devise olympique "citius, altius, fortius"''</ref>։ Քուպերթենի ողիմպիական գաղափարները արտայայտուած են Ողիմպիական Հանգանակին մէջ. {{քաղուածք|Ողիմպիական Խաղերուն ամենակարեւորը ոչ թէ յաղթանակն է, այլ՝ մասնակցութիւնը, ինչպէս որ ամենակարեւորը կեանքի մէջ ոչ թէ յաղթատօնն է, այլ՝ պայքարը։ Ամենաէականը ոչ թէ նուաճելն է, այլ՝ լաւ պայքարիլը։|}} Ողիմպիական խաղերու մեկնարկէն ամիսներ առաջ յատուկ արարողութեամբ մը Ողիմպիական ջահը կը վառի [[Ողիմպիա|Ողիմպիոյ]] մէջ, որ կը յիշեցէ հին յունական ծիսակարգերը։ Կրակը վառողը, որ կը մարմնաւորէ քրմուհին, ջահը կը դնէ արեւու ճառագայթները կեդրոնացնող բարապոլային հայելիին մէջ։ Ապա քրմուհին կը վառէ առաջին ջահակիրին ջահը, որմէ ետք ջահակիրները, մէկը միւսին փոխանցելով, կրակը կը հասցնեն մարզադաշտ, ուր պէտք է տեղի ունենան Ողիմպիական խաղերը։ Ողիմպիական կրակը կարեւոր դեր կը կատարէ Ողիմպիական խաղերուն բացման արարողութեան ատեն։ Թէեւ կրակը Ողիմպիական խաղերու խորհրդանիշ եղած է 1928-էն սկսեալ, սակայն ջահերով փոխանցելու աւանդոյթը ներդրուած է 1936-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու։ Ողիմպիական յուռութքները, որոնք հիւրընկալող երկիրի մշակութային ժառանգութիւնը ներկայացնող անասունի կամ մարդու կերպարներ են, օգտագործուած են 1968-էն սկեալ։ Սակայն անոնք Ողիմպիական խաղերու կարեւոր մաս դարձած են 1980-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն ետք, երբ միջազգային ժողովրդականութիւն ստացած է [[Մոսկուա]]յի Ողիմպիական խաղերուն Միշա արջուկը։ Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերու յուռութքը կոչուած է Վենլօք ի պատիւ Շրոպշայրի Մաչ Վենլօք քաղաքի, որ կը շարունակէ հիւրընկալել Վենլօքի Ողիմպիական խաղերը, որոնք Փիեռ Տը Քուպերթենին ոգեշնչած են ստեղծել արդի Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|title=Olympic Summer Games Mascots from Munich 1972 to London 2012|publisher=International Olympic Committee|format=PDF|date=1 January 2013|url=http://www.olympic.org/assets/osc%20section/pdf/qr_3e.pdf|accessdate=13 July 2013}}</ref>։ == Արարողութիւններ == === Բացում === [[Պատկեր:2012 Summer Olympics opening ceremony (15).jpg|thumb|2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը Լոնտոնի մէջ]] Ողիմպիական խարտիայի համաձայն՝ Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը պէտք է ներառէ շարք մը տարրեր։ Բացումը տեղի կ'ունենայ նախքան մրցումներուն սկսիլը։ Այդ արարողութիւններու մեծ մասը սկիզբ առած է 1920-ի Անվէրի Ողիմպիական խաղերէն։ Սովորաբար բացման արարողութիւնը կը սկսի հիւրընկալող երկիրին դրօշակի բարձրացմամբ ու քայլերգի հնչեցմամբ։ Ապա կը ներկայացուին հիւրընկալող երկիրը ներկայացնող երաժշտական, պարային ու թատերական բեմադրութիւններ։ Բացման արարողութեան գեղարուեստական մասը ժամանակի ընթացքին դարձած է աւելի բարդ, քանի որ իւրաքանչիւր երկիր կը ձգտի կազմակերպել նախորդէն աւելի յիշարժան միջոցառում մը։ [[Պատկեր:Beijing Olympics 2008.jpg|մինի|ձախից|Փեքինի Ողիմպիական խաղերու բացման հանդիսութիւն (2008)]] Փեքինի Ողիմպիական խաղերուն բացման արարողութեան համար ծախսուած է 100 միլիոն տոլար, ընդ որուն՝ այդ գումարին մեծ մասը յատկացուած է գեղարուեստական մասին<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/olympics/story/2008/08/07/olympics-ceremonies.html |title=Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin |publisher=Canadian Broadcasting Centre |date=8 August 2008 |accessdate=9 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906200510/http://www.cbc.ca/olympics/story/2008/08/07/olympics-ceremonies.html |archivedate=6 September 2008 }}</ref>։ Գեղարուեստական մասէն ետք տեղի կ'ունենայ մարզիկներու շքերթ ըստ երկիրներու։ Ըստ աւանդութեան՝ առաջինը մարզադաշտ կը մտնէ Յունաստանի Ողիմպիական խումբը, որով յարգանքի տուրք կը մատուցուի Ողիմպիական խաղերու ստեղծման համար։ Ապա մարզադաշտ կը մտնեն միւս երկիրներու ներկայացուցիչները՝ ըստ այբբենական կարգի (լեզուն կ'ընտրէ հիւրընկալող երկիրը), իսկ հիւրընկալող երկիրին խումբը կը ներկայանայ վերջինը։ 2004-ի Աթէնքի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն, Յունաստանի դրօշակը մարզադաշտ բերուած է առաջինը, սակայն երկրին Ողիմպիական խումբը մտած է վերջինը։ Անոր կը հետեւին ելոյթները, որոնցմով պաշտօնապէս կը բացուին խաղերը։ Ամէնէն վերջը մարզադաշտ կը բերուի ջահով կրակը եւ կը փոխանցուի անոր (սովորաբար կ'ըլլայ տուեալ երկիրին ամենայաջողակ մարզիկը), որ պէտք է վառէ մարզադաշտին մէջի Ողիմպիական կրակը։ === Փակում === [[Պատկեր:Birdsclosing.jpg|thumb|2008-ի Փեքինի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու փակման հանդիսութիւն. մարզիկները հաւաքուած են մարզադաշտին մէջ։]] Ողիմպիական խաղերու փակման արարողութիւնը տեղի ունեցած է մարզական բոլոր մրցումներու աւարտէն ետք։ Մարզադաշտ կը մտնեն դրօշակակիրները, որոնց կը հետեւին բոլոր երկիրները ներկայացնող մարզիկները մէկ խումբով՝ առանց բաժանուած ըլլալու ըստ երկրի<ref name="IOCclosingProtocol">{{cite web |title=Closing Ceremony Factsheet|publisher=The International Olympic Committee|date=5 June 2012|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Closing_Ceremony_of_the_Games.pdf|accessdate=12 August 2012}}</ref>։ Համապատասխան օրհներգի հնչեցման զուգահեռ կը բարձրացուին երեք երկիրներու դրօշներ՝ տուեալ Ողիմպիական խաղերը ընդունած երկիրին, Յունաստանի, ինչպէս նաեւ այն երկիրին դրօշակը, ուր տեղի պիտի ունենան յաջորդ Ամառնային կամ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը<ref name="IOCclosingProtocol"/>։ Կազմակերպչական յանձնաժողովին ու ՄՈԿ-ի նախագահները հանդէս կու գան եզրափակիչ ելոյթներով, Ողիմպիական խաղերը պաշտօնապէս կը փակուին եւ կը հանգեցուի Ողիմպիական կրակը<ref>{{cite web|title=Closing Ceremony |publisher=International Olympic Committee |date=31 January 2002 |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5gKmkOYeD?url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_268.pdf |archivedate=26 April 2009 |format=PDF |accessdate=27 August 2008 |deadurl=yes |df= }}</ref>։ Ապա տեղի կ'ունենայ, այսպէս կոչուած, «Անտուերպենի արարողութիւնը». տուեալ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած քաղաքի քաղաքապետը յատուկ Ողիմպիական դրօշը կը փոխանցէ ՄՈԿ նախագահին, որ զայն յանձնէ այն քաղաքի քաղաքապետին, որ պիտի ընդունի յաջորդ Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web |url=http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html |title=The Olympic Flags and Emblem |publisher=The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games |accessdate=10 February 2009 |archive-date=20 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920110445/http://www.vancouver2010.com/en/news/feature-stories/-/38344/32574/w6rlej/the-olympic-flags-and-emblem.html |dead-url=yes }}</ref>։ Անկէ ետք յաջորդ Ողիմպիական խաղերը ընդունող երկիրը սովորաբար կը ներկայացուի իր մշակոյթը արտացոլող պարային ու թատերական կարճատեւ ներկայացումով մը<ref name="IOCclosingProtocol"/>։ Ըստ աւանդութեան, տղամարդոց մարաթոնեան վազքի (Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ատեն) եւ տղամարդոց մեծաթիւ մեկնարկով 50 քմ. դահուկավազքի (Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ատեն) մետալներու յանձնումը կը կատարուի փակման արարողութեան ատեն եւ կը դառնայ տուեալ Ողիմպիական խաղերու մետալներու յանձնման վերջին արարողութիւնը։ === Մետալներու յանձնում === [[Պատկեր:CyclingTeamPursuitBeijing2008.jpg|thumb|Մետալներու յանձնման արարողութիւն 2008-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ. բարձրացուած են Դանիայի, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Նոր Զելանտայի դրօշակները (ձախէն աջ)]] Մետալներու յանձնման արարողութիւնը կը կատարուի Ողիմպիական իւրաքանչիւր մարզաձեւի մրցումներու աւարտէն ետք։ Առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կամ խումբերը կը կանգնին երեք աստիճաններէ կազմուած պատուոյ հարթակի մը վրայ, որպէսզի ստանան իրենց մետալները<ref>{{cite web |title= Olympic Games – the Medal Ceremonies |work= Encyclopædia Britannica |registration= yes |url= http://original.britannica.com/eb/article-249556/Olympic-Games |accessdate= 29 August 2008 |archive-date= 2 April 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170402150124/http://original.britannica.com/memberlogin |dead-url= yes }}{{subscription required}}</ref>։ Մետալները կը յանձնէ ՄՈԿ-ի անդամներէն մէկը, որմէ ետք կը բարձրացուին մետալակիրներու ներկայացուցած երեք երկիրներու դրօշակները, եւ կը հնչէ ոսկեայ մետալի արժանացած մարզիկի երկրին քայլերգը։ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալող երկրին քաղաքացիները՝ իբրեւ կամաւոր, նոյնպէս կը մասնակցին մետալներու յանձնման արարողութեան. անոնք կ'օգնեն մետալները ներկայացնող ՄՈԿ-ի անդամին եւ հանդէս կու գան իբրեւ դրօշակակիր<ref>{{cite news |title= Medal Ceremony Hostess Outfits Revealed |work= China Daily |date= 18 July 2008 |url= http://english.sina.com/china/p/1/2008/0718/172118.html |accessdate=29 August 2008}}</ref>։ == Մարզաձեւեր == Ողիմպիական խաղերու ծրագիրը կը ներառէ 35 մարզաձեւ, դասակարգ եւ 408 մրցոյթ։ Օրինակ՝ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ ըմբշամարտի մրցումները տեղի կ'ունենան երկու դասակարգով՝ յունահռոմէական եւ ազատ ոճի։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրին պարագային տեղի կ'ունենայ տղաներու տասնչորս մրցումներ եւ աղջիկներու չորս մրցումներ, որոնք բաժնուած են ըստ մարզիկներու կշիռքին<ref>{{cite web|title=Wrestling |publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad |url=http://en.beijing2008.cn/sports/wrestling/ |accessdate=25 March 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226194816/http://en.beijing2008.cn/sports/wrestling/ |archivedate=26 February 2009 |df= }}</ref>։ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ծրագիրը կ'ընդգրկէ 26 մարզաձեւ, Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերունը՝ 15 մարզաձեւ։ 1924-էն սկսեալ աթլէթի, լողի, սուսերամարտի ու գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցումները միշտ կ'ընդգրկուին Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ծրագիրներուն մէջ։ Դահուկավազքը, գեղասահքը, տափօղակով հոգիյը, դահուկային երկամարտը, դահուկացատկը եւ չմշկավազքը միշտ կ'ընդգրկուին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ծրագիրին մէջ։ Ներկայիս Ողիմպիական խաղերու ծրագիրին մէջ ընդգրկուող որոշ մարզաձեւեր, ինչպիսիք են պատմինթոնը, պասքէթպոլը, վոլիպոլը, նախապէս Ողիմպիական խաղերուն ներառուած են իբրեւ ցուցադրական մարզաձեւեր, ապա ընդգրկուած հիմնական ծրագիրին մէջ։ Որոշ մարզաձեւեր, ընդհակառակը, ժամանակի ընթացքին դուրս մնացած են Ողիմպիական ծրագիրէն<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/sports/past/index_uk.asp |title=Olympic Sports of the Past |publisher=International Olympic Committee |accessdate=10 February 2009}}</ref>։ Ողիմպիական մարզաձեւերը կը վերահսկեն միջազգային մարզական դաշնութիւնները, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ։ ՄՈԿ-ը կը ներկայացնէ 35 դաշնութիւն։ Կան մարզաձեւեր, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ, սակայն ներառուած չեն Ողիմպիական ծրագիրին մէջ։ Սակայն, անոնք կրնան ստանալ Ողիմպիական մարզաձեւի կարգավիճակ ծրագիրին վերանայման ատեն, որ տեղի կ'ունենայ վերջին Ողիմպիական խաղերուն յաջորդող ՄՈԿ-ի առաջին նիստին<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/organisation/if/index_uk.asp |title=International Sports Federations |publisher=International Olympic Committee |accessdate=8 February 2009}}</ref>։ Այդ վերանայումներու ատեն մարզաձեւերը կրնան ընդգրկուիլ Ողիմպիական ծրագիրին մէջ կամ դուրս գալ անկէ ՄՈԿ-ի անդամներու երկու երրորդին կողմ քուէարկելու պարագային<ref>{{cite web |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_942.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429094118/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_942.pdf |archivedate=29 April 2011 |title=Factsheet: The sessions |publisher=International Olympic Committee |format=PDF |page=1 |accessdate=8 February 2009}}</ref>։ Կան ՄՈԿ-ի կողմէն ճանչցուած մարզաձեւեր, որոնք երբեք չեն ընդգրկուած Ողիմպիական ծրագրին մէջ. անոնց կարգին են շախմատն ու սըրֆինկը։ Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր 2004-ին ՄՈԿ-ը ստեղծած է Ողիմպիական ծրագիրի յանձնաժողով մը, որ պէտք է վերանայէր Ողիմպիական ծրագիրին մէջ ընդգրկուած մարզաձեւերը ու ոչ Ողիմպիական ճանչցուած բոլոր մարզաձեւերը։ Անոր նպատակն էր ստեղծել համակարգուած մօտեցում Ողիմպիական խաղերու ծրագիրի կազմութեան մէջ։ Յանձնաժողովը ձեւակերպած է եօթը չափանիշ, որոնց հիման վրայ պէտք է որոշուէր տուեալ մարզաձեւին ընդգրկումը Ողիմպիական ծրագրին մէջ։ Այդ չափանիշներն են մարզաձեւի պատմութիւնն ու աւանդոյթները, համաշխարհային բնոյթը, ժողովրդականութիւնը, ձեւը, մարզիկներուն առողջութիւնը, այդ մարզաձեւը վերահսկող միջազգային դաշնութեան զարգացումը եւ այդ մրցոյթին համար պահանջուող ծախսերը։ Այդ ուսումնասիրութեան արդիւնքով հինգ ծանօթ մարզաձեւեր առաջարկուած են 2012-ի Ողիմպիական խաղերու ծրագրին մէջ ընդգրկուելու համար. այդ մարզաձեւերն են կոլֆը, քարաթէն, ռեկպի 15-ը, անուաչմշկասահքը եւ սքուոշը։ Այդ մարզաձեւերը քննարկուած են ՄՈԿ-ի Գործադիր Խորհուրդին կողմէ եւ ներկայացուած՝ Յուլիս 2005-ին Սինկափուրի մէջ տեղի ունեցած ընդհանուր նիստին։ Հինգ մարզաձեւերէն եզրափակիչ փուլ անցած են միայն երկուքը՝ քարաթէն եւ սքուոշը։ Սակայն անոնցմէ ոչ մէկը ստացած է ՄՈԿ-ի անդամներու ձայնին երկու երրորդը եւ չէ ընդգրկուած Ողիմպիական ծրագիրին մէջ։ Հոկտեմբեր 2009-ին ՄՈԿ-ը քուէարկած է ի նպաստ կոլֆին ու ռեկպիին 2016 եւ 2020 թուականներու Ողիմպիական խաղերու ծրագիրերուն ընդգրկման։ ՄՈԿ-ի 114-րդ նիստը, որ կայացած է 2002-ին, Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրը սահմանափակած է առաւելագոյնը 28 մարզաձեւով, 301 մրցոյթով ու 10, 500 մարզիկով։ Երեք տարի ետք՝ ՄՈԿ-ի 117-րդ նիստին, Ողիմպիական ծրագիրին մէջ տեղի ունեցած է առաջին մեծ փոփոխութիւնը, որու հետեւանքով 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն պաշտօնական ծրագիրէն դուրս եկած են պէյսպոլն ու սոֆթպոլը։ Քանի որ այդ ժամանակ նոր մարզաձեւեր չեն ներառուած ծրագիրին մէջ, 2012-ի Ողիմպիական ծրագիրին մէջ եղած է 26 մարզաձեւ։ 2016 եւ 2020 թուականներու Ողիմպիական խաղերու ծրագիրերուն մէջ կրկին ընդգրկուած են առաւելագոյն թիւով մարզաձեւեր, քանի որ աւելցուած են ռեկպին ու կոլֆը։ === Սիրողական եւ մասնագիտական մակարդակներ === [[Պատկեր:Nagano 1998-Russia vs Czech Republic.jpg|thumb|հոգէյի ազգային լիկայի մասնագէտ խաղացողներուն արտօնուած է մասնակցիլ տափօղակով հոքիի մրցումներուն 1998-էն (նկարին մէջ՝ Ոսկեայ մետալի համար Ռուսիոյ ու Չեխիոյ հաւաքականներու խաղը 1998-ին)]] Ազնուական բարքերը, որոնք կը տիրէին [[Անգլիա|Անգլիոյ]] սեփական դպրոցներուն մէջ, մեծապէս ազդած են Փիեռ տը Քուպերթենի վրայ։ Անձնական դպրոցներուն մէջ տարածուած էր այն համոզումը, որ մարզանքը կրթութեան անբաժանելի մասն է։ Այդ վերաբերումը կը ձեւակերպուէր «mens sana in corpore sano» (առողջ հոգի՝ առողջ մարմինի մէջ) արտայայտութեամբ։ Ըստ այդ համոզումներուն, տղամարդը պէտք է ըլլար բազմակողմանի օժտուած մարդ, եւ ոչ թէ միայն մէկ ոլորտի մէջ լաւագոյնը։ Գոյութիւն ունէր նաեւ գերակշռող համոզում մը, ըստ որուն՝ արհեստավարժ մարզուիլը կը նկատուէր խաբէութիւն։ Մասնագիտական մակարդակով որեւէ մարզաձեւով զբաղողներուն գերազանցութիւնը անոնց նկատմամբ, որոնք մարզանքով կը զբաղէին միայն իբրեւ նախասիրութիւն, կը նկատուէր անարդար։ Մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութեան բացառումը խաղերէն վէճերու առիթ տուած է ժամանակակից Ողիմպիական խաղերու ամբողջ ընթացքին։ 1912-ին հնգամարտի եւ տասնամարտի Ողիմպիական ախոյեան Ճիմ Թորփ զրկուած է իր մետալներէն, երբ պարզուած է, որ Ողիմպիական խաղերէն առաջ ան մասնագիտական մակարդակով պէյսպոլ խաղացած է ։ Անոր մետալները 1983-ին, յետմահու վերականգնուած են ՄՈԿ-ի կողմէ<ref>{{cite web |title=Jim Thorpe Biography |publisher=Biography.com |url=http://www.biography.com/search/article.do?id=9507017 |accessdate=9 February 2009}}</ref>։ Զուիցերիացի եւ աւստրիացի դահուկորդները բողոքած են 1936-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն՝ իբրեւ զօրակցութիւն դահուկավազքի իրենց ուսուցիչներուն, որոնց թոյլ չէր տրուած մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, քանի որ անոնք իրենց ապրուստը կը շահէին մարզանքի միջոցով, որու պատճառով նկատուած են մասնագէտներ<ref>{{cite web |title=Garmisch-Partenkirchen 1936 |publisher=International Olympic Committee |url=http://www.olympic.org/garmisch-partenkirchen-1936-winter-olympics |accessdate=25 July 2011}}</ref>։ Ի․րդ դարուն սիրողական մարզիկի բնորոշումը իբրեւ ազնուական տղամարդ արդէն ժամանակավրէպ էր։ Արեւելեան Եւրոպայի երկիրներուն մէջ պետութիւնը կը սկսի նիւթապէս հովանաւորել մարզիկներուն, որպէսզի անոնք միայն մարզանքով զբաղին։ Ասիկա ժխտական անդրադարձ կ'ունենայ սիրողական մարզանքի գաղափարախօսութեան վրայ, քանի որ անհաւասար պայմաններու մէջ կը դնէր Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրները ներկայացնող սիրողական մակարդակի մարզիկները<ref>{{cite journal |last=Schantz |first=Otto |title=The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses – from Coubertin to Samaranch |publisher=Comité International Pierre De Coubertin |url=http://coubertin.org/docs/Winter%20Games%20Schantz.pdf |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919124001/http://coubertin.org/docs/Winter%20Games%20Schantz.pdf |archive-date=19 September 2016 |dead-url=no |accessdate=19 September 2016}}</ref>։ 1970-ականներէն սկսեալ, մասնակիցներու՝ ոչ մասնագէտ ըլլալու պահանջները աստիճանաբար դուրս եկած են Ողիմպիական խարտիայէն։ 1988-ի Ողիմպիական խաղերէն ետք ՄՈԿ կ'որոշէ արտօնել բոլոր մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութիւնը խաղերուն՝ միջազգային մարզական միաւորումներու համաձայնութեամբ։ ==== Քանատայի խումբ ==== 1960-ականներու աւարտին, [[Քանատա|Քանատայի]] Սիրողական Հոքէյի Ընկերակցութիւնը հասկցած է, որ իրենց ոչ մասնագիտական խաղացողներն այլեւս չեն կրնար մրցակցիլ Խորհրդային Միութեան խումբին՝ ամբողջ ժամանակը մարզուող խաղացողներու եւ մշտապէս կատարելագործուող եւրոպական միւս խումբերուն դէմ։ Անոնք պնդած են, որ առիթ տրուի խումբին մէջ ներառել մասնագիտական լիկաներու խաղացողներ, սակայն անոր դէմ հանդէս եկած են Տափօղակով Հոքէյի Միջազգային Դաշնութիւնը ու ՄՈԿ-ը։ Էյվերու Պրենտէժ, որ 1952-1972-ականներուն եղած է ՄՈԿ-ի նախագահը, դէմ եղած է սիրողական ու մասնագիտական մակարդակներու մարզիկներու՝ ուրիշներուն հետ մրցելուն։ 1969-ին կայացած Տափօղակով Հոքէյ Միջազգային Դաշնութեան համագումարին որոշուած է Քանատային թոյլ տալ իր խումբը ընդգրկել ինն մասնագիտական մարզիկներ, բայց ոչ Հոքէյի ազգային։ 1970-ին [[Մոնրէալ]]ի ու Վինիբեկու (Մանիթոպա, Քանատա) տեղի ունեցող աշխարհի առաջնութիւններուն։ Այդ որոշումը չեղարկուած է Յունուար 1970-ին, երբ Պրենտէժը ըսած է, թէ այդ փոփոխութիւնը կատարելու պարագային վտանգի տակ կը դրուի հոքիի կարգավիճակը որպէս Ողիմպիական մարզաձեւ։ Անոր ի պատասխան՝ Քանատան դուրս եկած է տափօղակով հոքիի միջազգային մրցոյթէն, եւ պաշտօնական անձեր յայտարարած են, որ երկիրը չի վերադառնար, մինչեւ չհաստատուի «բաց մրցակցութիւն» {{cite news|title=Summit Series '72 Summary |publisher=Hockey Hall of Fame |url=http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml |accessdate=2 March 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807130920/http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml |archivedate=7 August 2008 |df= }} արտօն։ Կիւնթէր Սապեթցկի 1975-ին դարձած է Տափօղակով Հոքիի Միջազգային Դաշնութեան նախագահ եւ օգնած հարթել վէճը Քանատայի Սիրողական Հոքէյի Ընկերակցութեան հետ։ 1976-ին Տափօղակով Հոքէյի Միջազգային Դաշնութիւնը համաձայնած է թոյլ տալ «բաց մրցակցութիւն» բոլոր խաղացողներուն միջեւ աշխարհի առաջնութիւններուն մէջ։ Սակայն, Հոքիի ազգային լիկայի խաղացողները դեռ իրաւունք չեն ստացած մասնակցիլ Ողիմպիական Խաղերուն մինչեւ 1988-ը, քանի որ, ըստ ՄՈԿ-ի քաղաքականութեան, միայն սիրողական մակարդակի մարզիկները կրնային մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն<ref>{{harvnb|Podnieks|Szemberg|2008}}, [http://www.iihf.com/iihf-home/the-iihf/100-year-anniversary/100-top-stories/story-6.html Story #6–First Canada Cup opens up the hockey world].</ref>։ == Վէճեր == === Բողոքներ === [[Պատկեր:1956 Summer Olympics (Melbourne) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|1956-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով]] [[Պատկեր:1964 Summer Olympics (Tokyo) boycotting countries (red).png|thumb|300px|Կարմիրով նշուած են 1964-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1976 Summer Olympics (Montréal) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|Կապոյտով նշուած են 1976-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1980 Summer Olympics (Moscow) boycotting countries (blue).svg|alt=|մինի|300x300փքս|Կապոյտով նշուած են 1980-ի Ողիմպիական Խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1984 Summer Olympics (Los Angeles) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|Կապոյտով նշուած են 1984-ի Ողիմպիական Խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Պատկեր:1988 Summer Olympics (Seoul) boycotting countries (blue).png|thumb|300px|Կապոյտով նշուած են 1988-ի Ողիմպիական խաղերուն բողոքած երկիրները]] [[Յունաստան]], [[Աւստրալիա]], [[Ֆրանսա]] եւ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] այն միակ երկիրներն են, որոնք մասնակցած են ժամանակակից բոլոր Ողիմպիական խաղերուն՝ 1896-էն ի վեր։ Երբեմն երկիրները բաց ձգած են Ողիմպիական խաղերը որակաւորուած մարզիկներ չունենալնուն պատճառով, իսկ որոշ երկիրներ նախընտրած են բողոքել Ողիմպիական խաղերուն տարբեր պատճառներով։ [[Իրլանտա|Իրլանտայի]] Ողիմպիական Կոմիտէն բողոքած է 1936-ի [[Պերլին|Պերլինի]] Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն, որովհետեւ ՄՈԿ-ը պահանջած է, որ անոր խումբը ներկայացնէ Իրլանտայի Ազատ Պետութիւնը, ոչ թէ ամբողջ Իրլանտական կղզին։ Երեք բողոք յայտարարուած է 1956-ին Մելպուռնի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն. Հոլանտա, [[Սպանիա]] եւ Զուիցերիա հրաժարած են մասնակցիլ՝ բողոքելով Խորհրդային Միութեան կողմէն Հունգարական յեղափոխութեան ճնշման դէմ, սակայն այդ երկիրներու ձիավարութեան խումբերը մասնակցած են Սթոքհոլմի մէջ տեղի ունեցած մրցումներուն։ Քամպոճիա, [[Եգիպտոս]], [[Իրաք]] եւ [[Լիբանան]] բողոքած են Ողիմպիական խաղերուն [[Սուէզ|Սուէզի]] ճգնաժամին պատճառով, իսկ [[Չինաստան]] (Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն) բողոքած է այն պատճառով, որ Թայուանին թոյլ տրուած է մասնակցիլ իբրեւ Չինաստանի Հանրապետութիւն։ 1972 եւ 1976-ականներուն ափրիկեան բազմաթիւ երկիրներ ՄՈԿ-ին սպառնացած են բողոքել եթէ չարգիլուի Հարաւափրիկեան Հանրապետութեան եւ Ռոտէզիոյ մասնակցութիւնը այնտեղ տիրող խտրականութեան քաղաքականութեան պատճառով։ [[Ափրիկէ|Ափրիկեան]] երկիրները պահանջած են հանել նաեւ Նոր Զիլանտայի մասնակցութիւնը, որովհետեւ վերջինիս ռեկպիի ազգային խումբը մեկնած էր Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն։ ՄՈԿ-ը կատարած է առաջին երկու պահանջները, սակայն մերժած է վերջինը՝ պատճառաբանելով, որ ռեկպին Ողիմպիական մարզաձեւ չէ։ յետագային ափրիկեան 20 երկիրներուն միացած են Գայանան ու Իրաքը՝ ձգելով [[Մոնրէալ|Մոնրէալի]] Ողիմպիական խաղերը , իրենց քանի մը ներկայացուցիչներուն մրցումներուն մասնակցութենէն ետք {{cite journal |url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore109/ore109h.pdf |title=Africa and the XXIst Olympiad |journal=Olympic Review |issue=109–110 |pages=584–585 |date=November–December 1976 |publisher=International Olympic Committee |format=PDF |accessdate=6 February 2009 |archive-date=8 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408184445/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore109/ore109h.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Թայուան հեռացուած է 1976-ի Ողիմպիական խաղերէն [[Քանատա]]յի վարչապետ Փիեռ Էլիոթ Տրիւտոյի հրամանով։ Տրիւտոյի արարքը լայնօրէն քննադատուած է, եւ Քանատան մեղադրած են քաղաքական ճնշում գործադրելու մէջ<ref>http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722019109481098?journalCode=rarc20</ref>։ Քանատային կղզի ճանչցուած չըլլալուն պատճառով որոշուած է արգիլել խումբին մասնակցութիւնը, սակայն մարզիկներուն առաջարկուած է սահմանափակուիլ պետական խորհրդանիշներու մասնաւոր օգտագործմամբ<ref>{{cite journal |url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore107/ore107i.pdf |title=Game playing in Montreal |work=Olympic Review |publisher=International Olympic Committee |pages=461–462 |issue=107–108 |date=October 1976 |format=PDF |accessdate=7 February 2009 |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013854/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1976/ore107/ore107i.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Սակայն, Թայուան որոշած է բողոքել Ողիմպիական խաղերուն եւ չէ մասնակցած մինչեւ 1984, երբ վերադարձած է Չինական Թայփէ անունով եւ յատուկ դրօշով ու օրհներգով։ 1980 եւ 1984-ականներուն Պաղ Պատերազմի մասնակիցները բողոքած են ուրիշ երկիրներու մէջ տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերուն։ [[Միացեալ Նահանգներ]]ն ու վաթսունհինգ այլ երկիրներ բողոքած են 1980-ի Մոսկուայի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն Խորհրդային Միութեան կողմէ [[Աֆղանիստան]] ներխուժման պատճառով։ Այդ բողոքին պատճառով 1980-ի Ողիմպիականին մասնակցած է 80 երկիր, որ մասնակից երկիրներու ամենափոքր թիւն է 1956-էն ի վեր<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/moscow-1980-summer-olympics |title=Moscow 1980|publisher=International Olympic Committee |accessdate=25 July 2011}}</ref>։ Խորհրդային Միութիւնը եւ 15 երկիրներ բողոքած են 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն՝ պատճառաբանելով, թէ անոնք չեն կրնար երաշխաւորել իրենց քաղաքացիներու անվտանգութիւնը։ Հակառակ անոր՝ այդ Ողիմպիականին մասնակցած է 140 Ազգային կոմիտէ, որ մրցանշային թիւ էր այդ ատենուան համար<ref name="olympic.org"/>։ Վարշաւայի պայմանագիրի կազմակերպութեան անդամ Ռումանիոյ խումբը, հակառակ ԽՍՀՄ պահանջին, որոշած է մասնակցիլ եւ արժանացած է ջերմ ընդունելութեան Միացեալ Նահանգներու մէջ։ Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութեան ատեն Ռումանիոյ խումբը արժանացած է բուռն ծափահարութիւններու հանդիսատեսին կողմէն, որ հիմնականին ԱՄՆ քաղաքացիներ էին։ Արեւելեան միաւորումի՝ Ողիմպիական խաղերը բողոքած երկիրները Յուլիսին եւ Օգոստոսին ունեցած են իրենց այլընտրանքային մրցութիւնը, որ կոչուած է Բարեկամութեան խաղեր։ Կոչեր եղած են բողոքելու չինական արտադրութիւններուն ու 2008-ին Չինաստանի մէջ կայանալիք Ողիմպիական խաղերը իբրեւ բողոք [[Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ մարդու իրաւունքները խախտելու դէմ եւ ի պատասխան Թիպէթեան անկարգութիւններուն։ Սակայն վերջնական արդիւնքով ոչ մէկ երկիր միացած է բողոքին<ref>{{cite news|title=Australia: Calls to Boycott Beijing Olympics |work=Inter Press Service |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=41699 |accessdate=10 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912023227/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=41699 |archivedate=12 September 2008 |df= }}</ref>։ Օգոստոս 2008-ին [[Վրաստան]]ի կառավարութիւնը կոչ ուղղած է բողոքելու 2014-ին Սոչիի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն Հարաւային Օսիայի պատերազմին [[Ռուսաստան]]ի միջամտութեան պատճառով<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/2008/0711/p06s01-woeu.html |title=Putin Faces Green Olympic Challenge: The Sochi 2014 Winter Games are threatened by a looming international boycott, environmental concerns, and public protests against local development |accessdate=18 August 2008 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822014059/http://www.csmonitor.com/2008/0711/p06s01-woeu.html |archivedate=22 August 2009 |df= }}, ''The Christian Science Monitor''. Retrieved 18 August 2008.</ref><ref>{{cite news|title=Olympic challenge for Sochi Games|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/dec/05/winter-olympics-sochi-russia|accessdate=31 May 2011|location=London|first=Frederick|last=Bernas|date=5 December 2009}}</ref>։ === Քաղաքականութիւն === [[Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-G00630, Sommerolympiade, Siegerehrung Weitsprung.jpg|thumb|Ճէսսի Օվէնս պատուոյ հարթակին՝ 1936-ի Ողիմպիական խաղերու ատեն:]] Ժամանակակից Ողիմպիական խաղերը սկզբնական ժամանակաշրջանին օգտագործուած են իբրեւ քաղաքական գաղափարախօսութիւններու տարածման հարթակ։ 1936-ի Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալող Նացիստական Գերմանիան փափաքած է ազգային-ընկերային կուսակցութիւնը ներկայացնել իբրեւ բարեացակամ ու խաղաղասէր, սակայն միաժամանակ խաղերը օգտագործած է արիական ցեղի գերազանցութիւնը ցուցադրելու նպատակով։ [[Գերմանիա]] եղած է այդ խաղերու ամենայաջողակ մասնակից երկիրը, սակայն անոր յաջողութիւնը «մթագնած են» չորս ոսկեայ մետալ նուաճած Ափրոամերիկուհի Ճէսի Օուենսի եւ ոսկեայ մետալի արժանացած հունգարացի հրեայ Իպոյա Չաքիի յաղթանակները։ Մինչեւ 1952, Խորհրդային Միութիւնը չէ մասնակցած Ողիմպիական խաղերուն։ Սակայն, անոր փոխարէն 1928-էն սկսեալ Խորհրդային Միութիւնը կազմակերպած է միջազգային մրցոյթներ, որոնք կոչուած են «Սպարտակիատաներ»։ Համաշխարհային երկու պատերազմներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանին՝ 1920-ական եւ 1930-ականներուն, տարբեր երկիրներու, ինչպէս նաեւ՝ Միացեալ Նահանգներու համայնավարներն ու ընկերվարականները փորձած են իրենց կողմէն «պուրժուական» կոչուած Ողիմպիական խաղերուն հակադրել Բանուորներու Ողիմպիական խաղերը։ 1956-ի Ողիմպիական խաղերուն Խորհրդային Միութիւնը հասած է մեծ յաջողութեան՝ նուաճելով ամենաշատ թիւով մետալները, որ նպաստած է երկիրի միջազգային հեղինակութեան բարձրացման<ref>{{cite journal |url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf |title=The USSR and Olympism |journal=Olympic Review |publisher=International Olympic Committee |issue=84 |pages=530–557 |date=October 1974 |format=PDF |accessdate=4 May 2009 |archive-date=16 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116214930/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1974/ore84/ore84k.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Առանձին անհատներ նոյնպէս օգտագործած են Ողիմպիական խաղերը իրենց քաղաքական գաղափարները քարոզելու համար։ 1968-ի Մեքսիքոյի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն ամերիկացի վազողներ Թոմի Սմիթ եւ Ճոն Քարլոս, որ 200 մեթր մրցատարածութիւնով գրաւած էին համապատասխանաբար առաջին եւ երրորդ տեղերը, մետալներու յանձնումէն ետք, երբ հնչած է ամերիկեան քայլերգը, խոնարհած են գլուխներն ու վեր բարձրացուցած բռունցքները (սեւ ձեռնոցներով)՝ ցուցադրելով «Black Power» (սեւերու հզօրութիւն) յայտնի նշանը՝ անով արտայայտելով իրենց բողոքը Միացեալ Նահանգներու մէջ տիրող ցեղապաշտութեան դէմ։ Արծաթէ մետալակիրը՝ աւստրալացի Փիթր Նորման, կը կրէր «Ողիմպիական նախագիծ մը՝ յանուն մարդու իրաւունքներու» ({{lang-en|Olympic Project for Human Rights, OPHR}}) նշանը՝ ցոյց տալով իր աջակցութիւնը Սմիթին ու Քարլոսին։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՈԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտեժ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէէն պահանջած է կա՛մ տուն ուղարկել այդ երկու մարզիկները, կա՛մ պայքարէն հանել թեթեւ աթլէթի ամբողջ խումբը։ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէն ընտրած է առաջինը։ Նոյն Ողիմպիական խաղերուն Չեխոսլովաքիան ներկայացնող մարմնամարզուհի Վերա Չասլաւսքան արտայայտած է իր բողոքը ընդդէմ Խորհրդային Միութեան կողմէն իր հայրենիքին կատարուած ներխուժման. մարզագերանի վրայ վարժութիւններու համար արծաթեայ եւ ազատ վարժութիւններու համար ոսկեայ (ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ Լարիսա Փեթրիքի հետ միասին) մետալներու արժանանալէ ետք, Չասլաւսքան ԽՍՀՄ օրհներգի հնչեցման ատեն գլուխը թեքած է աջ եւ քիչ մը խոնարհած։ Հայրենիք վերադառնալէն ետք Վերա Չասլաւսքային Չեխոսլովաքիայի համայնավար ղեկավարութիւնը արգիլած է դուրս գալ երկիրէն։ Ներկայիս [[Իրան]]ի կառավարութիւնը քայլեր կը ձեռնարկէ իր մարզիկներուն թոյլ չտալու մասնակցիլ որեւէ մրցոյթի ընդդէմ [[Իսրայէլ]]ի մարզիկներուն։ 2004-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ պարսիկ ճիւտոիստ Արաշ Միրեսմաեիլի չէր մասնակցած Իսրայէլը ներկայացնող մարզիկին դէմ մարտին։ Թէեւ Արաշ Միրեսմաեիլին պաշտօնապէս որակազրկուած է աւելորդ կշիռքի պատճառով, սակայն ան Իրանի կառավարութեան կողմէ ստացած է 125,000 տոլար դրամական պարգեւ, որ կը տրուէր Ողիմպիական խաղերուն ոսկի մետալներ նուաճած բոլոր իրանցիներուն։ Միջազգային մակարդակով կը համարուի, որ ան դիտմամբ չէ, որ խուսափած է մարտէն, սակայն այդ գումարին ընդունումը կասկածի պատճառ դարձած է<ref>{{cite news |title=Iranian Judoka rewarded after snubbing Israeli |agency=Associated Press |publisher=NBC Sports |date=8 September 2004 |url=http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/ |accessdate=7 February 2009 |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325034627/http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/ |dead-url=yes }}</ref>։ === Արդիւնաւէտութիւնը խթանող դեղամիջոցներու (խթանիչներու) օգտագործում === Ի․րդ դարու սկիզբը Ողիմպիական խաղերուն մասնակցող բազմաթիւ մարզիկներ սկսած են օգտագործել դեղանիւթեր՝ բարելաւելու համար իրենց մարզական ունակութիւնները։ Օրինակ՝ 1904-ին մարաթոնեան վազքին ոսկեայ մետալ ստացած Թոմաս Հիքսին մարզիչը մեղադրուած է ստրիխնինի (''strychnine'') գործածութեան համար<ref>{{cite web|title=Tom Hicks|publisher=Sports-reference.com|url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/hi/tom-hicks-1.html|accessdate=30 January 2009}}</ref>։ Ողիմպիական խաղերու ատեն խթանիչներու օգտագործման պատճառով մահացու միակ դէպքը պատահած է 1960-ին [[Հռոմ]]ի մէջ։ Դանիացի հեծանիւորդ Քնուտ Ենսէն ինկած է իր հեծանիւէն եւ աւելի ուշ՝ մահացած։ Դատաքննչական քննութիւնը ցոյց տուած է, որ ան եղած է amphetamineններու ազդեցութեան տակ։ 1960-ականներու կէսերուն մարզանքի դաշնութիւնները սկսած են արգիլել արդիւնաւէտութիւնը խթանող դեղամիջոցներու օգտագործումը։ 1967-ին ՄՈԿ-ը հետեւած է անոնց<ref>{{cite news |first=Sharon|last=Begley|title=The Drug Charade|work=Newsweek|date=7 January 2008|url=http://www.newsweek.com/id/86079/output/print|accessdate=27 August 2008}}</ref>։ Ըստ բրիտանացի լրագրող Էնտրու Ժենինկսի՝ Պետական Անվտանգութեան Կոմիտէի գնդապետը յայտարարած է, թէ գործակալութեան սպաներ նշանակուած են ՄՈԿ-ի մարմիններուն մէջ, որպէսզի չկեղծեն խթանիչի քննութիւնները, եւ այդ հսկայական ջանքերուն շնորհիւ «փրկուած են» խորհրդային մարզիկները<ref name=DG2011/>։ 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած աւստրալական ուսումնասիրութեան մէջ, որ կատարուած է 1989-ին, ըսուած է. «Հազիւ թէ Մոսկուայի խաղերուն գտնուի մետալակիր մը, աւելի ստոյգ՝ ոսկեայ մետալակիր մը, բացի քանի մը հոգիիէ՝ խթանիչի ազդեցութեան տակ։ Մոսկուայի խաղերը կրնան կոչուիլ Դեղագործներու խաղեր»<ref name=DG2011>{{cite book |url= https://books.google.am/books?isbn=0292739575 |title= Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping |first= Thomas M. |last= Hunt |year= 2011 |publisher= University of Texas Press |isbn= 0292739575 |page= 66 }}</ref>։ Ողիմպիական խաղերու մասնակից առաջին մարզիկը, որու քննութիւնը դրական արդիւնք տուած է, եղած է շուէտ հնգամարտիկ Հանս Գունար Լիլենվալը, որ կորսնցուցած է 1968-ի ամառնային ողիմպիական խաղերուն ստացած պրոնզէ մետալը ալքոլ օգտագործելուն պատճառով։ Խթանիչներու օգտագործման պատճառով տեղի ունեցած ամենայայտնի որակազրկումներէն մէկը տեղի ունեցած է 1988-ի Ողիմպիական խաղերէն ետք, երբ քանատացի ցատկող Պէն Ճոնսընի (որ յաղթած էր 100 մեթր մրցատարածութեան մէջ) քննութեան արդիւնքով պարզուած է, որ ան օգտագործած է ստանոզոլոլ։ Անոր ոսկեայ մետալը փոխանցուած է ամերիկացի Քարլ Լուիսին, որու արգիլուած նիւթերու օգտագործման վերաբերեալ քննութեան արդիւնքները նոյնպէս դրական եղած էին Ողիմպիական խաղերէն առաջ<ref>{{cite news |first=Jacquelin|last=Magnay|title=Carl Lewis's positive test covered up|work=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/articles/2003/04/17/1050172709693.html|date=18 April 2003|accessdate=28 August 2008}}</ref>։ 1999-ին ՄՈԿ-ի կողմէ ստեղծուած է Համաշխարհային հակատոպինկային գործակալութիւնը, որուն նպատակն էր համակարգել խթանիչներու օգտագործման ստուգումն ու յայտնաբերումը։ Խթանիչներու օգտագործման քննութիւններու դրական արդիւնքներու քանակի կտրուկ աճ գրանցուած է 2000-ի Ամառնային եւ 2002-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։ Ծանր մարզախաղերուն ու դահուկավազքին մետալներու արժանացած շարք մը մարզիկներ որակազրկուած են խթանիչներու օգտագործման պատճառով։ 2006-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ միայն մէկ մարզիկ զրկուած է մետալէ խթանիչի օգտագործման պատճառով։ ՄՈԿ-ի կողմէն ստեղծուած խթանիչներու քննութեան համակարգը (ներկայիս յայտնի է որպէս Ողիմպիական համաչափ) սահմանած է համաշխարհային չափանիշներ, որոնք կը փորձեն ընդօրինակել մարզանքի դաշնութիւնները<ref>{{cite news|first=Zachary|last=Coile|title=Bill Seeks to Toughen Drug Testing in Pro Sports|date=27 April 2005|work=The San Francisco Chronicle|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL|accessdate=3 September 2008|archive-date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316004931/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL|dead-url=yes}}</ref>։ Փեքինի Ողիմպիական խաղերու ժամանակ 3667 մարզիկներ ստուգուած են ՄՈԿ-ի կողմէ Համաշխարհային հակատոպինկային գործակալութեան հովանիին ներքոյ։ Ստուգուած է մէզի եւ արեան մէջ արգիլուած նիւթերու առկայութիւնը։ Բազմաթիւ մարզիկներու չէին թոյլատրած խաղերուն մասնակցիլ իրենց Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները, եւ միայն երեք մարզիկներ տապալած են խթանիչի օգտագործման քննութիւնը Փեքինի մէջ {{cite web|title=Doping: 3667 athletes tested, IOC seeks action against Halkia's coach |date=19 August 2008 |publisher=Express India Newspapers |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Doping-3667-athletes-tested-IOC-seeks-action-against-Halkias-coach/350677/ |accessdate=28 August 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201114743/http://www.expressindia.com/latest-news/Doping-3667-athletes-tested-IOC-seeks-action-against-Halkias-coach/350677/ |archivedate=1 December 2008 |df= }}։ [[Լոնտոն]]ի մէջ քննութենէ անցած են Ողիմպիական ու Փարալիմփիկ խաղերու աւելի քան 6000 մարզիկներ։ Մրցոյթներէն առաջ արգիլուած նիւթերու օգտագործման քննութեան արդիւնքը դրական եղած է 107 մարզիկներու մօտ, որոնց թոյլ չէ տրուած մասնակցիլ մրցոյթներուն<ref>{{cite web|title=Play True |publisher=World Anti-Doping Agency |year=2012 |format=PDF |url=http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue-2012-02-London-Games-web-EN.pdf |accessdate=13 July 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130125200318/http://www.wada-ama.org/Documents/Resources/Publications/PlayTrue_Magazine/PlayTrue-2012-02-London-Games-web-EN.pdf |archivedate=25 January 2013 |df= }}</ref><ref>{{cite news|title=Anti-Doping Results Announced|work=The New York Times|date=25 July 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/07/25/sports/olympics/antidoping-results-announced.html|accessdate=13 July 2013}}</ref>։ Խաղերու ընթացքին եւ անոնցմէ ետք եւս ութ մարզիկներու քննութիւնները ցոյց տուած են դրական արդիւնք. անոնց կարգին էր Նատժէա Օսթափչուկ, որ զրկուած է ոսկեայ մետալէ<ref>{{cite web|title=IOC Orders Belarus to Return Gold|publisher=ESPN|date=13 August 2012|url=http://espn.go.com/olympics/summer/2012/trackandfield/story/_/id/8263960/2012-london-olympics-belarus-shot-putter-nadzeya-ostapchuk-stripped-gold-doping|accessdate=13 July 2013}}</ref>։ ==== Ռուսաստանի թմրեցուցիչի հարցը ==== Խթանիչներու օգտագործման ծրագիրին՝ պետութեան կողմէ հովանաւորուելուն պատճառով, 2016-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն մասամբ, իսկ 2018-ի Ձմեռնային խաղերուն բոլորովին արգիլուած է Ռուսիոյ Ողիմպիական կոմիտէի մասնակցութիւնը։ === Սեռական խտրականութիւն === [[File:Charlotte Cooper.jpg|upright|thumb|Բրիտանացի թենիսուհի Շառլոթա Քուպերը, որ դարձած է առաջին կին Ողիմպիական ախոյեանը 1900-ին]] Ողիմպիական խաղերուն մասնակցելու արտօնութիւն առաջին անգամ կիները ստացած են 1900-ին Փարիզի մէջ, բայց մասնակից 35 երկիրներ ուղարկած են միայն տղամարդոցմէ կազմուած հաւաքականներ: յետագային այդ թիւը նուազած է: 2000-ին [[Պահրէյն]] առաջին անգամ ուղարկած է երկու մարզուհիներ՝ Ֆաթիմա Համիտ Գերաշին ու Մարիամ Մուհամէտ Հատի Ալ Հիլին<ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/2000/09/23/anderson_arab_women/ "Arab women make breakthrough at Games"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022233057/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/2000/09/23/anderson_arab_women/ |date=2012-10-22 }}, CNN, 23 September 2000</ref>: 2004-ին Ռոպինա Մուկիմեարը եւ Ֆարիտա Ռեզային դարձած են առաջին մարզուհիները, որոնք ներկայացուցած են [[Աֆղանիստան]]ը ողիմպիական խաղերուն<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3826673.stm "Afghan women's Olympic dream"], BBC, 22 June 2004</ref>: 2008-ին [[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ]]ը առաջին անգամ Ողիմպիական խաղերուն ուղարկած է երկու մարզուհիներ (Մաիտա Ալ Մաքթումը մասնակցած է թեքուանտոյի, Լաթիֆա Ալ Մաքթումը՝ ձիավարութեան մրցումներուն): Երկու մարզուհիներն ալ եղած են [[Տուպայի Էմիրութիւն|Տուպայի]] շէյխերու ընտանիքներէ<ref>{{cite news |title=Should Saudi Arabia be Banned from the Olympics? |url=http://www.huffingtonpost.com/david-wallechinsky/should-saudi-arabia-be-ba_b_115736.html |work=The Huffington Post |date=29 July 2008 |first=David |last=Wallechinsky}}</ref>: Մինչ 2010-ը միայն երեք երկիրներ ոչ մէկ մարզուհի չեն ուղարկած մասնակցելու Ողիմպիական Խաղերուն. այդ երկիրներն են Պրունէյը, [[Սէուտական Արաբիա]]ն եւ [[Քաթար]]ը: [[Պրունէյ]] մասնակցած է միայն երեք Ողիմպիական խաղերու՝ ամէն անգամ ուղարկելով մէկական մարզիկ, իսկ [[Սէուտական Արաբիա]] ու [[Քաթար]] կը մասնակցին պարբերաբար, սակայն կ'ուղարկեն միայն տղամարդ մարզիկներ: 2010-ին Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն յայտարարած է, որ պէտք է այդ երկիրներուն ստիպել, թոյլ տալ եւ խրախուսել կանանց մասնակցութիւնը 2012-ի ողիմպիական խաղերուն: Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի՝ Կանանց եւ մարզանքի հարցերով Կոմիտէի ղեկավար Անիթա Տեֆրանցը առաջարկած է երկիրներուն թոյլ չտալ մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, եթէ անոնք չեն ուղարկեր կիներ եւ աղջիկներ: Կարճ ժամանակ ետք Քաթարի Ողիմպիական Կոմիտէն յայտարարած է, որ իրենք «յոյս ունին ուղարկել մինչեւ չորս կին մարզիկներ»՝ մասնակցելու հրաձգութեան եւ սուսերամարտի մրցումներուն 2012-ին Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերուն: 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն պատմութեան մէջ առաջին անգամ մասնակից բոլոր երկիրներու հաւաքականներուն մէջ ընդգրկուած են նաեւ կանայք<ref>{{cite news|title=Saudis to send 2 women to London, make history |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/07/12/saudi-arabia-women-london-olympics.ap/index.html |work=Sports Illustrated |accessdate=13 July 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120715100639/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/07/12/saudi-arabia-women-london-olympics.ap/index.html |archivedate=15 July 2012 }}</ref>: Սէուտական Արաբիան իր Ողիմպիական հաւաքականին ընդգրկած էր երկու, Քաթարը՝ չորս, Պրունէյը՝ մէկ մարզուհի: Քաթարի ներկայացուցչուհիներէն մէկը՝ Պահիյա ալ Համատ, դարձած է Ողիմպիական ախոյեան (հրաձգութիւն) եւ եղած է անոնց դրօշակակիրը 2012-ի Ողիմպիական խաղերուն<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18813543 "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete"], BBC, 12 July 2012</ref>, իսկ Պահրէյն ներկայացնող վազքի մրցումին մասնակից Մարիամ Եուսուֆ Ճամալը արժանացած է պրոնզէ մետալի 1500 մեթր մրցատարածութեան մէջ<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/232068.html|title=Female Gulf athletes make their mark in London Olympics|agency=Agence France-Presse|date=13 August 2012}}</ref>: Ողիմպիական ծրագիրին մէջ ընդգրկուած միակ մրցումը, որուն կը մասնակցին կանայք ու տղամարդիկ միասին, ձիավարութիւնն է: 2008-ի տուեալներով՝ աւելի շատ մետալներու հաւաքածոներ խաղարկուած են տղամարդոց, քան թէ կանանց համար: 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն ծրագրին մէջ կանանց բռնցքամարտի աւելացումէն ետք կանայք կրնան մասնակցիլ այն նոյն մրցոյթներուն, ինչպէս տղամարդիկ<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8196879.stm "Women's boxing gains Olympic spot"], BBC, 13 August 2009</ref>: Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ կանայք չեն կրնար մասնակցիլ մէկ մարզաձեւի՝ դահուկային երկամարտի մրցոյթներուն: Տղամարդիկ չեն մասնակցիր երկու մարզաձեւերու՝ գեղալողի ու գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցոյթներուն: === Գաղութացում === Ողիմպիական խաղերը քննադատուած են հիւրընկալող երկիրներու ու քաղաքներու գաղութային քաղաքականութեան սատարելուն (իսկ որոշ պարագաներու նաեւ ուժեղացնելու) համար, որ տեղի կ'ունենայ Ողիմպիական խաղերու հետ կապուած կազմակերպութիւններու կամ ուղղակիօրէն Ողիմպիական խաղերու պաշտօնական մարմիններուն կողմէ, ինչպիսիք են Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն, հիւրընկալող կազմակերպչական կոմիտէները եւ պաշտօնական հովանաւորները։ Քննադատները նշած են, որ Ողիմպիական խաղերուն կը ներկայացուին ժողովրդագրական ու գաղութային սխալ տեղեկութիւններ<ref>Definition: "…the process of transforming an object, idea, activity, or service into a commodity by capitalist economies." Beaster-Jones 2013, par. 1.</ref>, ինչպէս նաեւ կ'օգտագործուին բնիկ ժողովուրդին մշակութային արժէքները, որոնց հողերը գրաւուած են, եւ որոնց համար ստեղծուած են ապրելու վատ պայմաններ։ Նման դէպքեր եղած են 1904-ի Սենթ Լուիսի (Միսսուրի, [[ԱՄՆ]]) ու 1976-ի [[Մոնրէալ]]ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն եւ 1988-ին Քալկարիի (Ալպերթա, [[Քանատա]]) ու 2010-ին Վենքուվըրի (Բրիտանական Քոլոմպիա, Քանատա) Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ընթացքին։ == Քաղաքացիութիւն== === ՄՈԿ-ի կանոնները քաղաքացիութեան մասին === Ողիմպիական խարտիան կը պահանջէ, որ մարզիկը ըլլայ այն երկիրի քաղաքացին, որ կը ներկայացնէ։ Երկքաղաքացիութիւն ունեցող անձեր կրնան ներկայացնել այն երկիրը, որ կը ցանկան, եթէ նախորդ երկիրը ներկայացնելէ ետք անցած է երեք տարի։ Սակայն ՄՈԿ-ի եւ Միջազգային մարզական միաւորման համաձայնութեամբ այդ ժամկէտը կրնայ կրճատուիլ կամ չեղարկուիլ<ref>[https://stillmed.olympic.org/Documents/olympic_charter_en.pdf "Olympic Charter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804181503/https://stillmed.olympic.org/Documents/olympic_charter_en.pdf |date=2016-08-04 }} (PDF). Lausanne, Switzerland: International Olympic Committee. July 2011. Retrieved 27 July 2012.</ref>։ Այդ ժամկէտը պահպանելը պարտադիր է այն մարզիկներուն համար, որոնք նախապէս ներկայացուցած են երկիր մը եւ կը ցանկան հանդէս գալ այլ երկիրի դրօշակով։ Եթէ մարզիկը ստանայ նոր կամ երկրորդ քաղաքացիութիւն, ապա ան պարտաւոր չէ սպասել որոշակի ժամանակ մը եւ կրնայ հանդէս գալ յօգուտ նոր կամ երկրորդ երկիրին։ ՄՈԿ-ը սկսած է հետաքրքրուիլ քաղաքացիութեան հարցերով, երբ որոշ երկիրներ սկսած են մարզիկներուն քաղաքացիութիւն տալ։ === Քաղաքացիութիւնը փոխելու պատճառներ === Մարզիկները երբեմն ձեռք կը բերեն այլ երկրի քաղաքացիութիւն, որպէսզի կարենան մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն այդ երկիրի դրօշակով։ Ասիկա յաճախ տեղի կ'ունենայ այն պատճառով, որ մարզիկները կը գրաւեն աւելի լաւ հովանաւորներ կամ մարզուելու աւելի լաւ պայմաններ ունենալու հնարաւորութիւնները այնպիսի երկիրներու մէջ, ինչպիսին է ԱՄՆ-ը։ Անոր պատճառ կրնայ ըլլալ նաեւ այն, որ մարզիկը չի յաջողիր իր հայրենի երկիրը որակաւոր ձեւով ներկայացնելու, մանաւանդ երբ իր երկիրին մէջ արդէն որակաւորուած են ուրիշ մարզիկներ։ 1992-էն մինչեւ 2008-ը նախապէս այլ երկիրի դրօշակով Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած շուրջ 50 մարզիկներ տեղափոխուած են Միացեալ Նահանգներ՝ նպատակ ունենալով հանդէս գալ ԱՄՆ Ողիմպիական խումբի կազմին մէջ։ === Քաղաքացիութեան փոփոխութիւններ եւ վէճեր === Ողիմպիական խաղերուն մասնակցելու համար քաղաքացիութիւնը փոխելու ամենայայտնի դէպքերէն մէկը հարաւափրիկեցի վազող Զոլա Պատի դէպքն է, որ տեղափոխուած է Մեծն Բրիտանիա, քանի որ Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւնը չէր կրնար մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն։ Ան իրաւունք ունէր ստանալ բրիտանական քաղաքացիութիւն, քանի որ իր մեծ հայրը ծնած էր Բրիտանիոյ մէջ, սակայն երկրին քաղաքացիները կառավարութիւնը մեղադրած են անոր քաղաքացիութիւն շնորհելու գործընթացը արագացնելուն համար<ref>{{cite news|author=Rory Carroll |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/feb/24/athletics.rorycarroll |title=What Zola Budd did next |work=The Guardian |date= 24 February 2003 |accessdate=27 November 2011 |location=London}}</ref>։ Այլ յայտնի օրինակ է քենիացի վազող Պերնարտ Լակատի դէպքը, որ դարձած է Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի Մայիս 2004-ին։ Քենիայի Սահմանադրութիւնը կը պահանջէ, որ անձը հրաժարի իր երկրի քաղաքացիութենէն՝ այլ երկիրի քաղաքացիութիւն ստանալու պարագային։ Լակատ Քենիայի դրօշակով հանդէս եկած է [[Աթէնք]]ի մէջ կայացած 2004-ի Ողիմպիական խաղերուն, թէեւ արդէն Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի էր։ Ըստ քենիական կողմին՝ Լակատ արդէն [[Քենիա|Քենիայի]] քաղաքացի չէր, որ վտանգի տակ կը դնէր անոր նուաճած արծաթեայ մետալը։ Լակատ ըսած է, թէ ինքը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] քաղաքացիութիւն ստանալու գործընթացը սկսած է 2003-ի վերջը եւ չէր ակնկալեր, որ քաղաքացիութիւն ստանար նախքան Աթէնքի Ողիմպիական խաղերը<ref>{{cite web|url=http://www.coolrunning.com/engine/3/3_1/lagat-a-runner-without-a-.shtml |title=Lagat a runner without a country |publisher=Cool Running |accessdate=27 November 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120519082947/http://www.coolrunning.com/engine/3/3_1/lagat-a-runner-without-a-.shtml |archivedate=19 May 2012 |df= }}</ref>։ Կողովագնդակի մարզուհի Պեքի Համոն ({{lang-en|Becky Hammon}}) չէ ընդգրկուած Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական խումբին մէջ, սակայն փափաքած է մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, այդ պատճառով ալ տեղափոխուած է [[Ռուսիա]], ուր ան արդէն խաղացած էր տեղի լիկային մէջ WNBA միջմրցաշրջանի ընթացքին։ Համօն քննադատութիւններու արժանացած է շարք մը ամերիկացիներէ, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ ազգային խումբի մարզիչին կողմէ եւ նոյնիսկ համարուած՝ ոչ հայրենասէր<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/oly/news/story?id=3427182 |title=Olympics opportunity too much for Hammon to pass up – Olympics|publisher=ESPN |date=5 June 2008 |accessdate=27 November 2011}}</ref>։ == Ախոյեաններ եւ մետալակիրներ == Իւրաքանչիւր մրցումի առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կը ստանան մետալներ։ Յաղթողները կ'արժանանան ոսկեայ մետալներու, որոնք մինչեւ 1912 ամբողջովին եղած են ոսկի, յետոյ ոսկեզօծ արծաթ, իսկ աւելի ուշ՝ ոսկիի բարակ շերտով պատուած արծաթեայ։ Ամէն մէկ ոսկեայ մետալ պէտք է պարունակէ առնուազն վեց կրամ մաքուր ոսկի։ Երկրորդ տեղը գրաւողները կը ստանան արծաթեայ, իսկ երրորդ տեղը գրաւողները՝ պրոնզէ մետալներ։ Այն մարզաձեւերուն մէջ, որոնց մէջ կը գործէ փլէյ օֆֆ համակարգը (առաւելապէս բռնցքամարտին մէջ), երրորդ տեղը որոշելու անհնարինութեան պատճառով կիսաեզրափակիչ պարտուած երկու մարզիկներն ալ կ'արժանանան պրոնզէ մետալներու։ 1896-ի Ողիմպիական խաղերուն մետալներ ստացած են միայն առաջին երկու տեղերը գրաւողները. առաջինները ստացած են արծաթեայ, երկրորդները՝ պրոնզէ մետալներ։ Երեք մետալ ներառող ներկայի համակարգը կը գործէ 1904-ի Ողիմպիական խաղերէն սկսեալ<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/st-louis-1904-summer-olympics|title=St Louis 1904|publisher=Olympic Games|accessdate=3 July 2012}}</ref>։ 1948-էն սկսեալ չորրորդ, հինգերորդ եւ վեցերորդ տեղերը գրաւող մարզիկները կը ստանան հաւաստագիրներ, որոնք պաշտօնապէս ծանօթ են իբրեւ յաղթանակի վկայականներ։ 1984-էն ի վեր նման վկայականներ կը տրուին նաեւ եօթներորդ եւ ութերորդ տեղերը գրաւողներուն։ 2004-ին [[Աթէնք|Աթէնքի]] մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն ոսկեայ, արծաթեայ եւ պրոնզէ մետալներու արժանացած մարզիկներուն տրուած են նաեւ դափնեպսակներ<ref>{{cite web |title=The Modern Olympic Games|publisher=The Olympic Museum|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_668.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906225419/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_668.pdf|archivedate=6 September 2008|dead-url=yes|accessdate=29 August 2008}}</ref>։ ՄՈԿ-ը չի պահպաներ մետալակիրներու վիճակագրութիւնը, սակայն Ազգային Ողիմպիական կոմիտէներու ու լրատուամիջոցներու կողմէ Ողիմպիական մրցանակները կը դիտարկուին իբրեւ յաջողութեան չափանիշ<ref>{{cite news|last=Munro|first=James|title=Britain may aim for third in 2012|publisher=BBC Sport|date=25 August 2008|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/london_2012/7579901.stm|accessdate=25 August 2008}}</ref>։ == Մասնակից երկիրներ == === Ամառնային Ողիմպիական խաղերու մասնակիցներ === 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած են ներկայիս գոյութիւն ունեցող բոլոր 204 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները, որոնք մասնակցած են Ամառնային Ողիմպիական խաղերու առնուազն մէկ մրցոյթի, իսկ [[Աւստրալիա]], [[Ֆրանսա]], Մեծն Բրիտանիա, [[Յունաստան]] եւ [[Զուիցերիա]] մասնակցած են բոլոր Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն։ [[Միացեալ Նահանգներ]]ը բաց թողած են 1980-ին [[Մոսկուա]]յի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը երկիրի նախագահ Ճիմի Քարթըրի բողոքին պատճառով։ === Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու մասնակիցներ === 119 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ (ներկայիս 204 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներէն 110-ը եւ նախապէս գործած 9 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ) առնուազն մէկ անգամ մասնակցած են Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու, իսկ 12 պետութիւններ ([[Աւստրիա]], [[Իտալիա]], [[Լեհաստան]], [[Քանատա]], [[Հունգարիա]], [[Մեծն Բրիտանիա]], [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներ]], [[Նորվեկիա]], [[Շուէտ]], [[Զուիցերիա]], [[Ֆինլանտա]], [[Ֆրանսա]]) մասնակցած են ցարդ տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։ Հաշուի առնելով Չեխոսլովաքիայի մասնակցութիւնը՝ [[Չեխիա|Չեխիան]] եւ [[Սլովաքիա|Սլովաքիան]] նոյնպէս մասնակցած են տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։ === Հիւրընկալող երկիրներ եւ քաղաքներ === [[Պատկեր:Summer olympics all cities.PNG|thumb|upright=1.35|Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով]] [[Պատկեր:Winter olympics all cities.svg|thumb|upright=1.35|Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով]] Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաքը սովորաբար կ'ընտրուի միջոցառման տեղի ունենալէն եօթը կամ ութ տարի առաջ։ Ընտրութիւնը կազմուած է երկու փուլէ, որ կը տեւէ երկու տարի։ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալել փափաքող քաղաքները դիմում կը ներկայացնեն իրենց երկիրին Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէին. եթէ երկիրի մը մէկէ աւելի քաղաք դիմում ներկայացուցած է, ապա Ազգային Կոմիտէն կը կատարէ ներքին ընտրութիւնը, քանի որ իւրաքանչիւր երկիր կրնայ միայն մէկ քաղաքի համար դիմում ներկայացնել Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին։ Դիմումներու ներկայացման համար նախատեսուած ժամկէտին աւարտէն ետք կը սկսի առաջին փուլը, որուն ընթացքին դիմում ներկայացուցած քաղաքները կը լրացնեն որոշակի հարցաթերթիկ մը՝ պատասխանելով Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման վերաբերող հարցումերու: Դիմում ներկայացուցած քաղաքները պէտք է վստահեցնեն, որ իրենք կը հետեւին Ողիմպիական կանոններուն, որոնք սահմանուած են ՄՈԿ-ի Գործադիր Կոմիտէին կողմէ։ Ամբողջացած հարցաթերթիկները կը գնահատուին մասնագէտներու յատուկ խումբի մը կողմէ, որուն հիման վրայ պատկերացում կը կազմուի երկիրներու ներկայացուցած առաջարկներուն ու խաղերը հիւրընկալելու անոնց կարողութեան մասին։ Այդ գնահատման հիման վրայ ՄՈԿ-ի Գործադիր Կոմիտէն կ'ընտրէ այն թեկնածուները, որոնք կ'անցնին յաջորդ փուլ։ Թեկնածու ընտրուած քաղաքները պէտք է աւելի ծաւալուն ու մանրամասն ներկայացնեն իրենց նախագիծը ՄՈԿ-ին։ Իւրաքանչիւր նախագիծ կը քննարկուի գնահատող յանձնաժողովի մը կողմէ։ Վերջինս կ'այցելէ թեկնածու քաղաքներ, հարցազրոյցներ կ'ունենայ տեղի պետական պաշտօնեաներուն հետ, կը ստուգէ այն վայրերը, ուր կը նախատեսուի կատարել միջոցառումները։ Ապա, յանձնաժողովը կը ներկայացնէ իր հաշուետուութիւնը ՄՈԿ-ի վերջնական որոշումէն մէկ ամիս առաջ։ Հարցազրոյցներու հանգրուանին թեկնածու քաղաքը պէտք է նաեւ երաշխաւորէ, որ կրնայ նիւթապէս հովանաւորել Ողիմպիական խաղերուն կազմակերպումը։ Գնահատող յանձնաժողովի աշխատանքին աւարտէն ետք թեկնածուներու ցանկը կը ներկայացուի ՄՈԿ-ի ընդհանուր նիստին, որ տեղի կ'ունենայ այն երկիրին մէջ, որմէ քաղաք չկայ թեկնածուներու ցանկին մէջ։ ՄՈԿ-ի անդամներու քուէարկութեամբ կ'որոշուի այն քաղաքը, որ պէտք է հիւրընկալէ Ողիմպիական խաղերը։ Ընտրուելէն ետք հիւրընկալ քաղաքին դիմումը ներկայացուցած կոմիտէն (համապատասխան երկիրի Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէի հետ միասին) կը ստորագրէ հիւրընկալող քաղաքի պայմանագիր մը ՄՈԿ-ի հետ՝ պաշտօնապէս դառնալով Ողիմպիական խաղերը ընդունող քաղաք։ Մինչ 2016, Ողիմպիական խաղերը տեղի ունեցած են 23 երկիրներու 44 քաղաքներու մէջ, որոնցմէ միայն ութն կը գտնուի [[Եւրոպա]]յէն ու Հիւսիսային Ամերիկայէն դուրս։ 1988-ին Սէուլի մէջ (Հարաւային Քորէա) տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն սկսեալ՝ Ողիմպիական խաղերը չորս անգամ տեղի ունեցած են [[Ասիա|Ասիոյ]] եւ Օքիանիայի մէջ, որ մեծ առաջընթաց է ժամանակակից Ողիմպիական խաղերու պատմութեան մէջ։ 2006-ի Ռիօ տէ Ժենէրոյի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը եղած են առաջինը Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ [[Ափրիկէ]]ի երկիրներուն մէջ Ողիմպիական խաղեր դեռ տեղի չեն ունեցած։ Միացեալ Նահանգներ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած են ութ անգամ (չորս անգամ Ամառնային Ողիմպիական խաղերը, չորս անգամ՝ Ձմեռնային), որ ամենաշատն է բոլոր երկիրներու ցանկին մէջ։ Մեծն Բրիտանիոյ մայրաքաղաք Լոնտոն Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած է երեք անգամ (բոլորն ալ Ամառնային), որ աւելի շատ է, քան որեւէ այլ քաղաք։ Երկու անգամ Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներն են [[Գերմանիա]], [[Աւստրալիա]], [[Ֆրանսա]] եւ [[Յունաստան]]։ Երկու անգամ Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած քաղաքներն են Լոս Անճելըս, Փարիզ եւ [[Աթէնք]]։ 2020-ին տեղի ունենալիք Ամառնային Ողիմպիական խաղերէն ետք [[Ճափոն]]ն ու Թոքիօն պիտի համալրեն այդ ցանկը։ Միացեալ Նահանգներէն բացի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը երեք անգամ հիւրընկալած է նաեւ Ֆրանսան։ Երկու անգամ այդ խաղերը հիւրընկալած են Զուիցերիա, [[Աւստրիա]], [[Նորվեկիա]], [[Ճափոն]], [[Քանատա]] եւ [[Իտալիա]]։ Քաղաքներու շարքին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը երկուքական անգամ հիւրընկալած են Լէյք Փլեսիտը, Ինսպրուքը եւ Սան Մորիսը։ === Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման տարեթիւեր եւ վայրեր === {| width="100%" class="wikitable" ! !!colspan="4"|'''Ամառնային Ողիմպիական խաղեր'''!!colspan="5"|'''Ձմեռնային Ողոմպիական Խաղեր''' |- !rowspan=2| № !rowspan=2| Տարեթիւ !rowspan=2| Վայր !colspan=2| Մասնակիցներ !rowspan=2| № !rowspan=2| Տարեթիւ !rowspan=2| Վայր !colspan=2| Մասնակիցներ |----- bgcolor="#AAAAAA" ! երկիր ! մարզաձեւ ! երկիր ! մարզաձեւ |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 1 ! [[1896]] | [[Պատկեր:Flag of Greece (1822-1978).svg|25px]] [[Աթէնք]], [[Յունաստան]] ! 14 ! 9 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 2 ! [[1900]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]] ! 24 ! 20 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 3 ! [[1904]] | [[Պատկեր:Flag of the United States (1896-1908).svg|25px]] [[Շիքակօ]], [[ԱՄՆ]] →<br>[[Պատկեր:Flag of the United States (1896-1908).svg|25px]] Սենթ Լուիս, [[ԱՄՆ]] ! 12 ! 18 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! -- ! [[1906]] | [[Պատկեր:Flag of Greece (1822-1978).svg|25px]] [[Աթէնք]], [[Յունաստան]] ! 21 ! |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 4 ! [[1908]] | [[Պատկեր:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px]] [[Հռոմ]], [[Իտալիա]] →<br>[[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] ! 22 ! 22 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 5 ! [[1912]] | [[Պատկեր:Flag of Sweden.svg|25px]] [[Սթոքհոլմ]], [[Շուէտ]] ! 28 ! |----- bgcolor="#FF99CC" ! 6 ! [[1916]] | [[Պատկեր:Flag of the German Empire.svg|25px]] [[Պերլին]], [[Գերմանիա]] ! -- ! -- |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 7 ! [[1920]] | [[Պատկեր:Flag of Belgium (civil).svg|25px]] Անթվերբէն, [[Պելճիքա]] ! 29 ! 26 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 8 ! [[1924]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]] ! 44 ! 17 ! 1 ! [[1924]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] Շամոնի, [[Ֆրանսա]] ! 16 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 9 ! [[1928]] | [[Պատկեր:Flag of the Netherlands.svg|25px]] [[Ամսթերտամ]], [[Հոլանտա]] ! 46 ! 14 ! 2 ! [[1928]] | [[Պատկեր:Civil Ensign of Switzerland.svg|25px]] Սան Մորէն, [[Զուիցերիա]] ! 25 ! 4 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 10 ! [[1932]] | [[Պատկեր:US flag 48 stars.svg|25px]] [[Լոս Անճելըս]], [[ԱՄՆ]] ! 37 ! 14 ! 3 ! [[1932]] | [[Պատկեր:US flag 48 stars.svg|25px]] [[Լէյք Պլեսիդտ]], [[ԱՄՆ]] ! 17 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 11 ! [[1936]] | [[Պատկեր:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|25px]] [[Պերլին]], [[Գերմանիա]] ! 51 ! 19 ! 4 ! [[1936]] | [[Պատկեր:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|25px]] Գարմիշ-Փարթենքիրխէն, [[Գերմանիա]] ! 28 ! 4 |----- bgcolor="#FF99CC" ! 12 ! [[1940]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Թոքիօ]], [[Ճափոն]] →<br>[[Պատկեր:Flag of Finland.svg|25px]] Հելսինքի, [[Ֆինլանտա]] ! -- ! -- ! -- ! [[1940]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Սապորօ]], [[Ճափոն]] →<br>[[Պատկեր:Civil Ensign of Switzerland.svg|25px]] Սան Մորէն, [[Զուէներուա]] →<br>[[Պատկեր:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|25px]] [[Գարմիշ-Փարթենքիրխէն]], [[Գերմանիա]] . ! -- ! -- |----- bgcolor="#FFCCFF" ! 13 ! [[1944]] | [[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] . ! -- ! -- ! -- ! [[1944]] | [[Պատկեր:Flag of Italy (1861-1946).svg|25px]] [[Քորթինա տ'Ամպեցօ]], [[Իտալիա]] ! -- ! -- |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 14 ! [[1948]] | [[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] . ! 59 ! 19 ! 5 ! [[1948]] | [[Պատկեր:Civil Ensign of Switzerland.svg|25px]] Սան Մորէն, [[Զուիցերիա]] ! 28 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 15 ! [[1952]] | [[Պատկեր:Flag of Finland.svg|25px]] Հելսինքի, [[Ֆինլանտա]] ! 69 ! 17 ! 6 ! [[1952]] | [[Պատկեր:Flag of Norway.svg|25px]] [[Օսլօ]], [[Նորուէկիա]] ! 30 ! 4 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 16 ! [[1956]] | [[Պատկեր:Flag of Australia.svg|25px]] [[Մելպուռն]], [[Աւստրալիա]] <br /> [[Պատկեր:Flag of Sweden.svg|25px]] [[Սթոքհոլմ]], [[Շուէտ]] ! 67 ! 17 <br> {{tooltip|1|ձիասպորտ}} ! 7 ! [[1956]] | [[Պատկեր:Flag of Italy.svg|25px]] [[Քորթինա տ'Ամպեցօ]], [[Իտալիա]] ! 32 ! 4 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 17 ! [[1960]] | [[Պատկեր:Flag of Italy.svg|25px]] [[Հռոմ]], [[Իտալիա]] ! 83 ! 17 ! 8 ! [[1960]] | [[Պատկեր:US flag 49 stars.svg|25px]] [[Սքվօ Վելի]], [[ԱՄՆ]] ! 30 ! 4 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 18 ! [[1964]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Թոքիօ]], [[Ճափոն]] ! 93 ! 19 ! 9 ! [[1964]] | [[Պատկեր:Flag of Austria.svg|25px]] [[Ինսպրուք]], [[Աւստրիա]] ! 36 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 19 ! [[1968]] | [[Պատկեր:Flag of Mexico.svg|25px]] [[Մեխիկօ|Մեքսիքօ]], [[Մեքսիքօ]] ! 112 ! 20 ! 10 ! [[1968]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Կրէնոպլ]], [[Ֆրանսա]] ! 37 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 20 ! [[1972]] | [[Պատկեր:Flag of Germany.svg|25px]] [[Միւնիխ]], [[Գերմանիա]] ! 121 ! 23 ! 11 ! [[1972]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Սապորօ]], [[Ճափոն]] ! 35 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 21 ! [[1976]] | [[Պատկեր:Flag of Canada.svg|25px]] [[Մոնրէալ]], [[Քանատա]] ! 92 ! 21 ! 12 ! [[1976]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Տէնվըր]], [[ԱՄՆ]] →<br>[[Պատկեր:Flag of Austria.svg|25px]] [[Ինսպրուք]], [[Աւստրիա]] ! 37 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 22 ! [[1980]] | [[Պատկեր:Flag of the Soviet Union (1955-1980).svg|25px]] [[Մոսկուա]], ԽՍՀՄ ! 80 ! 21 ! 13 ! [[1980]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Լէյք Փլէսիտ]], [[ԱՄՆ]] ! 37 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 23 ! [[1984]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Լոս Անճելոս]], [[ԱՄՆ]] ! 140 ! 23 ! 14 ! [[1984]] | [[Պատկեր:Flag of SFR Yugoslavia.svg|25px]] [[Սարայեվօ]], [[Եուկոսլաւիա]] ! 49 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! 24 ! [[1988]] | [[Պատկեր:Flag of South Korea.svg|25px]] [[Սէուլ]], [[Հարաւային Քորէա]] ! 159 ! 27 ! 15 ! [[1988]] | [[Պատկեր:Flag of Canada.svg|25px]] [[Քալկարի]], [[Քանատա]] ! 57 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 25 ! [[1992]] | [[Պատկեր:Flag of Spain.svg|25px]] [[Պարսելոնա]], [[Սպանիա]] ! 169 ! 32 ! 16 ! [[1992]] | [[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Ալպրվիլ|Ալպերվիլ]], [[Ֆրանսա]] ! 64 ! 6 |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 17 ! [[1994]] | [[Պատկեր:Flag of Norway.svg|25px]] Լիլեհամեր, [[Նորվեկիա]] ! 67 ! 6 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 26 ! [[1996]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Աթլանթա]], [[ԱՄՆ]] ! 197 ! 26 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 18 ! [[1998]] | [[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Նաքանօ]], [[Ճափոն]] ! 72 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 27 ! [[2000]] | [[Պատկեր:Flag of Australia.svg|25px]] [[Սիտնի]], [[Աւստրալիա]] ! 199 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 19 ! [[2002]] | [[Պատկեր:Flag of the United States.svg|25px]] [[Սոլթ Լէյք Սիթի]], [[ԱՄՆ]] ! 77 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 28 ! [[2004]] | [[Պատկեր:Flag of Greece.svg|25px]] [[Աթէնք]], [[Յունաստան]] ! 201 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 20 ! [[2006]] | [[Պատկեր:Flag of Italy.svg|25px]] Թուրին, [[Իտալիա]] ! 80 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 29 ! [[2008]] | [[Պատկեր:Flag of China.svg|25px]] [[Փեքին]], [[Չինաստան]] ! 204 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 21 ! [[2010]] | [[Պատկեր:Flag of Canada.svg|25px]] [[Վանքուվեր]], [[Քանատա]] ! 82 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 30 ! [[2012]] | [[Պատկեր:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] [[Լոնտոն]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիա]] ! 204 ! 36<ref>[https://archive.is/20120525064645/www.london2012.com/sports/ 30-րդ Ամառնային ողոմպիական խաղերու պաշտոնական կայքի մարզաձեւերու էջը]</ref> | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 22 ! [[2014]] | [[Պատկեր:Flag of Russia.svg|25px]] Սոչի, [[Ռուսաստան|Ռուսիա]] ! 88 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" ! 31 ! [[2016]] | [[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|25px]] [[Ռիօ տէ Ժանէրօ]], [[Պրազիլ]] ! 207 ! 28 | | | | | |----- bgcolor="#DDDDDD" ! ! | ! ! ! 23 ! [[2018]] | [[Պատկեր:Flag of South Korea.svg|25px]] Փհենչհան, [[Հարաւային Քորէա]] ! 92 ! 7 |----- bgcolor="#EEEEEE" !32 !2020 |[[Պատկեր:Flag of Japan.svg|25px]] [[Թոքիօ]], [[Ճափոն]] ! ! |'''24''' | |[[Պատկեր:Flag of China.svg|25px]] [[Պէյճինկ]], [[Չինաստան]] | | 16 |- !33 !2024 |[[Պատկեր:Flag of France.svg|25px]] [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]] ! ! | | | | | |} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Աղբիւրներ == * {{cite web|last=Beaster-Jones|first=Jayson|title=Commodification|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195314281.001.0001/acref-9780195314281-e-1827|work=The Grove Dictionary of American Music|publisher=Oxford University Press|accessdate=15 March 2014|year=2013|doi=10.1093/acref/9780195314281.001.0001/acref-9780195314281-e-1827}} * {{cite book | title = Historical Dictionary of the Olympic Movement | last1 = Buchanon | first1 = Ian | last2 = Mallon | first2 = Bill | publisher = Scarecrow Press | location = Lanham, MD | year = 2006 | isbn = 978-0-8108-5574-8 | url = https://archive.org/details/historicaldictio00buch_0| ref = harv }} * {{cite book | last = Burkert | first = Walter | authorlink = | year = 1983 | title = Homo Necans | url = https://archive.org/details/homonecansanthro0000burk_t1x6 | chapter = Pelops at Olympia | publisher = University of California Press | isbn = 978-0-520-05875-0 | ref = harv }} * {{cite book | title = Global entertainment media | last = Cooper-Chen | first = Anne | publisher = Lawrence Erlbaum Associates | location = Mahwah, New Jersey | year = 2005 | isbn = 978-0-8058-5168-7 | url = https://books.google.am/?id=1Su8jRiVVdoC&pg=PA228&dq=tv+influence+on+olympic+games#PPA230,M1 | accessdate =21 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Coubertin | first1 = Pierre de | authorlink = | last2 = Philemon | first2 = Timoleon J. | last3 = Politis | first3 = N.G. | last4 = Anninos | first4 = Charalambos | title = The Olympic Games: BC 776 – AD 1896 | work = The Olympic Games in 1896 – Second Part | publisher = Charles Beck | format = PDF | location = Athens | year = 1897 | url = http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf | accessdate = 2 February 2009 | ref = harv | archive-date = 27 May 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080527211831/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1896/1896.pdf | dead-url = yes }} * {{cite book | last = Crowther | first = Nigel B. | year = 2007 | chapter = The Ancient Olympic Games | title = Sport in Ancient Times | url = https://archive.org/details/sportinancientti0000crow_y8b3 | publisher = Greenwood Publishing Group | isbn = 978-0-275-98739-8 | ref = harv }} * {{cite book | title = Architecture of Greece | last = Darling | first = Janina K. | year = 2004 | publisher = Greenwood Publishing Group | location = Santa Barbara, California | isbn = 978-0-313-32152-8 | chapter = Panathenaic Stadium, Athens | url = https://books.google.am/?id=4F-v35--l_gC&dq=Panathenaic+Stadium,+Averoff,+Constantine | accessdate =30 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last = Eassom | first = Simon | year = 1994 | title = Critical Reflections on Olympic Ideology | publisher = The Centre for Olympic Studies | location = Ontario | isbn = 978-0-7714-1697-2 | ref = harv }} * {{cite book | title = Encyclopedia of the Modern Olympic Movement | last1 = Findling | first1 = John E. | last2 = Pelle | first2 = Kimberly D. | publisher = Greenwood Press | location = Westport CT | year = 2004 | isbn = 978-0-313-32278-5 | url = https://books.google.am/?id=QmXi_-Jujj0C&pg=PA283&dq=winter+games+at+the+1912+summer+olympics | accessdate =30 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last = Gershon | first = Richard A. | title = Telecommunications Management:Industry structures and planning strategies | year = 2000 | publisher = Lawrence Erlbaum Associates | location = Mahwah, NJ | isbn = 978-0-8058-3002-6 | url = https://books.google.am/?id=H3cu_PFsFYwC&pg=PA17&dq=1998+winter+olympics | accessdate =21 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Girginov | first1 = Vassil | last2 = Parry | first2 = Jim | year = 2005 | title = The Olympic Games Explained: A Student Guide to the Evolution of the Modern Olympic Games | publisher = Routledge | location = | isbn = 978-0-415-34604-7 | url = https://books.google.am/books?id=vxAmyvh0ZsQC | accessdate =3 July 2012 | ref = harv }} * {{cite book | last = Golden | first = Mark | year = 2009 | chapter = Helpers, Horses, and Heroes | title = Greek Sport and Social Status | url = https://archive.org/details/greeksportsocial0000gold | publisher = University of Texas Press | isbn = 978-0-292-71869-2 | ref = harv }} * {{cite web|last=International Olympic Committee|title=All Games since 1896|url=http://www.olympic.org/olympic-games|accessdate=20 February 2013}} * {{cite book | last1 = Krüger | first1 = Arnd | last2 = Murray | first2 = William J. | year = 2003 | title = The Nazi Olympics: sport, politics and appeasement in the 1930s | publisher = University of Illinois Press | isbn = 978-0-252-02815-1 | url = https://books.google.am/?id=s5ntIQv0W5IC | accessdate =3 July 2012 | ref = harv }} * {{cite news|last=Lee |first=Jeff |title=Hyper-Hush Surrounds 2010 Games Mascots 'Til Tuesday |url=http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=5336f700-2921-444b-a6fb-8deb8a787975 |accessdate=16 March 2014 |newspaper=The Vancouver Sun |date=24 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141104214413/http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=5336f700-2921-444b-a6fb-8deb8a787975 |archivedate=4 November 2014 |df= }} * {{cite book | title = Rome 1960 | url = https://archive.org/details/rome1960olympics0000mara | last = Maraniss | first = David | year = 2008 | publisher = Simon & Schuster | location = New York | isbn = 978-1-4165-3407-5 | ref = harv }} * {{cite book | last = Matthews | first = George R. | year = 2005 | title = America's first Olympics: the St. Louis games of 1904 | publisher = University of Missouri Press | location = | isbn = 978-0-8262-1588-8 | url = https://books.google.am/books?id=WKRUmep515oC&lpg=PP1&dq=America's%20first%20Olympics%3A%20the%20St.%20Louis%20games%20of%201904&pg=PA53#v=onepage&q=liverpool&f=false | ref = harv }} * {{cite web | url = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf | title = Olympic Charter |publisher=International Olympic Committee | year = 2007 | format = PDF | accessdate =19 September 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110723070003/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_122.pdf | archivedate = 23 July 2011 | ref = {{sfnRef|Olympic Charter|2007}} }} * {{cite web|url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_658.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5gKmnnDyw?url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_658.pdf |archivedate=26 April 2009 |title=The Olympic Games in Antiquity |author=Olympic Museum |publisher=International Olympic Committee |year=2007 |format=PDF |accessdate=2 February 2009 |ref=harv |deadurl=yes |df= }} * {{cite book | author = Pausanias | authorlink = | others = translated by W. H. S. Jones and H. A. Ormerud | title = Description of Greece | url = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160 | chapter = Elis 1 | chapterurl = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160&query=book%3D%235 | volume= Vol. 2 | date = 1 January 1926 | series = Loeb Classical Library | publisher = W. Heinemann | location = London | oclc= 10818363 | isbn = 978-0-674-99207-8 | accessdate =9 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book | author = Pindar | authorlink = | others = translated by William H. Race | title = Olympian Odes | url = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162&query=head%3D%231 | chapter = Olympian 10 | chapterurl = http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0162&layout=&loc=O.+10.1 | year = 1997 | series = Loeb Classical Library | publisher = Harvard University Press | isbn = 978-0-674-99564-2 | accessdate =25 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = Doping:Athletes and Drugs | last = Porterfield | first = Jason | year = 2008 | publisher = Rosen Publishing Group | location = New York | isbn = 978-1-4042-1917-5 | page = 15 | url = https://books.google.am/?id=YXWa6ll5GxoC&pg=PA15&dq=Hans-Gunnar+Liljenwall, | accessdate = 30 January 2009 | ref = harv }}{{dead link|date=October 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book | title = The Fifth Century BC | last = Richardson | first = N.J. | year = 1992 | publisher = Cambridge University Press | editor=Lewis, D.M. |editor2=Boardman, John |editor3=Davies, J.K. | isbn = 978-0-521-23347-7 | chapter = Panhellenic Cults and Panhellenic Poets | url = https://books.google.am/books?id=Nqbz8Emo3PIC&pg=PA223 | accessdate =2 February 2013 | ref = harv }} * {{cite book | title = Mega-Events and Modernity | last = Roche | first = Maurice | publisher = Routledge, Taylor & Francis Group | location = New York | year = 2000 | url = https://books.google.am/?id=aldh2YTO7XQC&printsec=copyright&dq=spartakiads+and+the+olympics | isbn = 978-0-415-15711-7 | accessdate =30 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = Olympics at the Millennium | last1 = Schaffer | first1 = Kay | last2 = Smith | first2 = Sidonie | publisher = Rutgers University Press | location = New Jersey | year = 2000 | isbn = 978-0-8135-2819-9 | url = https://books.google.am/?id=nMzYdZpk8qMC&printsec=copyright&dq=olympics | accessdate =30 January 2009 | ref = harv }} * {{cite book|last=Schantz|first=Otto J.|chapter=Pierre de Coubertin's Concepts of Race, Nation, and Civilization|title=The 1904 Anthropology Days and Olympic Games: Sport, Race, and American Imperialism|date=2008|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln and London|isbn=978-0-8032-1098-1|editor=Susan Brownell}} * {{cite journal | last = Shachar | first = Ayelet | year = 2011 | title = Picking Winners: Olympic Citizenship and the Global Race for Talent | url = https://archive.org/details/yale-law-journal_2011-06_120_8/page/2088 | journal = Yale Law Journal | volume = 120 | issue = 8 | pages = 2088–2139 | ref = harv }} * {{cite book | title = The Commercialisation of sport | last = Slack | first = Trevor | publisher = Routledge | location = New York | year = 2004 | isbn = 978-0-7146-8078-1 | url = https://books.google.am/?id=Kd7ieYncwxIC&pg=PA192&dq=television+and+the+olympic+games | accessdate =31 March 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = The Fifth Century BC | last = Spivey | first = Nigel Jonathan | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-280433-4 | chapter = Olympia: the Origins | ref = harv }} * {{cite book | last = Swaddling | first = Judith | year = 1999 | title = The Ancient Olympic Games | url = https://archive.org/details/ancientolympicga00swad | publisher = University of Texas Press | isbn = 978-0-292-77751-4 | ref = harv }} * {{cite book | last = Swaddling | first = Judith | year = 2000 | title = The Ancient Olympic Games | edition = 2 | publisher = University of Texas Press | location = Austin | isbn = 978-0-292-70373-5 | oclc = 10759486 | url = https://books.google.am/?id=2-HQMnDiLqIC | accessdate =6 June 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = Sport and leisure cultures | last = Tomlinson | first = Alan | publisher = University of Minnesota Press | location = Minneapolis MN | year = 2005 | isbn = 978-0-8166-3382-1 | url = https://books.google.am/?id=JphFoBnq2R8C&pg=PA14&dq=olympic+games+television+ratings | accessdate =2 April 2009 | ref = harv }} * {{cite web|last=Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games|title=Vancouver 2010 Mascots Introduced to the World|url=http://www.newswire.ca/en/story/128683/vancouver-2010-mascots-introduced-to-the-world|work=Canadian NewsWire|accessdate=10 March 2014|date=27 November 2007|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144945/http://www.newswire.ca/en/story/128683/vancouver-2010-mascots-introduced-to-the-world|dead-url=yes}} * {{cite journal | last = Weiler | first = Ingomar | year = 2004 | title = The predecessors of the Olympic movement, and Pierre de Coubertin | journal = European Review | volume = 12 | issue = 3 | publisher = Cambridge University Press | ref = harv }} * {{cite book | title = Social Issues in Sport | last = Woods | first = Ron | publisher = Human Kinetics | location = Champaign IL | year = 2007 | isbn = 978-0-7360-5872-8 | url = https://books.google.am/?id=Krclca7m_z0C&pg=PA146&lpg=PA146&dq=television+ratings+decline+olympic+games+torino | accessdate =2 April 2009 | ref = harv }} * {{cite book | title = A Brief History of the Olympic Games | url = https://archive.org/details/briefhistoryofol0000youn | last = Young | first = David C. | year = 2004 | publisher = Wiley-Blackwell | isbn = 978-1-4051-1130-0 | chapter = The Beginnings | ref = harv }} * {{cite book | title = The Modern Olympics: A Struggle for Revival | last = Young | first = David C. | year = 1996 | location = Baltimore | publisher = Johns Hopkins University Press | isbn = 978-0-8018-7207-5 | ref = harv }} == Գրականութիւն == {{refbegin}} * {{cite book | title = Power Games: A Political History of the Olympics | url = https://archive.org/details/powergamespoliti0000boyk | last = Boykoff | first = Jules | publisher = Verso | year = 2016 | isbn = 978-1-784-78072-2 | location = New York and London | authorlink = }} * {{cite book | title = Historical dictionary of the Olympic movement | url = https://archive.org/details/historicaldictio00buch_0 | last = Buchanan | first = Ian | publisher = Scarecrow Presz | year = 2001 | isbn = 978-0-8108-4054-6 | location = Lanham | authorlink = }} * {{cite book | title = The Golden Book of the Olympic Games | last = Kamper | first = Erich | publisher = Vallardi & Associati | year = 1992 | isbn = 978-88-85202-35-1 | location = Milan | authorlink = |author2=Mallon, Bill }} * {{cite book | title = The Economics of Staging the Olympics: A Comparison of the Games 1972–2008 | url = https://archive.org/details/economicsofstagi0000preu_j6y4 | last = Preuss | first = Holger | publisher = Edward Elgar Publishing | year = 2005 | isbn = 978-1-84376-893-7 | location = | authorlink = |author2=Marcia Semitiel García }} * {{cite book | title = Dishonored Games: Corruption, Money, and Greed at the Olympics | url = https://archive.org/details/dishonoredgamesc0000sims | last = Simson | first = Vyv | publisher = S.P.I. Books | year = 1992 | isbn = 978-1-56171-199-4 | location = New York | authorlink = |author2=Jennings, Andrew }} * {{cite book | title = The Complete Book of the Summer Olympics, Athens 2004 Edition | url = https://archive.org/details/completebookofsu0000wall_r8l2 | last = Wallechinsky | first = David | publisher = SportClassic Books | year = 2004 | isbn = 978-1-894963-32-9 | location = | authorlink = }} * {{cite book | title = The Complete Book of the Winter Olympics, Turin 2006 Edition | url = https://archive.org/details/completebookofwi0000wall_2006 | last = Wallechinsky | first = David | publisher = SportClassic Books | year = 2005 | isbn = 978-1-894963-45-9 | location = }} {{refend}} == Արտաքին յղումներ == * {{official website|http://www.olympic.org/}} * [https://www.britannica.com/sports/Olympic-Games "Olympic Games"]. ''[[Encyclopædia Britannica]]'' Online. * {{dmoz|Sports/Events/Olympics/}} * [https://www.nytimes.com/interactive/2008/08/04/sports/olympics/20080804_MEDALCOUNT_MAP.html ''New York Times'' Interactive of all the medals in the Modern Olympics] * [http://www.insidethegames.biz/ insidethegames – the latest and most up to date news and interviews from the world of Olympic, Commonwealth and Paralympic Games] * [http://www.aroundtherings.com/ ATR – Around the Rings – the Business Surrounding the Olympics] * [http://www.gamesbids.com/eng/ GamesBids.com – An Authoritative Review of Olympic Bid Business (home of the BidIndex™)] * [https://web.archive.org/web/20070318010246/http://www.databaseolympics.com/index.htm Database Olympics] * [https://web.archive.org/web/20130313013906/http://ezine.pk/?Olympic-Games--From-History-of-Olympics-to-the-Present-Day&id=820 History of Olympics to the Present Day] * [http://www.olympicgameswinners.com/ Reference book about all Olympic Medalists of all times] * [http://www.theolympicgamescountdown.com Days left until the next Olympic Games | The Olympic Games Countdown | 2012 | Sochi 2014 | Rio 2016 | PyeongChang 2018 | Tokyo 2020] * [http://www.olympics-records.com/ Olympic and Asian games records] {{Արտաքին յղումներ}} no47zklb1nkjd90jonhq1o40ckjbspr 0 5287 253978 216322 2026-08-29T00:19:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253978 wikitext text/x-wiki {{Հանրագիտական ոճ}}{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ոսկան Մարտիկեան''' ծնած է [[Երզնկա]] հայ ծնողքի: Երիտասարդ տարիքէն ան տեղափոխուած է [[Իսթանպուլ]] ստանալու բարձր ուսում։ Ուսումը ստանալէն ետք, ան բարձրացած է Օսմանեան շարքերու կառավարութեան եւ ունեցած է բազմաթիւ պաշտօններ։ Ան ղեկավարած է Օսմանեան ''Post-Telegraph'' ծառայութիւնը եւ ներկայացուցած է բազմաթիւ բարեփոխումներ։ Յետոյ պետական ​​ընտրութիւններու Օսմանեան խորհրդարանի, ընտրուած է պատգամաւոր։<ref name="Armenians in the Service of the Ottoman State Apparatus">{{cite web|url=http://old.hetq.am/en/society/armenian-in-ottoman-admin-1/|title=Armenians in the Service of the Ottoman State Apparatus|last=Astoyan|first=Anahit|publisher=Hetq|accessdate=16 December 2012|archive-date=10 January 2013|archive-url=https://archive.is/20130110083607/http://old.hetq.am/en/society/armenian-in-ottoman-admin-1/|dead-url=yes}}</ref> Ան Օսմանեան յանձնաժողովը հետաքննութիւն մեղադրանքները եւ ''rebuffed'' զրպարտութիւններուն դէմ կեցած է . Սակայն, անոր հեղինակութիւնը խիստ վնասուած է որպէս վստահելի քաղաքական գործիչ շրջանին երիտթուրքերու. հանդիպման մեկնարկին Առաջին համաշխարհային պատերազմի 1914 թուականին, երբ Օսմանեան խորհրդարանը կը քննարկէր, թէ արթեօք այն պետք է միանալ պատերազմը, Մարտիկեանը ոչ գաղտնիքը իր անհամաձայնութեան տուաւ։ Այս ստեղծեց հետագայ անդունդը Օսմանեան իշխանութիւններու եւ ինքն իրեն. Համաձայն մեծ ճնշման, ան հրաժարեցաւ իր նստավայրէն՝ խորհրդարանէն։<ref>{{cite book|title=United States policy toward the Armenian question and the Armenian genocide|url=https://archive.org/details/unitedstatespoli0000paya|last=Payaslian|first=Simon|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403970985|edition=[Online-Ausg.].|location=New York [u.a.]}}</ref> [[1918]] թուականին, Ոսկան Մարտիկեանը մեկնած է Եւրոպա, եւ դարձած է աուդիտորը տարբեր համալսարաններուն մէջ. Իրաքի նորաստեղծ կառավարութիւնը հրաւիրեց Մարտիկեանին եւ անարժանացաւ «[[բեյ]]» կոչումին. ան նաեւ ուժեղ կողմնակից է հայ համայնքի անդամ, Ազգային քաղաքական ժողովի Ստամպուլի. ան աշխոյժ է բազմաթիւ գրական եւ հասարակական նախաձեռնութիւններուն մէջ։<ref>{{cite book|title=The Armenian genocide : a complete history|url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000kvor|last=Kévorkian|first=Raymond H.|publisher=I. B. Tauris|year=2010|isbn=9781848855618|location=London}}</ref> == Աղբիւրներ == {{Ծանցանկ}} 8578o0vnc0l45bo8rtsyq3lv9vtducd 0 5323 253931 141844 2026-08-28T23:50:01Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253931 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:William Fox 1921.jpg|մինի|Ուիլիըմ Ֆոքսը [[1921]]-ին]] '''Ուիլիըմ Ֆոքս''' ([[անգլերէն|անգլ.]]՝ '''William Fox''')<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215390/William-Fox|title=William Fox|publisher=''[[Encyclopædia Britannica]]'' |accessdate=10 August 2011}}</ref> ([[1 Յունուար]], [[1879]] – [[8 Մայիս]], [[1952]])<ref>{{cite book |last=Hames |first=Peter |title=The Cinema of Central Europe |url=https://archive.org/details/cinemaofcentrale0000unse |publisher=Wallflower Press |year=2004 |chapter=Preface |isbn= 978-1-904764-20-5}}</ref>, [[Հունգարիա|Հունգարա]]-[[ԱՄՆ|Ամերիկացի]] ֆիլմի արտադրիչ մըն էր, որ ճանչցուած է իբրեւ հիմնադիր [[Fox Film|Fox Film Corporation]] ֆիլմի ընկերութեան (հիմն.՝ [[1915]]) եւ [[Fox Theatres|Fox West Coast Theatres]] շարժապատկերի ընկերութեան շղթայի (հիմն.՝ [[1920]]): Թէպետ ան կորսնցուց իր ֆիլմի ընկերութիւնը 1930-ին, իր անունը տակաւին կը մնայ գիտցուած եւ հռչակաւոր տասնեակ ֆիլմի սրահներու եւ թատերասրահներու վրայ, ինչպէս նաեւ ամէնէն հռչակաւոր [[Fox Broadcasting Company|Fox TV network]], [[Fox News Channel]], [[Foxtel]], [[20th Century Fox]], եւ [[21st Century Fox]] ֆիլմի ընկերութիւնները: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{անաւարտ}} 86xx7seq3ery3mrry28sb6yxnn7ysed 0 5348 253784 230916 2026-08-28T22:04:13Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253784 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cinderella Castle.jpg|250px|մինի|Մոխրոտիկին ամրոցը — Տիզնի Ուըրլտի պաշտօնական խորհրդանիշը «Կախարդական Թագաւորութիւն» այգիին մէջ]] '''Տիզնի Ուըրլտ''' ({{lang-en|Disney World}}, պաշտօնական անուանում՝ «Ուոլթ Տիզնի համաշխարհային հանգիստի կեդրոն» ({{lang-en|Walt Disney World Resort}}), ամենամեծ տարածքը եւ ամենաշատ այցելուներ ունեցող զուարճանքի կեդրոնը աշխարհի վրայ, մակերեսը կը կազմէ 100 քմ²: Անոր կազմին մէջ կայ չորս բներգական այգի, երկու ջրային զբօսայգի, 24 բներգական հիւրանոց, բազմաթիւ խանութներ, սրճարաններ, ճաշարաններ եւ ժամանցի վայրեր: Անիկա կը պատկանի The Walt Disney Company ընկերութեան Walt Disney Parks and Resorts ստորաբաժանման: Կը գտնուի [[ԱՄՆ]]-ի [[Ֆլորիտա]] նահանգի [[Օրլանտօ (Ֆլորիտա)|Օրլանտօ]] քաղաքէն հարաւ-արեւմուտք: Այգիին բացումը տեղի ունեցած է 1 Հոկտեմբեր 1971-ին. այն ատեն անիկա կազմուած էր «Կախարդական Թագաւորութիւն» բներգական այգիէն: 1 Հոկտեմբեր 1982-ին բացուած է Epcot-ը, 1 Մայիս 1989-ին՝ Տիզնիիի հոլիուտեան «սթիւտիօ»ն եւ 22 Ապրիլ [[1988]]-ին՝ Տիզնիիի անասուններու թագաւորութիւնը: Տիզնի Ուըրլտ կառոյցի շնորհիւ Օրլանտօ գիւղը դարձած է բարգաւաճող զբօսաշրջային կեդրոն: == Պատմութիւն Եւ Զարգացում == [[Պատկեր:Spaceship Earth at night.jpg|մինի|Տիեզերանաւ «Երկիր», Epcot-ի խորհրդանիշը]] 1959-ին Walt Disney Productions-ը Walt Disney-ի գլխաւորութեամբ կը սկսի տարածք մը փնտռել երկրորդ այգիի մը կառուցման համար. առաջինը Տիզնիլենտն էր, որ 1955-ին կառուցուած էր [[Անահայմ]]ի մէջ: Հարցախոյզերը ցոյց կու տան, որ Տիզնիլենտի այցելուներէն միայն 2%-ն [[Միսսիսիփի|Միսիսիփի]] գետի արեւելեան տարածքներէն են, ուր կ'ապրի ԱՄՆ-ի բնակչութեան 75%-ը: Տիզնի չէր սիրեր, որ տարբեր վաճառատուներ աճէին Տիզնիլենտի շուրջը, ինչպէս սունկերը՝ անձրեւէն ետք: Անիկա կը փափաքէր աւելի մեծ տարածքներ վերապահել՝ նոր նախագիծերու համար<ref name = married>{{cite book |title=Married to the Mouse |last=Fogleson |first=Richard E. |year=2003 |publisher=Yale University Press |location=New Haven, CT |isbn=978-0300098280 |pages=274}}{{ref-en}}</ref>: 22 Նոյեմբեր 1963-ին [[Ուոլթ Տիզնի]] կ'այցելէ Օրլանտոյի մէջ քանի մը վայրեր: Մինչ այդ ան կ'ուսումնասիրէ Սենֆորտը (Ֆլորիտա) եւ կը դիմէ քաղաքի խորհուրդին՝ խնդրելով, որ թոյլ տան Տիզնի Ուըրլտի կառուցման, սակայն կը մերժուի: Ան կը «սիրահարի» զարգացած Օրլանտոյի միջազգային օդակայանի արեւելքը գտնուող լաւ ճանապարհներու ցանցին ինչպէս նաեւ՝ Ֆլորիտական վճարովի մայրուղիին: Երբ անոր հարց կու տան, թէ ինչո՞ւ ընտրած է այդ վայրը, ան կը պատասխանէ. «Ինքնաշարժի ուղիներ. անոնք այստեղ կը բաժնուին»: Տիզնի կը կեդրոնանայ «Ֆլորիտա նախագիծ»ին վրայ, ուր տարածք մը կը գնէ Տիզնի Ուըրլտի համար, սակայն կը մահանայ [[15 Դեկտեմբեր]] [[1966]]-ին` չտեսնելով իր երազանքին իրագործումը: Հողերու գիներու հետ կապուած շահարկումներէ խուսափելու համար Տիզնի կ'օգտագործէ կեղծ ընկերութիւններ եւ համագործակցութիւններ, որպէսզի ստանայ 11,100 հա տարածք: Առաջին խմբաքանակը, որ 2 հա է, կը գնուի [[23 Հոկտեմբեր]] [[1964]]-ին Ayefour Corporation ընկերութենէն: Մնացած ընկերութիւնները նոյնպէս կը կոչուէին տողատակով, բացառութեամբ M.T. Lott Real Estate Investments ({{lang-en|empty lot}}- ազատ լոտ)<ref name = realityland>{{cite book |title=Realityland: True-Life Adventures at Walt Disney World |url=https://archive.org/details/realityland00 |last=Koenig |first=David |year=2007 |publisher=Bonaventure Press |location=Irvine, CA |isbn=978-0964060524 |pages=[https://archive.org/details/realityland00/page/334 334] }}{{ref-en}}</ref>: Այդ անուններէն մէկ քանին դրոշմուած է Կախարդական Թագաւորութեան մէջ՝ ԱՄՆ-ի Գլխաւոր փողոցին վրայ: [[1965]]-ի Մայիսին տեղի կ'ունենայ Օրլանտոյէն քանի մը քիլոմեթր դէպի հարաւ-արեւմուտք՝ Օցէօլա շրջանին մէջ գտնուող հողերը ձեռք բերելու հիմնական գործարքները: Երկու հիմնական տարածքները կը գնուին 1,5 միլիոն տոլարով, իսկ փոքր արօտավայրերը եւ տափաստանները կը գնուին այլազան անուններով ընկերութիւններու կողմէ, ինչպէս՝ «Լատին-ամերիկեան համագործակցութիւն եւ կառավարչութիւն» եւ «Ռիտի Քրիք Ռանչի Համագործակցութիւն»: Երեք մեծ տարածքներէն բացի կը գնուին նաեւ բազմաթիւ մանր հողաշերտեր, որոնք կը պատկանին փոքր սեփականատէրերու: [[1912]]-ին Munger Land կազմակերպութեան կողմէ հողերու մեծ մասը կը վաճառուի ներդրողներուն: Սեփականատէրերը ուրախ էին, որովհետեւ ազատած էին ճահճուտային հողերէ: Սակայն այլ հարց մը կը ստեղծուի՝ այդ հողերուն մէջ գտնուող օգտակար հանածոներու մշակումը, որ կը պատկանէր Թաֆթսի համալսարանին: Առանց իրաւունքի փոխանցման Թաֆթս իրաւունք ունէր որեւէ մէկ ատեն քանդել տալու շէնքը՝ օգտակար հանածոներու շահագործման համար<ref name = realityland />: Հողերու մեծ մասը գնելէ ետք` 20 Հոկտեմբեր 1965-ին, Orlando Sentinel թերթին մէջ լուրեր կը տարածուին իսկական շահառուին մասին: [[15 Նոյեմբեր]]ին կը կազմակերպուի մամլոյ ասուլիս մը: Ուոլթ Տիզնի կը պատմէ այդ տարածքին մէջ իր ծրագիրներուն մասին, ներառեալ EPCOT-ի՝ ապագայ համայնքի փորձառական նախատիպին մասին, որ ապագային քաղաք պիտի դառնար (յայտնի է նաեւ որպէս Փրոկրեսս Սիթի): Սակայն EPCOT-ի ծրագիրները կը փոխուին Տիզնիի մահէն ետք: EPCOT-ը կը վերածուի EPCOT Center-ի՝ դառնալով երկրորդ բներգական պարկը Տիզնի Ուըրլտի մէջ, որ կը բացուի [[1982]]-ին: Ռիտի Քրիկ գետի ցամաքումի համակարգը կ'արձանագրուի [[13 Մայիս]] [[1966]]-ին Ֆլորիտա նահանգի 298-րդ յօդուածով, որ, ի թիւս այլ իրաւունքներու, թոյլ կու տայ սեփականութիւնը օտարել յատուկ ցամաքումի տարածքներու: Այդ շրջանի ստեղծման համար պէտք էր միայն սեփականատէրերու համաձայնութիւնը<ref name = married />: Ուոլթ Տիզնի կը մահանայ 15 Դեկտեմբեր 1966-ին, չտեսնելով իր երազանքին իրագործումը: Իր եղբայրը եւ վաճառական գործընկերը՝ Ռոյ Տիզնի Օլիւըր, կը հետաձգէ իր թոշակի անցնիլը, որպէսզի հետեւի ժամանցի կեդրոնի շինարարութեան առաջին փուլին: Տիզնի ընկերութիւնը կ'աշխատի նիու եորքցի ճարտարտարապետ, Hart Howerton ճարտարապետական ընկերութեան հիմնադիր՝ Ռոպերթ Հարթի հետ, որպէսզի փոխեն այգիի կառուցման նախնական ծրագիրները: Մինչ այդ Հարթ աշխատակցած էր John Carl Warnecke & Associates ընկերութեան հետ: [[2 Փետրուար]] [[1967]]-ին Ռոյ Տիզնի կը կայացնէ մամլոյ ասուլիս մը՝ Վինթըր այգիին մէջ (Ֆլորիտա, [[Օրլանտօ (Ֆլորիտա)|Օրլանտոյէն]] 15 քմ. հիւսիս): EPCOT-ի դերը կ'ընդգծուի մամլոյ ասուլիսին ցուցադրուած ֆիլմին մէջ, որ նկարահանած էր Ուոլթ Տիզնին իր մահէն առաջ: Ցուցադրութենէն ետք կը յայտարարեն, որ Ուորլտ Տիզնի նախագիծի յաջողութեան համար պէտք է ստեղծել յատուկ տարածք մը՝ Ռիտի Քրիքի բարելաւած տարածքը՝ իր մէջ գտնուող երկու քաղաքներով՝ Պէյ Լէյք (Bay Lake) եւ Ռիտի Քրիք (Reedy Creek, այժմ կը կոչուի Lake Buena Vista): Տարածքը ունի հողերը ազատ տնօրինելու իրաւունք: Միակ պարտականութիւնը, որ տարածքը ունի շրջանի եւ նահանգի նկատմամբ, սեփականութեան եւ ձգողութիւններու զնման հարկերու վճարումն է<ref name="married"/>: Պայմանագիրը, որմով ստեղծած է մարզը եւ 2 քաղաք, ստորագրուած է 12 Մայիս 1967-ին<ref>{{cite book|url=http://kpolsson.com/wdworld/|title=Walt Disney - An American Original|date=1994|page=357|last1=Thomas|first1=Bob|accessdate=September 21, 2015}}{{ref-en}}</ref>: Ֆլորիտայի Գերագոյն Դատարանը [[1968]]-ին որոշում մը կը կայացնէ, որուն հիմամբ մարզը իրաւունք կ'ունենայ ներում շնորհելու չվճարուող պարտատոմսերու՝ հրապարակային նախագիծերու համար, հակառակ անոր, որ միակ շահառուն Walt Disney Productions-ն է: Ռոյ Օլիւըր Տիզնի կը բանայ այգին եւ կը յայտարարէ, որ անիկա պիտի կոչուի «Walt Disney World» (Ուոլթ Տիզնիի աշխարհ»)՝ ի յիշատակ իր եղբօր: Ան կ'ըսէ. «Բոլորը լսած են Ֆորտ ինքնաշարժներու մասին: Բայց բոլորը լսա՞ծ են [[Հենրի Ֆորտ]]ի մասին, որ ստեղծած է զանոնք: Ուոլթ Տիզնի Ուորլտը կոչուած է ի պատիւ այն մարդուն, որ ստեղծած է այս ամէնը. այնպէս որ մարդիկ կ'իմանան անոր անունը, քանի դեռ գոյութիւն ունի «Ուոլթ Տիզնի Ուըրլտը»: Բացումէն կարճ ժամանակ ետք Ռոյ Տիզնի հարց կու տայ Ուոլթի կնոջ Լիլիանին, թէ ի՞նչ է կարծիքը Walt Disney World-ի մասին: Ըստ կենսագիր Պոպ Թոմասի, ան կ'ըսէ. «Ես կը կարծեմ, որ Ուոլթ Տիզնին կը հաւնէր զայն»: Ռոյ Տիզնի կը մահանայ [[20 Դեկտեմբեր]] [[1971]]-ին՝ այգիի բացումէն մօտաւորապէս երեք ամիս ետք<ref name="bbroydsn">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=IkVQAAAAIBAJ&sjid=yFcDAAAAIBAJ&pg=5417%2C1489507|title=Backstage brain Roy Disney dies|date=December 21, 1971|newspaper=St. Petersburg Independent|location=Florida|agency=Associated Press|page=10-A}}{{ref-en}}</ref>: Հետագային՝ [[1982]]-ին, «Ուոլթ Տիզնի» ընկերութիւնը կը բանայ EPCOT կեդրոնը: Այգին [[1996]]-ին կը ստանայ Epcot մշտական անունը: [[1989]]-ին Տիզնիի կ'աւելնայ MGM արհեստանոցը՝ թատերական գործէն ոգեշնչուած բներգական այգին, որ [[2008]]-ին կը ստանայ Տիզնիիի Հոլիուուտեան Սթիւտիօ անունը: Իսկ չորրորդ զբօսայգին՝ Տիզնիի անասուններու Թագաւորութիւնը, կը բացուի [[1998]]-ին: Մէք Քրոֆտոն 2006-ի Օգոստոսին կը դառնայ Տիզնի Ուըրլտի նախագահ՝ փոխարինելով Ալա Ուայսսային, որ կը ստանձնէր նոյն պաշտօնը [[1994]]-էն: == Տեղագրութիւն == Հակառակ առեւտրական պահանջներուն եւ յայտնի մոլորութիւններուն, Ֆլորիտայի ժամանցի կեդրոնը կը գտնուի ոչ թէ Օրլանտօ քաղաքի սահմաններու շրջանակներուն մէջ, այլ Պէյ Լէյք եւ Լէյք Պուէնա Վիստա քաղաքներուն մէջ, որոնք կը կառավարուին Տիզնիի կողմէ Ռիտի Քրիք շրջանի միջոցով: Այսօր Տիզնի Ուըրլտի ընդհանուր մակերեսը կը կազմէ 101 քմ²<ref>[http://wdwnews.com/viewpressrelease.aspx?pressreleaseid=99849&siteid=1 Walt Disney World News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012173622/http://wdwnews.com/viewpressrelease.aspx?pressreleaseid=99849&siteid=1 |date=2007-10-12 }} Press Release on Resort Landscape Facts (2008)</ref>: Ընդհանուր մակերեսը հասած է 120 քմ²-ի, որ մէկուկէս անգամ մեծ է [[Մանհաթըն]]ի տարածքէն: == Յաճախում == 2008-ի Մայիսին «Park World» առեւտրային ամսագիրը յայտնած է 2007-ի սպասուող հաշուարկային ցուցանիշներու մասին, որոնք կազմուած էին Տնտեսական հետազօտութիւններու միութեան կողմէ TEA-ի համագործակցութեամբ. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Տարեթիւ|| Կախարդական Թագաւորութիւն || [[Epcot]] || Տիզնիի հոլիուտեան սթիւտիօ || Տիզնիի անասուններու թագաւորութիւն |- | 2008<ref name="2008 attendance">{{cite web|title=TEA/AECOM 2008 Global Attractions Report|url=http://www.org.id.tue.nl/ifip-tc14/documents/TEAreportThemeparks-2008.pdf|publisher=Themed Entertainment Association|accessdate=November 20, 2012|year=2008}}{{ref-en}}</ref> || 17,063,000 || 10,935,000 || 9,608,000 || 9,540,000 |- | 2009<ref name="2009 attendance">{{cite web|title=TEA/AECOM 2009 Global Attractions Report|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|publisher=Themed Entertainment Association|accessdate=November 20, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=June 2, 2010|year=2009}}{{ref-en}}</ref> ||17,233,000 || 10,990,000|| 9,700,000 || 9,590,000 |- | 2010<ref name="2010 attendance">{{cite web|title=TEA/AECOM 2010 Global Attractions Report|url=http://www.themeit.com/etea/2010Report.pdf|publisher=Themed Entertainment Association|accessdate=November 20, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719072840/http://www.themeit.com/etea/2010Report.pdf|archivedate=July 19, 2011|year=2010}}{{ref-en}}</ref> || 16,972,000 || 10,825,000 || 9,603,000 || 9,686,000 |- | 2011<ref name="2011 Report">{{cite web|url=http://www.aecom.com/deployedfiles/Internet/Capabilities/Economics/_documents/Theme%20Index%202011.pdf|publisher=Themed Entertainment Association|accessdate=November 20, 2012|year=2011|title=TEA/AECOM 2011 Global Attractions Report|archive-date=October 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018203544/http://www.aecom.com/deployedfiles/Internet/Capabilities/Economics/_documents/Theme%20Index%202011.pdf|dead-url=yes}}{{ref-en}}</ref> || 17,142,000 || 10,826,000 || 9,699,000 || 9,783,000 |- | 2012<ref name="2012 Report">{{cite web|url=http://www.aecom.com/deployedfiles/Internet/Capabilities/Economics/_documents/2012%20Theme%20Index%20Combined_1-3_online.pdf|publisher=Themed Entertainment Association|accessdate=April 18, 2014|year=2012|title=TEA/AECOM 2012 Global Attractions Report}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || 17,536,000 || 11,063,000 || 9,912,000 || 9,998,000 |- | 2013<ref name="2013 Report">{{cite web|url=http://www.aecom.com/deployedfiles/Internet/Capabilities/Economics/_documents/ThemeMuseumIndex_2013.pdf|publisher=Themed Entertainment Association|accessdate=June 14, 2014|year=2013|title=TEA/AECOM 2013 Global Attractions Report}}{{ref-en}}</ref> || 18,588,000 || 11,229,000 || 10,110,000 || 10,198,000 |- |2014<ref name="2014 Theme Index & Museum Index">{{cite web|last1=Rubin|first1=Judith|last2=Au|first2=Tsz Yin (Gigi)|last3=Chang|first3=Beth|last4=Cheu|first4=Linda|last5=Elsea|first5=Daniel|last6=LaClair|first6=Kathleen|last7=Lock|first7=Jodie|last8=Linford|first8=Sarah|last9=Miller|first9=Erik|last10=Nevin|first10=Jennie|last11=Papamichael|first11=Margreet|last12=Pincus|first12=Jeff|last13=Robinett|first13=John|last14=Sands|first14=Brian|last15=Selby|first15=Will|last16=Timmins|first16=Matt|last17=Ventura|first17=Feliz|last18=Yoshii|first18=Chris|title=TEA/AECOM 2014 Theme Index & Museum Index: The Global Attractions Attendance Report|url=http://www.aecom.com/content/wp-content/uploads/2015/10/2014_Theme_Index.pdf|website=aecom.com|publisher=Themed Entertainment Association (TEA)|accessdate=4 June 2015}}</ref>|| 19,332,000 || 11,454,000 || 10,312,000 || 10,402,000 |- | 2015<ref name="2015 Report">{{cite web|url=http://www.aecom.com/content/wp-content/uploads/2016/05/2015_Theme_Index__Museum_Index.pdf|publisher=Themed Entertainment Association|accessdate=May 25, 2016|year=2015|title=TEA/AECOM 2015 Global Attractions Attendance Report}}{{ref-en}}</ref> || 20,492,000 || 11,798,000 || 10,828,000 || 10,922,000 |} === Աշխատողներու թիւը === Երբ 1971-ին Կախարդական Թագաւորութիւնը կը բացուի, այգիին մէջ կ'աշխատէր 5500 հոգի: Այսօր աշխատողներու թիւը կը կազմէ 66.000 <ref>{{cite news|url=http://wsvn.com/news/local/disney-donates-1-million-to-help-those-affected-by-orlando-massacre/|title=Disney donates $1 million to help those affected by Orlando massacre|work=7 News Miami|accessdate=2016-09-16}}{{ref-en}}</ref>, որոնց աշխատավարձին համար նախատեսուած է 1,2 միլիառ Ամերիկեան տոլար եւ 474 միլիոն Ամերիկեան տոլար [[ապահովագրութիւն]]ներու համար: Մեծագոյն գործատուներէն մէկը ըլլալով <ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title =Disney Profile | date = | publisher = | url =http://profiles.hospitalityonline.com/206943/ | work =Hospitality Online | pages = | accessdate =2007-07-07 | language = | archive-date =2007-09-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070927043040/http://profiles.hospitalityonline.com/206943/ | dead-url =yes }}{{ref-en}}</ref>, Տիզնի Ուըրլտ աշխատանք ունի աւելի քան 3700 մասնագիտութեամբ մարդոց համար: Այգին կը հովանաւորէ եւ կը ղեկավարէ Տիզնի Ուըրլտ քոլէճի ծրագիրը, որ քոլէճի ամերիկացի ուսանողներուն թոյլ կու տայ ապրելու եւ աշխատելու այգիին մէջ: Կը գործէ նաեւ Տիզնի Ուըրլտի միջազգային քոլէճի ծրագիր մը ամբողջ աշխարհի ուսանողներու փորձարկումներուն համար: === Սպասարկում === [[30 Մարտ]] [[2004]]-ին The Orlando Sentinel-ի մէջ տպագրուած յօդուածի մը մէջ Տիզնի Ուըրլտի այդ օրերու նախագահ՝ Ալ Ուայսս քանի մը տեղեկութիւններ կու տայ այգիին սպասարկման մասին: Աւելի քան 5000 աշխատողներ կը զբաղին ճարտարապետական եւ սպասարկման աշխատանքներով, ինչպէս նաեւ՝ 750 այգեպաններ եւ 600 նկարիչներ: Տիզնի տարեկան կը ծախսէ 100 միլիոն Կախարդական Թագաւորութեան սպասարկման համար: 2003-ին 6 միլիոն Ամերիկեան տոլար կը ծախսուի Բիւրեղ ապակիէ Պալատի վերակառուցման համար: Այցելուներու 90 %-ը կը կարծէ, որ Կախարդական Թագաւորութեան մաքրութեան պահպանումը հիանալի է կամ ալ շատ լաւ: Փողոցները եւ այգիները ամէն գիշեր կը մաքրուին [[կոլորշի|գոլորշիով]]: Աշխատակիցներ կան, որոնց միակ աշխատանքը քառուսէլի հին ձիերու ներկումն է. անոնք կ'օգտագործեն իրական ոսկեայ թիթեղներ: Այգիին մէջ կայ ագարակ, որուն մէջ կ'աճին ծառեր, այնպէս որ, 30 տարեկան ծառ մը պատրաստ կ'ըլլայ նորով փոխարինուելու: === Փոխադրութիւն === [[Պատկեր:Disney bus in Walt Disney World, Florida.jpg|մինի|Տիզնիի հանրակառք- Տիզնի Ուըրլտի մէջ երթեւեկելու ուղիներէն մէկը]] Տիզնիի կողմէ ղեկավարուող «Տիզնիի Փոխադրութիւն» վաճառանիշի հանրակառքը այցելուներուն համար անվճար է: [[2007]]-ին Տիզնի փոխադրութիւնը կը սկսի բարելաւել հիւրերը հանրակառքերով սպասարկելու որակը: GPS արբանեակային համակարգը, որ կը ղեկավարէ նոր հասցէներով հանրակառքերու համակարգը, տեղեկութիւններ կու տայ անվտանգութեան մասին, խորհուրդներ կու տայ այգիին մասին եւ այլ հետաքրքրական յայտարարութիւններ, ինչպէս նաեւ երաժշտութիւն: Պէտք չէ շփոթել «Տիզնիի Ծովագնացութեան Գիծ»ին եւ «Տիզնիի կախարդական ճեպընթաց»ին հետ, որոնք կը ղեկավարուին Mears Transportation-ի կողմէ: Ջրային ինքնաշարժը իրարու կը կապէ այգիի քանի մը կէտեր: Նախապէս կային 12 [[Միառելս ճանապարհ|միառելս]] գնացքներ, սակայն [[2009]]-ի բախումէն ետք, Վարդագոյն եւ Մանիշակագոյն գնացքները կը դադրին աշխատելէ: Այդ գնացքներու քանի մը մասերը կ'օգտագործուին նոր Կապոյտ գնացքի ստեղծման համար, որ մեկնարկուած է 2009-ի Նոյեմբերին. այսօր միառելս գնացքներու թիւը այգիին մէջ 11 է: Անոնք կ'աշխատին երեք երթուղիներով, որոնք կը միանան Փոխադրութեան եւ Տոմսերու կեդրոնին մէջ (TTC): Գիծերէն մէկը կը կատարէ առանց կանգառներու ճեպընթաց-ուղեւորութիւնը դէպի Կախարդական Թագաւորութիւն, երկրորդ գիծը կը միացնէ TTC-ը եւ Epcot-ը: Երրորդ գիծը կը միացնէ TTC-ը Կախարդական Թագաւորութիւնը քանի մը հիւրանոցներու հետ: == Այգիին անունը == Նախնական ծրագրաւորման ժամանակ Ուոլթ Տիզնին օգտագործած է հետեւեալ անունները՝ «Х ծրագիր», «Ֆլորիտա ծրագիր» եւ «Տիզնի Ուըրլտ»: Մահէն առաջ Ուոլթ Տիզնին չափազանց զբաղած էր տեղի ընտրութեամբ եւ նախագիծի ծրագիրներով: Ուոլթ Տիզնիի մահէն ետք Ռոյ Տիզնի «Տիզնի Ուըրլտ» անուան կ'աւելցնէ «Ուոլթ» անունը՝ իբրեւ յարգանքի տուրք իր եղբօր: == Պատահար == 14 Յունիս 2016-ին այգիի տարածքին մէջ գտնուող կոկորդիլոսը երեխայ մը ջուր քաշած է<ref>[http://ria.ru/world/20160615/1447793375.html В штате Флорида аллигатор утащил двухлетнего ребенка в воду]{{ref-ru}}</ref>: Երեխան մահացած է: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին Յղումներ == * [http://www.disneyworld.com Պաշտօնական կայք] [[Ստորոգութիւն:Walt Disney]] [[Ստորոգութիւն:1971 ստեղծուածներ]] 40hq7i00b5ovad8bscouxhyck5fys57 0 5379 253798 247925 2026-08-28T22:12:05Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253798 wikitext text/x-wiki {| border="1" bgcolor="#ffffff" cellpadding="5" align="right" style="margin-left:10px" !bgcolor=#e7dcc3 colspan=2|Չասարի բազմանիստ |- |align=center colspan=2|[[File:Csaszar polyhedron.ogg|180px|Ծաւալային պատկեր]] |- | |} '''Չասարի բազմանիստ''' ({{Լեզու hu|Császár-féle test}})՝ երկրաչափութեան մէջ տեղայնաբանօրէն թորակերպ, ոչ ուռուցիկ բազմանիստ է: == Նկարագրութիւն == Չասարի բազմանիստն ունի 14 եռանկիւն նիստ: Չունի անկիւնագիծեր, գագաթներու իւրաքանչիւր զոյգը միացուած է կողի միջոցաւ: Չասարի բազմանիստի գագաթներէն ստացուող 35 հնարաւոր եռանկիւնիներէն միայն 14-ը նիստեր կը հանդիսանան:<ref>Frank H. Lutz, Electronic Geometry Models, 2001, [http://www.eg-models.de/models/Classical_Models/2001.02.069/ Չասարի Թոր]{{Յղում en}}</ref> [[Ուղղաձեւ քառանիստ|Քառանիստը]] եւ Չասարի բազմանիստը անկիւնագիծեր չունեցող միակն են, թէեւ կան այլ բազմանիստեր, ինչպիսին Շէօնհարտթի բազմանիստն է, որ ներսի անկիւնագիծերը բոլորը դուրսի են:<br>Սա բազմանիստն իր անունն ստացած է հունգար տեղայնաբան Աքոշ Չասարէն {{resize|90%|({{Լեզու hu|[[:hu:Ákos Császár|Ákos Császár]]}})}}, որ զայն [[1949 թուական]]ին գտած է: == Լրիւ Կրաֆ (Complete graph)<ref>{{Citation|title=Császár polyhedron|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cs%C3%A1sz%C3%A1r_polyhedron&oldid=1329231886|date=2025-12-24|accessdate=2026-02-19|language=en}}</ref> == Չորսանիստը (tetrahedron) եւ Քասարի (Császár) բազմանիստը ծանօթ միակ երկու բազմանիստերն են (որոնք ունին բազմաձեւ/manifold սահմանագիծ), որոնք զուրկ են որեւէ անկիւնագիծէ․ բազմանկեան ամէն երկու գագաթներ միացած են կողով մը, հետեւաբար չկայ գագաթներու միջեւ այնպիսի հատուած մը, որ չի գտնուիր բազմանիստի սահմանագծին վրայ։ Այսինքն՝ Քասարի բազմանիստի գագաթներն ու կողերը կը կազմեն '''լրիւ''' '''կրաֆ'''<ref>{{Cite book|title=Time travel and other mathematical bewilderments|url=https://archive.org/details/timetravelotherm0000gard_u0o1|last=Gardner|first=Martin|date=1988|publisher=W.H. Freeman|isbn=978-0-7167-1924-3|location=New York}}</ref>։ Այս բազմանիստի համակցական (combinatorial) նկարագրութիւնը աւելի կանուխ տրուած է Մէօպիուսի (Möbius) կողմէ։ Այս տիպի լրացուցիչ երեք տարբեր բազմանիստեր կարելի է գտնել Պոքովսքիի եւ Էկերթի (Bokowski & Eggert, 1991) աշխատութեան մէջ<ref>{{Citation|title=Symplectic geometry|url=https://doi.org/10.1007/978-3-0348-7221-8_3|publisher=Birkhäuser Basel|date=1991|accessdate=2026-02-19|isbn=978-3-0348-7223-2|pages=37–59|first=Michèle|last=Audin}}</ref>։ == Տես նաեւ == * [[Սիլաշիի բազմանիստ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ]] 20yi4jsxg03zag4c9neglul959ew6px 0 5395 253853 232906 2026-08-28T22:59:07Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253853 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:George Hilsdon.jpg|thumb|right|upright|[[Ճորճ Հիլտսոն]]ը. «Չելսի ՖԱ»-ի առաջին խաղացողը որ հարուածած է 100 կոլ։]] '''Այս ցուցակին մէջ ընգրկուած են «[[Չելսի ՖԱ|Չելսիի»]] կազմին մէջ 100 եւ աւելի խաղեր խաղացած խաղացողները'''։ «Չելսիի» այլ խաղացողներու (անկախ խաղերու քանակութենէն) անուանացանկը տեսնելու համար այցելեք [[:Ստորոգութիւն:Չելսիի ֆութպոլիստներ|այս Ստորոգութիւն]]։ Իսկ ներկայ կազմը տեսնելու համար այցելէք [[Չելսի ՖԱ#Ներկա կազմ|ակումբի մասին հիմնական յոդուած]]։ Ցուցակին մէջ խաղացողները դասաւորուած են ըստ ակումբի հետ առաջին մասնագիտական պայմանագիր կնքելու ժամանակի։ Ցուցակին մէջ հաշուի առնուած են միայն պաշտոնական խաղերը։ == Խաղացողներու ցուցակ == [[Պատկեր:Vivian Woodward.jpg|thumb|right|upright|[[Վիվյեն Վուդուարդ]]ը - Օլիմբիական խաղերուն շահած է երկու ոսկէ մետալ, «Չելսի ՖԱ»-ի կազմին մէջ խաղացած է 116 խաղ եւ հարուածած է 34 կոլ։]] [[Պատկեր:Raywilkinsoct2010.JPG|thumb|right|upright|[[Ռայ Ուիլկինս]]ը - «Չելսիի» ամենաերիտասարդ աւագը. 1973-1979 թուականներուն խաղացած է 198 խաղ եւ հարուածած 34 կոլ]] [[Պատկեր:Zola & Benitez Upton Park 09May09 - crop.jpg|thumb|right|upright|[[Ճանֆրանքո Ձոլա]] - «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 312 խաղ եւ հարուածած 80 կոլ]] [[Պատկեր:Lesaux.jpg|thumb|right|upright|[[Կրեմ Լէ Սո]] - [[պաշտպան]], «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 312 խաղ եւ հարուածած 16 կոլ]] [[Պատկեր:Tore Andre Flo 2006 06 06.jpg|thumb|right|upright|[[Դուրէ Անտրէ Ֆլու]] - «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 163 խաղ եւ հարուածած 50 կոլ]] [[Պատկեր:Gus Poyet.jpg|thumb|right|upright|[[Կուստաւո Բոյետ]] - «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 145 խաղ եւ հարուածած 49 կոլ]] [[Պատկեր:John Terry 4655.jpg|thumb|right|upright|[[Ճոն Դերի]] - պաշտպան եւ «Չելսիի» ներկայիս աւագը]] [[Պատկեր:F-Lampard.jpg|thumb|right|upright|[[Ֆրենք Լամբարտ]] - «Չելսիի» պատմութեան մէջ ամենատաղանդաւոր [[կիսապաշտպան]]ներէն մէկը]] [[Պատկեր:Petr Čech 1.jpg|thumb|right|upright|[[Բիթր Չէք]] - մէկ մրցաշրջանի ամենաշատ «չոր» կամ դարպասը անառիկ պահած խաղեր ունեցած դարպասապահը - 28 խաղ]] [[Պատկեր:DidiFinale12 (cropped).jpg|thumb|right|upright|[[Տիտիէ Տրոկպա]] - 2006-07 եւ 2009-10 Բրիմիոր Լիկայի մրցաշրջաններու ռմբարկու. «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 294 խաղ, եւ հարուածած 141 կոլ]] [[Պատկեր:Nicolas Anelka 4690.jpg|thumb|right|upright|[[Նիքոլա Անելքա]] - 2008-09 թուականներուն Բրիմիոր Լիկայի ռմբարկու. «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 159 խաղ եւ հարուածած 58 կոլ]] [[Պատկեր:Branislav Ivanović.jpg|thumb|right|upright|Պաշտպան [[Պրանիսլաւ Իւանովիչ]]ը]] ; Նկարագրութիւն * ԴՊ - [[Դարպասապահ]] * ՊՇ - [[Պաշտպան (ֆութպոլ)|Պաշտպան]] * ՖԲ - [[Պաշտպան (ֆութպոլ)|Ֆուլբեք]] * ԱՊ - [[Պաշտպան (ֆութպոլ)|Աջ պաշտպան]] * ՁՊ - [[Պաշտպան (ֆութպոլ)|Ձախ պաշտպան]] * ԿՊՇ - [[Պաշտպան (ֆութպոլ)|կեդրոնական պաշտպան]] * ՀԲ - [[Կիսապաշտպան|Հաֆբեք]] * ԿՊ - [[Կիսապաշտպան]] * ԿԿՊ - [[Կիսապաշտպան|կեդրոնական կիսապաշտպան]] * Վ - [[Վինգեր (ֆութպոլ)|Վինգեր]] * ՀՁ - [[Հարձակող (ֆութպոլ)|Հարձակող]] ''Թարմացուած է մայիս 19-ին, 2012 թուական:'' {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" !style="width:20em"| Խաղացող!!Ազգային պատկանելիութիւն!!Դիրք!!Ժամանակամիջոց!!Խաղեր!!կոլեր |- |align="left"|{{sortname|Պոպ|Մակրոբերց}}|| align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀԲ||1905-1909||106||10 |- |align="left"|{{sortname|Ճիմի|Ուինտրիջ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1905-1911||152||58 |- |align="left"|{{sortname|Պիլի|Պրիջմեն}}|| align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1906-1909||160||22 |- |align="left"|{{sortname|Ճորճ|Հիլստոն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1906-1912||164||107 |- |align="left"|{{sortname|Պեն|Ուորեն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀԲ||1908-1914||101||5 |- |align="left"|{{sortname|Պոպ|Ուիտինգհեմ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1909-1919||129||80 |- |align="left"|{{sortname|Վիւիեն|Վուդւորդ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}} ||ՀՁ||1909-1915||116||34 |- |align="left"|{{sortname|Ճիմ|Մոլինո}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԴՊ||1910-1923||239||0 |- |align="left"|{{sortname|Ժաք|Հերոու}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՊՇ||1911-1926||333||5 |- |align="left"|{{sortname|Հերոլդ|Հալս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1913-1921||111||25 |- |align="left"|{{sortname|Նիլս|Միդելբո}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Դանիա}} ||ՀԲ||1913-1921||175||0 |- |align="left"|{{sortname|Պոպ|ՄաքՆիլ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1914-1927||307||32 |- |align="left"|{{sortname|Ժաք|Կոկ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1919-1923||110||53 |- |align="left"|{{sortname|Հարի|Վիլդինգ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1919-1928||241||22 |- |align="left"|{{sortname|Թոմի|Միեն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀԲ||1920-1924||133||4 |- |align="left"|{{sortname|Ճորճ|Սմիթ|Ճորճ Սմիթ (ֆութպոլիստ)}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՖԲ||1921-1932||370||0 |- |align="left"|{{sortname|Ժաքի|Կրոուֆորդ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1923-1934||308||27 |- |align="left"|{{sortname|Հարոլտ|Միլլեր}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1923-1939||363||44 |- |align="left"|{{sortname|Էնտի|Ուիլսոն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1923-1931||253||62 |- |align="left"|{{sortname|Թոմի|Լոու}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}} ||ՖԲ||style="background:#e3d9ff; font-color:black"|1925-1939||319||19 |- |align="left"|{{sortname|Սեմ|Միլինգտոն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԴՊ||style="background:#e3d9ff; font-color:black"|1926-1932||245||0 |- |align="left"|{{sortname|Սիդ|Բիշոպ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀԲ||1928-1933||109||6 |- |align="left"|{{sortname|Ճորճ|Միլս}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}} ||ՀՁ||style="background:#e3d9ff; font-color:black"|1929-1943||239||123 |- |align="left"|{{sortname|Հիւ|Գալախեռ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1930-1934||144||81 |- |align="left"|{{sortname|Վիկ|Վուդլի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԴՊ||1931-1945||272||0 |- |align="left"|{{sortname|Ճիմի|Արգ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1933-1947||125||35 |- |align="left"|{{sortname|Դիկ|Սպենս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1934-1950||246||65 |- |align="left"|{{sortname|Հարի|Բերջերս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1935-1945||155||37 |- |align="left"|{{sortname|Սեմ|Վիւեր}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀԲ||1936-1945||125||4 |- |align="left"|{{sortname|Լեն|Գոուլդեն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1945-1950||111||19 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Հարրիս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԿՊ||1945-1956||364||14 |- |align="left"|{{sortname|Կեն|Արմստրոնգ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}<br />{{դրօշավորում|Նոր Զելանդիա}}||ՀԲ||1946-1957||402||30 |- |align="left"|{{sortname|Պիլ|Ռոպերթսոն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԴՊ||1946-1960||215||0 |- |align="left"|{{sortname|Թոմի|Ուոլկեր}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1946-1948||104||24 |- |align="left"|{{sortname|Պոպի|Կեմպբել}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||Վ||1947-1954||213||40 |- |align="left"|{{sortname|Ռոյ|Բենտլի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1948-1956||367||150 |- |align="left"|{{sortname|Ստեն|Վիլլեմս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||1949-1956||221||2 |- |align="left"|{{sortname|Էրիք|Բարսոնս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1950-1956||177||42 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|ՄաքՆիքոլ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1952-1958||202||66 |- |align="left"|{{sortname|Լես|Ստաբբս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1952-1958||123||35 |- |align="left"|{{sortname|Ֆրենք|Պլանսթոն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1953-1964||347||54 |- |align="left"|{{sortname|Դերեք|Սաունդերս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀԲ||style="background:#e3d9ff; font-color:black"|1953-1959||223||9 |- |align="left"|{{sortname|Փիթըր|Սիլլետ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԱՊ||1953-1962||288||34 |- |align="left"|{{sortname|Ռոն|Տինդալ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1953-1961||174||69 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Սիլլետ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՖԲ||1954-1962||102||1 |- |align="left"|{{sortname|Փիթըր|Բրաբրուկ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1955-1962||271||57 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Մորտիմոր}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1956-1965||279||10 |- |align="left"|{{sortname|Ճիմի|Գրիուզ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1957-1961||169||132 |- |align="left"|{{sortname|Կեն|Շելլիտո}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԱՊ||style="background:#e3d9ff; font-color:black"|1957-1969||123||2 |- |align="left"|{{sortname|Պարի|Բրիջես}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1958-1966||205||93 |- |align="left"|{{sortname|Փիթըր|Բոնետտի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԴՊ||1959-1979||729||0 |- |style="background:#98FB98; font-color:black" align="left"|{{sortname|Պոպի|Տեմբլինգ}}<ref>Ամենաշատ կոլ հարուածած խաղացողը (202 կոլ)</ref>||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1959-1970||370||202 |- |align="left"|{{sortname|Ալան|Հարրիս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||1960-1964<br />1966-1967||102||1 |- |align="left"|{{sortname|Տերի|Վենեյբլս}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1960-1966||237||31 |- |style="background:#98FB98; font-color:black" align="left"|{{sortname|Ռոն|Հարրիս}}<ref>Ամենաշատ խաղերու մասնակցած խաղացողը (795 խաղ)</ref>||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՊՇ||1961-1980||795||14 |- |align="left"|{{sortname|Պերթ|Միւրեիհ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1961-1966||183||44 |- |align="left"|{{sortname|Փիթըր|Հաուսմեն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1962-1975||343||39 |- |align="left"|{{sortname|Էտի|Մակրիդի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՁՊ||1962-1974||410||5 |- |align="left"|{{sortname|Մարուին|Հինտոն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1963-1976||344||4 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Բոյլ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԿՊ||1964-1973||266||12 |- |align="left"|{{sortname|Ճորճ|Գրեհեմ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1964-1966||102||46 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Հոլլինս}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1964-1975<br />1983-1984||592||64 |- |align="left"|{{sortname|Փիթըր|Օսգուդ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1964-1974<br />1978-1979||380||150 |- |align="left"|{{sortname|Թոմի|Բոլդուին}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1966-1974||239||92 |- |align="left"|{{sortname|Չարլի|Քուք}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||Վ||1966-1972<br />1974-1978||373||30 |- |align="left"|{{sortname|Ալան|Հատսոն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1968-1974||189||14 |- |align="left"|{{sortname|եան|Հատչինսոն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||style="background:#e3d9ff; font-color:black"|1968-1976||144||58 |- |align="left"|{{sortname|Դաւիթ|Ուեբբ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ/ԱՊ||1968-1974||299||33 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Դեմպսի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1969-1978||207||7 |- |align="left"|{{sortname|Միկի|Դրոյ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1970-1985||313||19 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Ֆիլիպս}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ուելս}}||ԴՊ||1970-1980||149||0 |- |align="left"|{{sortname|եան|Բրիտտոն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԿՊ||1971-1982||289||34 |- |align="left"|{{sortname|Գրիս|Հարլանդ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1971-1975||114||31 |- |align="left"|{{sortname|Սթիւ|Կեմբեր}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1971-1975||150||15 |- |align="left"|{{sortname|Կերի|Ստենլի}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1971-1979||120||15 |- |align="left"|{{sortname|Պիլ|Գարներ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1972-1978||119||36 |- |align="left"|{{sortname|Կերի|Լոկ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԱՊ||1972-1982||317||4 |- |align="left"|{{sortname|Քեննի|Սվեյն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ/ՀՁ||1973-1978||132||29 |- |align="left"|{{sortname|Ռեյ|Ուիլկինս}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1973-1979||198||34 |- |align="left"|{{sortname|Դաւիթ|Հեյ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԿՊ||1974-1980||120||3 |- |align="left"|{{sortname|Թոմի|Լենգլի}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1974-1980||152||43 |- |align="left"|{{sortname|Սթիւ|Վիքս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1974-1979<br />1986-1988||164||8 |- |align="left"|{{sortname|Քլայվ|Ուոկեր}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1975-1984||224||65 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Բամստեդ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1976-1991||409||44 |- |align="left"|{{sortname|Մայք|Ֆիլլերի}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1978-1983||181||41 |- |align="left"|{{sortname|Պետար|Բորոտա}}||align="left"|{{դրօշավորում|Հարավսլավիա}}||ԴՊ||1979-1982||114||0 |- |align="left"|{{sortname|Գերի|Չիւերս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1979-1983||148||4 |- |align="left"|{{sortname|Կոլին|Պեյտս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1979-1988||346||10 |- |align="left"|{{sortname|Փիթըր|Ռոդես-Պրաուն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1979-1984||109||5 |- |align="left"|{{sortname|Գրիս|Հատչինս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||1980-1983||101||3 |- |align="left"|{{sortname|Կոլին|Լի}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1980-1987||223||41 |- |align="left"|{{sortname|Փոլ|Կեննովիլ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||1981-1986||103||15 |- |align="left"|{{sortname|Դաւիթ|Սպիդի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1982-1987||205||64 |- |style="background:#98FB98; font-color:black" align="left"|{{sortname|Քերի|Դիկսոն}}<ref>Երկրորդ ամենաշատ կոլ հարուածած խաղացողը (193 կոլ)</ref>||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՀՁ||1983-1992||420||193 |- |align="left"|{{sortname|Ճո|ՄակԼաֆլին}}||align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԿՊ||1983-1989||268||7 |- |align="left"|{{sortname|Պատ|Նեւին}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||Վ||1983-1988||242||45 |- |align="left"|{{sortname|Էտի|Նեզուեցկի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ուելս}}||ԴՊ||1983-1988||175||0 |- |align="left"|{{sortname|Նայջլ|Սպեկմեն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1983-1987<br />1992-1996||267||14 |- |align="left"|{{sortname|Միկի|Հազարտ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1985-1990||103||7 |- |align="left"|{{sortname|Ճորտն|Դիւրի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1986-1991||153||63 |- |align="left"|{{sortname|Սթիւ|Քլարք}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԱՊ||1987-1998||421||10 |- |align="left"|{{sortname|Տոնի|Դորիգո}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ավստրալիա}}<br />{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||1987-1991||180||12 |- |align="left"|{{sortname|Կրեմ|Լէ Սո}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||1987-1993<br />1997-2003||312||16 |- |align="left"|{{sortname|Կեւին|Ուիլսոն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Հիւսիսային Իռլանդիա}}||ՀՁ||1987-1992||191||55 |- |align="left"|{{sortname|Կեւին|Հիտչկոկ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԴՊ||1988-2001||135||0 |- |align="left"|{{sortname|Դաւիթ|Լի}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1988-1998||194||13 |- |align="left"|{{sortname|Տէյւ|Բիզնետ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԴՊ||1989-1993||157||0 |- |align="left"|{{sortname|Կրէկ|Պերնլի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ԿՊ||1989-1997||137||11 |- |align="left"|{{sortname|Էրլանֆ|Յոսեն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Նորվեկիա}}||ԿՊ||1989-1997||183||1 |- |align="left"|{{sortname|Կեն|Մոնկոու}}||align="left"|{{դրօշավորում|Նիդերլանդներ}}<br />{{դրօշավորում|Սուրինամ}}||ԿՊ||1989-1992||119||2 |- |align="left"|{{sortname|Էտի|Նիւտոն}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1990-1999||214||10 |- |align="left"|{{sortname|Ֆրենկ|Սինկլեր}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ճամայկա}}||ԿՊ||1990-1998||218||13 |- |align="left"|{{sortname|Էնտի|Տաունսենդ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Իռլանդիա}}||ԿՊ||1990-1993||138||19 |- |align="left"|{{sortname|Տեննիս|Ուայզ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1990-2001||445||76 |- |align="left"|{{sortname|Էնտի|Մայերս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||1991-1999||106||2 |- |align="left"|{{sortname|Տմիտրի|Խարին}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ռուսաստան}}||ԴՊ||1992-1999||146||0 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Սբենսեր}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Շոտլանդիա}}||ՀՁ||1992-1996||137||43 |- |align="left"|{{sortname|Մայքլ|Դեբերի}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1993-1999||115||3 |- |align="left"|{{sortname|Գաւին|Պիկոկ}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1993-1996||134||27 |- |align="left"|{{sortname|Մարկ|Հիւզ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ուելս}}||ՀՁ||1995-1998||123||39 |- |align="left"|{{sortname|Ճոտի|Մորրիս}}||align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||1995-2003||173||9 |- |align="left"|{{sortname|Տան|Պետրեսկու}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ռումինիա}}||ԱՊ||1995-2000||208||23 |- |align="left"|{{sortname|Ռոբերթո|տի Մաթէո}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Իտալիա}}||ԿՊ||1996-2002||175||26 |- |align="left"|{{sortname|Ֆրանք|Լեբյոֆ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ֆրանսա}}||ԿՊ||1996-2001||204||24 |- |align="left"|{{sortname|Ճանֆրանքո|Ձոլա}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Իտալիա}}||ՀՁ||1996-2003||312||80 |- |align="left"|{{sortname|Սելեստին|Պապայարո}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Նիգերիա}}||ՁՊ||1997-2005||197||8 |- |align="left"|{{sortname|Էտ|տէ|Գոյ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Նիդերլանդներ}}||ԴՊ||1997-2003||179||0 |- |align="left"|{{sortname|Տուրէ Անտրէ|Ֆլո}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Նորվեկիա}}||ՀՁ||1997-2000||163||50 |- |align="left"|{{sortname|Գուստաւո|Պոյետ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ուրուգվայ}}||ԿՊ||1997-2001||145||49 |- |align="left"|{{sortname|Ջոն|Տերի}}<ref>[[Ջոն Տերի]]. {{soccerbase|15275}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||style="background:#e3d9ff; font-color:black"|1997-ներկա||549||49 |- |align="left"|{{sortname|Մարսել|Դեսայի}}||style="background:#FFDAB9; color:black" style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ֆրանսա}}<br />{{դրօշավորում|Գանա}}||ԿՊ||1998-2004||222||7 |- |align="left"|{{sortname|Ալպերթ|Ֆերեր}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Իսպանիա}}||ԱՊ||1998-2003||113||1 |- |align="left"|{{sortname|Քարլո|Կուդիչինի}}||align="left"|{{դրօշավորում|Իտալիա}}||ԴՊ||1999-2009||214||0 |- |align="left"|{{sortname|Մարիո|Մելխիոտ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Նիդերլանդներ}}||ԱՊ||1999-2004||165||5 |- |align="left"|{{sortname|Յեսպեր|Գյոնկեր}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Դանիա}}||Վ||2000-2004||116||11 |- |align="left"|{{sortname|Էյտուր|Գուդյոնսեն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Իսլանդիա}}||ՀՁ||2000-2006||263||78 |- |align="left"|{{sortname|Ճիմի Ֆլոյդ|Հեսսելբայնկ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Նիդերլանդներ}}||ՀՁ||2000-2004||177||87 |- |align="left"|{{sortname|Վիլյամ|Գալաս}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ֆրանսա}}||ԿՊ||2001-2006||225||14 |- |style="background:#98FB98; font-color:black" align="left"|{{sortname|Ֆրենք|Լամբարտ}}<ref>[[Ֆրենք Լամբարտ]]. {{soccerbase|4370}}</ref><ref>«Չելսիի» ռմբարկու կիսապաշտպաներու մէջ (186 կոլ) եւ երրորդ ամենաշատ կոլ հարուածած խաղացողը</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||2001-ներկա||560||186 |- |align="left"|{{sortname|Ուեյն|Բրիջ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||2003-2009||142||4 |- |align="left"|{{sortname|Ճոու|Քոուլ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ԿՊ||2003-2010||282||40 |- |align="left"|{{sortname|Դեմյեն|Դաֆֆ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Իռլանդիա}}||Վ||2003-2006||125||19 |- |align="left"|{{sortname|Կլոդ|Մակելելե}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Ֆրանսա}}||ԿՊ||2003-2008||217||2 |- |align="left"|{{sortname|Ժերեմի|Նժիտապ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Կամերուն}}||ԱՊ/ԿՊ||2003-2007||108||4 |- |align="left"|{{sortname|Ռիքարտո|Կառուալիւ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Պորտուգալիա}}||ԿՊ||2004-2010||210||11 |- |align="left"|{{sortname|Փիթըր|Չեխ}}<ref>[[Պետր Չեխ]]. {{soccerbase|26534}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Չեխիա}}||ԴՊ||2004-ներկա||371||0 |- |style="background:#98FB98; font-color:black" align="left"|{{sortname|Տիտիէ|Տրոկպա}}<ref>[[Տիտիէ Տրոկպա]]. {{soccerbase|29993}}</ref><ref>Եւրոբաժակներուն «Չելսիի» կազմին մէջ ամենաշատ կոլ հարուածած խաղացողը (34 կոլ)</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Կոտ դ'Իվուար}}||ՀՁ||2004-2012||342||157 |- |align="left"|{{sortname|Փաուլո|Ֆերեիրա}}<ref>[[Փաուլո Ֆերեիրա]]. {{soccerbase|33118}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Պորտուգալիա}}||ԱՊ||2004-ներկա||210||2 |- |align="left"|[[Ալեքս]]<ref>[[Ալեքս]]. {{soccerbase|39553}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Բրազիլիա}}||ԿՊ||2004-2012||135||10 |- |align="left"|{{sortname|Արյեն|Ռոպպեն}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Նիդերլանդներ}}||Վ||2004-2007||106||19 |- |align="left"|{{sortname|Մայքլ|Էսսյեն}}<ref>[[Մայքլ Էսսյեն]]. {{soccerbase|24066}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Գանա}}||ԿՊ||2005-ներկա||248||26 |- |align="left"|{{sortname|Շոն|Ռայտ Ֆիլիփս}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Վ||2005-2008||127||10 |- |align="left"|{{sortname|Ճոն|Օպի Միկել}}<ref>[[Ճոն Օպի Միկել]]. {{soccerbase|43353}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Նիգերիա}}||ԿԿՊ||2006-ներկա||240||2 |- |align="left"|{{sortname|Սալոմոն|Կալու}}<ref>[[Սալոմոն Կալու]]. {{soccerbase|39757}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Կոտ դ'Իվուար}}||ՀՁ||2006-2012||254||60 |- |align="left"|{{sortname|Էշլի|Քոուլ}}<ref>[[Էշլի Քոուլ]]. {{soccerbase|15278}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՁՊ||2006-ներկա||263||6 |- |align="left"|{{sortname|Միքայել|Բալլակ}}||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Գերմանիա}}||ԿՊ||2006-2010||168||26 |- |align="left"|{{sortname|Ֆլորան|Մալուդա}}<ref>[[Ֆլորան Մալուդա]]. {{soccerbase|24773}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}}||ԿԿՊ||2007-ներկա||230||45 |- |align="left"|{{sortname|Նիկոլյա|Անելքա}}<ref>[[Նիկոլյա Անելքա]]. {{soccerbase|10409}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Ֆրանսա}}||ՀՁ||2008-2012||185||59 |- |align="left"|{{sortname|Բրանիսլաւ|Իւանովիչ}}<ref name="ReferenceA">[[Բրանիսլաւ Իւանովիչ]]. {{soccerbase|47694}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Սերբիա}}||ՊՇ||2008-ներկա||161||13 |- |align="left"|{{sortname|Ժոզէ|Բոսինգուա}}<ref>[[Ժոզէ Բոսինգուա]]. {{soccerbase|27998}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Պորտուգալիա}}||ՊՇ||2008-2012||127||3 |- |align="left"|{{sortname|Բրանիսլաւ|Իւանովիչ}}<ref name="ReferenceA"/>||style="background:#FFDAB9; color:black" align="left"|{{դրօշավորում|Սերբիա}}||ՊՇ||2008-ներկա||333||31 |- |align="left"|{{sortname|Ռամիրէզ|Սանդոս տո Նասիմենտո}}<ref>[[Ռամիրէզ]]. {{soccerbase|51604}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Բրազիլիա}}||ԿՊ||2010-ներկա||247||34 |- |align="left"|{{sortname|Դաւիթ|Լուիզ}}<ref>[[Դաւիթ Լուիզ]]. {{soccerbase|48228}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Բրազիլիա}}||ՊՇ||2011-2014||143||12 |- |align="left"|{{sortname|Ֆերնանտո|Թորրես}}<ref>[[Ֆերնանտո Թորրես]]. {{soccerbase|31990}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Իսպանիա}}||ՀՁ||2011-2015||172||45 |- |align="left"|{{sortname|Ժուան|Մաթա}}<ref>[[Ժուան Մաթա]]. {{soccerbase|47417}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Իսպանիա}}||ԿՊ||2011-2014||135||33 |- |align="left"|{{sortname|Կարի|Կեհիլ}}<ref>[[Կարի Կեհիլ]]. {{soccerbase|40093}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ՊՇ||2012-ներկա||178||15 |- |align="left"|{{sortname|Օսգար|}}<ref>[[Օսգար (ֆութպոլիստ)|Օսգար]]. {{soccerbase|62649}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Բրազիլիա}}||ԿՊ||2012-ներկա||168||33 |- |align="left"|{{sortname|Էտեն|Ազար}}<ref>[[Էտեն Ազար]]. {{soccerbase|53445}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Բելգիա}}||ԿՊ||2012-ներկա||186||49 |- |align="left"|{{sortname|Սեզար|Ասպիլիկուետա}}<ref>[[Սեզար Ասպիլիկուետա]]. {{soccerbase|46344}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Իսպանիա}}||ՊՇ||2012-ներկա||153||2 |- |align="left"|{{sortname|Վիլեան|}}<ref>[[Վիլեան]]. {{soccerbase|47607}}</ref>|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |{{դրօշավորում|Բրազիլիա}}||ԿՊ||2013-ներկա||113||15 |} == Տարուայ խաղացող == <ref>{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/page/HistoryStats/0,,10268~1336454,00.html|title=Տարուայ խաղացող|publisher=Չելսի ՖԱ պաշտոնական կայք|accessdate=մայիս 23, 2012}}</ref> {| |- |valign="top"| {| class="wikitable" |- !Տարի !Յաղթող |- |1967||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Փիթիր Բոնետտի]] |- |1968||{{դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Չարլի Քուկ]] |- |1969||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Դաւիթ Ուեբ]] |- |1970||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ճոհն Հոլլինս]] |- |1971||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ճոհն Հոլլինս]] |- |1972||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Դաւիթ Ուեբ]] |- |1973||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Փիթըր Օսգուդ]] |- |1974||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Կարի Լոկ]] |- |1975||{{դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Չարլի Քուկ]] |- |1976||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ռայ Ուիլկինս]] |- |1977||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ռայ Ուիլկինս]] |- |1978||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Միկի Դրոյ]] |- |1979||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Թոմի Լենգլի]] |- |1980||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Կլայվ Ուոլկեր]] |- |1981||{{դրօշ|Հարավսլավիա}} [[Փիթըր Պորոտա]] |- |1982||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Մայկ Ֆիլլերի]] |- |1983||{{դրօշ|Ուելս}} [[Ճոյ Ճոնս]] |- |1984||{{դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Պետ Նեւին]] |- |1985||{{դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Դաւիթ Սպիդի]] |- |1986||{{դրօշ|Ուելս}} [[Էտտի Նեդզուեցկի]] |- |1987||{{դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Պետ Նեւին]] |- |1988||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Տոնի Տորիկո]] |- |1989||{{flagicon|England}} [[Կրեմ Ռոպերթս]] |} |width="1"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" |- !Տարի !Յաղթող |- |1990||{{դրօշ|Նիդեռլանդներ}} [[Կեն Մոնկոու]] |- |1991||{{դրօշ|Իռլանդիա}} [[Էնտի Տաունսենդ]] |- |1992||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Փոլ Էլլիոտ]] |- |1993||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ֆրենք Սինկլեր]] |- |1994||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Սթիւ Քլարք]] |- |1995||{{դրօշ|Նորվեկիա}} [[Էռլանտ Յոնսեն]] |- |1996||{{դրօշ|Նիդեռլանդներ}} [[Ռուդ Գուլլիտ]] |- |1997||{{դրօշ|Ուելս}} [[Մարկ Հիւզ]] |- |1998||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Տենիս Ուայզ]] |- |1999||{{դրօշ|Իտալիա}} [[Ճանֆրանքո Ձոլա]] |- |2000||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Տենիս Ուայզ]] |- |2001||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ճոհն Թերի]] |- |2002||{{դրօշ|Իտալիա}} [[Քարլո Կուդիչինի]] |- |2003||{{դրօշ|Իտալիա}} [[Ճանֆրանքո Զոլա]] |- |2004||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ֆրենք Լամբարտ]] |- |2005||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ֆրենք Լամբարտ]] |- |2006||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ճոհն Թերի]] |- |2007||{{դրօշ|Գանա}} [[Մայքլ Էսսյեն]] |- |2008||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ճո Քոուլ]] |- |2009||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Ֆրենք Լամբարտ]] |- |2010||{{դրօշ|Կոտ դ'Իվուար}} [[Տիտիէ Տրոկպա]] |- |2011||{{դրօշ|Չեխիա}} [[Փիթըր Չեխ]] |- |2012||{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ժուան Մաթա]] |} |width="1"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" |- !Տարի !Յաղթող |- |- |2013||{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ժուան Մաթա]] |- |2014||{{դրօշ|Բելգիա}} [[Էտեն Ազար]] |- |2015||{{դրօշ|Բելգիա}} [[Էտեն Ազար]] |} |} == Խաղացողներու Տարուայ խաղացող == {| class="wikitable" |- !Տարի !Յաղթող |- |2006||{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Կլոդ Մակելելէ]] |- |2007||{{դրօշ|Փղոսկրի ափ}} [[Տիտիէ Տրոկպա]] |- |2008||{{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Ռիքարտո Կառուալյու]] |- |2009||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Էշլի Քոուլ]] |- |2010||{{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Ֆլորան Մալուդա]] |- |2011||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Էշլի Քոուլ]] |- |2012||{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Ռամիրէզ]] |- |2013||{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ժուան Մաթա]] |- |2014||{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սեզար Ասպիլիկուետա]] |- |2015||{{դրօշ|Բելգիա}} [[Էտեն Ազար]] |} == Տարուայ կոլ == {| class="wikitable" |- !Տարի !Յաղթող |- |2007||{{դրօշ|Գանա}} [[Մայքլ Էսսյեն]] ընդդէմ [[Արսենալ ՖԱ|Արսենալի]] (տանը) |- |2008||{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Ժուլիանո Բելլետտի]] ընդդէմ [[Թոթենհեմ Հոտսպուր|Թոթենհեմի]] (տանը) |- |2009||{{դրօշ|Գանա}} [[Մայքլ Էսսյեն]] ընդդէմ [[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնայի]] (տանը) |- |2010||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Էշլի Քոուլ]] ընդդէմ [[Սանդերլենդ ՖԱ|Սանդերլենդի]] (տանը) |- |2011||{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Ռամիրէզ]] ընդդէմ [[Մանչեսթըր Սիթի]]ի (տանը) |- |2012||{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Ռամիրէզ]] ընդդէմ [[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնայի]] (մրցակցի դաշտին մէջ) |- |2013||{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Օսգար (ֆութպոլիստ)|Օսգար]] ընդդէմ [[Յուվենտուս]]ի (տանը) |- |2014||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Լուիս Բայքեր]] ընդդէմ [[Արսենալ (ֆութպոլային ակումբ, Լոնտոն)|Արսենալի (մինչեւ 21 տարեկաններ)]] (մրցակցի դաշտին մէջ) |- |2015||{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Օսգար (ֆութպոլիստ)|Օսգար]] ընդդէմ [[Քուինս Պարկ Ռեյնջերս]]ի (տանը) |} == յայտնի աւագներ == {| class="wikitable" !Աւագ !Ազգային պատկանելիութիւն !Բաժակներ |- |[[Ժաք Հերոու]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ եզրափակիչ 1915 |- |[[Ռոյ Բենտլի]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Առաջին փաժանումի յաղթանակ 1955<br />Անգլիոյ Սուբըրբաժակ 1955 |- |[[Տերի Վենեբեյլս]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ֆութպոլային լիկայի բաժակի 1965 |- |[[Ռոն Հարրիս]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ եզրափակիչ 1967<br />ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 1970<br />Անգլիոյ Սուբըրբաժակի եզրափակիչ 1970<br />բաժակակիրներու բաժակ 1971<br />ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 1972 |- |[[Կոլին Փեյտս]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||1984 թ-ի Երկրորդ փաժանումի յաղթանակ<br />Լիիրաւ անդամներու բաժակ 1986 |- |[[Կրեմ Ռոպերթս]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||1989 թ-ի Երկրորդ փաժանումի յաղթանակ |- |[[Փիթըր Նիքոլաս]]||{{դրօշավորում|Ուելս}}||Լիիրաւ անդամներու բաժակ 1990 |- |[[Տենիս Ուայս]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ եզրափակիչ 1994<br />ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 1997<br />Անգլիոյ Սուբըրբաժակի եզրափակիչ 1997<br />ֆութպոլային լիկայի բաժակ 1998<br />բաժակակիրներու բաժակ 1998<br />ԻւԵՖԱ-ի Սուբըրբաժակ 1998<br />ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 2000<br />Անգլիոյ Սուբըրբաժակ 2000 |- |[[Մարսել Դեսայի]]||{{դրօշավորում|Ֆրանսա}}||ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 2002 |- |[[Ճոն Թերի]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||[[ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 2005|ֆութպոլային լիկայի բաժակ 2005]]<br />[[Բրիմիոր Լիկա 2004-05 (Անգլիա)|Բրիմիոր Լիկա 2004-05]]<br /> Անգլիոյ Սուբըրբաժակ 2005<br />[[Բրիմիոր լիկա 2005-06 (Անգլիա)|Բրիմիոր լիկա 2005-06]]<br />Անգլիոյ Սուբըրբաժակի եզրափակիչ 2006 <br />[[Ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 2007|Ֆութպոլային լիկայի բաժակ 2007]]<br />Ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակի 2007<br />[[Ֆութպոլային լիկայի բաժակի եզրափակիչ 2008]]<br />[[Յաղթականներու Լիկա 2007-2008|Յաղթականներու Լիկայի եզրափակիչ 2008]]<br />Ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 2009<br /> Անգլիոյ Սուբըրբաժակ 2009<br />[[Բրիմիոր Լիկա 2009-10 (Անգլիա)|Բրիմիոր Լիկա 2009-10]]<br />Ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 2010<br /> Անգլիոյ Սուբըրբաժակի եզրափակիչ 2010<br />Ֆութպոլի Անգլիոյ բաժակ 2012 |- |[[Ֆրենք Լամբարտ]]||{{դրօշավորում|Անգլիա}}||Անգլիոյ Սուբըրբաժակի եզրափակիչ 2007 |- |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} == Օգտագործուած գրականութիւն == * {{Cite book | author=Կլայվ Պետի | title=Թագաւորի փողոցի թագաւորները: Չելսի 60-ականներու եւ 70-ականներու մեծ խումբը| publisher=Vision Sports Publishing Ltd| year=2004| isbn=0-9546428-1-3}} * {{Cite book | author=Ռիկ Գլանուիլ | title=Չելսի ՖԱ: Պաշտոնական կենսագրութիւն – Առաջին 100 Տարի| url=https://archive.org/details/chelseafcofficia0000unse | publisher=Headline Book Publishing Ltd| year=2006| isbn=0-7553-1466-2}} * {{Cite book | author=Ճոն Ինգլտիւ | title=Հիմա դուք մեզ կը հաւատաք: Չելսի ՖԱ-ի 25 տարի| publisher=John Blake Publishing Ltd| year=2006| isbn=1-84454-247-5}} * {{Cite book | author=Պրայան Միրս | title=Չելսի: 100-տարուայ Պատմութիւն | publisher=Mainstream Sport| year=2004| isbn=1-84018-823-5}} == Արտաքին յղումներ == * [http://chelsea2.chelseafc.com/database/database.htm «Չելսիի» տուեալներու բազա] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731021242/http://chelsea2.chelseafc.com/database/database.htm |date=2010-07-31 }} {{ref-en}} * [http://www.chelsea-fc.ru/football/squad/ «Չելսիի» խաղացողները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413133511/http://www.chelsea-fc.ru/football/squad/ |date=2015-04-13 }} {{ref-ru}} 2hp8xzr1wn0cd1w2628zaps9a62vw0e 0 5404 253843 248699 2026-08-28T22:49:05Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253843 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սըր Ուինսթըն Չըրչիլ''' ({{lang-en|Sir Winston Leonard Spencer Churchill}}, {{ԱԾ}}), Միացեալ Թագաւորութեան վարչապետ [[1940]]-[[1945]] եւ [[1951]]-[[1955]] թուականներուն, Բրիտանական ակադեմիոյ պատուաւոր անդամ, գրականութեան [[Նոպէլեան մրցանակ]]ի դափնեկիր։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Blenheim main entrance.jpg|մինի|Պլենհեյմ պալատը՝ Չըրչիլներիու ընտանիքի տունը։]] [[Պատկեր:Jennie Jerome, Lady Randolph Churchill.jpg|մինի|Ճենի Ճերոմը, (Լեյտի Րենտոլֆ Չըրչիլ), Ուինսթըն Չըրչիլի մայրը։]] Ուինսթըն Չըրչիլը ծնած է Մարլպորօ հերցոկներու Պլենհեյմ պալատին մէջ։ Անոր հայրը՝ լորտ Ռենտոլֆ Սփենսեր Չըրչիլը, ճանչցուած քաղաքական գործիչ էր, ան խորհրդարանի համայնքներու պալատի պատգամաւոր էր։ Ինչպէս եւ յետագային՝ Ուինսթընը, անոր հայրը նոյնպէս Պահպանողական կուսակցութեան անդամ էր։ Ուիսթընի մայրը՝ Ճենի Ճերոմը (անգլերէն՝ Jennie Jerome), [[ԱՄՆ|ամերիկեան]] հարուստ ձեռնարկատիրոջ դուստր էր։ Ինչպէս ընդունուած է շատ արիստոկրատ ընտանիքներուն մէջ, դեռ մէկ տարեկանէն արդէն փոքրիկ Ուինսթընին հոգ կը տանէր անոր դայեակը՝ Էլիզապէթ Էն Էվերեսթը (անգլերէն Elizabeth Anne Everest), որուն ան սովորաբար «պառաւ» կ'ըսէր։ Ութ տարեկանին Ուինսթընը կը դառնայ Սենթ Ճորճ նախակրթական դպրոցի սան, ուր ան յաճախ խախտելով կարգը՝ կ'ենթարկուէր պատիժի, իսկ քանի որ դպրոցին մէջ ընդունուած էր պատժել ծեծի միջոցաւ, Էլիզապէթը կը նկատէ պատանիի կապտուկները, որմէ յետոյ անոր կը տեղափոխեն [[Պրայթըն]]՝ Թոմսըն քոյրերու դպրոց։ Տեղափոխուելէն յետոյ ան կը սկսի բաւական լաւ սորվիլ, սակայն անոր յառաջդիմութիւնը այնքան ալ փայլուն չէ եղած, համեմատած համադասարանցիներուն հետ։ Երբ [[1886]] թուականին ան թոքի բորբոքում ունեցաւ, անոր թոյլ առողջութիւնը եւ ոչ մէկ բան խոստացող յառաջդիմութիւնը պատճառ կը դառնան, որ ծնողքը զինք ուղարկեն ոչ թէ Իթընի թագաւորական քոլէճ, ուր սերունդէ սերունդ կը սորվին [[Մարլպորօ]] տոհմի պատանիները, այլ ոչ պակաս անուանի Հարոու դպրոց։ Հարոու դպրոցին մէջ [[1889]] թուականին Ուինսթընին կը փոխադրեն յատուկ զինուորական թեքումով դասարան։ Պատանի Ուինսթընը դպրոցին մէջ այն տասներկու աշակերտներէն մէկն էր, որոնք կրնան յանձնել աւարտական քննութիւնները բոլոր առարկաներուն, յատկապէս անոր մօտ կը դիտուի բարձր հետաքրքրութիւն պատմութեան հանդէպ, իսկ [[1892]] թուականին ան սուսերամարտի մէջ կը դառնայ դպրոցի ախոյեան։ [[1893]] թուականին Ուիսթըն Չըրչիլը կ'ընդունուի Սանդհարսթի Թագաւորական ռազմական ակադեմիա՝ ամէնէն անուանի ռազմական ուսումնական հաստատութիւններէն մէկը։ Մօտ մէկ տարի ակադեմիայի ներսը ուսանելէն ետք, [[1895]] թուականի Փետրուար 2-ին կը ստանայ կրտսեր լեյտենանտի կոչում, նոյն այդ տարին ալ ան կը կրէ երկու ծանր կորուստ՝ կը մահանան անոր հայրը եւ սիրելի դայեակը։ == Երիտասարդ Տարիներ == [[Պատկեր:Churchhill 03.jpg|մինի|Ուինսթըն Չըրչիլը համազգեստով, 1895]] Կոչումը ստանալէն յետոյ Ուինսթըն Չըրչիլը կ'անցնի ծառայութեան թագուհիի անձնական 4-րդ հուսարական գունդին մէջ։ Քանի մը ամիս ետք, մօր միջամտութեամբ, Չըրչիլը կ'ուղարկուի Գուպա, որպէս «[[Տէյլի Կրաֆիք]]» (անգլերէն՝ Daily Graphic) թերթի զինուորական թղթակից, ուր պէտք է հանգամանօրէն ներկայացնէր [[Սպանիա|սպանացի]] գաղութարարներու դէմ տեղացիներու ապստամբութիւնը։ Սպանական բանակին մէջ գործուղման մէջ գտնուելու ժամանակ, ան առաջին անգամ կը յայտնուի կրակի գօտիին մէջ եւ անոր յօդուածներէն հինգը կը տպագրուին թերթին մէջ, որոնցմէ քանի մը հատը [[«Նիւ Եորք Թայմզ»]]–ին մէջ։ Սպանիոյ կառավարութեան կողմէ «Կարմիր խաչ» մետալով պարգեւատրելը Չըրչիլի սքանտալային բնաւորութեան աւելի մեծ ճանաչողութիւն կը բերէ, անոնցմէ յետոյ բրիտանական մամուլը կը յայտնէ իր կասկածները անոր, որպէս թղթակիցի, միջանկեալ դիրքի մասին։ [[Գուպա]]յի իր ծառայութիւնը աւարտելէն ետք, դէպի [[Անգլիա]] ետդարձի ճամբուն Չըրչիլը առաջին անգամ կ'ըլլայ [[Միացեալ Նահանգներ]]։ Յետագային, երբ [[1896]] թուականի Հոկտեմբերին նոր զօրամասը կ'ուղարկուի [[Հնդկաստան]]՝ [[Պանկալոր]] քաղաք, Չըրչիլը շատ կը զբաղուի ընթերցանութեամբ, փորձելով լրացնել համալսարանական կրթութեան պակասը եւ կը դառնայ հմուտ բօլօ խաղացող՝ զօրամասային խումբին մէջ։ Մօտ մէկ տարի Պանկալորի մէջ ծառայելէն յետոյ, ան ցանկութիւն կը յայտնէ միանալ Հնդկաստանի հիւսիս արեւմուտքին, Մալաքանտ լեռնային շրջանին մէջ, փուշթուններու ցեղերու դէմ պայքարող բրիտանական զինուորական արշաւախմբային կորպուսին. այս հարցին նոյնպէս անոր օգնութեան կը հասնի բարձրաշխարհիկ շրջապատին մէջ ունեցած անոր մօր՝ լէյտի Ռենտոլֆի կապերը։<ref>{{cite web|url=http://arthursclassicnovels.com/arthurs/churchill/mkdff10.html|title=The Story Of The Malakand Field Force&nbsp;– An Episode of Frontier War|author=Sir Winston S. Churchill|work=arthursclassicnovels.com|accessdate=17 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714183801/http://arthursclassicnovels.com/arthurs/churchill/mkdff10.html|archivedate=14 July 2007|deadurl=yes}}</ref> Այս ռազմական գործողութիւններու ընթացքին, որ աւելի վտանգաւոր ու դաժան էր քան Գուպայի մէջ, Չըրչիլը աչքի կ'ինայ խիզախութեամբ, ան ատոր մասին կը գրէ մօրը՝ «Սա աշխարհին մէջ, աւելի շատ ես կը ձգտիմ ձեռք բերել քաջի համբաւ, քան որեւէ այլ բանի»։ Իսկ իր տատիկին՝ հերցոկուհի Մարլպորոյին ուղղուած նամակին մէջ, ան կը քննադատէ այս գործողութիւններու անիմաստութիւնը եւ երկկողմանի դաժանութիւնը, - «Ցեղախումբի անդամները կը չարչարեն վիրաւորները եւ կ’անդամահատեն մեռելները։ Զօրքերը երբեք չեն խնայեր իրենց ձեռքը ինկած որեւէ մարդու՝ ըլլայ ան վիրաւոր թէ ոչ։ Դաշտային հիւանդանոցներն ու հիւանդներ փոխադրող շարասիւնները թշնամիին յատուկ թիրախներն են, իսկ մենք կը կործանենք այն ջրամբարները, որոնցմով միայն կարելի է ամրան համար [ջուր] հայթայթել, եւ անոնց դէմ կը գործածենք գնդակ մը՝ նոր «Տամ-Տամ» (Dum-Dum) գնդակը... որուն ջախջախիչ հետեւանքները պարզապէս սոսկալի են: «Այս ամէնը Նիւթապէս՝ կործանարար է։ Բարոյապէս՝ չարամիտ։ Զինուորական տեսանկիւնէն՝ բաց հարցական մը, իսկ քաղաքականապէս՝ մեծ սխալ մը»: {{oq|en|"The tribesman torture wounded and mutilate dead. The troops never spare a single man who falls into their hands — whether he be wounded or not. The field hospitals and sick convoys are the especial targets for the enemy and we destroy the tanks by which alone [water] for the summer can be obtained — and employ against them a bullet — the new Dum—Dum bullet ... the shattering effects of which are simply appalling. Financially it is ruinous. Morally it is wicked. Military it is an open question and politically it is a blunder."<ref name=holmes1>R. Holmes, ''In the Footsteps of Churchill.''' The Bubble Reputation 1895—1901. Basic Books, NY, 2005, ISBN 0-465-03082-3 </ref>}} Նամակները տպագրուած են «Տէյլի թելեկրաֆ» թերթին մէջ, իսկ յետոյ կը հրատարակուի անոր «Մալաքանտի դաշտային կորպուսի պատմութիւն» գիրքը ([[անգլերէն]]՝ «The Story of the Malakand Field Force»)։<ref name=holmes1/>. Մալաքանտէն վերադառնալէն ետք, Չըրչիլը կրկին կը դիմէ հրամանատարութեան, որպէս զինուորական թղթակից Հիւսիսային [[Ափրիկէ]] գործուղուելու համար, սակայն ան չ'արժանանար հրամանատարութեան հաւանութեան եւ այդ պատճառաւ կը դիմէ անձամբ վարչապետին՝ լորտ Ռոպերթ Սոլսպերիին։ Արդիւնքը այն էր, որ Չըրչիլը կը նշանակուի լեյտենանտի արտահաստիքային պաշտօնի, բայց հրամանատարը յատուկ կը նշէ, որ վիրաւորուելու կամ զոհուելու պարագային, ան ռազմական ֆոնտէն հատուցում պիտի չստանայ։<ref name=holmes1/> [[1898]] թուականին Չըրչիլը կ'ուղարկուի [[Եգիպտոս]], հոնկէ ալ [[Սուտան]]՝ ճնշելու Մահտիականներու ապստամբութիւնը։ Հոն ան նաեւ կը թղթակցի Լոնտոնի «Մորնինկ փոսթ» օրաթերթին։ Սուտանի մէջ ապստամբները ունէին բաւական թուական գերակշռութիւն, մինչդեռ անգլօ-եգիպտական բանակը առաւել էր սպառազինութեամբ, որ ունէր հրետանի, նոր տիպի հրազէն, հրետանաւակներ ու նաեւ «Մաքսիմ» գնդացիրներ։ [[1898]] թուականին [[Սեպտեմբեր]] 2-ին, Օմտուրմանի մօտի գլխաւոր ճակատամարտին կը մասնակցի նաեւ Չըրչիլը՝ հեծելազօրի կազմին մէջ։<ref name=rchurcill>R. Churchill, ''Winston S. Churchill'', Volume I</ref> Սուտանի գործողութիւններու մասին ան կը գրէ իր «Գետի պատերազմը» (անգլերէն՝ «The River War») գիրքը։ [[Սուտան]]էն Չըրչիլը կը վերադառնայ [[Հնդկաստան]], համազգային մականախաղի մրցումներուն մասնակցելու համար, ուրկէ յաղթանակած վերադառնալէն յետոյ, [[1899]] թուականի [[Մայիս]] 5-ին, կը հրաժարի ծառայութենէն՝ անցնելով պահեստազօր։ [[1899]] թուականի Յուլիսին, փարլամենթի անդամ Ռոպերթ Ասքրոֆթն կ'առաջարկէ Չըրչիլին ներկայացնել իր թեկնածութիւնը յառաջիկայ ընտրութիւններուն, որպէս Պահպանողական կուսակցութեան թեկնածու՝ Օլտհեմի շրջանէն։ Չըրչիլի առաջին քաղաքական փորձը յաջողութեամբ չի պսակուիր, ընտրութիւններուն կը յաղթէ Լիպերալ կուսակցութիւնը։ Նոյն թուականի աշնան հարաւային [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] քանի մը հանրապետութիւններու հետ բրիտանական կառավարութեան յարաբերութիւններու սրումը կը յանգեցնէ Անգլօ-պուրական երկրորդ պատերազմին։ Սեպտեմբեր 18-ին ան «Տէյլի մեյլ» թերթէն առաջարկ կը ստանայ՝ որպէս զինուորական թղթակից մեկնիլ հարաւային Ափրիկէ, սակայն Չըրչիլը, դեռ չպատասխանած անոնց առաջարկին, կը դիմէ «Մորնինկ փոսթ» օրաթերթին, որ կը շտապէ Չըրչիլին այն ժամանակներուն չլսուած, մեծ գումար վճարել։<ref name=holmes1/> Ընդունելով «Մորնինկ փոսթ» թերթի առաջարկը՝ Չերչիլը, Հոկտեմբեր 18-ին, պատերազմը սկսելէն երկու օր յետոյ, կը մեկնի Ափրիկէ։ Արդէն Ափրիկէի, Նոյեմբեր 15-ին, Չըրչիլը զրահապատ գնացքով կը մեկնի տեղազննութեան, որ կը ղեկավարէր կապիտան Հոլտեյնը՝ (անգլերէն՝ Haldane), որ արդէն ան ծանօթ էր Մալաքանտէն։ Գնացքը պուրերու (հոլանտերէն՝ boeren՝ գիւղացիներ, անգլերէն՝ boer) կողմէն կը յայտնաբերուի եւ կ'ենթարկուի հրետակոծութեան, յիսունի մօտ զինուոր գերի կ'իյնան, այդ կարգին նաեւ կապիտան Հոլտեյնը եւ Չըրչիլը։ Գերութենէն անոր անյաջող փախուստի փորձէն jետոյ զինք կ'ուղարկեն ռազմագերիներու ճամբար, որ տեղակայուած էր Փրեթորիոյ Պետական բարձրագոյն դպրոցին մէջ։ Դեռ ամիս մը չանցած՝ Դեկտեմբեր 12-ին Չըրչիլը, կապիտան Հոլտեյնը եւ սերժանտ-մայոր Պրուքին կը դիմեն փախուստի, բայց միայն անոր կը յաջողուի ժամապահներէն աննկատ անցնիլ, որուն համար, Չըրչիլին յետոյ անհիմն կը մեղադրեն ընկերները ձգելու մէջ, սակայն յետոյ, [[1912]] թուականին, ան դատավարութիւն կը սկսի ընդդէմ «Բլեքվուտս Մեկըզին» ամսագիրին՝ մեղադրելով զրպարտութեան մէջ։ Ամսագիրը ստիպուած կ'ըլլայ տպագրել յատուկ յօդուած եւ ներողութիւն խնդրել<ref name=holmes1/>։ Փախչելով արշաւէն՝ Չըրչիլը ապրանքատար գնացքով աննկատ կը հասնի Ուիթպանք, ուրկէ անգլիացի ինժեներ Տէնիէլ Տիւսնըփի (անգլերէն՝ Daniel Dewsnap) օգնութեամբ գաղտնի կ'անցնի սահմանը։ Փախուստը Չըրչիլին կը դարձնէ jայտնի, ան կը ստանայ փառլամենթի մէջ իր թեկնածութիւնը առաջադրելու քանի մը առաջարկ, նաեւ՝ Օլտհեմի ընտրազանգուածի խոստումը, որ զինք կ'ընտրեն քաղաքական հայեացքներէ անկախ<ref name=holmes1/>, բայց Չըրչիլը կը նախընտրէ մնալ բանակին մէջ, կը ստանայ թեթեւ հեծելազօրի լեյտենանտի պաշտօն՝ նաեւ շարունակելով աշխատիլ որպէս «Մորնինկ փոսթ»-ի յատուկ թղթակից։ Չըրչիլը այդ պատերազմին շատ մարտերու կը մասնակցի, մարտերուն դրսեւորած արիութեան համար ժեներալ Համիլթընը զինք կը ներկայացնէ Վիկտորիայի Խաչի պարգեւատրման, բայց քանի որ Չըրչիլը արդէն պաշտօնէն հրաժարած էր՝ չի պարգեւատրուիր<ref name="Centre-Hussars">[http://www.winstonchurchill.org/learn/biography/the-soldier/lt-churchill-4th-queens-own-hussars Lt Churchill: 4th Queen's Own Hussars], The Churchill Centre. Retrieved 28 August 2009.</ref>։ 1900 թուականին Չըրչիլը «Դանոթար Քասլ» փոստատարային նաւով կը վերադառնայ Անգլիա, այն նոյն նաւով, որ ութ ամիս առաջ մեկնած էր հարաւային [[Ափրիկէ]]<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/images/finesthour/Vol.01%20No.127.pdf|title=FinestHour|accessdate=28 August 2009|format=PDF|work=Journal of the Churchill Center and Societies, Summer 2005|archive-date=3 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703041301/http://www.winstonchurchill.org/images/finesthour/Vol.01%20No.127.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ == Քաղաքական Ասպարէզի Սկիզբը == [[Պատկեր:Wc0042-3b13159r.jpg|մինի|Երիտասարդ Չըրչիլն ԱՄՆ-ի մէջ, 1900 թ]]Ափրիկէէն վերադառնալէն յետոյ, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ Չըրչիլը աւարտին կը հասցնէ իր «Եան Համիլթընի Մարշը» (''[[Ian Hamilton's March]]'')<ref>{{cite news |title=''Ian Hamilton's March'' |work=[[The Graphic]] |date=10 November 1900 |accessdate=8 March 2016 |url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000057/19001110/026/0024| via = [[British Newspaper Archive]]|subscription=yes}}</ref> գիրքը, որուն մէջ կը նկարագրէր Անգլիա-պուրական երկրորդ պատերազմի իրադարձութիւնները, ու նաեւ վերադառնալով, երկրորդ անգամ առաջադրեցաւ իր թեկնածութիւնը [[1900]] թուականի խորհրդարանի ընտրութիւններուն, այս անգամ նոյնպէս՝ Օլդհեմի շրջանէն եւ Պահպանողական կուսակցութենէն։ Այս ընտրութիւններուն, բացի հերոսի համբաւը եւ Օլդհեմի ընտրողներու աջակցութիւնը անոր կ'օգնէ նաեւ այն հանգամանքը, որ զինք փրկող մեքենագէտ Դիւսնափը ծնունդով Օլդհեմէն էր եւ Չըրչիլը չէր մոռցած նշել իր ընտրարշաւի ժամանակ։<ref>Jenkins, pp. 45–50</ref><ref name=gilbert>{{cite book|last=Gilbert|first=Martin|title=Churchill: A Study in Greatness (one volume edition)|url=https://archive.org/details/churchill00mart|publisher=Pimlico|year= 2001|location=London|isbn= 978-0-7126-6725-8}}</ref><ref>Jenkins, p. 69</ref> Ընտրութիւններուն ան իր հակառակորդ լիպերալ թեկնածուէն 222 ձայն աւելի կը հաւաքէ եւ կը յաղթէ, այսպիսով ան արդէն 26 տարեկանին կը դառնայ Հանրային Պալատի պատգամաւոր<ref name="rose">Н. Роуз, Черчилль. Бурная жизнь. пер. Е. Ф. Левиной, М. «Издательство Аст», 2004, ISBN 5-17-014478-4</ref>։ Նոյն թուականին ան կը հրատարակէ «Սավրոլա» վէպը, իր միակ խոշոր գեղարուեստական ստեղծագործութիւնը։ Որոշ գրականագէտներ կը համարեն, որ «Սավրոլա»–ի գլխաւոր հերոսի դերով հեղինակը ինքզինք նկարագրած է։ [[1901]] թուականի Փետրուարին ան Հանրային Պալատին մէջ հանդէս կու գայ իր առաջին ճառով՝ Հարաւային Ափրիկէի յետպատերազմեան կարգաւորման մասին։ Ան կոչ կ'ընէ բարեգութ վերաբերիլ պարտուած պուրերու նկատմամբ։ Նոյն թուականի Մայիսին Չըրչիլը անսպասելի խստութեամբ կը քննադատէ ռազմական նախարարի ռազմական պիւտճէի յաւելումին մասին Ուիլիամ Պրոտրիքի (անգլերէն՝ [[:en:William Brodrick|William Brodrick]]) առաջարկած ծրագիրը։ Անսպասելին միայն այն չէր, որ Պրոտրիքը ու Չըրչիլը նոյն կուսակցութեան ներկայացուցիչներ էին, այլ նաեւ այն, որ նախքան ելոյթ ունենալը ան արդէն իր ելոյթի ցանկերը ուղարկած էր «Մորնինկ փոստ» Լոնտոնեան օրաթերթին։ Միայն ասով Չերչըլի եւ իր կուսակիցներու միջեւ տարաձայնութիւնները չեն աւարտիր. [[1902]] - [[1903]] թուականներուն ան շատ անգամ դէմ յանդիման եկած է գաղութարար քաղաքականութեան եւ ազատ առեւտուրին վերաբերող հարցերուն, մասնաւորապէս, ան դէմ էր հացահատիկի ներմուծման հարկին։ Բանակին զօրանալէն յետոյ Չըրչիլը [[1902]] թուականին Յունուար 4-ին կ'անցնի ծառայութեան Թագաւորական Տարածքային հեծելազօրին մէջ (անգլերէն՝ Royal Yeomanry), թագուհիի անձնական հուսարական Օքսֆորտշայրի գունդին մէջ կապիտանի կոչումով։<ref name="yeoman1">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/reference/commissions-and-military-attachments|title=Churchill's Commissions and Military Attachments, The Churchill Centre|publisher=Winstonchurchill.org|accessdate=12 April 2010|archive-date=3 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603051951/http://www.winstonchurchill.org/learn/reference/commissions-and-military-attachments|dead-url=yes}}</ref> [[1905]] թուականին Ապրիլին ան կը ստանայ [[մայոր]]ի կոչում եւ կը գլխաւորէ նոյն գունդի Հենլի էսքատրոնը,<ref name="yeoman2">{{cite web|url=http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/churchill_chronology.php|title=Sir Winston Churchill: Biography: Chronological Summary, Churchill College|publisher=Chu.cam.ac.uk|date=6 March 2009|accessdate=9 August 2009|archive-date=12 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912233836/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/churchill_papers/biography/churchill_chronology.php|dead-url=yes}}</ref> իսկ [[1916]] թուականին [[Սեպտեմբեր]]ին կը տեղափոխուի բրիտանական բանակի սպայական տարածքային բանակ, ուր կը մնայ մինչեւ իր 50 տարեկանի աւարտը՝ [[1924]] թուականին։<ref name="yeoman2"/> Կուսակցութեան ներսը շարք մը տարաձայնութիւններու պատճառով,[[1904]] թուականին Մայիս 31-ին Չըրչիլը կը հեռանայ Պահպանողական կուսակցութենէն եւ կ'անցնի Լիպերալ կուսակցութեան շարքերը։ [[1905]] թուականին Դեկտեմբեր 12-ին Չըրչիլը կը նշանակուի բրիտանական գաղութներու գործերով նախարարի տեղակալ. նախարարն այդ ժամանակ լորտ Էլճինն էր, իսկ կառավարութեան վարչապետը՝ Հենրի Քեմփպըլ-Պանըրմանը։ Այդ պաշտօնին մէջ Չըրչիլը կը զբաղուի պուրական պետութիւններու սահմանադրութիւններու մշակմամբ։ Քանի մը տարի անց [[1908]] թուականին Ապրիլի սկիզբը, Հենրի Քեմփպըլ-Պանըրմանը հիւանդութեան պատճառով կը դժուարանայ կատարել վարչապետի իր պարտականութիւնները, որու հետեւանքով տնտեսութեան նախարար՝ Հերպերթ Ասքուիթը կը նշանակուի վարչապետ, իսկ Առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան նախարար [[Տէյվիտ Լլոյտ Ճորճ|Տէյվիտ Լլոյտ Ճորճը]] կը նշանակուի տնտեսութեան նախարար, արդիւնքով Չըրչիլը կը մղուի նոր պաշտօնի՝ Առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան նախարար։ Տէյվիտ Լլոյտ Ճորճը, ինչպէս եւ Չըրչիլը, նոյնպէս դէմ էին կառավարութեան ռազմական ծախսերու յաւելման բանաձեւին, սակայն անոր եւ Չըրչիլի ջանքերը միշտ չէ որ յաջողութիւն կ'ունենային։ Չերչիլը այսպէս կը նկարագրէ ռազմանաւերու շինարարութեան պատուէր մը. ''«'''Հետաքրքրական եւ յատկանշական լուծում մը գտնուեցաւ. Ծովակալութիւնը վեց նաւ պահանջած էր, տնտեսագէտները չորս առաջարկեցին, եւ ի վերջոյ մենք համաձայնեցանք ութի շուրջ։'''»'' {{oq|en|A curious and characteristics solution was reached. The Admiralty had demanded six ships, the economists offered four, and finally we compromised on eight<ref name=holmes1/>}} Չըրչիլը Ասքուիթի կառավարութեան կողմէ կատարուող ընկերվարական բարեփոխումներու աջակից էր: [[1908]] թուականին ան կը նախաձեռնէ նուազագոյն աշխատավարձի մասին օրէնքը, որ կ'ընդունուի մեծամասնութեան քուէարկութեամբ, այն առաջին անգամ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ կը սահմանէր աշխատանքային օրուայ տեւողութեան եւ աշխատավարձին վերաբերուող յստակ ձեւեր։ === Ներքին Գործերու Նախարար === [[1910]] թուականին Փետրուար 14-ին Չըրչիլը 35 տարեկանին կը նշանակուի Ներքին գործերու նախարարի պաշտօնակիր, որմէ յետոյ մինչեւ [[1923]] թուական կը ձգէ գրական գործունէութիւնը։ Այն տարիներուն ան կ'ենթարկուի փորձութիւններու, մէկ կողմէն աշխատաւոր ցուցարարներու եւ սաֆրճեթուհիներու կազմակերպած անկարգութիւններուն կողմէ եւ միւս կողմէ քաղաքական բոլոր խմբաւորումներու խիստ քննադատութիւնը անոր նկատմամբ, եւ բացի այդ, որպէս նախարար կատարուող ամէն ինչի համար պատասխանատուութիւն կը կրէր։ Նոյն տարուայ Նոյեմբեր ամսուն Ռոնտա Քինոն Թաֆ (Հարաւային Ուալըս) հանքափորներու քաղաք Թոնիփենտիի մէջ յայտարարուած գործադուլը կը վերաճի զանգուածային անկարգութիւններու, այն բանէն յետոյ, երբ գործադուլին չմասնակցող հանքափորները կը վերկսին աշխատանքը։ Տեղական ոստիկանութեան պահանջով Չըրչիլը կը դիմէ զօրքի միջամտութեան եւ չնայած այն բանին, որ ան զօրքին հրամայած էր ընդհարում չունենալ ցուցարարներուն հետ եւ ցուցարարներու վրայ կրակելու մասին կեղծ լուրերը բազմակի անգամներ հերքուած էին, այդ իրադարձութիւնը բացասական անդրադարձ ունեցաւ հանրութեան մէջ եւ աշխատողները քննադատեցին անոր չափազանց կոշտ միջոցներ կիրառելու համար, իսկ պահպանողականները անվստահ գործելու համար։ == Խորհրդարանէն դուրս. 1922–1924 == Յաջորդ վեց ամիսներուն մեծ մասը Չըրչիլ անցուց Քաննի մօտակայքը գտնուող «Վիլլա Ռեւ տ’Օր» (Villa Rêve d'Or) կալուածքին մէջ, ուր իր ժամանակը նուիրեց գեղանկարչութեան եւ իր յուշերու գրառման։ Ան գրեց պատերազմի ինքնակենսագրական պատմութիւնը՝ ''«Համաշխարհային ճգնաժամը»''։ Առաջին հատորը հրատարակուեցաւ 1923-ի Ապրիլին, իսկ մնացեալը՝ յաջորդ տասը տարիներու ընթացքին<ref>Gilbert 1991, p. 456.</ref>։ 1923-ի համընդհանուր ընտրութիւններու յայտարարութենէն ետք, ազատական (Լիպերալ) եօթը միութիւններ խնդրեցին Չըրչիլէն, որ ըլլայ իրենց թեկնածուն. ան ընտրեց Լեսթըր Ուեսթը, սակայն չյաջողեցաւ յաղթել։ Իշխանութեան գլուխ անցաւ Ռամզէյ ՄաքՏոնալտի գլխաւորած Աշխատաւորական (Լէյպըր) կառավարութիւնը։ Չըրչիլ յոյս ունէր, որ անոնք պիտի պարտուէին Պահպանողական-Ազատական (Քոնսըրվաթիւ-Լիպերալ) դաշինքի մը կողմէ։ Ան խստօրէն դէմ էր ՄաքՏոնալտի կառավարութեան՝ Խորհրդային Ռուսաստանին վարկ տալու որոշումին եւ կը վախնար Անգլօ-Խորհրդային պայմանագիրի մը ստորագրութենէն։ 1924-ի Մարտին, հիասթափուած Ազատականներու կողմէ Աշխատաւորականներուն ցուցաբերած աջակցութենէն, Չըրչիլ Վեսթմինսթըր Էպպիի (Westminster Abbey) լրացուցիչ ընտրութիւններուն մասնակցեցաւ իբրեւ անկախ հակասոցիալիստ թեկնածու, բայց պարտութիւն կրեց։ Մայիսին, Լիվըրփուլի մէջ Պահպանողականներու հաւաքի մը ընթացքին, ան յայտարարեց, որ քաղաքականութեան մէջ այլեւս տեղ չկայ Ազատական կուսակցութեան համար։ Ան ըսաւ, որ Ազատականները պէտք է սատարեն Պահպանողականներուն՝ կանգնեցնելու համար Աշխատաւորականները եւ ապահովելու «սոցիալիզմի վերջնական պարտութիւնը»։ Յուլիսին, ան համաձայնութեան եկաւ Պահպանողականներու առաջնորդ Սթենլի Պոլտուինի հետ, որպէսզի յաջորդ համընդհանուր ընտրութիւններուն (որոնք տեղի ունեցան Հոկտեմբեր 29-ին) առաջադրուի իբրեւ Պահպանողական թեկնածու։ Չըրչիլ ընտրութեան դրուեցաւ Էփինկի մէջ, սակայն ինքզինք որակեց իբրեւ «Սահմանադրական»։ Պահպանողականները յաղթեցին, եւ Պոլտուին կազմեց նոր կառավարութիւնը։ Թէեւ Չըրչիլ ելեւմտական կամ տնտեսագիտական փորձառութիւն չունէր, Պոլտուին զայն նշանակեց Ելեւմուտքի նախարար<ref>Rhodes James 1970, pp. 155, 158; Gilbert 1991, p. 465.</ref>։ == Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ == [[1914]] թուականին Յուլիս 28-ին՝ [[Սերպիա]]ն Աւստրիա-[[Հունգարիա|Հունգարիոյ]] պատերազմ յայտարարելու օրը Չըրչիլը հրամայեց նաւատորմին ընդունիլ մարտական դիրք, իսկ Օգոստոս 3-ին Մեծ Բրիտանիան պաշտօնապէս մտաւ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] մէջ։ Հոկտեմբեր 5-ին Չըրչիլը ժամանեց [[Անթուէրփըն]]՝ անձամբ քաղաքի պաշտպանութիւնը գլխաւորելու համար: Հոկտեմբեր 10-ին գերմանացիները զայն գրաւեցին, զոհուեցաւ 2500 զինուոր։ Չնայած չափազանց մեծ մարդկային եւ նիւթական կորուստներուն, շատեր կը նշէին, որ Անթուէրփընի պաշտպանութիւնը նպաստեց, որ դիմանան Գալէ եւ Տիւնքըրք քաղաքները։ Պատերազմի ընթացքին Չըրչիլը ունեցաւ իր մասնակցութիւնը՝ առաջին տանկերը մշակելու եւ տանկային զօրքեր ստեղծելու գործին մէջ։ [[1915]] թուականին ան դարձաւ Տարտանելի գործողութեան նախաձեռնողներէն մէկը, որ աւարտեցաւ դաշնակից զօրքերու պարտութեամբ եւ առաջացուց կառավարական ճգնաժամ։ Ձախողման պատասխանատուութիւնը Չըրչիլը զգալի չափով վերցուց իր վրայ եւ հրաժարեցաւ Ծովակալութեան առաջին լորտի պաշտօնէն։ Նոյեմբեր 15-ին մեկնեցաւ Արեւմտեան ճակատ եւ գնդապետի կոչումով գլխաւորեց Ակոտլանաթայի թագաւորական ֆուսիլիերներու 6-րդ վաշտը։ [[1917]] թուականին նշանակուեցաւ սպառազինութիւններու նախարար, իսկ [[1919]] թուականին Յունուարին՝ ռազմական եւ ավիացիայի նախարար։ Այդ ատեն ան նախաձեռնեց «Տասը տարուայ ծրագիր» (Ten Year Rule) տոկթրինը, ըստ որու ռազմական ծախսերը պէտք է նախատեսուէին ելլելով այն դրոյթէն, որ Անգլիան պատերազմէն յետոյ տասը տարիներու ընթացքին պիտի չներքաշուի խոշոր հակամարտութիւններու մէջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Չըրչիլ, Ուինսթըն}} [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] sjdmehhkah3lu4m1f79jl3p0q5kgy46 0 5444 253805 191637 2026-08-28T22:17:53Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253805 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Degas- La classe de danse 1874.jpg|մինի|1874]] [[Պատկեր:Jean georges noverre.jpg|մինի|Ժան Ժորժ Նովեր]] [[Պատկեր:Ballet.JPG|մինի|alt=]] '''Պալէն''' (թատերապար, բեմապար) կը յառաջանայ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ, վերածնունդի դարաշրջանին, ԺԵ. դարու սկիզբը: Պալէն երաժշտական-բեմական [[Արուեստ|արուեստի]] բարդ տեսակ մըն է, ուր միաւորուած կ'ըլլան պարը, [[Մնջախաղ|մնջախաղը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]], թատերական մտայղացումը եւ գեղարուեստական ձեւաւորումը՝ տարազները եւ յարդարանքը: Թատերապարին մէջ խօսքը փոխարինուած է պարով եւ երաժշտութեամբ, որոնց միասնութիւնը կը հարստացնէ ներկայացումի բովանդակութիւնը, կերպարներու էութիւնը, անոնց միտքերն ու յոյզերը: Պալէին զուգահեռ Ֆրանսայի մէջ կը ծաղկի [[Իտալիա|Իտալիայէն]] նմանակուած արքայական պալէն՝ իբրեւ շքեղ հանդիսութիւն։ Առաջին պալէտներուն համար (թագուհի կատակերգական պալէն) երաժշտական հիմք կը հանդիսանան ժողովրդական եւ թագաւորական պարերը, որոնք մուտք կը գործեն աւանդավէպերէն ներս: Պալէի հիմնական արտայայտչամիջոցներն են՝ իրարու հետ ընդելուզուած երաժշտութիւնն ու պարը։ Պալէի հիմնական տեսակներն են՝ դասական պարը եւ բովանդակային պարը։ Փոքր չէ պալէի մէջ նաեւ մնջախաղի դերը, որուն միջոցով դերասանը կ'արտայայտէ հերոսին զգացումները։ Ժամանակակից պալէի մէջ կ'օգտագործեն նաեւ ճիմնասթիք եւ աքրոպաթիք թեւածումներ: == Պալէին սկզբնաւորումը == Հին ժամանակներուն ծիսական ներկայացումներուն մէջ պարն ու երգը միաւորուած կ'ըլլային: Միջին դարերուն թափառաշրջիկ դերասաններն ու երաժիշտները իրենց թատերականացուած ելոյթներուն մէջ կը միաւորէին երգը, պարն ու բանաստեղծութիւնը: ԺԶ.- ԺԷ. դարերուն Եւրոպայի մէջ թագաւորական եւ ազնուական ընտանիքները կարեւոր նշանակութիւն կու տային պարարուեստին: Յաճախ կը կազմակերպուէին «նրբակիրթ» պալատական խրախճանքներ, որուն ընթացքին պարարուեստին հմուտ պալատականներ կը մասնակցէին ներկայացումին: Ասմունքին կ'ընկերանային [[Նուագ|նուագը]], [[Պար|պարն]] ու [[Երգեցողութիւն|երգեցողութիւնը]]: Ժամանակի ընթացքին մէկ ներկայացումի մէջ արուեստի տարբեր տեսակները միաւորելու փորձերուն արդիւնքը կ'ըլլայ «Պալէ քոմիք»ի (Ballet comique) եւ «Օփերա Պալէ»ի (Opera-ballet) ստեղծումը: Պալէն թատերական արուեստի ինքնուրոյն ձեւ կը դառնայ միայն ԺԸ. դարու երկրորդ կիսուն, ֆրանսացի պալէի հմուտ պարուսոյց (Choregraphe) Ժան Ժորժ Նովերիի (Jean-Georges Noverre) կատարած բարեփոխումներուն շնորհիւ։ Հիմնուելով ֆրանսացի լուսաւորիչներու գեղագիտութեան վրայ՝ ան կը ստեղծէ ներկայացումներ, որոնց բովանդակութիւնը կը բացայայտուի թատերական արտայայտիչ, ճկուն կերպարներու միջոցով, կը հաստատէ երաժշտութեան դերասանական դերը՝ իբրեւ պարողի շարժումները եւ գործողութիւնները որոշող ծրագիր։ Ան կը մշակէ հերոսական եւ ողբերգական Ballet-ներու սկզբունքները: Նովեր համագործակցելով երաժշտահաններ Ռամոյի (Rameau) եւ Կլաքի (Gluck) հետ, կը ստեղծէ տրամաթիք թատերական ներկայացումներ: Նովերի նորարական գաղափարները կը նպաստեն պալէի արուեստի արմատական վերափոխման: Պալէի հետագայ զարգացումը տեղի կ'ունենայ վիպապաշտութեան ծաղկման ժամանակաշրջանին։ ԺԸ. դարու 30-ական թուականներուն, ֆրանսացի պարուհի (պալերինա) Մարի Քամարկօ (Marie Camargo) կը կարճեցնէ կիսաշրջազգեստը եւ կը հրաժարի կրունկով կօշիկներէն։ Այսպիսով, պալէի զգեստը զգալիօրէն կը դառնայ աւելի թեթեւ ու ազատ, ինչ որ մեծապէս կը խթանէ պարի ճարտարութեան բուռն զարգացման։ [[Պատկեր:EnPointeFoot.jpg|մինի|ձախից|«Փուան թեքնիք»]] Իրենց պարը աւելի օդային դարձնելու համար, պալէի պարուհիները կը փորձեն կանգնիլ իրենց մատներուն ծայրը, որուն իբրեւ հետեւանք, կը յառաջանայ «փուան թեքնիք»ը (Pointe technique)։ Հետագային կանացի պարին մատնային ճարտարութիւնը արագ կը զարգանայ, եւ Մարիա Թալյոնի (Marie Taglioni) կը հանդիսանայ առաջինը, որ իբրեւ արտայայտչամիջոց պալէի մէջ կ'օգտագործէ «փուան թեքնիք»ը։ Պալէի բեմականացումը կը պահանջէր պալէի երաժշտութեան զարգացում, եւ արդէն [[Լուտուիկ վան Պեթհովէն|Լուտուիկ վան Պեթհովըն]] իր «Պրոմեթեւսի ստեղծագործութիւններ»ով պալէի (1801) երգակցութեան առաջին փորձը կ'ընէ։ Վիպապաշտութեան ուղղութիւնը կը հաստատուի Աթանի «Ժիզել» (1841) եւ «Քորսարէ» (1856) պալէներուն մէջ։ Լէօ Տելիպի (Léo Delibes) «Քոփփելիան» (Coppélia) (1870) եւ «Սիլվիան» (Sylvia) (1876) կը համարուին առաջին երգակցուած պալէտները։ Անոր հետ միատեղ կը յառաջանայ նոր մօտեցում մը (Չ. Պունիի, Լ. Մինկուսի, Ռ. Տրիգոյի եւ այլոց կողմէն), որուն համաձայն պալէի երաժշտութիւնը կ'ընդունուի իբրեւ մեղեդի, հաստատուն չափ ունեցող երաժշտութիւն, որ կը ծառայէ միայն պարի ուղեկցելու համար<ref name="wulff">{{cite book|title=Ballet Across Borders: Career and Culture in the World of Dancers|url=https://archive.org/details/balletacrossbord0000wulf|last=Wulff|first=Helena|publisher=Berg|year=1998|isbn=1-85973-998-9|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/balletacrossbord0000wulf/page/44 44]|authorlink=Helena Wulff}}</ref>։ [[Պատկեր:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|200x200px|մինի|alt=]] == Օփերա-Պալէ == Օփերա-Պալէն (Opera-ballet) երաժշտական ներկայացում մըն է, ուր միաւորուած են երգեցողութիւնը եւ պարը: Օփերա-Պալէի հիմնադիրն է Ժան Պաթիսթ Լիւլին (Jean-Baptiste Lully), որ Ֆրանսայի թագաւոր Լուդովիկոս 14-րդ թագաւորի (թագաւորած է 1643-1715 թուականներուն) պալատական երգահանն էր եւ օփերային թատրոնի ղեկավարը: Թագաւորին թելադրանքով, Լիւլի կը ստեղծագործէր եւ կը բեմադրէր Օփերա-Պալէներ, որոնց մէջ երգային դրուագներուն կողքին պարարուեստին կու տար նոյնքան կարեւոր տեղ: Իր հմուտ պարով ներկայացումներուն կը մասնակցէր Լուդովիկոս 14-րդը, որ կը համարուի պալէի դպրոցի հիմնադիրը: == Դասական Պալէ == ԺԹ. դարուն պալէի պարարուեստին մէջ հիմնական փոփոխութիւններ կը կատարուին: Կը կատարելագործուի ցատկային արհեստագիտութիւնը եւ մատներու վրայ կանացի պարը, ինչպէս նաեւ կը մշակուին բազմաթիւ բարդ պարաքայլեր: Ռուսիոյ մէջ ֆրանսացի յայտնի պարուսոյց Մարիուս Փեփիթա (Marius Petipa) պալէն կը հասցնէ բարձր արտայայտչականութեան եւ արհեստագիտական կատարելութեան: Անոր համագործակցութիւնը [[Չայկովսկի]]<nowiki/>ի եւ Կլազունովի հետ՝ պալէի թատրոնը կը հասցնէ նոր բարձունքներու: ԺԹ. դարու վերջաւորութեան ձեւաւորուած թատերապարի տեսակը կը կոչուի «դասական» եւ լաւագոյն օրինակը կը հանդիսանայ A. Adam-ի «Giselle» պալէն:[[Պատկեր:Ballet-dancer 01.jpg|մինի|Դասական Պալէ Պարող|alt=|ձախից]] == Նշանաւոր Պալէներ == * «Քնացած Գեղեցկուհին» - Պ. Չայկովսկի * «Կարապի Լիճը» - Պ. Չայկովսկի * «Շչելկունչիկ» - Պ. Չայկովսկի * «Հազարան Պլպուլ» - Ի. Ստրաւինսկի * «Ռոմէօ Եւ Ժուլիէթ» - Ս. Պրոկոֆիեւ * «Սպարտակ» - Ա. Խաչատուրեան * «Ռայմոնտա» - Ա. Կլազունովի == Ի. դարու պալէն == Ժամանակի ընթացքին պալէի արուեստը կ'ենթարկուի հիմնական փոփոխութիւններու: Երաժշտահաններն ու պարուսոյցները գործածելով անցեալի ոճական ուղղութիւններու գաղափարները կը սկսին ստեղծել նոր մօտեցումով եւ մտածողութեամբ պարեղանակներ ու պարեր: Ժամանակակից թատերապարին մէջ կը գործածուին նուագարանային երաժշտութեան տարբեր ոճերն ու տեսակները՝ ճազը, բանահիւսութիւնը, նաեւ (Electronique) եւ (Aleatoire) երաժշտութիւնը: Հետաքրքրական արդիւնք կու տայ «ազատ» պարի զուգորդումը դասականին հետ: == Պալէի որոշ եզրեր == * Balletmeister - պալէի, օփերային, օփերէթի, թատրոնի, շարժապատկերի եւ այլ բեմադրութիւններու պարերու յօրինողն ու ու բեմադրիչը: * ԺԹ. դարու կէսէն սկսեալ կը գործածուի նաեւ Choregraphe (պարուսոյց) բառը: * Ballerine - պալէի պարուհի: * Corps de ballet - պալէի հիմնական [[Պարախումբ|պարախումբը]]: * Pointe - պարելու յատուկ կօշիկ կարծր քթամասով: * Pas de deux - զուգապար: * Pas de trois - պար երեք պարողներով: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Երաժշտութիւն, Պատմութիւն Եւ Տեսութիւն», Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան, [[Պէյրութ]] 2017, էջ 69-72: [[Ստորոգութիւն:Արուեստ]] 11go2gpfq0mp5sg8ymfrqsz0j553h4e 0 5459 253905 249365 2026-08-28T23:31:46Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253905 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Palladium (46 Pd).jpg|մինի]] '''Պաղղադիոն''' ({{lang-la|Palladium}}), քիմիական տարր է որուն նշանն է <big>'''Pd'''</big>, կարգահամարը՝ 46, հիւլէական զանգուածը՝ 106.4: == Պատմութիւն == {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=William Hyde Wollaston. Stipple engraving by F. C. Lewis, 18 Wellcome V0006361.jpg|դիրք=left|ստորագրություն ={{resize|85%|Ուիլիըմ Ուոլըսթըն<br>1787-1845}} |լայնք=160|ընդհանուր=280|վերև=60|աջ=60|ներքև=100|ձախ=60|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} Պաղղադիոնը յայտնաբերած է անգլիացի գիտնական Ուիլիըմ Ուոլըսթընը ({{lang-en|[[:en:William Hyde Wollaston|William Hyde Wollaston]]}}) [[1803 թուական]]ին, բնածին պղատինին մէջ։ Անուանուած է ի պատիւ ատկէ երկու ամիս առաջ յայտնաբերուած Փալլաս ասթերոիտի։ == Ստացում == Պաղղադիոնի ստացման հիմնական հումքը պղատինային մետաղներու համակեդրոնացուածքն է, որ կը ստացուի [[Նիքէղ|նիքէղի]] ելեկտրոլիզային ստացման անոտային խարամներէ։ Զայն կը մշակեն արքայաջուրով: Պաղղադիոնը եւ իրիդիոնը լուծոյթէն անջատուելէն ետք պաղղադիոնը կը նստցնեն [Pd(NH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>Cl<sub>2</sub>] համալիր աղի ձեւով։ Զայն կը մաքրեն ամոնիակի լուծոյթի աւելցուքին մէջ լուծելով։ Այնուհետեւ կը շիկացնեն (800-900&nbsp;°C) եւ ստացուած սպունգաձեւ պաղղադիոնը մանրելէն ետք կը վերականգնեն [[ջրածին]]ի հոսանքին մէջ։ Կը ստացուի պաղղադիոնի 99,8-99,9 % մաքրութեան փոշի։ Կը հալեցնեն վաքուումին մէջ կամ իներտ միջավայրին մէջ (Ar, Ne)։ == Յատկութիւնները == {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Palladium 1-noReflection.jpg|դիրք=left|ստորագրություն ={{resize|85%|Մաքուր պաղղադիոնի գնդիկ}} |լայնք=160|ընդհանուր=161|վերև=|աջ=1|ներքև=|ձախ=1|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} Պաղղադիոնը փափուկ եւ գեղեցիկ արծաթափայլ մետաղ մըն է, որ կը նմանի սպիտակ ոսկիի: Ան ունի աւելի փոքր խտութիւն եւ պղատինի խումբի մետաղներու շարքին ամէնացած հալման ջերմաստիճանը<ref name=CRC>{{cite book|author=Hammond, C. R.|chapter=The Elements |title=Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide|edition=81st|publisher=CRC press|isbn=0-8493-0485-7|date=2004}}</ref>: Սենեակի ջերմաստիճանին դիւրութեամբ կը հալի արքայաջուրին մէջ: Սովորական ջերմաստիճանին չփոխազդուիր [[թթուածին]]ին հետ: 800&nbsp;°C-ի պարագային կը ստացուի պաղղադիոնի օքսիտ (PdO). Ան թեթեւակի կ'աղօտանայ [[ծծումբ]] պարունակող օդին մէջ: {{clarify|reason=producing what compound?|date=May 2013}}<ref>{{cite book|last1=Craig|first1=Bruce D.|last2=Anderson |first2=David S. |title=Handbook of corrosion data |date=1995 |publisher=ASM International |isbn=978-0-87170-518-1|page=126 |url=https://books.google.am/books?id=KXwgAZJBWb0C&pg=RA1-PT126|chapter= Atmospheric Environment}}</ref> == Հանքավայրեր == Կը հանդիպի [[նիքէղ]]ի եւ [[պղինձ]]ի սուլֆիտային հանքերուն մէջ։ Կը հանդիպի Ուրալին, Սիպիրիոյ, Հարաւային Ամերիկայի, [[Քանատա|Քանատայի]], [[ԱՄՆ]]-ի, [[Հարաւային Ափրիկէ|Հարաւային Ափրիկէի]] մէջ։ == Քիմիական Յատկութիւններ == Պարբերական համակարգի 5-րդ պարբերութեան 8<sup>րդ</sup> խումբի քիմիական տարր։ Ազնիւ մետաղ է, կը պատկանի պղատինային մետաղներու շարքին։ d տարր է։ Հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 4s<sup>2</sup>4p<sup>6</sup>4d<sup>10</sup>5s°։ К, L, М թաղանթները լրացուած են։ Պղատինային մետաղներէն ամէնաթեթեւն ու դիւրահալն է։ == Բնութեան Մէջ == Պաղղադիոնը հազուագիւտ մետաղ մըն է, պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ՝ 1,3․10<sup>−6</sup> զանգուած % ։ Բնածին պաղղադիոնը կը հանդիպի հազուադէպ՝ պղատինի եւ այլ մետաղներու համաձուլուածքներու ձեւով։ Յայտնի են անոր մօտ 13 միներալները (70-0,3 % Pd), որոնցմէ են՝ ալոպաղղադիոնը, պաղղադիոնական պղատինը (մինչեւ 37 % Pd) == Կիրառութեան Բնագաւառները == * Ներքին այրման շարժիչներ * Ոսկերչութիւն (յատկապէս արեւելեան [[Ասիա|Ասիոյ]] երկիրներուն մէջ) * Ձեռքի ժամացոյցներու արտադրութիւն * Ոսկիի նման կարելի է անկէ քաշել 0.01 մկմ հաստութեան թաղանթ * Բժշկական գործիքներու արտադրութիւն * Ելեկտրոտներ վառելիքի տարրերու եւ կայծամոմիկներու համար * Մետաղադրամներ պատրաստելու * Գրչածայրեր պատրաստելու == Պաղղադիոնը որպէս ներդրում<ref>{{Citation|title=Palladium|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Palladium&oldid=1337483616|date=2026-02-09|accessdate=2026-02-13|language=en}}</ref> == '''Պաղղադիոնի գիները՝ ԱՄՆ տոլար մէկ թրոյական ունկիի (troy ounce) դիմաց''' Պաղղադիոնի համաշխարհային վաճառքը 2017-ին կազմած է 8.84 միլիոն թրոյական ունկի (275 թոն),[110] որուն 86%-ը օգտագործուած է ինքնաշարժներու արտանետումներու զտիչներու (catalytic converters) արտադրութեան մէջ, որուն կը յաջորդեն արդիւնաբերական, ոսկերչական եւ ներդրումային կիրառութիւնները<ref>"Global palladium demand distribution by application 2016 | Statistic". ''Statista''. Retrieved 15 October 2018.</ref>։ Համաշխարհային փլաթինի աւելի քան 75%-ը եւ Պաղղադիոնի 40%-ը կ'արդիւնահանուի Հարաւային Ափրիկէի մէջ։ Ռուսական «Նորիլսկ Նիքել» (Norilsk Nickel) ընկերութիւնը կ'արտադրէ Պաղղադիոնի եւս 44%-ը, իսկ մնացած մասի մեծագոյն բաժինը կ'ապահովեն ԱՄՆ-ի եւ Քանատայի հանքերը։ Պաղղադիոնի գինը 3 Մայիս 2021-ին հասաւ իր բոլոր ժամանակներու առաւելագոյն մակարդակին՝ 2,981.40 տոլար մէկ թրոյական ունկիի դիմաց<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.59350/32avr-5nv96|title=Making Beautiful Charts Using R ggplot|last=Fix|first=Blair|date=2019-07-30|website=doi.org|accessdate=2026-02-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1787/115600578101|title=Figure 1.2. Wage inflation more stable than CPI inflation|website=doi.org|accessdate=2026-02-13}}</ref>, ինչ որ գլխաւորաբար պայմանաւորուած էր ինքնաշարժներու արտադրութեան ոլորտին մէջ զտիչներու պահանջարկի վերաբերեալ ենթադրութիւններով (speculation)։ Յաջորդող քանի մը տարիներու ընթացքին գինը նուազեցաւ աւելի քան երկու երրորդով։ Պաղղադիոնը կը վաճառուի կանխիկ շուկային մէջ (spot market) «XPD» քոտով։ ԱՄՆ տոլարով հաշուարկուելու պարագային՝ քոտն է «XPDUSD»։ Մետաղի յետագայ աւելցուքը յառաջացաւ Ռուսաստանի կառավարութեան կողմէ խորհրդային ժամանակաշրջանէն մնացած պահեստներու վաճառքին պատճառով, որուն տեմպը տարեկան մօտաւորապէս 1.6-էն 2 միլիոն թրոյական ունկի էր (50-էն 62 թոն)։ Այս պահեստներու քանակն ու վիճակը պետական գաղտնիք կը համարուին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Քիմիա]] f3oi27gm75pcik98a9odzxzdmrshufc 0 5469 253938 244120 2026-08-28T23:53:13Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253938 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի | բնագիր ԱԱՀ = أبو بكر البغدادي | պատկեր = Mugshot_of_Abu_Bakr_al-Baghdadi,_2004.jpg | ծնած է = [[28 Յուլիս]] [[1971 թուական|1971]] | ծննդավայր = [[Իրաք]] | ազգութիւն = իրաքցի | կրօնք = [[Իսլամութիւն|Իսլամ]] | աշխատանք = ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավար | երեխաներ = 2 }} '''Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի''' ({{lang-ar|أبو بكر البغدادي}}, ծն.՝ Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալ Պաղտատի {{lang-ar|إبراهيم عواد إبراهيم علي محمد البدري السامرائي}}, [[28 Յուլիս]], [[1971 թուական|1971]], [[Սալատին մարզ]], [[Իրաք]]<ref name="leader apea">[https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html Millitant Leader in Rare Appearance in Iraq]</ref><ref name="profile">[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-27801676 Profile:Abu Bakr al-Baghdadi]</ref><ref name="caliphate">[https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as "Islamic State"]</ref> — 27 Հոկտեմբեր 2019, [[Իտլիպ]], [[Սուրիա]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/politics/isis-leader-baghdadi-confirmed-dead-after-apparent-suicide-during-u-s-operation-sources|title=ISIS leader al-Baghdadi confirmed dead after apparent suicide during U.S. operation: sources|last=Blitzer|first=Ronn|date=2019-10-27|website=Fox News|language=en-US|accessdate=2019-10-29}}</ref>, ղեկավարն էր<ref name="injury1">[http://www.jpost.com/Middle-East/Report-Islamic-State-spokesman-confirms-leader-Baghdadi-injured-in-US-airstrike-381274 IRAQI OFFICIAL CONFIRMS ISLAMIC STATE LEADER BAGHDADI INJURED IN US AIRSTRIKE]</ref><ref name="prosec">[http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13930421001395 Iran Asks for Worldwide Prosecution of ISIL Ringleader Abu Bakr Al-Baghdadi]</ref><ref name="prosec2">[ecretnews-compact.com/index.php?option=com_content&view=article&id=43481:iran-asks-for-worldwide-prosecution-of-isil-ringleader-abu-bakr-al-baghdadi&catid=1:latest-news&Itemid=50 Iran Asks for Prosecution of ISIL Ringleader Abu Bakr Al-Baghdadi]</ref> Իրաքի եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութեան,<ref name="reward">{{Cite web |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |title=Rewards for Justice |accessdate=2017-09-17 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |dead-url=yes }}</ref> որ [[Սուննի իսլամ|Սուննի]] [[Իսլամութիւն|իսլամական]] սալաֆի ժիհատականներու կազմակերպութիւն մըն է եւ կ'իշխէր Իրաքի եւ Սուրիոյ զանազան շրջաններուն մէջ։ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]], ինչպէս նաեւ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] եւ այլ պետութիւններու կողմէ, անիկա կը նկատուէր ահաբեկչական կազմակերպութիւն: Յունիս 2014-ին, Մոսուլի մեծ մզկիթին մէջ ինքզինք կը յայտարարէ իբր [[Իսլամական Պետութիւն|Իսլամական Պետութեան]] խալիֆան։<ref name="terrorist">[https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/05/226067.htm Terrorist Designation of Groups Operation in Syria]</ref> [[4 Հոկտեմբեր]] [[2011 թուական|2011]]-ին, [[ԱՄՆ]]-ի Պետական բաժինը Պաղտատին աւելցուցած է «Սփեշըլի Տեզիկնէյթըտ Նաշընըլզ» ցուցակին մէջ<ref name="ofac">[https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20111004.aspx Recent OFAC Actions]</ref> եւ յայտարարած է 10 միլիոն տոլարի պարգեւ մը՝ անոր մահուան մասին որեւէ տեղեկութիւն ապահովելու կամ զայն բռնելու համար:<ref name="terrorist" /><ref name="terrorist2">{{Cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |title=Terrorist Designation of Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri |accessdate=2011-10-08 |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |dead-url=yes }}</ref> [[16 Դեկտեմբեր]] [[2016]]-ին, [[ԱՄՆ]] աւելցուցած է պարգեւը 25 միլիոն տոլարի<ref name="25million">{{Cite web |url=http://en.alalam.ir/news/1898269 |title=ISIS Leader Abu Bakr Al-Baghdadi Hiding in Bunker Near Mosul: Iraqi Commander |accessdate=2017-09-18 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011170044/http://en.alalam.ir/news/1898269 |dead-url=yes }}</ref>՝ Ալ Քայիտայի ղեկավար Այման Ալ Զաուահարիի<ref name="10million">{{Cite web |url=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |title=IRAQ: U.S. offers $10-million reward for Al Qaeda in Iraq leader |accessdate=2011-10-08 |archive-date=2014-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223161238/http://www.webcitation.org/62I0kqNH3 |dead-url=yes }}</ref> համար տրուելիք պարգեւին չափ: Ըստ [[Տանըլտ Թրամփ]]ի կատարած յայտարարութեան, 27 Հոկտեմբեր 2019-ին, ամերիկեան «Տելթա Ֆորս»-ի Սուրիոյ Իտլիպի շրջանին մէջ կատարած Պարիշայի յարձակումին ժամանակ, Պաղտատի ինքզինք եւ երեք երեխաներ անձնասպանական գօտիով սպաննած է:<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-death-abu-bakr-al-baghdadi/|title=Statement from the President on the Death of Abu Bakr al-Baghdadi|website=The White House|language=en-US|accessdate=2019-10-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116124015/https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-president-death-abu-bakr-al-baghdadi/|dead-url=yes}}</ref> 31 Հոկտեմբեր 2019-ին, ՏԱՀԷՇ կը հաստատէ Պաղտատիի մահուան լուրը ու կազմակերպութեան ղեկավարութեան պաշտօնը կը ստանձնէ Ապու Իպրահիմ Ալ Հաշեմի Ալ Քուրաշի:<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50254785 Islamic State group names its new leader as Abu Ibrahim al-Hashemi], 31 Հոկտեմբեր 2019</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/oct/31/islamic-state-new-leader-abu-bakr-al-baghdadi-abu-ibrahim-al-hashimi-al-qurayshi "Islamic State names new leader after the death of Abu Bakr al-Baghdadi"], 31 Հոկտեմբեր 2019</ref> == Անուններ == Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի ծածկանունն է այն անձին,<ref name="person2015">[http://time.com/time-person-of-the-year-2015-runner-up-abu-bakr-al-baghdadi/?iid=toc TIME Person of the Year Runner Up Abu Bakr Al-Baghdadi]</ref> որ բազմաթիւ անուններ եւ ածականներ ունի իրեն առնչուած, ինչպէս՝ '''Ապու Տուաա'''<ref name="reward" /> (أبو دعاء)<ref name="akhbar">{{Cite web |url=http://english.al-akhbar.com/node/20400 |title=Al-Baghdadi following in Bin Laden's footsteps |accessdate=2017-09-18 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728085201/http://english.al-akhbar.com/node/20400 |dead-url=yes }}</ref>, '''Ալ Շապահ'''<ref name="port">[https://www.thecairoreview.com/essays/a-portrait-of-caliph-ibrahim/ A Portrait of Caliph Ibrahim]</ref> (ոգի) եւ '''Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի Ալ Հուսէյնի Ալ Հաշիմի Ալ Քուրաշի'''<ref name="akhbar" /> (أبو بكر البغدادي الحسيني الهاشمي القرشي): Իր կողմնակիցներուն կողմէ ան ճանչցուած է '''Ամիր Ալ Մումինին''' (أمير المؤمنين, Հաւատացեալներու իշխանը), '''Խալիֆ Ապու Պաքր''', '''Խալիֆ Ալ Պաղտատի''', '''Խալիֆ Իպրահիմ''' (خَلِيفَةُ إِبْرَاهِيم)<ref name="leader apea" /> եւ '''Շէյխ Պաղտատի''' ածականով:<ref>Islamic State: The Digital Caliphate, p. 113, Abdel Bari Atwan – 2015</ref> === Ապու === Ապու կը նշանակէ ''մէկու մը հայրը'':<ref name="religion">[https://books.google.com.lb/books?id=_HYiqv333C8C&redir_esc=y Expressing Islam: Religious Life and Politics in Indonesia]</ref> === Ապու Պաքր === Կը կարծուի, որ Պաղտատի Ապու Պաքր անունը որդեգրած է հիմնուելով Ապու Ալ Քասեմ Մուհամետ Իպն Ապտալլահ Իպն Ապտ Մաթթալեպ Իպն Հաշեմ ({{lang-ar|أبو القاسم محمد ابن عبد الله ابن المطّالب ابن هاشم}})<ref name="muhammad">[https://www.britannica.com/biography/Muhammad Muhammad Prophet of Islam]</ref>, որ կը փոխարինէր Մուհամետ մարգարէն, երբ ան անհանգիստ ըլլար, ըստ Սուննի<ref>The Middle East and South Asia 2014. Malcolm Russell (2014) p. 163</ref> իսլամական մշակոյթին:<ref name="sunni">[http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/islam/sunni/sunni.html Sunni Islam]</ref> === Ծննդեան Անուն === Ամիր Ապու Պաքր Ալ Պաղտատիի ծննդեան անունը Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալ Պատրի ({{lang-ar|إبراهيم عواد إبراهيم البدري}}) է:<ref>Gelvin, James (2015). The Arab Uprisings: What Everyone Needs to Know. p. 138.</ref> == Հեռանկար == Կը կարծուի, որ Ալ Պաղտատի (ծն.՝ Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալի Մուհամետ Ալ Պատրի Ալ Սամրաի, {{lang-ar|إبراهيم عواد إبراهيم علي محمد البدري السامرائي}}) ծնած է [[1971 թուական|1971]]-ին՝ Սամարայի մօտ, [[Իրաք]]:<ref name="guard">[https://www.theguardian.com/world/2014/jul/06/abu-bakr-al-baghdadi-isis Abu Bakr al-Baghdadi emerges from shadows to rally Islamist followers]</ref><ref>[https://www.counterextremism.com/extremists/abu-bakr-al-baghdadi Abu Bakr al-Baghdadi]</ref> Ան անդամ է Ալ Պու Պատրի ցեղախումբին, որ իր մէջ կը ներառէ աւելի փոքր ցեղախումբեր, ինչպէս՝ Ռատհաուիյա, Հուսէյնիյա, Ատնանիյա եւ Քուրայշ:<ref name="port" /> [[Տը Տէյլի Թելեկրաֆ]]-ի հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին, Պաղտատիի ժամանակակիցները զայն նկարագրած են որպէս ամչկոտ, չարտայայտուող, հաւատացեալ եւ բռնութենէ զգուշացող երիտասարդ մը։ Մինչեւ [[2004]], աւելի քան տասնամեակ մը, ապրած է Թոպչիի մզկիթին փակած պզտիկ սենեակի մը մէջ։ Թոփչի աղքատիկ շրջակայք մըն է [[Պաղտատ]]ի արեւելեան ծայրամասին մէջ՝ Սուննի եւ Շիա իսլամներով բնակուած:<ref name="foot">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10948846/How-a-talented-footballer-became-worlds-most-wanted-man-Abu-Bakr-al-Baghdadi.html How a talented footballer became world's most wanted man, Abu Bakr al-Baghdadi]</ref> [[Իրաքի Իսլամական Բանակ]]ի ղեկավար եւ Պաղտատիի հասակակից Ահմատ Ալ Տապաշ, որ կռուած է 2003-ի Իրաքի գրաւման կառավարութեան կողմակից ուժերու դէմ Ալ Պաղտատին նկարագրած են, ինչպէս որ նկարագրած են Թոպչիի բնակիչները, ըսելով. «Ես ու Պաղտատի միասին կ'ուսանէինք Իսլամական համալսարանին մէջ, նոյն դասարանը, բայց իմ բարեկամս եղած չէ: Ան լուռ ու վերապահ էր։ Իր ժամանակը կ'անցընէր մինակ: Անձնապէս կը ճանչնայի բոլոր ղեկավարները. Զարքաուի՝ Ալ Քայիտայի նախկին ղեկավարը եղբօրմէ մը աւելի մօտիկ էր հետս... Բայց Պաղտատին չէի ճանչնար: Ան աննշան էր, աղօթք կ'առաջնորդէր շրջանիս մէջ, բայց մէկը զինք չէր նկատեր»:<ref name="foot" /> [[2014 թուական|2014]]-ին, ամերիկացի եւ իրաքցի տեղեկութեան վերլուծողներ ըսած են, թէ Պաղտատի ունի Քուրանի ուսուցման տոքթորական վկայական, որ ստացած է Պաղտատի [[Սատտամ Համալսարան]]էն:<ref name="ny1">[https://www.nytimes.com/2014/08/11/world/middleeast/us-actions-in-iraq-fueled-rise-of-a-rebel.html U.S. Actions in Iraq Fueled Rise of a Rebel ''Baghdadi of ISIS Pushes an Islamist Crusade'']</ref><ref name="believer">[http://www.csweb.brookings.edu/research/essays/2015/thebeliever.html The Believer]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ըստ կենսագրութիւններու, որոնք Յուլիս 2013-ին շրջանառած են համացանցի ծայրայեղական ֆորումներու վրայ, ան Իսլամական Գիտութիւններու պսակաւոր արուեստից, մագիստրոսի եւ տոքթորական վկայականները ստացած է Պաղտատի Իսլամական Համալսարանէն:<ref name="profile" /><ref name="guard" /><ref name="sitebio">{{Cite web |url=http://news.siteintelgroup.com/blog/index.php/entry/226-the-story-behind-abu-bakr-al-baghdadi |title=A Biography of Abu Bakr al-Baghdadi |accessdate=2017-09-18 |archive-date=2014-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923121658/http://news.siteintelgroup.com/blog/index.php/entry/226-the-story-behind-abu-bakr-al-baghdadi |dead-url=yes }}</ref><ref name="bbc1">[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449 Abu Bakr al-Baghdadi: Islamic State's Driving Force]</ref> Այլ տեղեկութեան մը համաձայն, ան մանկավարժութեան տոքթորական վկայական ստացած է [[Պաղտատի Համալսարան]]էն:<ref name="guardian2">[https://www.theguardian.com/world/2014/jun/12/baghdadi-abu-bakr-iraq-isis-mosul-jihad Abu Bakr al-Baghdadi: The Isis chief with the ambition to overtake al-Qaida]</ref> Ապահովութեան խորհրդատուներու ընկերութիւններէն Սուֆան Կրուփէն Փաթրիք Սքինըր ըսած է. «Անոնք՝ [[ԱՄՆ]]-ի եւ [[Իրաք]]ի կառավարութիւնները ֆիզիքապէս գիտեն այդ մարդուն ով ըլլալը, բայց իր պատմութիւնը առասպել մըն է»: «Ան շատ լաւ պահած է իր անձնական գաղտնիքը եւ բարձրացուցած իր խումբին պատիւը», ըսած է Փաթրիք Ճոնսըն, որ ՌԱՆՏ առեւտրական ընկերութենէն է, աւելցնելով որ փոքր տարիքի մարդիկը անով հրապուրուած են:<ref name="secretnbc">[https://www.nbcnews.com/storyline/iraq-turmoil/secret-life-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-n132311 The Secret Life of ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi]</ref> [[2015]]-ին ան կոչուած է ''անյայտ շէյխը'', որովհետեւ ան անճանաչելի էր, նոյնիսկ իր կազմակերպութեան մէջ:<ref name="rise1">[http://english.alarabiya.net/en/perspective/profiles/2014/06/30/The-rise-of-the-new-caliph-ISIS-chief-Abu-Bakr-al-Baghdadi.html The rise of the new 'caliph,' ISIS chief Abu Bakr al-Baghdadi]</ref> == Իսլամ Կղերական == Կը կարծուի, որ Պաղտատի արդէն իսլամ յեղափոխական մըն էր Սատտամ Հուսէյնի ղեկավարութեան օրերէն: Շատեր ալ կը կարծեն, որ ան մզկիթի մէջ կղերական էր, [[2003]]-ին [[ԱՄՆ]]-ի կողմէ կատարուած յարձակումի ժամանակ:<ref name="profile" /> Այդ յարձակումէն ետք, Պաղտատի ներդրում ունեցած է '''Ժամաաթ Ժայշ Ահլ Ըլ-Սուննա Ուալ Ժամաա''' զինեալ խմբաւորման հիմնադրութեան գործընթացին մէջ եւ դարձած է կազմակերպութեան «շարիա» կոմիտէի ատենապետը:<ref name="bbc1" /> [[2006]]-ին, Պաղտատի եւ իր խումբը միացած են «Մուժահիտին Շուրա» խորհուրդին, ուր ապ ապդամ եղած է «շարիա» կոմիտէութեան եւ նոյն տարին անոր անուանափոխութենէն ետք՝ որպէս Իրաքի Իսլամական Պետութիւն {{lang-ar|الدولة الإسلامية في العراق}}, Պաղտատի «շարիա» կոմիտէութեան ընդհանուր խորհրդականը կը դառնայ եւ անդամ՝ խումբի աւագ խորհրդատուներու ժողովին:<ref name="bbc1" /><ref name="rise1" /> === ԱՄՆ-ի Արգելափակում === [[2 Փետրուար]] [[2004]]-ին, Ալ Պաղտատի ձերբակալուած է Իրաքի մէջ [[ԱՄՆ]]-ի ուժերուն կողմէ, Ֆալլուժայի մօտ եւ բանտարկուած Ապու Ղարիպ եւ Քամփ Պուքքա կեդրոններուն մէջ Իպրահիմ Աուատ Իպրահիմ Ալ Պատրի անունով<ref name="ny1" />, իրբեւ՝ «քաղաքային արգելափակեալ» մինչեւ Դեկտեմբեր 2004, երբ միացեալ վերաքննութիւնը ({{lang-en|Combined Review}}) եւ ազատ արձակման յանձնախումբը ({{lang-en|Release Board}}) կ'առաջարկեն անոր ազատ արձակումը:<ref name="bbc1" /><ref name="abughraib">[https://theintercept.com/2016/08/25/u-s-military-now-says-isis-leader-was-held-in-notorious-abu-ghraib-prison/ U.S. Millitary Now Says ISIS Leader Was Held in Notorious Abu Ghraib Prison]</ref><ref name="detainee file">[https://www.scribd.com/document/256164952/Baghdadi-Detainee-File Baghdadi Detainee File]</ref><ref name="free2010">{{Cite web |url=http://www.globalfacts.in/isislatest-news-proof-added/ |title=Fox's Pirro: Obama set ISIS Leader Free in 2010 |accessdate=2017-09-20 |archive-date=2016-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422225456/http://www.globalfacts.in/isislatest-news-proof-added/ |dead-url=yes }}</ref> Եւ ի վերջոյ, նոյն թուականին ան ազատ կ'արձակուի, իբրեւ՝ «ցած մակարդակի բանտարկեալ»:<ref name="ny1" /> Շարք մը թերթեր եւ պատկերասփիւռի կայաններ նշած են, թէ Ալ Պաղտատի բանտարկուած մնացած է 2005-էն 2009: Այս տեղեկութիւնները, որոնք չեն հաստատուած Ապահովական բաժանմունքին կողմէ ի յայտ եկած է Քամփ Պուքքայի նախկին հրամանատար Քոլոնել Քենեթ Քինկի հետ կատարուած հարցազրոյցի մը ժամանակ:<ref name="seeuny">[http://www.thedailybeast.com/isis-leader-see-you-in-new-york ISIS Leader: 'See You in New York']</ref><ref name="washingtonpost1">[https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/06/11/how-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-became-the-worlds-most-powerful-jihadi-leader/?utm_term=.b32ba2392ff9 How ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi became the world’s most powerful jihadist leader]</ref><ref name="tele">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10891700/Iraq-crisis-the-jihadist-behind-the-takeover-of-Mosul-and-how-America-let-him-go.html "How ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi became the world's most powerful jihadist leader"]</ref><ref name="jameswoods">[http://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/aug/06/james-woods/actor-james-woods-obama-ordered-release-islamic-st/ Actor James Woods: Obama ordered the release of Islamic State leader]</ref> Ալ Պաղտատի ՏԱՀԵՇ-ի այլ ապագայ ղեկավարներու հետ բանտարկուած է Քամփ Պուքքայի մէջ:<ref name="washingtonpost2">[https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/11/04/how-an-american-prison-helped-ignite-the-islamic-state/?utm_term=.e196e92ed87b How the Islamic State evolved in an American prison]</ref> === Իրաքի Իսլամական Պետութեան Ղեկավար === [[Իրաքի Իսլամական Պետութիւն]]ը, որ նաեւ ծանօթ էր Իրաքի Ալ Քայիտա անունով, [[Ալ Քայիտա]]յի Իրաքի բաժանմունքն էր։ [[Ապու Օմար Ալ Պաղտատի]]ի մահէն ետք, [[16 Մայիս]] [[2010]]-ին նշանակուած է այդ կազմակերպութեան ղեկավարը:<ref name="ISI">{{cite news |last=Shadid |first=Anthony |authorlink=Anthony Shadid |url=http://atwar.blogs.nytimes.com/2010/05/16/iraqi-insurgent-group-names-new-leaders/?_php=true&_type=blogs&_r=0 |title=Iraqi Insurgent Group Names New Leaders |work=The New York Times |date=16 May 2010 |accessdate=13 June 2014}}</ref> իբրեւ Իրաքի իսլամական պետութեան ղեկավար, Ալ Պաղտատի պատասխանատու եղած է ահաբեկչական մեծ գործողութիւններու, ինչպէս՝ [[28 Օգոստոս]] [[2011]]-ի [[Պաղտատ]]ի Ումմ Ալ Քուրա մզկիթին մէջ տեղի ունեցած անձնասպանական պայթումը, որ պատճառ դարձած է Սուննի օրինատու Խալիլ Ալ Ֆահտաուիի մահուան:<ref name="terrorist2" /> 2011-ի Մարտ եւ Ապրիլ ամիսներուն, Իրաքի իսլամական պետութեան կողմէ Պաղտատի հարաւը տեղի ունեցած է 23 յարձակում, որոնց հրահանգը տուած է Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի:<ref name="terrorist2" /> [[2 Մայիս]] [[2011]]-ին, Ալ Քայիտա կազմակերպութեան հիմնադիրին եւ անոր ղեկավարին՝ [[Ուսամա Պին Լատըն]]ի մահէն ետք, որ տեղի ունեցաւ [[Փաքիստան]]ի [[Ապպութապատ]] քաղաքին մէջ, Ալ Պաղտատի կատարած է յայտարարութիւն մը, որուն մէջ կը գովասանէր Պին Լատընը եւ կ'ըսէր թէ շատ ահաւոր կերպով պիտի լուծէ անոր վրէժը:<ref name="terrorist2" /> [[5 Մայիս]] [[2011]]-ին, Ալ Պաղտատի պատասխանատուութիւնը կը կրէ Պաղտատէն 100 քիլոմեթր հարաւ գտնուուղ Հիլլա քաղաքի մէջ կատարուած յարձակումին, որ պատճառած է 24 ոստիկանի մահ եւ 72 վիրաւոր:<ref name="terrorist2" /><ref name="NCTC-calendar">{{cite web |title=Abu Du'a |work=Counterterrorism 2014 Calendar |url=http://www.nctc.gov/site/profiles/dua.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412181000/http://www.nctc.gov/site/profiles/dua.html |dead-url=yes |archive-date=12 April 2012 |publisher=The [[National Counterterrorism Center]] |accessdate=15 July 2014}}</ref> [[15 Օգոստոս]] [[2011]]-ին, [[Իրաքի Իսլամական Պետութիւն|Իրաքի Իսլամական Պետութեան]] անձնասպանական գործողութիւնները Մուսուլի մէջ պատճառեցին 70 զոհ:<ref name="terrorist2" /> Կարճ ժամանակ ետք, իբրեւ Պին Լատընի մահուան փոխհատուցում, կազմակերպութիւնը խոստացած է Իրաքի տարբեր շրջաններու մէջ տարբեր ձեւերով 100 յարձակում կատարել, ինչպէս՝ ասպատակութեամբ, անձնասպանական գործողութիւններով, ճամբու եզերքի ռումբերով եւ փոքր բանակներով:<ref name="terrorist2" /> [[22 Դեկտեմբեր]] [[2011]]-ին, ականուած ինքնաշարժներով եւ պայթուցիկ գործիքներով յարձակումներ կատարուած են Պաղտատի տարբեր թաղամասերուն մէջ, պատճառելով նուազագոյն 63 զոհ եւ 180 վիրաւոր: Այս մէկը կատարուեցաւ [[ԱՄՆ]]-ի զինուորներու նահանջէն քանի մը օր ետք:<ref name="longwar-22dec">{{cite news |author=Roggio, Bill |authorlink=Bill Roggio |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/al_qaida_in_iraq_cla_1.php |title=Al Qaida in Iraq claims Baghdad suicide attack, bombings |work=[[The Long War Journal]] |publisher=Public Multimedia Incorporated (PMI) |date=27 December 2011 |accessdate=29 December 2011 }}{{dead link|date=February 2017 }} ([https://web.archive.org/web/20170517004156/http://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/al_qaeda_in_iraq_cla_1.php webcitation])</ref> [[26 Դեկտեմբեր]]ին, Իրաքի իսլամական պետութիւնը համացանցի ժիհատական ֆորումներու վրայ հրատարակած է խօսք մը, որ կը հաստատէ կատարուած գործողութիւնները եւ Պաղտատի յարձակման թիրախները ճշգրտօրէն ուսումնասիրուած էր եւ գործողութիւնները բաժնուած էին թիրախներու ապահովական կեդրոններու, զինուորական պահակներու եւ Ալ Տաժժալ բանակի հաւաքուելու վայրերուն մէջ, այս մէկը վերագրելով Մուքթատա Ալ Սատրի Մահտի բանակին:<ref name="longwar-22dec" /> [[2 Դեկտեմբեր]] [[2012]]-ին, իրաքցի պաշտօնեաներ ըսած են, որ անոնք Պաղտատի մէջ ձերբակալած են Ալ Պաղտատին, 2 ամիս անդադար գործողութիւններէ ետք: Անոնք նաեւ ըսած են, թէ ձեռք բերած են ցուցակ մը, որ կ'ընդգրկէ Ալ Քայիտայի այլ գործակալներուն անունները եւ իրենց գտնուած վայրերը:<ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/12/201212214201962755.html|title=Iraq's 'al-Qaida chief' arrested |publisher=Al Jazeera|date=2 December 2012|accessdate=2 December 2012}}</ref><ref>{{cite news |last=Tawfeeq|first=Mohammed|url=http://edition.cnn.com/2012/12/02/world/meast/iraq-al-qaida-arrest/|title=High-ranking al Qaida in Iraq figure arrested, officials say|publisher=CNN|date=3 December 2012|accessdate=20 July 2014}}{{dead link|date=February 2017}}</ref> Բայց այս մէկը հերքուած է Իրաքի իսլամական պետութեան կողմէ:<ref name="longwar-07dec">{{cite news |author=Roggio, Bill |title=Islamic State of Iraq denies its emir captured |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2012/12/islamic_state_of_ira_2.php |accessdate=7 December 2012 |newspaper=The Long War Journal |publisher=Public Multimedia Incorporated (PMI) |date=7 December 2012}}</ref> [[7 Դեկտեմբեր]] [[2012]]-ին, Ալ Ժազիրայի հետ հարցազրոյցի ժամանակ, Իրաքի ներքին գործոց նախարարը ըսած է, թէ բանտարկուողը Ալ Պաղտատին չէր, այլ՝ հատուածի մը հրամանատարը, որ ձերբակալուած է Պաղտատի հիւսիսէն դէպի Թաժի տանող շրջանէն:<ref>{{cite news |last=Arraf |first=Jane |authorlink=Jane Arraf |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/12/2012127123914466937.html |title=Detained man is not al-Qaida in Iraq leader |publisher=Al Jazeera|date=7 December 2012 |accessdate=20 July 2014}}</ref> == Իրաքի եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութեան Ղեկավար == === Դէպի Սուրիա ընդարձակում եւ Ալ Քայիտայէն բաժանում === Ալ Պաղտատի մնաց Իրաքի իսլամական պետութեան ղեկավարը մինչեւ իր պաշտօնական ընդարձակումը դէպի Սուրիա՝ 2013, երբ, [[8 Ապրիլ]] [[2013]]-ին խօսքի մը մէջ կը յայտարարէ Իրաքի եւ Արեւելքի Իսլամական Պետութեան կազմութիւնը՝ արաբերէն թարգմանուած որպէս Իրաքի եւ Սուրիոյ Իսլամական Պետութիւն կամ ՏԱՀԵՇ:<ref name="memri">{{cite web|url=http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/7119.htm |title=ISI Confirms That Jabhat Al-Nusra Is Its Extension in Syria, Declares 'Islamic State of Iraq And Al-Sham' As New Name of Merged Group |publisher=[[MEMRI]] |date=8 April 2013 |accessdate=16 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006085808/http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/7119.htm |archivedate=6 October 2014 }}</ref> Կազմակերպութեան կազմութեան ժամանակ, Ալ Պաղտատի ըսած է, թէ Սուրիոյ պատերազմի ժիհատական խումբերէն Ժապհաթ Ալ Նուսրա Սուրիոյ մէջ ընդարձակումն է Իրաքի իսլամական պետութեան եւ ՏԱՀԵՇի իշխանութեան տակ պիտի ըլլայ:<ref name="memri"/><ref>{{cite web |url=http://jihadology.net/category/islamic-state-of-iraq-and-al-sham/ |title=Category Archives: Islamic State of Iraq and al-Shām|publisher=Jihadology|accessdate=8 December 2013}}</ref> Ժապհաթ Ալ Նուսրայի ղեկավար Ապու Մուհամետ Ալ Ժուլանի վիճած է այս հարցին շուրջ: Ուստի, Ալ Քայիտա էմիր Այման Ալ Զաուահիրի կատարեց յայտարարութիւն մը, ըստ որուն ՏԱՀԷՇ պէտք է վերանար եւ Ալ Պաղտատի իր գործունէութիւնը շարունակէ միայն Իրաքի մէջ:<ref>{{cite news |last=Mroue |first=Bassem |title=Syria And Iraq Al Qaeda Merger Annulment Announced By Ayman Al Zawahri |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/10/syria-iraq-al-qaeda-merger-annulment_n_3415138.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611193925/http://www.huffingtonpost.com/2013/06/10/syria-iraq-al-qaeda-merger-annulment_n_3415138.html |archivedate=11 June 2013 |accessdate=13 July 2014 |work=The Huffington Post |date=11 June 2013}}</ref> Սակայն, Ալ Պաղտատի անտեսեց Ալ Զաուահիրիի իշխանութիւնն ու իրեն ենթակայ դարձուց Ժապհաթ Ալ Նուսրայի օտար կռուողներուն 80 առ հարիւրը:<ref>{{cite news |last=Abdul-Ahad |first=Ghaith |authorlink=Ghaith Abdul-Ahad |title=Syria's al-Nusra Front – ruthless, organised and taking control |url=https://www.theguardian.com/world/2013/jul/10/syria-al-nusra-front-jihadi|accessdate=8 December 2013 |work=The Guardian |date=10 July 2013}}</ref> Յունուար 2014-ին, ՏԱՀԵՇ սուրիական Ռաքքա քաղաքէն վտարեց Ժապհաթ Ալ Նուսրան եւ նոյն ամսուան ընթացքին այս երկու կազմակերպութիւններուն միջեւ Տէր Զօրի կռիւները պատճառ դարձան հարիւրաւոր կռուողներու մահուան եւ տասը հազարաւոր քաղաքացիներու տեղահանութեան:<ref name=NusraClash>{{cite news |last=Holmes |first=Oliver |title=This disowned Al Qaeda branch is killing more Al Qaeda fighters in Syria than anyone else |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/syria/140512/disowned-al-qaeda-isil-killing-al-qaeda-fighters-syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513034547/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/syria/140512/disowned-al-qaeda-isil-killing-al-qaeda-fighters-syria |dead-url=yes |archive-date=13 May 2014 |accessdate=13 June 2014 |publisher=Thomson Reuters [[GlobalPost]] |date=12 May 2014}}</ref> Փետրուար 2014-ին, Ալ Քայիտա իր յարաբերութիւնները խզեց ՏԱՀԵՇ-ի հետ:<ref name=AlQaedaTiesEnd>{{cite news |last=Sly |first=Liz |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/al-qaeda-disavows-any-ties-with-radical-islamist-isis-group-in-syria-iraq/2014/02/03/2c9afc3a-8cef-11e3-98ab-fe5228217bd1_story.html |title=Al-Qaeda disavows any ties with radical Islamist ISIS group in Syria, Iraq |work=The Washington Post |date=3 February 2014 |accessdate=14 June 2014}}</ref> Կարգ մը արեւելեան աղբիւրներու համաձայն, Ալ Պաղտատի եւ ՏԱՀԵՇ գաղտնի նիւթական օժանդակութիւններ ստացած են [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] եւ [[Քաթար]]ի քաղաքացիներէն եւ զինուորագրած են նոր կռուողներ՝ մասնաւորապէս Սէուտական Արաբիայէն:<ref>{{cite news |last1=Aymenn Jawad Al-Tamimi|title=Bay'ah to Baghdadi: Foreign Support for Sheikh Abu Bakr al-Baghdadi and the Islamic State of Iraq and ash-Sham|url=http://www.meforum.org/3593/sheikh-abu-bakr-al-baghdadi|accessdate=6 July 2014|publisher=[[Middle East Forum]]|date=22 August 2013}}</ref><ref>{{cite news |last=Hauslohner |first=Abigail |title=Jihadist Expansion in Iraq puts Persian Gulf states in a tight spot |url=https://www.washingtonpost.com/world/jihadist-expansion-in-iraq-puts-persian-gulf-states-in-a-tight-spot/2014/06/13/e52e90ac-f317-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |accessdate=6 July 2014 |work=The Washington Post |date=13 June 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Keating |first=Joshua |authorlink=Joshua Keating |title=Why the Iraq Mess Is So Awkward for Saudi Arabia |url=http://www.slate.com/blogs/the_world_/2014/06/16/the_saudis_helped_create_a_monster_they_can_t_control_in_iraq.html |accessdate=6 July 2014 |work=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=16 June 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=ISIL targets Saudi Arabia in recruitment drive|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-targets-saudi-arabia-in-recruitment-drive|accessdate=6 July 2014|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=16 June 2014}}</ref> === Խալիֆայութեան Հռչակում === [[29 Յունիս]] [[2014]]-ին, ՏԱՀԵՇ յայտարարեց համաշխարհային խալիֆայութեան հռչակումը: Ալ Պաղտատի, որ դարձաւ անոր խալիֆան՝ «խալիֆ Իպրահիմ» անունով եւ ՏԱՀԵՇ իր անունը փոխեց [[Իսլամական Պետութիւն|Իսլամական Պետութեան]]:<ref name="Ibrahim">{{cite web|url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html|title=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as "Islamic State"|date=29 June 2014|accessdate=29 June 2014|publisher=SITE Institute|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="new name">{{cite news |last=Withnall |first=Adam |title=Iraq crisis: Isis changes name and declares its territories a new Islamic state with 'restoration of caliphate' in Middle East |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html|date=30 June 2014|website=The Independent|accessdate=30 June 2014}}</ref> Այս շարժումներու վաւերականութեան շուրջ բազմաթիւ քննարկումներ կատարուած են, յատկապէս՝ իսլամական աշխարհին մէջ: Խալիֆայութեան հռչակումը խստօրէն քննադատուած է [[Միջին Արեւելք]]ի կառավարութիւններու, այլ ժիհատական խումբերու<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/news/theyre-delusional-rivals-ridicule-isis-declaration-of-islamic-state |title='They're delusional': Rivals ridicule ISIS declaration of Islamic state |publisher=CBS News |date= 30 June 2014 |accessdate=4 July 2014}}</ref> եւ [[Սուննի]] [[Իսլամութիւն|իսլամ]] աստուածաբաններու եւ պատմագէտներու կողմէ: [[Քաթար]]ի մէջ գործող պատկերասփիւռի կայանի հաղորդավար եւ աստուածաբան Եուսուֆ Ալ Քարատաուի ըսած է. «Իսլամական պետութեան հռչակումը ոչնչութիւն է շարիա օրէնքին եւ վտանգաւոր հետեւանք ունի [[Իրաք]]ի սուննիներուն եւ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] պատերազմին»՝ աւելցնելով, որ «խալիֆ» անունը կրնայ աւելնալ ամբողջ իսլամ պետութեան կողմէ եւ ոչ թէ խումբի մը:<ref name="Caliph address">{{cite news |last=Strange|first=Hannah|title=Islamic State leader Abu Bakr al-Baghdadi addresses Muslims in Mosul|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10948480/Islamic-State-leader-Abu-Bakr-al-Baghdadi-addresses-Muslims-in-Mosul.html|accessdate=6 July 2014|work=The Telegraph|date=5 July 2014}}</ref> իբրեւեւ խալիֆ, Ալ Պաղտատի պէտք է հետեւի Սուննայի կանոններուն, որոնք դրուած եւ արձանագրուած են «սահիհ հատիթ»-ի մէջ։ Ըստ մշակոյթին, եթէ խալիֆ մը որեւէ ժամանակ այս օրէնքներուն չհետեւի, ապա ան պէտք է հրաժարի իր պաշտօնէն եւ հասարակութիւնը խալիֆայութենէն կ'ընտրէ նոր խալիֆ մը, որ ամէնէն հաւատացեալ եւ հոգեւորական անձը կ'ըլլայ:<ref>{{cite book |first=Ahmet |last=Şeyhun |title=Islamist Thinkers in the Late Ottoman Empire and Early Turkish Republic |location=Leiden |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28090-8 |page=141 }}</ref> Ալ Պաղտատիի խալիֆի կարգավիճակը բաղդատուած է հարցականի տակ առնուած այլ խալիֆայութիւններու հետ, իր խալիֆայութեան ժխտումի պատճառով:<ref>{{cite book |editor1-first=M. |editor1-last=Lombardi |editor2-first=E. |editor2-last=Ragab |editor3-first=V. |editor3-last=Chin |title=Countering Radicalisation and Violent Extremism Among Youth to Prevent Terrorism |location=Amsterdam |publisher=IOS Press |year=2014 |isbn=978-1-61499-469-5 |pages= }}{{page needed|date=June 2016}}</ref> Ձայնային նամակի մը մէջ, Ալ Պաղտատի յայտարարած է թէ ՏԱՀԵՇ պիտի արշաւէ դէպի «[[Հռոմ]]», այսինքն՝ արեւմուտք, որպէսզի [[Միջին Արեւելք]]էն [[Եւրոպա]] տարածուող Իսլամական պետութիւն մը հիմնէ: Ան ըսած է, որ այս շարժումին պիտի գրաւէ Հռոմն ու [[Սպանիա]]ն<ref name="ISIS Head Abu Bakr al-Baghdadi Warns 'We Will Conquer Rome'"/><ref name="ISWDabiq">{{cite web|title=Dabiq: The Strategic Messaging of the Islamic State|url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dabiq%20Backgrounder_Harleen%20Final.pdf|publisher=[[Institute for the Study of War]]|date=15 August 2014|accessdate=18 August 2014|archive-date=19 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819085856/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dabiq%20Backgrounder_Harleen%20Final.pdf|dead-url=yes}}</ref> եւ ամբողջ աշխարհի իսլամներուն ստիպած է, որ գաղթեն դէպի նոր իսլամական պետութիւն:<ref name="ISIS Head Abu Bakr al-Baghdadi Warns 'We Will Conquer Rome'">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/07/02/rome-conquer-islam_n_5550646.html|title=ISIS Head Abu Bakr al-Baghdadi Warns 'We Will Conquer Rome'|publisher=The Huffington Post|date=2 July 2014|accessdate=3 July 2014|author=Elgot, Jessica}}</ref> [[8 Յուլիս]] [[2014]]-ին, ՏԱՀԵՇ համացանցի վրայ հրատարակեց Տապիք պարբերաթերթը: Կ'երեւի, թէ այս վերնագիրը ընտրուած է Մալահիմի կամ վերջին ժամանակներուն իսլամական տարբերակին հետ յետնաբանական կապերուն պատճառով:<ref name="masa-dabiq">{{cite web |date=8 July 2014|title=The Islamic State Releases ''Dabiq'' Magazine|url=http://cdn2.hubspot.net/hub/91068/file-1217720489-pdf/docs/msa_update_the_islamic_state_releases_dabiq_magazine_07.08.14.pdf|publisher=MSA Worldview|accessdate=23 September 2014}}</ref> Հոկտեմբեր 2014-ին, ըստ տեղեկագրութեան մը, վիրաւորուելէ ետք Ալ Պաղտատի ձգած է ՏԱՀԵՇ-ի մայրաքաղաք Ռաքքան՝ հակառակորդ ուժերու անդադար ռմբակոծումներուն պատճառով եւ հաստատուած է Իրաքի Մոսուլ քաղաքին մէջ, որ այդ ժամանակ ՏԱՀԵՇ-ի ենթակայ մեծագոյն քաղաքն էր:<ref>{{cite news |title='Injured' ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi Flees Syria to Escape From US Airstrikes|url=http://www.ibtimes.co.in/injured-isis-leader-flees-syria-abu-bakr-al-baghdadi-arrives-mosul-after-escaping-us-airstrikes-610361|accessdate=19 October 2014|work=International Business Times|date=1 October 2014}}</ref> [[5 Նոյեմբեր]] [[2014]]-ին, Ալ Պաղտատի Ալ Քայիտայի էմիր Այման Ալ Զաուահիրիի ուղարկած է նամակ մը, որուն մէջ կ'առաջարկէ անոր հնազանդութիւն խալիֆայութեան՝ ՏԱՀԵՇ-ի մէջ պաշտօնի մը համար: Այս լուրը հաղորդուած է [[Թալիպան]]ի տեղեկատուութեան բարձրաստիճան պաշտօնեաներէն մէկուն: Ալ Զաուահիրի պատասխան չէ տուած եւ իր երախտագիտութիւնը յայտնած է Մուլլահ Օմարի:<ref>{{cite news|last1=Yousafzai|first1=Sami|last2=Seibert|first2=Sam|title=ISIS vs. the Taliban: The Battle for Hearts and Minds|url=http://www.vocativ.com/world/afghanistan-world/isis-vs-taliban/|accessdate=11 December 2014|publisher=Vocativ|date=5 November 2014|archive-date=19 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219232802/http://www.vocativ.com/world/afghanistan-world/isis-vs-taliban/|dead-url=yes}}</ref> [[7 Նոյեմբեր]] [[2014]]-ին, չհաստատուած տեղեկագրութիւններ հաղորդած են, թէ Պաղտատի սպաննուած է Մուսուլի մէջ, օդային հարուածէ մը,<ref name="SkyNews1">{{cite news|title=Two IS leaders killed in airstrikes|url=http://news.sky.com/story/1369694/two-is-leaders-killed-by-airstrikes-reports| date=5 July 2014|accessdate=8 November 2014|publisher=Sky News}}</ref> այլ տեղեկութիւններ ալ ըսած են, թէ ան վիրաւորուած է:<ref>{{cite news|title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi wounded in U.S. airstrike, Iraq officials say|url=http://www.cbc.ca/news/world/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-wounded-in-u-s-airstrike-iraq-officials-say-1.2829360|accessdate=9 November 2014|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=9 November 2014}}</ref><ref name="video of al-Bagdadi injured">{{cite news |url=http://www.iraqinews.com/iraq-war/video-isis-leader-baghdadi-injured-mosul-aired-balad-tv/|title=Video of ISIS leader Baghdadi injured in Mosul aired by Balad TV|author=Abdelhak Mamoun|work=Iraqnews.com}}</ref> [[20 Յունուար]] [[2015]]-ին, Սուրիական մարդկային իրաւունքներու դիտարանը տեղեկացուց, որ Ալ Պաղտատի օդային հարուածէ մը վիրաւորուած է Ալ Քայիմի մէջ, որ ՏԱՀԵՇ-ի տիրապետութեան տակ գտնուող իրաքեան սահմանին վրայ կը գտնուէր: Այս պատճառով, ան կը քաշուի [[Սուրիա]]:<ref name="ISIL leader wounded in airstrike">{{cite web|url=http://syriahr.com/en/2015/01/iraq-isis-leader-baghdadi-injured-stays-in-syria/ |title=Iraq: ISIS leader Baghdadi injured, stays in Syria |author=Master |work=Syrian Observatory For Human Rights |accessdate=14 February 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215064713/http://syriahr.com/en/2015/01/iraq-isis-leader-baghdadi-injured-stays-in-syria/ |archivedate=15 February 2015 |df=dmy }}</ref> [[8 Փետրուար]] [[2015]]-ին, երբ [[Յորդանան]] արձակած է 56 օդային սարքեր, որոնք 5-էն 7 Փետրուար երկարող ժամանակաշրջանին պատճառած են 7.000 զինեալներու մահ, ըսուած է, թէ Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի [[Պաղտատ]]էն [[Մուսուլ]] փախած է, վախնալով իր կեանքին համար:<ref name="al-Bagdadi on the run">{{cite news|url=http://www.news.com.au/world/jordan-will-not-hesitate-to-kill-isis-leader/story-fndir2ev-1227214017631 |title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi scared for life |work=NewsComAu |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422124524/http://www.news.com.au/world/jordan-will-not-hesitate-to-kill-isis-leader/story-fndir2ev-1227214017631 |archivedate=22 April 2015 }}</ref><ref name="continuous bombardment">[http://www.basnews.com:80/en/news/2015/02/08/heavy-bombardment-of-mosul-related-to-baghdadis-presence-in-the-city Heavy Bombardment of Mosul Related to Baghdadi's Presence in the City]{{dead link|date=April 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Սակայն, երբ [[Փաշմերկա]]յի աղբիւր մը [[ԱՄՆ]]-ի յարձակողներուն յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատի Մուսուլի մէջ է, ԱՄՆ-ի յարձակողները 2 ժամ անդադար ռմբակոծած են այն վայրերը, ուր ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարներ կը գտնուէին:<ref name="continuous bombardment" /> [[14 Օգոստոս]] [[2015]]-ին, հաղորդուած է թէ Ալ Պաղտատի ամերիկացի պատանդ Քայլա Միուլըրը յայտարարած է իր «կինը» եւ՝ անդադար զայն բռնաբարած:<ref name="AbcNews2015-08-14">{{cite news | url = http://abcnews.go.com/International/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-sexually-abused/story?id=33085923 | title= ISIS Leader Abu Bakr Al-Baghdadi Sexually Abused American Hostage Kayla Mueller, Officials Say | publisher= [[ABC News]] | author = James Gordon Meek| date = 14 August 2015| page = | location = Washington, D.C. | accessdate = 14 August 2015 | quote = The information about al-Baghdadi's extraordinary direct role in the captivity and physical abuse of Kayla Mueller was drawn from, among many sources, the U.S. debriefings of at least two Yazidi teenage girls, ages 16 and 18, held as sex slaves in the Sayyaf compound as well as from the interrogation of Abu Sayyaf's wife Umm Sayyaf, who was captured in the U.S. raid, the officials told ABC News.}}</ref> ՏԱՀԵՇ-ի ընկերային էջերէն մէկէն ի յայտ եկաւ թէ Միուլըր սպաննուած է Փետրուար 2015-ին՝ ՏԱՀԵՇ-ի հակառակորդ խումբերէն մէկուն արձակած օդային հարուածէ մը. սակայն, այլ աղբիւրներըկը հաղորդեն, թէ Միուլըր ՏԱՀԵՇ-ի կողմէ սպաննուած է:<ref name="kayla" /> === Աղանդաւորութիւն եւ Աստուածապետութիւն === Կ'ըսուի, թէ Ալ Պաղտատի իր անունը առած է [[Իսլամութիւն|իսլամական]] առաջին խալիֆէն՝ Ապու Պաքրէն, որ առաջնորդած է «Ճիշդ ուղեւորները» կամ արաբերէնով՝ «Ռաշիտուն»-ը: Ըստ [[Սուննի]] իսլամական մշակոյթին, Ապու Պաքր կը փոխարինէր [[Մուհամետ Մարգարէ]]ն, երբ ան անհանգստանար:<ref name="sunni" /> Պատմագէտներ «Ռաշիտուն» կը կոչեն նաեւ [[Սիֆֆինի Պատերազմ]]ի ժամանակ [[Սուննի]] եւ [[Շիա]] իսլամականներու առաջին բախումին: բազմաթիւ հրատարակիչներ կապ մը գտած են այդ հին դէպքերուն եւ այսօրուան Ալ Պաղտատիի սալաֆիութեան եւ խալիֆայութեան:<ref>James L. Gelvin, ''The Arab Uprisings: What Everyone Needs to Know'', 2015, p. 138.</ref> aims under al-Baghdadi's rule.<ref>Jay Sekulow, ''Rise of ISIS: A Threat We Can't Ignore'', 2014, p. 38</ref><ref>Larbi Sadiki, ''Routledge Handbook of the Arab Spring'', 2014, p. 153.</ref> ՏԱՀԵՇ-ի կայուն իշխանութեան, աստուածապետութեամբ զբաղող կղերականներու թիւի աճման<ref>{{cite book|last1=Buck|first1=Christopher|title=God & Apple Pie: Religious Myths and Visions of America|date=|page=244}}</ref> եւ խումբին Քուրանի մէջ գրուածի կառավարման օրինաձեւին պատճառով՝<ref>Michael Weiss, Hassan Hassan, ''ISIS: Inside the Army of Terror'', 2015{{page needed|date=June 2015}}</ref> կարգ մը վերլուծաբաններ Ալ Պաղտատին յայտարարած են աստուածապետ, իսկ ՏԱՀԵՇ-ը՝ աստուածապետութիւն: Դարաւոր կեդրոններու աղեհանութիւնը, խիստ «շարիա» օրէնքներու հաստատումը եւ խումբին իշխանութեան տակ գտնուող շրջաններու խալիֆայութեան եւ սուննիացութիւնը կը հաստատեն ապակրօնականութեան բացակայութիւնը:<ref>{{cite book|last1=Atwan|first1=Abdel|title=Islamic State: The Digital Caliphate|url=https://archive.org/details/islamicstatedigi0000atwa|date=2015}}</ref> Յուլիս 2015-ին՝ ջարդերու եւ մահապատիժներու տեսերիզներու տարածումը արգիլելէ ետք, լրագրող մը Ալ Պաղտատին նկարագրած է լաւ եւ բարի կողմ ցոյց տուող:<ref>{{cite news |url=http://www.jpost.com/Middle-East/ISIS-Threat/A-kinder-and-gentler-ISIS-Baghdadi-reportedly-bans-gruesome-beheading-scenes-409449|title=A kinder and gentler ISIS? Baghdadi reportedly bans gruesome beheading scenes|work=The Jerusalem Post}}</ref> === Հաղորդակցութիւններ === ==== Տեսերիզով եւ ձայնային հաղորդակցութիւններ ==== ===== Հանրութեան ներկայացուած առաջին արձանագրութիւնը՝ 4 Յուլիս 2014-ին ===== [[5 Յուլիս]] [[2014]]-ին, [[Ռամատան]]ի ուրբաթօրեայ աղօթքի մը ժամանակ կատարուած տեսերիզ մը<ref>Ely Brown – [http://abcnews.go.com/International/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi/story?id=43198528 ''What to Know About ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi''] [[abc news]] 3 November 2016 Retrieved 4 February 2017</ref>՝ «ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավար Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի առաջին անգամ հանրութեան կը ներկայանայ» վերնագիրով տեղադրուած է [[Եութիուպ]]ի վրայ. անոր տեւողութիւնն էր 22 վայրկեան եւ 3 երկվայրկեան: Տեսերիզին մէջ Ամիր Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի ամպիոնի մը վրայ կեցած արաբերէնով կը խօսի՝ առանց անգլերէն թարգմանութեամբ: [[31 Յունուար]] [[2017]]-ին, արդէն անիկա դիտուած էր 48.000 անգամ,<ref>Ibrahim Awad Ibrahim al-Badri (Abu-Bakr al-Baghdadi) – [https://www.youtube.com/watch?v=SYzPOHcyfPY Ye Thurein Min video] [[YouTube]] Retrieved 31 January 2017</ref> իսկ [[27 Մայիս]] [[2017]]-ին՝ 52.106 անգամ:<ref>Ibrahim Awad Ibrahim al-Badri (Abu-Bakr al-Baghdadi) - [https://www.youtube.com/watch?v=SYzPOHcyfPY Ye Thurein Min video] 27 May 2017</ref> Տեսերիզին մէջ Ամիր Ալ Պաղտատի [[Իրաք]]ի հիւսիսը գտնուող [[Մուսուլ]] քաղաքի Ալ Նուրի մզկիթին մէջ ճառ կու տար: Իրաքի կառավարութեան ներկայացուցիչ մը հերքած է տեսերիզին մէջ գտնուող անձին Ալ Պաղտատին ըլլալը՝ զայն «թխոց» կոչելով:<ref name="Caliph address"/> Սակայն, «Պի.Պի.Սի.» եւ «Ասոշիէյթըտ փրես»՝ Իրաքի պաշտօնեաներու խօսքերուն ընդմէջէն ըսած են, թէ տեսերիզին մէջ երեւցող անձը Ալ Պաղտատին է:<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28178272|title=Isis video 'shows al-Baghdadi alive' after death rumours|publisher=BBC News|date=5 July 2014|accessdate=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|last1=Lucas|first1=Ryan|last2=Hadid|first2=Diaa|url=http://bigstory.ap.org/article/sunni-extremists-destroy-holy-sites-iraq|title=Video purportedly shows extremist leader in Iraq|agency=Associated Press|date=5 July 2014|accessdate=6 July 2014|archive-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710013856/http://bigstory.ap.org/article/sunni-extremists-destroy-holy-sites-iraq|dead-url=yes}}</ref> Տեսերիզին մէջ Ալ Պաղտատի ինքզինք իսլամներու պետը կը հռչակէ եւ ամբողջ աշխարհի իսլամները կը հրաւիրէ իրեն զօրավիգ ըլլալու:<ref name="WorldLeader">{{cite news|title=ISIS leader calls for global Muslim obedience|url=http://www.middleeaststar.com/index.php/sid/223540031/scat/940f2bfd509e743b/ht/ISIS-leader-calls-for-global-Muslim-obedience|date=5 July 2014|accessdate=7 July 2014|work=Middle East Star|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201922/http://www.middleeaststar.com/index.php/sid/223540031/scat/940f2bfd509e743b/ht/ISIS-leader-calls-for-global-Muslim-obedience|dead-url=yes}}</ref> ===== 13 Նոյեմբեր 2014 ===== ՏԱՀԵՇ հրապարակեց ձայնային արձանագրութիւն մը, ուր խօսած է Ալ Պաղտատի: 17 վայրկեան տեւողութեամբ ընկերային ցանցերու վրայ տեղադրուած արձանագրութեան մէջ, խօսողը կ'ըսէ, թէ ՏԱՀԵՇ-ի կռուողները կռիւը պիտի չդադրեցնեն՝ նոյնիսկ եթէ մէկ զինուոր մնայ: Խօսողը Իսլամական պետութեան քաջալերողներուն ստիպած է «ժիհատի հրաբուխները ժայթքել» աշխարհի բոլոր կողմերը: Ան ըսած է, թէ յարձակումներ տեղի պիտի ունենան [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] մէջ, սէուտցի ղեկավարները նկարագրած է որպէս «օձերու պետ» եւ ըսած է թէ [[ԱՄՆ]]-ի կողմէ զինուորական շարժումը [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Իրաք]]ի մէջ ձախողած են: Ան նաեւ ըսած է, որ ՏԱՀԵՇ պիտի շարունակէ առաջ երթալ, «պիտի կտրէ» [[Յորդանան]]ի եւ [[Լիբանան]]ի սահմանները եւ «պիտի ազատագրէ [[Պաղեստին]]ը»:<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-30041257|title=Islamic State: 'Baghdadi message' issued by jihadists|accessdate=13 November 2014|publisher=BBC News|date=13 November 2014}}</ref> 2014-ին, Ալ Պաղտատի նաեւ ըսած է, թէ իսլամական ժիհատականները երբեք պիտի չվարանին [[Իսրայէլ]]ը ջնջելու՝ անոր [[ԱՄՆ]]-ի աջակցութիւնը վայելելուն պատճառով:<ref>{{cite web|url=http://www.ciis.org.cn/english/2014-11/14/content_7369551.htm|title=The Rise of ISIS: Impacts and Future|publisher=[[China Institute of International Studies]]|first=Dong|last=Manyuan|accessdate=2017-09-21|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129044826/http://www.ciis.org.cn/english/2014-11/14/content_7369551.htm|dead-url=yes}}</ref> ===== 14 Մայիս 2015 ===== [[14 Մայիս]] [[2015]]-ին, ՏԱՀԵՇ տեղադրած է ձայնային նամակ մը, որ ըստ իրենց Ալ Պաղտատիի կողմէ է: Արձանագրութեան մէջ Ալ Պաղտատի կը ստիպէ [[Իսլամութիւն|իսլամներուն]], որ գաղթեն դէպի Իսլամական պետութիւն եւ [[Իրաք]]ի ու [[Սուրիա|Սուրիոյ]] կռիւին միանան: Ան նաեւ դատապարտած է [[Եմէն]]ի մէջ սէուտցիներու պատատումը եւ ըսած է, թէ այս խնդիրը պիտի մղէ սէուտական թագաւորական ընտանիքին անկման: Ան նաեւ յայտնած է, թէ [[իսլամութիւն]]ը երբեք խաղաղութեան կրօնք չէ, այլ ատիկա «կռիւի կրօնք է»: Պաշտօնական քննարկում մը կատարուած է, որ այս խօսքը փաստած է, որ Ալ Պաղտատի մնացած է իշխանութեան գլուխը կամ ազդեցութիւն բանեցուցած է ՏԱՀԵՇ-ի վրայ:<ref>{{cite news |title=IS releases 'al-Baghdadi message' |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-32744070 |work=BBC News |date=14 May 2015 |accessdate=14 May 2015}}</ref> Assessment was made that this statement proved that al-Baghdadi remained in control or influencing ISIS.<ref>{{cite web |last=Ingram |first=Philip |url=http://www.securitynewsdesk.com/al-baghdadi-releases-rare-message/ |title=Al Baghdadi releases rare message |date=15 May 2015 |accessdate=30 June 2015 }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===== 26 Դեկտեմբեր 2015 ===== Այս թուականին, հրապարակուած է մօտաւորապէս 23 վայրկեան տեւողութեամբ ձայնային արձանագրութիւն մը, որ կը ներառէ [[խաչակիր]]ներու եւ [[Հրեայ|հրեաներու]] մասին մեկնաբանութիւններ,<ref>Howell, Kellan – [http://www.washingtontimes.com/news/2015/dec/26/abu-bakr-al-baghdadi-isis-leader-threatens-west-is/ ISIS leader threatens West, Israel in first statement in seven months] [[Washington Times]] 26 December 2015 Retrieved 6 February 2017</ref> որոնք այս վերջին երկուքէն կը վերաբերէր հրեայ անձերու:<ref>[[Aish HaTorah|aish]] – [http://www.aish.com/ homepage] Retrieved 6 February 2017</ref> ===== 2 Նոյեմբեր 2016 ===== Այս թուականին հրապարակուած է ձայնային արձանագրութիւն մը, որուն մէջ կ'ըսուի, թէ ՏԱՀԵՇ պէտք ունի [[Մուսուլ]]ի մէջ իր ուժերը պահպանելու<ref>Ananya Roy – [http://www.ibtimes.co.uk/isis-chief-abu-bakr-al-baghdadi-still-alive-isolated-pentagon-says-1598760 Isis chief Abu Bakr al-Baghdadi still alive but isolated, Pentagon says] ''[[International Business Times]]'' 31 December 2016 Retrieved 3 February 2017</ref> եւ թէ իսլամական պետութեան ուժերը պէտք է կռուին [[շիա]]ներուն եւ [[ալաուի]]ներուն դէմ, որպէսզի [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] եւ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] դէմ կռուելու եւ որպէսզի անհատներ նահատակուին [[Լիպիա|Լիպիոյ]] մէջ։ Հաղորդագրութիւնը կը պարունակէ պարսիկ Սալմանէն խօսք մը, որ կ'ըսէ, թէ «ցերեկ մը եւ գիշեր մը [[Իսլամութիւն|իսլամութեան]] համար կռուիլը աւելի պատուաւոր է քան մէկ ամիս պահեցողութիւն կատարելը»:<ref>Graeme Wood – [https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/11/caliph-baghdadi-mosul-isis-iraq-syria/506567/ ''The ‘Caliph’ Speaks'' As ISIS faces defeat in Mosul, its leader breaks a long silence to urge a fight to the death] [[The Atlantic]] Retrieved 3 February 2017</ref> ===== 28 Սեպտեմբեր 2017 ===== Այս թուականին, ՏԱՀԵՇ զինեալ խմբաւորումը իր Ալ Ֆուրքան լրատու աղբիւրի կայքին վրայ հրապարակած է 46 վայրկեան տեւողութեամբ ձայներիզ մը, որուն մէջ կը խօսի Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի: Ձայնագրութեան թուականը յայտնի չէ, բայց Ալ Պաղտատի անդրադարձած է [[Հիւսիսային Քորէա]]յի սպառնացումը [[ԱՄՆ]]-ի եւ [[Ճափոն]]ի:<ref>[https://www.lbcgroup.tv/news/d/regional/337771/islamic-state-releases-audio-of-leader-al-baghdadi/en Islamic State releases audio of leader Al-Baghdadi, date unclear]</ref> Ձայներիզին մէջ ան նաեւ անդրադարձած է մօտաւորապէս մէկ տարի տեւած [[Մուսուլ]]ի կռիւներուն, ուրկէ անոնք դուրս դրուեցան 10 ամիս կռուելէ ետք: Ան իր խօսքին մէջ նշած է [[Համա]]յի մէջ տեղի ունեցած կռիւներուն, որոնց ընթացքին նոյնպէս՝ խմբաւորումը [[Իրան]]ի կողմնակից կռուողներէն դուրս դրուած է քաղաքէն:<ref name="sep 28 the guardian">[https://www.theguardian.com/world/2017/sep/28/isis-releases-new-recording-of-leader-abu-bakr-al-baghdadi Isis releases new recording of leader Abu Bakr al-Baghdadi]</ref> Ան ըսած է. «[[Մուսուլ]]ի կռուողները մերժած են յանձնուիլ՝ ի գին իրենց արեան եւ դիակին, միայն մէկ տարի կռուելէ ետք»:<ref name="sep 28 the guardian" /> ===== 23 Օգոստոս 2018 ===== Իր վերջին ձայներիզէն մօտաւորապէս տարի մը ետք, կը հրապարակուի նոր ձայներիզ մը, որուն մէջ Պաղտատիի հետեւորդներուն կոչ կ'ուղղուի տոկալ, հակառակ Իրաքի եւ Սուրիոյ մէջ ունեցած ծանր կորուստներուն, ինչպէս նաեւ կը մղէ նոր ահաբեկչական յարձակումներու աշխարհի չորս կողմը: Ան նաեւ կ'անդրադառնայ օրուան վերջին իրադարձութիւններուն, ինչ որ կը փաստէ, թէ ձայներիզը նոր արձանագրուած է: Բազմաթիւ մասնագէտներ կը կարծեն, որ այդ երիզին մէջի ձայնը Պաղտատիին է, որովհետեւ կը նմանէր անոր նախկին ձայներիզներուն ձայնին:<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-45277322|title=IS 'releases new audio' of leader Baghdadi|date=23 August 2018|publisher=BBC News|accessdate=20 October 2018}}</ref> ===== 29 Ապրիլ 2019 ===== ՏԱՀԵՇ-ի հաղորդակցութեան ցանցին կողմէ հրապարակուած 18 վայրկեան տեւողութիւն ունեցող տեսերիզին մէջ կ'երեւի Ապու Պաքր Ալ Պաղտատին: Այսպիսով հինգ տարի ետք, ան դարձեալ կ'երեւի հանրութեան: Տեսերիզին մէջ Պաղտատի կ'երեւի զէնքով մը ու կը խօսի օրուան իրավիճակին մասին, ինչպէս՝ Պաղուզ Ֆաուքանիի մէջ Իսլամական Պետութեան պարտութեան, [[Սրի Լանքա]]յի ռմբակոծումներուն եւ [[Սուտան]]ի ու [[Ալճերիա|Ալճերիոյ]] նախագահներուն գահընկէց ըլլալուն մասին: Կարելի է ըսել, որ տեսերիզը նկարահանուած է անոր հրապարակումէն մօտաւորապէս շաբաթ մը առաջ:<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/04/29/world/middleeast/isis-baghdadi-video.html|title=ISIS Releases Video Said to Be of Leader|last=Hubbard|first=Ben|date=29 April 2019|work=The New York Times|access-date=29 April 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48098528|title=IS leader in first video for five years|date=2019-04-30|access-date=2019-05-01|language=en-GB}}</ref> ===== 16 Սեպտեմբեր 2019 ===== Պաղտատի կը հրապարակէ ձայնային հաղորդագրութիւն մը, որուն մէջ կոչ կ'ուղղէր՝ ՏԱՀԵՇ-ի բանտարկեալներն ու իրենց ընտանիքները, ինչպէս Շամիմա Պեկումը, ազատել [[Իրաք]]ի եւ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] բանտերէն:<ref>{{Cite web|url=https://www.thesun.co.uk/news/9952628/isis-baghdadi-jihadis-brides-begum/|title=ISIS leader calls for fighters to free jihadis and brides like Shamima Begum|date=2019-09-18|website=The Sun|language=en-gb|accessdate=2019-10-29}}</ref> Անիկա արձանագրուած ու հրապարակուած էր Ալ-Ֆուրքան Հաղորդագրութեան Կազմակերպութեան կողմէ:<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2019/09/abu-bakr-al-baghdadi-preaches-patience-to-his-so-called-caliphates-soldiers.php|title=Abu Bakr al-Baghdadi praises the Islamic State's global operations {{!}} FDD's Long War Journal|date=2019-09-17|website=www.longwarjournal.org|language=en-US|accessdate=2019-10-29}}</ref> ===== Ժառանգութիւն ===== Օգոստոս 2019-ին Պաղտատի կը յայտարարէ, թէ իրաքցի զինեալ [[Ապտուլլահ Քարտաշ]] պիտի ըլլայ իր ժառանգորդը:<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190809-al-baghdadi-nominates-iraqi-abdullah-qardash-as-his-successor-to-lead-daesh/|title=Al-Baghdadi nominates Iraqi Abdullah Qardash as his successor to lead Daesh|date=2019-08-09|website=Middle East Monitor|language=en-GB|accessdate=2019-10-29}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/ailing-abu-bakr-al-baghdadi-puts-professor-abdullah-qardash-in-charge-of-isis-hz2x5hkff|title=Ailing Abu Bakr al-Baghdadi puts 'Professor' Abdullah Qardash in charge of Isis|last=Baghdad|first=Jordan Siegel|date=22 August 2019|work=The Times|access-date=27 October 2019|language=en|issn=0140-0460}}</ref> == Իբրեւ Համաշխարհային Ահաբեկիչ Արձանագրուած == [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան բաժանմունքին կողմէ Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի արձանագրուած է իբրեւ մասնաւոր անուանի համաշխարհային ահաբեկիչ:<ref name="reward" /> Այս անուանումը անցած է [[11 Սեպտեմբեր]] [[2001]]-ի դէպքերէն ետք՝ [[Ճորճ Պուշ]]ի կողմէ, իբրեւ ԱՄՆ-ի հարստութիւններու բաժանմունքի արտաքին պահանջքներու հսկողութեան գրասենեակի թիւ 13224 հրաման [[23 Սեպտեմբեր]] 2001-ին եւ այս մէկը սկսած է ի գործ դրուիլ [[24 Սեպտեմբեր]] 2001-ի արեւելեան ժամով կէս գիշերի ժամը 12:01-ին:<ref>Office of Foreign Assets Control (U.S. Department of the Treasury) – [https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/Documents/terror.pdf Document]: U.S. Department of the Treasury – Retrieved 30 January 2017</ref> ԱՄՆ-ի արդարութեան համար գնահատագիրի բաժանմունքը նշած է, թէ Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի ՏԱՀԵՇ ահաբեկչական կազմակերպութեան գերագոյն ղեկավարն է եւ պարփակուած է [[Իրաք]]ի մէջ զանազան յարձակումներու՝ 2011-էն ի վեր՝ իբրեւ ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավար, պատճառ դարձած է [[Միջին Արեւելք]]ի մէջ հազարաւոր քաղաքացիներու մահուան, ինչպէս նաեւ [[Ճափոն]]էն, [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութենէն]] եւ [[ԱՄՆ]]-էն առեւանգուածներու սպանութեան:<ref name="reward" /> === Կարծուած Վայր === Ալ Պաղտատի մեծագոյն թիրախն է ՏԱՀԵՇ-ի դէմ պատերազմին: ԱՄՆ-ի գաղտնի սպասարկութիւնը կը կարծէ, թէ ան [[Ռաքքա]]յի մէջ կը գտնուի եւ շատ մէջտեղ չ'ելլեր ու կը մնայ քաղաքացիներուն մէջ պահուըտած: Կը կարծուի, որ ՏԱՀԵՇ տեղակայուած է Ռաքքայի կարգ մը շէնքերու մէջ, բայց քաղաքացիներուն գլխաւոր դերոններուն մօտ գտնուիլը թոյլ չտար այս տեղերը թիրախ դարձնելու:<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2015/06/26/politics/isis-al-baghdadi-raqqa-u-s-targets/ |title=U.S. theory: ISIS's al-Baghdadi hiding among civilians |author=Barbara Starr |date=26 June 2015 |work=CNN}}</ref> Փետրուար 2016-ին շրջանառած են նկարներ, որ հաւանաբար ան ներկայացած է ժողովուրդին Ֆաժուլլահ մզկիթին մէջ:<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-photographed-in-second-public-appearance-at-fallujah-mosque-a6867576.html|title=Isis leader Abu Bakr al-Baghdadi 'photographed in second public appearance' at Fallujah mosque|author=Adam Withnall|date=11 February 2016|work=The Independent}}</ref> [[7 Փետրուար]] [[2017]]-ին հաղորդուած է, որ Հայտեր Ալ Ապատի ըսած է, թէ գիտէ Ալ Պաղտատիի գտնուած վայրը: Միացեալ Ձեռնարկի ուժէն Քոլոնել Ճոն Տորիըն ըսած է, թէ Ալ Պաղտատի կրնայ անձնասպանական գօտիով քնացած ըլլայ, որպէսզի հարկ եղած ժամանակ գործածէ զայն, մանաւանդ երբ ինքզինք ձերբակալուած գտնէ:<ref>Josie Ensor (7 February 2017) – [http://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/07/know-isil-leader-abu-bakr-al-baghdadi-hiding-says-iraqi-pm/ 'We know where Isil leader Abu Bakr al-Baghdadi is hiding' says Iraqi PM] ''[[Telegraph Media Group Limited]]'' Retrieved 15 February 2017</ref> == Պաղտատիի Մահուան, Վիրաւորանքին Եւ Բանտարկութեան Մասին Հաղորդագրութիւններ == Ընկերային ցանցերու համաձայն, [[18 Մարտ]] [[2015]]-ին սուրիական սահմանի Նինուէ մարզի Ալ Պաաժ շրջանին մէջ հակառակորդի օդային սարքէ մը վիրաւորուած է Ապու Պաքր Ալ Պաղտատի: Ան շատ ահաւոր վիրաւորուած պէտք էր ըլլար, որովհետեւ ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարները ժողով մը գումարած են, որոշելու համար իր յաջորդը: Ըստ տեղեկութիւններու, 22 Ապրիլին Ալ Պաղտատիի վիճակը տակաւին չէր բարելաւուած ՏԱՀԵՇ-ը ղեկավարելու համար:<ref name="al-Bagdadi seriously wounded in March airstrike">{{cite news |url=http://www.firstpost.com/world/islamic-state-head-abu-bakr-al-baghdadi-seriously-injured-us-led-air-strike-iran-2206502.html|title=Islamic State chief Abu Bakr al-Baghdadi seriously injured after US-led air strike in Iran|work=Firstpost}}</ref> [[ԱՄՆ]]-ի պաշտպանութեան բաժանմունքը ըսած է, որ «Ալ Պաղտատի օդային հարուածներու թիրախ չէ եւ պատճառ չունինք հաւատալու, որ ատիկա Պաղտատին էր»:<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-32405643|title=Conflicting reports on IS head Abu Bakr al-Baghdadi's fate|accessdate=21 April 2015|publisher=BBC News|date=21 April 2015}}</ref> [[22 Ապրիլ]] [[2015]]-ին, [[Իրաք|իրաքեան կառավարութեան]] աղբիւրներ տեղեկացուցած են, որ Ապու Ալա Ալ Աֆրի՝ նախկին [[Բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] ուսուցիչ մը, որ ինքզինք Ալ Պաղտատիի տեղակալը հռչակած է, ստանձնած է ղեկավարութեան պաշտօնը, մինչեւ Սլ Պաղտատիի վիճակի բարելաւումը:<ref>{{cite news|url=http://www.newsweek.com/isis-replace-injured-leader-baghdadi-former-physics-teacher-324082|author=Jack Moore|title=ISIS Replace Injured Leader Baghdadi With Former Physics Teacher|work=[[Newsweek]]|date=22 April 2015|accessdate=22 April 2015}}</ref> Ապրիլ 2015-ին, «Տը կարտիըն» հաղորդած է, որ Ալ Պաղտատի կը դարմանուի [[Մուսուլ]]ի մէջ, [[18 Մարտ]] [[2015]]-ին օդային սարքէ մը ծանրօրէն վիրաւորուած ըլլալուն պատճառով: Նաեւ հաղորդուած է, որ ողնահարի գործողութիւն մը զինք դարձուցած է անդամալոյծ եւ ան պիտի չկարենայ ամբողջականօրէն ղեկավարել կազմակերպութիւնը:<ref name="al-Baghdadi incapacitated">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/apr/21/isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-wounded-air-strike/|title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi wounded in air-strike|author=Martin Chulov|work=The Guardian|date=21 April 2015|accessdate=21 June 2016 }}</ref> 13 Մայիսին, ՏԱՀԵՇ-ի զինեալներ սպառնացած են, թէ պիտի լուծեն Ալ Պաղտատիի վրէժը, որ իրաքեան պաշտպանութեան նախարարութիւնը կը կարծէ, որ կատարուած է [[Եւրոպա]]յի մէջ՝ յարձակումներով:<ref name="Abu Alaa Afri killed">{{cite news |last1=Thornhill |first1=Ted |title=Blown to pieces: Iraqi military reveal the moment Islamic State's second-in-command was killed alongside dozens of his followers in coalition air strike on mosque |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3080090/Islamic-State-s-second-command-killed-alongside-dozens-followers-coalition-air-strike-Iraqi-mosque.html |website=DailyMail.com |accessdate=1 July 2015 |date=13 May 2015}}</ref> [[11 Հոկտեմբեր]] [[2015]]-ին, [[Իրաք]]ի օդային ուժը ըսած է, որ Անպար շրջանին մէջ, որ սուրիական սահմանին մօտ կը գտնուի, ռմբակոծած է Ալ Պաղտատին փոխադրող սարքը, երբ ան Քերապլա կ'ուղղուէր ՏԱՀԵՇ-ի ժողովի մը ներկայ գտնուելու համար. այդտեղը նոյնպէս ռմբակոծուած է: Անոր ճակատագրին մասին բան չէ հաղորդուած:<ref>{{cite news|url=http://dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Oct-11/318476-iraqi-air-force-strikes-convoy-of-isis-leader-al-baghdadi-in-western-anbar-his-fate-unknown-military.ashx|title=ISIS figures killed in air strike; Baghdadi not believed among them|work=The Daily Star|location=Lebanon|access-date=2017-09-21|archive-date=2015-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013011609/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Oct-11/318476-iraqi-air-force-strikes-convoy-of-isis-leader-al-baghdadi-in-western-anbar-his-fate-unknown-military.ashx|dead-url=yes}}</ref> Կային տարակարծութիւններ, ըստ որոնց, Ալ Պաղտատի այն ժամանակ այդ փոխադրամիջոցին մէջ չէր գտնուէր:<ref>{{cite news|url=http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Oct-12/318598-isis-leader-baghdadi-probably-not-in-struck-convoy.ashx|title=ISIS leader Baghdadi probably not in struck convoy|work=The Daily Star Newspaper|location=Lebanon|access-date=2017-09-21|archive-date=2015-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013130633/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Oct-12/318598-isis-leader-baghdadi-probably-not-in-struck-convoy.ashx|dead-url=yes}}</ref> [[9 Յունիս]] [[2016]]-ին, [[Իրաք]]ի պետական պատկերասփիւռի կայանը հաղորդած է, որ Ալ Պաղտատի հիւսիսային Իրաքի մէջ ամերիկեան օդային սարքէ մը վիրաւորուած է: Հակառակորդ հաղորդողները ըսած են, թէ չեն կրնար լուրը հաստատել:<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-baghdadi-idUSKCN0YW0QT|title=U.S, Iraqi officials can't confirm report Islamic State leader wounded|agency=Reuters |date=10 June 2016}}</ref> [[14 Յունիս]] [[2016]]-ին, [[Միջին Արեւելք|Միջին Արեւելեան]] ցանցեր յայտնած են, թէ [[12 Յունիս]]ին Ալ Պաղտատի ամերիկեան օդային սարքով սպաննուած է: Հակառակորդ կողմի հաղորդավարները ըսած են, որ չեն կրնար լուրը հաստատել:<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/06/14/us-cant-confirm-reports-islamic-state-leader-killed/85859086/|title=U.S. can't confirm reports Islamic State leader killed|work=USA Today |date=14 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/islamic-state-leader-abu-bakr-albaghdadi-killed-in-syria-air-strike/news-story/83a4ea63d3b5dfcec8fbfb1820f0b87f|title=Islamic State leader Abu Bakr al-Baghdadi 'killed in Syria air strike' |work=The Australian|date=14 June 2016}}</ref> Սակայն «Տը Ինտիփենտընթ» ետքը յայտնած է, որ տարածուած են նկարներ, որոնք կը կարծուին, թէ ՏԱՀԵՇ-ին են եւ այս մէկուն պատճառով Ալ Պաղտատիի սպանութեան լուրը մէջտեղ ելած է:<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-fake-propaganda-statement-sparks-false-reports-of-leader-abu-bakr-al-baghdadis-death-in-us-air-a7081576.html|title=Isis: Fake propaganda statement prompts false reports of leader Abu Bakr al-Baghdadi's 'death in US air strikes'|work=The Independent|date=14 June 2016}}</ref> [[3 Հոկտեմբեր]] [[2016]]-ին շարք մը լրատու աղբիւրներ յայտնած են, որ Ալ Պաղտատի եւ 3 այլ ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարներ ահաբեկիչի մը կողմէ թունաւորուած են, բայց տակաւին ողջ են:<ref>{{cite news |url=http://www.news.com.au/world/report-abu-bakr-albaghdadi-and-three-other-isis-commanders-poisoned-by-assassin/news-story/7f4801545f7f0003a4ddfccf1367a48b|title=Report: Abu Bakr al-Baghdadi and three other IS commanders poisoned by assassin|work=[[News.com]] |date=3 October 2016}}</ref> [[18 Ապրիլ]] [[2017]]-ին կարգ մը լրատու աղբիւրներ յայտնած են, թէ Ալ Պաղտատի ձերբակալուած է [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ։ Ըստ Եւրոպական Ապահովական եւ Տեղեկատուական բաժանմունքին, կարգ մը ցանցեր յայտնած են, թէ Ալ Պաղտատի ձերբակալուած է սուրիական եւ [[Ռուսիա|ռուսական]] միացեալ ուժերու կողմէ:<ref>{{cite news|title=ISIS leader Baghdadi arrested in Syria - DESI|url=http://www.thebaghdadpost.com/en/story/9507/ISIS-leader-Baghdadi-arrested-in-Syria-DESI|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915010911/http://www.thebaghdadpost.com/en/story/9507/ISIS-leader-Baghdadi-arrested-in-Syria-DESI|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.desiagency.eu/cronaca-terroristica/esclusiva-desi-il-califfo-dellisis-abu-bakr-al-baghdadi-arrestato-dai-russi-in-siria/?lang=en|title=(Italiano) Esclusiva (DESI): “il Califfo dell’ISIS “Abu Bakr al-Baghdadi” arrestato dai Russi in Siria”|date=18 April 2017|publisher=|accessdate=18 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://topyaps.com/baghdadi-arrested-by-russians|title=A European Security Agency Claims Abu Bakr al-Baghdadi May Have Been Arrested By Russians|first=Manas Sen|last=Gupta|date=18 April 2017|publisher=|accessdate=18 June 2017|archive-date=23 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623151900/http://topyaps.com/baghdadi-arrested-by-russians|dead-url=yes}}</ref> Սակայն, Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարարը Ռուտոյի ըսաւ, որ իրենք տեղեակ չէին լուրէն եւ բանտարկութենէն:<ref>{{cite news |title=Russia denies knowledge of arrest of ISIS leader Baghdadi |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/18042017}}</ref> [[11 Յունիս]] [[2017]]-ին Սուրիոյ պետական պատկերասփիւռի կայանը յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատի [[ԱՄՆ]]-ի կողմէ արձակուած հրետանիի հարուածով մը սպաննուած է:<ref>{{cite web|url=http://www.worldtribune.com/syrian-media-claim-isis-leader-killed-in-artillery-strike/|title=Syrian media claim ISIS leader killed in artillery strike|date=11 June 2017|publisher=|accessdate=18 June 2017}}</ref> [[16 Յունիս]] [[2017]]-ին ռուսական աղբիւրներ հաղորդած են, որ Ալ Պաղտատի ՏԱՀԵՇ-ի այլ 30 ղեկավարներու եւ 300 կռուողներու հետ կրնայ սպաննուած ըլլալ ռուսական օդային հարուածէ մը՝ [[28 Մայիս]]ին, [[Ռաքքա]]յի մէջ:<ref>{{cite web|title=Russia Says It May Have Killed IS Leader Al-Baghdadi In Air Strike|url=https://www.rferl.org/a/russia-killed-al-baghdadi-islamic-state-syria/28558271.html|website=www.rferl.org|accessdate=16 June 2017|date=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|last1=Isachenkov|first1=Vladimir|title=Russia claims it has killed IS leader al-Baghdadi|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/russia-claims-killed-leader-al-baghdadi-48077729|website=ABC News|date=16 June 2017|accessdate=16 June 2017}}</ref> Ռուսական այս տեղեկութիւնը «Ռաքքան Լուռ Կը Ջարդուի»-ի եւ «ՍՈՀՐ»-ի յայտնածներուն չէ համապատասխանած. անոնք տեղեկացուցած են, որ գտած են 17-18 զոհուած քաղաքացիներ եւ թերեւս 10 ՏԱՀԵՇ-ի անդամներ օդային հարուածէ սպաննուած՝ 28 Մայիսին, Ռաքքայի հարաւը: [[ԱՄՆ]] կասկած կը յայտնէ, պատճառաբանելով անկախ փաստերու պակասը:<ref>https://www.cbc.ca/news/world/russia-isis-al-baghdadi-1.4163512</ref> The United States cast doubt on the claim, noting a lack of independent evidence.<ref>{{cite web|title=White House casts doubt on Russia's claim it killed ISIS leader|url=http://www.politico.com/story/2017/06/16/is-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-dead-239641|website=Politico|date=16 June 2017|accessdate=16 June 2017|}}</ref> [[23 Յունիս]] [[2017]]-ին ռուս [[քաղաքագէտ]] [[Վիքթոր Օզերով]] յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատիի մահուան լուրը մօտաւորապէս 100 տոկոս ճիշդ է:<ref>{{cite news |title=Baghdadi death near 100 percent certain: Interfax quotes Russian senator |work=Reuters |date=23 June 2017 |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-baghdadi-russia-idUSKBN19E0PI }}</ref> Ապա, [[Իրան]] հաստատած է ռուսական լուրը՝ աւելցնելով, որ Ալ Պաղտատի սպաննուած է օդային հարուածէ մը:<ref>{{cite news |title=Iran Confirms Death of ISIS Leader al-Baghdadi |work=Iran Front Page |date=29 June 2017 |url=http://ifpnews.com/exclusive/iran-confirms-death-of-isis-leader-al-baghdadi/ }}</ref> [[29 Յունիս]] [[2017]]-ին Իսլամական Հանրապետութեան լրատու գործակալութիւնը եւ [[Իրան]]ի կառավարութեան պաշտօնական ցանցը հրապարակեցին յօդուած մը, վկայելով իրանեան ղեկավար Այաթոլլահ Ալի Խամէնէն Քուտս ուժին հետ՝ նշելով, որ Ալ Պաղտատի շատ հաւանաբար մահացած է: Իսլամական Հանրապետութեան լրատու գործակալութիւնը այս վկայակոչումը կը վերցնէ այս յօդուածի նորացուած ձեւին մէջ:<ref>{{cite web |last=Hafezi |first=Parisa |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-baghdadi-iran-idUSKBN19K2S4 |title=Khamenei's representative says Islamic state's Baghdadi 'definitely dead': IRNA |date=29 June 2017 |publisher=Reuters |accessdate=30 June 2017}}</ref> [[11 Յուլիս]] [[2017]]-ին իրաքեան «Ալ Սումարիա» լրատու գործակալութիւնը իր կայքին վրայ յայտնած է, թէ ՏԱՀԵՇ [[Թել Աֆար]]ի մէջ տարածած է կարճ հաղորդագրութիւն մը, ըստ որուն, Ալ Պաղտատի մահացած է:<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-07/11/c_136435541.htm|title=IS confirms death of top leader al-Baghdadi|publisher=Xinhua News Agency}}</ref> Սուրիական Մարդկային իրաւունքներու դիտարանը յայտնած է, թէ ինք հաստատած է մահուան լուրը:<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/abu-bakr-al-baghdadi-dead-isis-leader-killed-latest-news-updates-a7835271.html|title=Abu Bakr Al-Baghdadi: Isis leader killed, says Syrian Observatory for Human Rights|publisher=The Independent}}</ref> [[ԱՄՆ]]-ի պաշտպանութեան բաժանմունքը յայտնած է, թէ ինք կը փորձէր նոր լուրը հաստատել:<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2017/07/11/isis-leader-al-baghdadi-reported-dead-though-pentagon-cant-confirm.html|title=ISIS leader al-Baghdadi reported dead, though Pentagon can't confirm|publisher=Fox News}}</ref> Քրտական ահաբեկչական պաշտօնեայ Լահուր Թալապանի [[Ռոյթըրզ]]ի յայտնած է, թէ ինք 99 առ հարիւր վստահ է, որ Ալ Պաղտատի ողջ է եւ պահուըտած է [[Ռաքքա]]յի մէջ:<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-baghdadi-idUSKBN1A20JD |title=Exclusive: Islamic State leader Baghdadi almost certainly alive - Kurdish security official |date=17 July 2017 |work=Reuters |accessdate=17 July 2017}}</ref> == Անձնական Կեանք == === Ընտանիք === ==== Ասմա Ֆաուզի Մուհամետ Ալ Տուլայմի եւ Իսրաա Ռաժապ Մահալ Ա Քայսի ==== [[Ռոյթըրզ]]՝ վկայակոչելով [[Իրաք]]ի մէջ ցեղախմբային աղբիւրներ, յայտնած է, որ Պաղտատի ունի երեք կին՝ 2 իրաքցի 1 սուրիացի:<ref name="reuters-wife">{{cite news |last1=Bassam|first1=Laila |last2=Westall|first2=Sylvia |title=Lebanon detains wife of Islamic State leader |url=https://www.reuters.com/article/2014/12/02/us-mideast-crisis-lebanon-baghdadi-idUSKCN0JG0HW20141202 |agency=Reuters|date=2 December 2014 |accessdate=11 December 2014}}</ref> Իրաքի ներքին գործոց նախարարը յայտնած է, թէ Ալ Պաղտատի ունի երկու կին՝ Ասմա Ֆաուզի Մուհամետ Ալ Տուլայմի եւ Իսրաա Ռաժապ Մահալ Ա Քայսի: Սակայն, 2016-ին, [[Ֆոքս Նիուզ]] հաղորդած է՝ հիմնուելով տեղական աղբիւներէ, թէ Սաժա Ալ Տուլայմի Ալ Պաղտատիի ամէնէն զօրաւոր կինն է:<ref name="foxnews.com">{{cite news |url=http://www.foxnews.com/world/2016/02/07/exclusive-photo-shows-isis-leaders-sister-in-law-held-in-kurdish-prison.html|title=Exclusive photo shows ISIS leader's sister-in-law held in Kurdish prison|author=Hollie McKay|work=Fox News}}</ref> ==== Տիէն Քրուկեր ==== Ապրիլ 2015-ին, կարգ մը ցանցեր յայտնած են, թէ [[31 Մարտ]]ին Ալ Պաղտատի ամուսնացած է [[Գերմանիա|գերմանացի]] պատանուհիի մը հետ:<ref>{{cite news |last=Varghese|first=Johnlee |title=Has Isis Leader Abu Bakr al Baghdadi Married a German Teen? |url=http://www.ibtimes.co.in/has-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-married-german-teen-629019 |agency= IBTimes|date=13 April 2015 |accessdate=19 September 2016}}</ref> [[28 Փետրուար]] [[2016]]-ին, [[իրաք]]եան լրատու աղբիւրներ յայտնած է, թէ ինք 2 այլ կիներու հետ ձգած է ՏԱՀԵՇ-ը եւ գացած է Իրաք: Իր անունը Տիէն Քրուկեր էր:<ref>{{cite news |last=Groisman|first=Maayan |title=ISIS leader Abu Bakr al-Baghdadi's teen wife 'flees terror group' as Islamist fiend sends troops to re-capture her|url=http://www.jpost.com/Middle-East/ISIS-Threat/Report-ISIS-leaders-German-wife-escapes-the-organizations-territory-in-Iraq-446417|agency=Jerusalem Post |date=29 February 2016 |accessdate=19 September 2016}}</ref> [[Իսրայէլ]]ի Ազգային լուրերու հաղորդագրութիւն մը յայտնած է, թէ Տիէն Քրուկըր ամուսնացած է Հոկտեմբեր 2015-ին, Նինուէ նահանգին մէջ:<ref>Shoshana Miskin – [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/208680 Report: German wife of ISIS leader escapes] Israel National news 29/02/16 Retrieved 1 February 2017</ref> ==== Սուժիտա Ալ Տուլայմի ==== Ըստ բազմաթիւ աղբիւրներու, Սուժիտա Ալ Տուլայմի՝<ref name="windrem1">{{cite news |last=Windrem|first=Robert|url=http://www.nbcnews.com/storyline/isis-terror/isis-head-baghdadi-wife-fell-love-line-say-sources-n260291|title=ISIS Head Baghdadi and Wife Fell in Love On-Line, Say Sources|accessdate=11 December 2014|publisher=NBC News|date=3 December 2014}}</ref> կամ Սաժա, ըստ այլ աղբիւրներու, Ալ Պաղտատիի կինն է կամ էր։ Հաղորդուած է, որ զոյգը զիրար համացանցի վրայ ծանօթացած եւ սիրահարուած է:<ref name="windrem1"/> 2013-ի վերջաւորութեան կամ 2014-ի սկիզբը, Սուժիտա Ալ Տուլայմի [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ ձերբակալուած է եւ ազատ արձակուած է Մարտ 2014-ին, իբրեւ փոխանակում 13 մայրապետներու, որոնք [[Ալ Քայիտա]]յի կապուած զինեալներու մօտ կը գտնուէին: Նոյն ամսուան ընթացքին, ազատ արձակուած են իր երկու որդիները եւ կրտսեր եղբայրը:<ref name="International Business Times">{{cite news|last=Varghese|first=Johnlee|title=Images of ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi's Wife, Sons Leaked|url=http://www.ibtimes.co.in/islamic-state-caliph-abu-bakr-al-baghdadi-has-wife-two-sons-photos-604667|date=27 July 2014|work=International Business Times|accessdate=8 December 2014}}</ref> [[Իրաք]]ի ներքին գործոց նախարարը յայտնած է, որ Սաժա Ալ Տուլայմի անունով կին չկայ:<ref name="foxnews.com"/> Ալ Տուլայմիի ընտանիքը կը հաւատայ ՏԱՀԵՇ-ի գաղափարախօսութեան: Հայրը՝ Իպրահիմ Տուլայմի, որ սպաննուած է Սեպտեմբեր 2013-ին, Տէր Աթիէի մէջ սուրիական բանակին դէմ գործողութեան ժամանակ, ՏԱՀԵՇ-ի էմիրն էր [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ։ Քոյրը՝ Տուաա պատասխանատու էր անձնասպանական գործողութեան, որ թիրախ դարձուցած էր [[Էրպիլ]]ի մէջ քրտական հաւաքոյթ մը:<ref>{{cite news |title=Photos surface of ISIS leader Baghdadi's wife|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/07/17/Photos-surface-of-ISIS-leader-Baghdadi-s-wife.html|accessdate=11 December 2014|publisher=Al Arabiya|date=17 July 2014}}</ref> Իրաքի ներքին գործոց նախարարը ըսած է, թէ իր եղբայրը Իրաքի մէջ մահապատիժի ենթարկուած է, հարաւային Իրաքի մէջ շարք մը տեղեր ռմբակոծելու պատճառով:<ref name="Jethro Mullen, CNN"/><ref>{{cite news|url=http://www.brantfordexpositor.ca/2014/12/02/lebanon-detains-wife-of-islamic-state-leader|title=Iraq says woman detained in Lebanon is not Baghdadi wife|accessdate=8 December 2014|work=Brantford Expositor|agency=Reuters|date=3 December 2014}}</ref> Սակայն Իրաքի կառավարութիւնը յայտնած է, թէ Ալ Տուլայմի Ալ Քայիտայի կապուած Սուրիոյ մէջ Ժապհաթ Ալ Նուսրայի անդամի մը աղջիկն է:<ref name="BBC News">{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30330461|title=Lebanon 'holding IS leader's daughter and ex-wife'|accessdate=8 December 2014|publisher=BBC News|date=4 December 2014}}</ref> Նոյեմբեր 2014-ի վերջաւորութեան, Ալ Տուլայմի իր երկու որդիներուն եւ դուստրին հետ ձերբակալուած է եւ հարցաքննութեան ենթարկուած է [[Լիբանան]]ի կառավարութեան կողմէ: Անոնք սխալ թուղթերով կը ճամբորդէին:<ref name="reuters-wife"/> Պզտիկները մնացած են մանկատան մը մէջ, իսկ ինք՝ հարցաքննուած:<ref name="BBC News"/> Այս ձերբակալումը արդիւնքն էր [[Լիբանան]]ի, [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Իրաք]]ի գաղտնի սպասարկութիւններուն: Անյայտ սպասարկութիւն մը «Նիւ Եորք Թայմզ»-ի յայտնած է, թէ [[Իրաքի Պատերազմ]]ի ժամանակ, երբ ամերիկացիները ձերբակալեցին Իրաքի մէջ [[Ալ Քայիտա]]յի ղեկավարը՝ Ապու Մուսապ Ալ Զարքաուիի կինը, շատ քիչ տեղեկութիւն ստացանք, եւ երբ ետ ղրկեցին, Զարքաուի սպաննեց զինք:<ref name="Jethro Mullen, CNN"/> Դեկտեմբեր 2014-ի դրութեամբ, Ալ Պաղտատիի ընտանիքը լիբանանեան իշխանութիւններուն կողմէ նախատեսուած էր իբրեւ գերիները փոխանակող անձեր:<ref>{{cite news | url = http://america.aljazeera.com/articles/2014/12/2/officials-wife-ofisleaderdetainedinlebanon.html | title = Officials: ISIL leader's wife, son detained in Lebanon | date = 2 December 2014 | publisher = Al Jazeera | access-date = 11 December 2014 | archive-date = 7 December 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141207223552/http://america.aljazeera.com/articles/2014/12/2/officials-wife-ofisleaderdetainedinlebanon.html | dead-url = yes }}</ref> Ալ Տուլայմիի եւ Ալ Պաղտատիի միջեւ կապին մասին «Էմ. Թի.Վի.» պատկերասփիւռի կայանէն շատ յստակ բացատրութիւն տուած է [[Լիբանան]]ի ներքին գործոց նախարար [[Նոհատ Մաշնուք]]՝ ըսելով, որ Տուլայմի այժմ Ալ Պաղտատիի կինը չէ: Ան ամուսնացած է երեք անգամ. առաջին անգամ նախկին Իրաքի վարչակարգէն անձի մը հետ, որմէ ունի երկու որդի:<ref name="BBC News"/> Կարգ մը աղբիւրներ յայտնած են, թէ առաջին ամուսինին անունը Ֆալլահ Իսմայիլ Ժասըմ է, որ անդամ եղած է «Ռաշիտին» բանակին եւ սպաննուած է 2010-ին՝ Իրաքի բանակին հետ պատերազմի մը ընթացքին:<ref name="International Business Times"/><ref>{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/04/2010419175741872481.html|title=Al-Qaeda in Iraq leaders 'killed'|work=aljazeera.com}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usf-iraq.com/news/headlines/iraqi-forces-kill-top-2-aqi-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102071537/http://www.usf-iraq.com/news/headlines/iraqi-forces-kill-top-2-aqi-leaders|title=Iraqi Security Forces kill top 2 AQI leaders – United States Forces – Iraq|author=Jerrid Dawes|archivedate=2 November 2011|work=usf-iraq.com}}</ref> Մաշնուք աւելցուցած է, որ վեց տարի առաջ, ան երեք ամիս ամուսնացած է Ապու Պաքր Ալ Պաղտատիի հետ, որմէ ունի աղջիկ մը: Այժմ, ան ամուսնացած է [[պաղեստին]]ցիի մը հետ եւ յղի է անկէ: Ան նաեւ ըսած է, թէ կատարած են ծինային քննութիւն իր եւ իր աղջկան վրայ եւ արդիւնքները ցոյց տուած են, թէ ինքը աղջկան մայրն է, ինչպէս նաեւ նոյն քննութիւնը կատարուած է Ալ Պաղտատիի վրայ եւ փաստուած է, որ ինք աղջկան հայրն է:<ref name="BBC News"/><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2014/12/03/us-mideast-crisis-lebanon-baghdadi-idUSKCN0JH2IW20141203|title=Lebanon says detained woman was Baghdadi wife for three months|agency=Reuters|accessdate=8 December 2014}}</ref> «Ալ Մոնիթըր» լիբանանեան ապահովական աղբիւրէ մը յղում կատարելով յայտնած է, որ Ալ Տուլայմի 2014-ի սկիզբէն ի վեր հետազօտութեան կ'ենթարկուէր: Ան ըսած է, որ Ժապհաթ Ալ Նուսրա Մարտին պնդած է, որ զինք ալ ընդգրկեն փոխանակուող բանտարկեալներուն թիւին մէջ, ի փոխան Մաալուլայի մայրապետներուն: Բանակցողները իրենց կարգին ըսած են, որ ան շատ կարեւոր է եւ իրեն համար պատրաստ են ամէն ինչ չեղեալ նկատելու: Ան նաեւ աւելցուցած է, որ Ալ Նուսրայի ղեկավարներէն [[Ապու Մալիք Ալ Թալլի]] յայտնած է, որ ան Ապու Պաքր Ալ Պաղտատիի կինն է:<ref>{{cite news |last=Hashem |first=Ali |authorlink=Ali Hashem |title=IS leader's 'captured wife' may not be who she says she is|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/12/dulaimi-lebanon-islamic-state.html# |accessdate=11 December 2014 |publisher=Al-Monitor |date=3 December 2014}}</ref> [[9 Դեկտեմբեր]] [[2014]]-ին, Ալ Տուլայմի եւ իր [[պաղեստին]]ցի ամուսինը՝ Քամալ Խալաֆը պաշտօնապէս կը ձերբակալուին, երբ Լիբանանի զինուորական դատարանը հրովարտակ մը կը հանէ եւ զանոնք կ'ամբաստանէ իբրեւ ահաբեկչական խմբաւորման մը պատկանող, ահաբեկչական կազմակերպութեան մը հետ կապ ունեցող եւ ահաբեկչական գործողութիւններ ծրագրող:<ref>{{cite news |date=10 December 2014 |title=Lebanon formally arrests ISIS chief's ex-wife Dulaimi |newspaper=The Daily Star |location=Lebanon |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Dec-10/280529-lebanon-formally-arrests-isis-chiefs-ex-wife-dulaimi.ashx |accessdate=16 January 2014}}</ref> Դեկտեմբեր 2015-ին, [[Լիբանան]]ի կառավարութիւնը Ալ Տուլայմին եւ իր աղջիկը ազատ կ'արձակէ՝ ի փոխան լիբանանցի զինուորներու, որոնք առեւանգուած էին Ժապհաթ Ալ Նուսրայի կողմէ:<ref>{{cite news|date=1 December 2015|url=http://www.cnn.com/2015/12/01/middleeast/lebanon-prisoner-swap-baghdadi-ex-wife/|title=ISIS chief's ex-wife released in Lebanon-al Nusra prisoner swap|accessdate=21 May 2016}}</ref> === Զաւակներ === Ըստ «Տը կարտիըն»-ի լրագրողի մը, Ալ Պաղտատի [[Իրաք]]ի մէջ ամուսնացած է 2000-ին, տոքթարական վկայականը ստանալէ ետք: Այս ամուսնութենէն ունի զաւակ մը, որ 2014-ին 11 տարեկան էր:<ref name="foot" /> Չորսէն վեց տարեկան եղող աղջիկը, որ Սաժա Ալ Տուլայմիի հետ [[Լիբանան]]ի մէջ բանտարկուած էր 2014-ին, Ալ Պաղտատիի դուստրն էր:<ref name="Jethro Mullen, CNN">{{cite news |last=Mullen|first=Jethro|title=Mystery surrounds arrest of woman who may be ISIS leader's wife|url=http://www.cnn.com/2014/12/03/world/meast/isis-baghdadi-family/index.html?hpt=hp_t1|accessdate=8 December 2014|publisher=CNN|date=3 December 2014}}</ref><ref name="BBC News"/> === Ճիւղաւորուած Ընտանիք === [[2014]]-ին, Սաժա Ալ Տուլայմիի բանտարկութենէն ետք, կապ հաստատուած է իր քրոջ՝ Տուաա Ամիտ Իպրահիմի հետ, որ 2011-ին ձերբակալուած էր՝ անձնասպանական գօտիով [[Էրպիլ]] մուտք գործելու ժամանակ: Տուաա այժմ կը մնայ քրտական բանտի մը մէջ:<ref name="foxnews.com"/> Անպար շրջանի Խալիտիյա Խորհուրդին պատասխանատուն Փետրուար 2016-ին տեղեկացուցած է. «Այսօր, [[Իրաք]]ի օդուժը օդային հարուած մը տուած է ՏԱՀԵՇ-ի Ռամատիի արեւելքը գտնուող Խալիտիյա կղզիի Ալպու Պալիի «շարիա» դատարանին վրայ։ Այս մէկը պատճառ դարձած է Ալ Պաղտատիի եղբօրորդիի՝ Ապու Ահմէտ Ալ Սամարաիի սպանութեան, ինչպէս նաեւ՝ իր 8 ընկերակիցներուն եւ Ատըլ Ալ Պալաուիի՝ Ալպու Պալիի զինուորական հրամանատարին:<ref>{{cite news |url=http://en.abna24.com/service/middle-east-west-asia/archive/2016/02/03/733248/story.html|title=Abu Bakr al-Baghdadi's nephew killed in airstrike east of Ramadi|date=3 February 2016|publisher=}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10956193/Revealed-the-Islamic-State-cabinet-from-finance-minister-to-suicide-bomb-deployer.html ՏԱՀԵՇ-ի ղեկավարներու ցուցակ] * William McCants – [http://www.brookings.edu/research/essays/2015/thebeliever ''The Believer''] published 1 September 2015 [[Brookings Institution]] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ալ Պաղտատի, Ապու Պաքր}} [[Ստորոգութիւն:Ալ Քայիտայի ղեկավարներ]] [[Ստորոգութիւն:Ահաբեկիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Իրաքի քաղաքագէտներ]] dj8dptmz84octbaspqtwn2s7lcjzspp 0 5496 253910 247881 2026-08-28T23:35:18Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253910 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կազմակերպութիւն}} '''Կողովագնդակի Ազգային Միութիւն''' ([[անգլերէն]]՝ National Basketball Association, կրճատում՝ NBA), տղամարդոց կողովագնդակի արհեստավարժ առաջնութիւն, Հիւսիսային Ամերիկայի գլխաւոր մարզական [[լիկա]]ներէն մէկը։ Բաղկացած է երեսուն ակումբէ (29-ը տեղակայուած են Միացեալ Նահանգներուն մէջ, իսկ 1-ը՝ Քանատայի մէջ), Միացեալ Նահանգներու կողովագնդակի ֆետերասիոնի (դաշնակցութեան) գործող անդամ է։<ref>{{cite web |url=http://www.usabasketball.com/inside.php?page=inside |title=Յու Էս Էյ բասկետբոլ |publisher=Usabasketball.com |date= |accessdate=2012 թ․ հունվարի 5 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611035628/http://www.usabasketball.com/inside.php?page=inside |dead-url=yes }}</ref> NBA-ի մէջ հանդէս եկող ոտնագնդակ խաղացողները կը համարուին տարեկան ամէնէն բարձր աշխատավարձ ստացող մարզիկները<ref>{{cite web |publisher=«Սպորտինգ ինթելիջենս» |title=ԲԱՑԱՀԱՅՏՎԱԾ. Աշխարհի ամենաբարձր վարձատրվող թիմերը, Մանչեստեր սիթին մոտենում է Բարսային և Ռեալ Մադրիդին|url=http://www.sportingintelligence.com/2012/05/01/revealed-the-worlds-best-paid-teams-man-city-close-in-on-barca-and-real-madrid-010501/ |date=Մայիսի 1, 2012 |accessdate=Հունիսի 11, 2012}}</ref>: Հիմնադրուած է 6 Յունիս 1946-ին, իբրեւ Ամերիկայի կողովագնդակի միութիւն (BAA)<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/history/firstgame_feature.html |title= Առաջին խաղը |last1=Գոլդեփեր |first1=Սեմ |work=ԲԱԱ |accessdate=Օգոստոսի 5, 2010}}</ref>: 3 Օգոստոս 1949-ին, Ամերիկայի կողովագնդակի միութեան եւ կողովագնդակի ազգային լիկայի (NBL) միաւորումէն ետք կը ձեւաւորուի կողովագնդակի ազգային միութիւնը։ == Պատմութիւնը == === Հիմնադրումը եւ հիմնաւորումը === [[Պատկեր:Olympic Tower NY by David Shankbone.JPG|մինի|ձախից|180px|NBA-ի կեդրոնական գրասենեակը Նիւ Եորքի [[Մենհեթըն]] թաղամասին մէջ]] Ամերիկայի կողովագնդակի ընկերութիւնը ([[անգլերէն]]՝ Basketball Association of America, յապաւումը՝ BAA) հիմնադրուած է 1946-ին։ Նորաստեղծ լիկայի սեփականատէրերուն կը պատկանէին [[Միացեալ Նահանգներ]]ուն եւ [[Քանատա|Քանատայի]] մէջ գտնուող շարք մը մականախաղի մրցասպարէզներ։ 1 Նոյեմբեր 1946-ին, Թորոնթոյի մէջ տեղի կ'ունենայ հանդիպում մը՝ «Թորոնթօ Հասքիս» եւ «Նիւ Եորք Նիքս» ակումբներուն միջեւ, զորս այսօր «Էն. Պի. Էյ.»-ը (NBA) կը համարէ իր պատմութեան կողովագնդակի առաջին խաղը։<ref name="Առաջին խաղ">{{cite web |url=http://www.nba.com/canada/History_of_Basketball_in_Canad-Canada_Generic_Article-18023.html |title=Կանադական բասկետբոլի պատմությունը |publisher=«Էն Բի Էյ Մեդիա» |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 13}}</ref> Հակառակ անոր, որ այդ ժամանակաշրջանին Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ արդէն կային գործող կողովագնդակի արհեստավարժ լիկաներ, յատկապէս՝ Ամերիկայի կողովագնդակի լիկան (ABL) եւ կողովագնդակի ազգային լիկան (NBL), սակայն BAA-ն իր առջեւ նպատակադրած էր ակումբները տեղակայել մեծ քաղաքներու մէջ եւ խաղերը իրականացնել մեծ մրցասպարէզներով։ Ստեղծման առաջին տարիներուն ընթացքին BAA-ը որակային առումով իր տեղը կը զիջէր ինչպէս հակառակորդ լիկաներուն, այնպէս ալ «Հառլեմեան ճանապարհորդներուն» եւ նմանատիպ ոչ մրցակցային ակումբներուն։ [[1949]] թուականի [[Օգոստոս]]ի 3-ին BAA-ը որոշում միաւորուած է NBL-ի հետ՝ ձեւաւորելով կողովագնդակի ազգային միութիւնը (National Basketball Association, NBA)<ref name="Պատմություն">{{cite web |url=http://www.history.com/this-day-in-history/nba-is-born |title=NBA-ը ստեղծվեց |work=«Հիսթորի» |accessdate=Հուլիսի 29, 2010}}</ref> Նորաստեղծ լիկայի մէջ կը գործէին 17 խումբեր, տեղակայուած մեծ ու փոքր բնակավայրերու մէջ<ref name="Պատմություն"/>, իսկ հանդիպումները կ'անցկացնէին ինչպէս տարբեր մեծութեան արենաներու, այնպէս ալ սիրողական մարզադահլիճներու մէջ։ [[1950]] թուականին NBA-ը կը որոշէ նուազեցնել գործող խումբերու քանակը, ուստի խումբերը կը միացուին միմյանց՝ դառնալով 11-ը։ Կրճատումներու գործընթացը կը շարունակուի մինչեւ [[1953]]–[[1954]] մրցաշրջանը, երբ լիկային մէջ կը մնան ընդամենը ութ խումբեր, որոնցմէ բոլորն ալ կը գործեն եւ հանդէս կու գան NBA-ի մինչեւ օրս («[[Նիւ Յորք Նիքս|Նիւ Յորք Նիքս»]], «[[Պոսթոն Սելտիքս|Պոսթոն Սելտիքս»]], «[[Գոլտըն սթէյթ Ուօրիորս|Գոլտըն սթէյթ Ուօրիորս»]], «[[Լոս Անջելէս Լեէքըրզ|Լոս Անջելէս Լեէքըրզ»]], «[[Սակրամնետօ Ռոյալս]]», «[[Դետրոյթ Փիստոնս]]», «[[Ատլանտա Հոքս]]», եւ «[[Ֆիլադելֆիա Նեշընըլզ]]»)։ Կրճատումներու արդիւնքին այն խումբերը, որոնք հանդես կու գային փոքր քաղաքներու մէջ, կը տեղափոխուին աւելի մեծ քաղաքներ։ NBA-ի մէջ կը գործէր ռասայական սահմանափակում, որ տարիէ տարի կը թուլանար։ Սահմանափակումը առաջին անգամ կը կոտրուի [[1947]] թուականին, երբ Վատարու Միսական, որ ամերիկեան [[ճաբօն]]ցի էր, կը սկսի հանդես գալ «Նիւ Յորք Նիքս»–ին մէջ։ [[1950]] թուականին [[Ապրիլ]]ի 26-ին մարզիչ Հարոլտ Հանթերը պայմանագիր կը կնքէ «Ուաշինկթոն Կապիտոլսի» հետ՝ դառնալով NBA-ի հետ պայմանագիր կնքած առաջին աֆրոամերիկացին<ref name=kcstar>{{cite news|first=Սեմ|last=ՄակԴաուել|title=Սամների շրջանավարտ Հարոլդ Հանթերը, ով NBA-ի հետ պայմանագիր կնքած առաջին աֆրոամերիկացին էր, մահանում է 86 տարեկան հասակում|url=http://www.kansascity.com/2013/03/08/4109211/sumner-grad-harold-hunter-first.html |work=«Կանզաս սիթի սթար» |publisher= |date=2013-03-09 |accessdate=2013 թ․ մարտի 30}}</ref>: Չնայած մօտակայ մրցաշրջանին ընդառաջ Հանթերը կը հեռացուի աշխատանքէն<ref name=kcstar/><ref name=citypaper>{{cite news |first= |last= |title=Մահացել է Թենեսիի նահանգային համալսարանի նախկին մարզիչ Հարոլդ Հանթերը |url=http://nashvillecitypaper.com/content/sports/former-tennessee-state-basketball-coach-harold-hunter-dies |work=«Սեթի փեյփր» |publisher= |date=2013-03-07 |accessdate=2013 թ․ մարտի 30 |archive-date=2013-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102164059/http://nashvillecitypaper.com/content/sports/former-tennessee-state-basketball-coach-harold-hunter-dies |dead-url=yes }}</ref>, այնուամենայնիւ շարք մը սեւամորթ մարզիկներ կը սկսի հանդէս գալ լիկային մէջ, ընդ որուն հենց սեւամորթ [[Ճորճ Միքանի]] օրով է որ «[[Մինեապոլիս Լէյքըրը|Մինեապոլիս Լէյքըրը»]]–ը կը յաղթէ առաջին 5 առաջնութիւնները։ [[1954]] թուականին NBA-ը կը ներմուծէ 24 վարկեանի կանոնը, ըստ որու՝ գրոհը սկսող կողմը 24 վարկեանի ընթացքին նետում պիտի կատարէ դեպի հակառակորդի զամբիւղը, հակառակ դեպքին գնդակը կը տրվուի հակառակորդ խումբին։<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/analysis/rules_history.html |title=NBA-ի օրենքների պատմություն |date=Մայիսի 8, 2008 |work=[[NBA]] |accessdate=Հոկտեմբերի 15, 2013}}</ref> === «Սելտիքսի» գերիշխումը եւ Լիկայի ընդլայնումը === [[Պատկեր:Wilt Chamberlain Bill Russell 2.jpg|thumb|upright|[[Բիլ Ռասել]]ը պաշտպանվում է [[Ուիլթ Չեմբեռլեն]]ի դեմ (1966)]] [[1957]] թուականին նորէկ կեդրոնական [[Պիլ Ռասըլ]]ը կը միանայ «Պոսթոն Սելտիքսին»: Այդ ժամանակ «Սելտիքսի» կազմին մէջ հանդէս կու գար պաշտպան [[Բոբ Քուզին]], իսկ խումբը կը մարզէր Ռեդ Աուերբաքը։ Խումբը կը սկսի աննախադեպ յաջողութիւն գրանցել՝ տասներեք մրցաշրջաններուն նուաճելով տասնմեկ NBA-ի առաջնութիւն։ [[1959]]-ին կեդրոնական Ուիլթ Չեմբեռլենը կը սկսի հանդէս գալ «Ֆիլադելֆիա Ուորիորս»–ին մէջ, որուն կազմին մէջ գրանցած է մինչեւ օրս անգերազանցելի անհատական հանդիպումներ, մասնաւորապէս՝ 100 միաւոր մէկ խաղին մէջ եւ 55 անդրադարձ մէկ խաղին մէջ։ Չեմբեռլենի գլխաւոր մրցակիցը լիկայի մէջ կը համարուէր Ռասըլը։ [[1960]]-ական թուականներուն ողջ լիկան «Պոսթոն Սելտիքս»-ի տիրապետութեան տակ էր։ Ռասըլի, Քուզիի եւ մարզիչ Աուերբաքի առաջնորդութեամբ խումբը [[1959]]–[[1966]] թուականներու ընթացքին ռեկորդային 8 անգամ անընդմեջ նուաճեց NBA-ի գաւաթը։ Խումբը չկարողացաւ նուաճել տիտղոսը [[1966]]-[[1967]] մրցաշրջանին, սակայն այդ արաւ [[1967]]-[[1968]] մրցաշրջանին<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/celtics/history/ChampionshipWins.html |title=Հաղթած առաջնություններ &#124; Celtics.com - Բոստոն Սելտիքսի պաշտոնական կայք |publisher=«Nba.com» |date= |accessdate=2012 թ․ հունվարի 5}}</ref>: Այս ժամանակաշրջանին NBA-ի ակումբները շարունակեցին քաղաքէ քաղաք տեղափոխուիլ. «Մինեապոլիս Լեէքըրզը» կը տեղափոխուի [[Լոս Անջելէս]], «Ֆիլադելֆիա Ուորիորսը» կը տեղափոխուի [[Սան Ֆրանցիսկօ]], «Սիրաքյուզ Նեյշընըլզը» կը տեղափոխուի [[Ֆիլադելֆիա]], մասնակցելով «Ֆիլադելֆիա Սեվնթի Սիքսերսի»–ի մէջ եւ վերջապէս «Սենթ Լուիզ Հոքսը» կը տեղափոխուի Ատլանտա, մասնակցելով «Ատլանտա Հոքսի»–ի մէջ։ Բացի տեղափոխումներէն, լիկայի մէջ կը սկսին նոր խումբեր հիմնադրուիլ։ [[1961]] թուականին «Չիկագո Փեքերսը» (այժմ՝ «Ուաշինկթոն Վիզարդս») կը դառնայ NBA-ի իններորդ ակումբը, իսկ [[1966]]-[[1968]] թուականներու ընթացքին լիկայ մէջ հանդես եկող խոպմբերու քանակը 9-էն կը դառնայ 14: Նորաստեղծ ակումբներն էին «Շիգակօ Բուլսը», «Սիէթլ Սուպերսոնիքսը» (այժմ՝ «Օկլահոմա Սիթի Թանդեր»), «Սան Տիէկօ Ռոքէթս» (չորս տարի անց կը տեղափոխուի Հիւստոն քաղաք), «Միլոուքի Բաքսը» եւ «Ֆինիքս Սանսը»: [[1967]] թուականին կը ստեղծուի Ամերիկեան կողովագնդակի միութիւնը (American Basketball Association, ABA)։ Երկու մարզական կազմակերպութիւններու միջեւ կը սկսի պայքար։ NBA-ին չնայած յաջողած էր «ձէռք ձգել» տուեալ ժամանակաշրջանի համալսարանային առաջնություններու գերաստղ [[Լյու Ալսինդորին]] (աւելի ուշ՝ Քարիմ Աբդուլ-Ջաֆար), սակայն միաժամանակ կը կորսնցնէ գործող աստղ Ռիք Բերիին, ինչպէս նաեւ 4 վետերան մրցավարներու, որոնք կ՛որոշեն միանալ ABA-ին։<ref>{{cite book | last = Զալցբերգ | first = Չարլզ | title = Սետ շոտից սլեմ դանկ | url = https://archive.org/details/fromsetshottosla0000salz | publisher = «Մակգրոու-Հիլ» | location = Նյու Յորք | year = 1998 | isbn = 978-0-8032-9250-5 | page = [https://archive.org/details/fromsetshottosla0000salz/page/203 203]}}</ref> [[1969]]-ին դիզայներ Ալան Սիգելը [[Պէյսբոլ]]ի բարձրագոյն լիկայի պատկերանիշի օրինակով կը ստեղծէ NBA-ի ներկայիս պատկերանիշը, որուն պատկերացուած է «Լէյըըրզի» կողովագնդակիստ Ճէրի Վեսթի գծանկարը։ Պատկերանիշը պաշտօնապէս լոյս կը տեսնէ [[1971]] թուականին եւ մինչեւ օրս կը հանդիսանայ NBA-ի ապրանքանիշի անբաժանելի մասը։<ref>{{cite web |url=http://articles.latimes.com/2010/apr/27/sports/la-sp-crowe-20100427 |title=Այդ աշխարհահռչակ սիլուետը կարելի է վերագրել նրան |date=Ապրիլ 27, 2011 |last=Քրոու |first=Ջերի |work=«Լոս Անջելես Թայմս» |accessdate=Մայիսի 23, 2011}}</ref> Յոթանասունականներու ընթացքին երկու լիկաներու մրցակցութեան մեջ առաւել իշխողական տեղ կը սկսի գրաւել ABA-ը, որ կը սկսի պայմանագրեր կնքել համալսարաններու ոչ-շրջանավարտ ուսանողներու հետ, որոնցմէ առաւել նշանաւորներէր էր «Բժիշկ Ջեյ» մականունը կրող սլէմ տանկի վարպետ [[Ջուլիուս Էրվինգ]]ը: Միեւնոյն ժամանակ NBA-ը բուռն կերպով կը սկսի ընդլայնման գործունեութիւն ծաւալել եւ հաստատուիլ երկրի առաւել խոշոր քաղաքներուն մէջ։ [[1966]]-[[1974]] թուականներու ընթացքին NBA-ի մէջ հանդես եկող ակումբներու խումբը 9-էն կ'աճէ եւ կը դառնայ 18: [[1970]]-ին իրենց առաջին մրցաշրջանը կ'անցկացնեն «Բորդլէնտ Թրէյլ Բլեյզերսը», «Պաֆալօ Բրեյվզը» (այժմ՝ «Լոս Անջելէս Կլիպերս») եւ «Կլիվլենդ Կավալիերսը»՝ ակումբներու քանակ դարձնելով 17, իսկ 18-րդ ակումբը ասպարեզ կը մտնէ [[1974]]-ին՝ կրելով «Նիւ Օռլեանս Ջազ» (այժմ՝ «Յութա Ջազ»)<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/history/season/19701971.html |title= 1970–71 խաղաշրջանի նկարագրություն |work=[[NBA]] |accessdate=Հուլիսի 30, 2010}}</ref> [[1976]] թուականին ի վերջոյ տեղի կ՛ունենայ NBA-ի և ABA-ի երկար սպասուած միաւորումը, որու արդիւնքով ABA չորս ակումբներ՝ «Սան Անդոնիօ Սփըրսը», «Դենվեր Նագեթսը», «Ինտիանա Փեյսերսը» եւ «Նիւ Յորք Նէթսը» (այժմ՝ «Պրուքլին Նէթս») տեղ կը գտնեն NBA-ի մէջ՝ ակումբներու ընդհանուր քանակը հասցնելով 22-ի։ Տասնամեակի աւարտին մօտ, սակայն, լիկան աչքի չէր ինկած խօստումնալիութեամբ՝ նուազող հեռուստատեսային վարկանիշներու, ծանր հաճախելիութեան եւ որոշ կողովագնդակիստներու անուան հետ կապուած թմրանիւթային սկանդալներու պատճառով։ Այդ բոլոր խնդիրները իրենց լրջութեամբ կը սպառնային նոյնիսկ լիկայի բնականոն գործունէութեան։ === Ժողովրդականութեան աճը === [[1979]] թուականէն NBA-ի մէջ կը սկսի գործել 3-միաւորանոց նետման օրէնքը, որ մրցակից առաջնութեան՝ ABA-ի նորարար մտահաղացումներէն էր։ Նոյն տարի լիկան կը պարունակեր երիտասարդ նորեկներ [[Լարի Բըրդ]]ը եւ [[Մեջիք Ջոնսոն]]ը, որոնցմէ առաջինը տեղ կը գտնէ «[[Պոսթոն Սելտիքս|Պոսթոն Սելտիքս»]]–ի մէջ, իսկ միւսը՝ «Լոս Անջելէս Լէյքըրզ ի մէջ։ Մարզիկներու շնորհիւ NBA-ի ժողովրդաանութիւնը կը սկսի նշանակալիօրէն աճիլ, ոչ միայն Միացեալ Նահանգներուն, այլեւ անոր սահմաններէն դուրս: Ջոնսոնի օգնութեամբ «Լէյքըրզը» 5 անգամ կը նուաճի NBA-ի գաւաթը, իսկ Լարի Բըրդի «Սելտիքսը» գաւաթը կը նուաճի 3 անգամ։ Վաղ 80-ականներուն լիկայի մէջ կը հիմնադրուի եւս մէկ ակումբ՝ «Դալաս Մավերիքսը»՝ ընդհանուր խումբերու քանակը հասցնելով 23-ի։ [[1984]] թուականի [[Փետրուար]]ի 1-ին NBA-ի գլխաւոր քարտուղարի պաշտօնը կը զբաղեցնէ [[Դեյվիդ Սթեռն]]ը: Նոյն թուականին լիկա մուտք կը գործէ Հիւսիսային Գարոլինայի համալսարանի շրջանաւարտ [[Մայքըլ ճորտըն]]ը, որ կը սկսի հանդես գալ «[[Շիգակօ Բուլսի|Շիգակօ Բուլսի»]] կազմին մէջ։ Ճորտընը նոր թափով կը նպաստէ NBA-ի մասայականացման ամբողջ աշխարհին մէջ։ Շուտով շարք մի ամերիկեան քաղաքներ ցանկութիւն կը հայտնեն իրենց ներկայացուցիչ խումբը ունենալու։ [[1988]]-[[1989]] թուականներուն խումբերու քանակը կ'աւելնայ եւս 4-ով՝ «[[Շառլոթ Հորնէթս]]» ([[Շառլոթ]], [[Հիւսիսային Գարոլինա]]), «[[Մայամի Հիթ]]» ([[Մայամի]], [[Ֆլորիտա]]), «[[Օռլանդօ Մեջիք]]» (Օռլանդօ, Ֆլորիտա) եւ «[[Մինեսոտա Թիմբերվուլվզ]]» ([[Մինեապոլիս]], [[Մինեսոտա]])։ [[1990]] եւ [[1991]] թուականներուն «[[Դետրոյթ Փիստոնս]]ը» մարզիչ [[Չակ Դեյլի]]ի եւ պաշտպան [[Այզիա Թոմաս]]ի առաջնորդութեամբ կը յաղթեն NBA-ի առաջնութիւնը։ [[1991]]–[[1998]] թուականներու ընթացքին Մայքըլ Ճորտընի եւ Սկոտի Պիպենի «Շիգակօ Բուլսը» 6 անգամ կը յաղթեն NBA-ի առաջնութիւնը (բացի [[1994]] եւ [[1995]] թուականներէն, որոնց ժամանակ առաջնութիւնը կը յաղթէ «[[Հիւստոն Ռոքէթս|Հիւստոն Ռոքէթսը»]]՝ Հակիմ Օլաջուվոնի առաջնորդութեամբ)։ [[Պատկեր:Cazzaro Jordan.jpg|մինի|ձախից|[[Մայքլ Ջորդան]]ը որպես [[ԱՄՆ բասկետբոլի ազգային հավաքական|Դրիմ թիմի]] անդամ]] [[1992]] թուականի [[Բարսելոնա]]յի ամառնային օլիմպիական խաղերուն Միացեալ Նահանգները ներկայացնելու համար կը ձեւաւորուի ազգային հաւաքական, որ կը ստանայ «Տրիմ թիմ» անուանումը։ Խումբի մէջմաս կը կազմեն այն ժամանակուայ լաւագոյն մարզիկներ [[Լարի Բըրդ]]ը, [[Մեջիք Ջոնսոն]]ը, [[Դեյվիդ Ռոբինսոն]]ը, [[Պատրիկ Յուինգ]]ը, [[Սկոտի Պիպեն]]ը, [[Քլայդ Դրեքսլեր]]ը, [[Կարլ Մելոուն]]ը, [[Ջոն Սթոքթոն]]ը, [[Քրիս Մալին]]ը, [[Չարլզ Բարքլի]]ն, [[Քրիստիան Լեթներ]]ը եւ [[Մայքըլ Ճորտըն]]ը, որ կը նշանակուի որպէս խումբի աւագ։ Խոմբի բոլոր անդամները հետագային կ'առաջադրուին կողովագնդակի փառքի սրահ։ [[1995]] թուականին լիկայի ակումբներու քանակնը կը պարուակէ երկու կանադական խումբեր՝ «[[Վանկուվեր Գրիզլիս]]» եւ «[[Թորոնթօ Ռեպտորս|Թորոնթօ Ռեպտորս»]]: «Գրիզլիսի»՝ [[2001]] թուականին Վանկուվերէն Մեմֆիս տեղափոխուելէն հետոյ «Ռեպտորսը» մինչեւ օրս կը հանդիսանայ NBA-ի միակ կանադական ակումբը։ [[1996]] թուականին կը ստեղծուի [[Կանանց պասկետբոլի ազգային միութիւն (WNBA)|Կանանց կողովագնդակի ազգային միութիւնը (WNBA)]]: [[1998]]-ին NBA-ի ակումբներու սեփականատէրերը լոկաուտ կը հայտարարեն, որ կը շարունակուի 191 օր եւ աւարտին յաջորդ տարուայ [[Յունուար]]ի 18-ին։ Որպէս արդիւնք՝ [[1998]]–[[1999]] մրցաշրջանի խաղացանկը 82-էն կը կրճատուի 50 հանդիպման<ref name="Լոկաուտ">{{cite web|publisher=«Արմսպորտ»|title=NBA-ՈՒՄ ԼՈԿԱՈՒՏ ԿՀԱՅՏԱՐԱՐՎԻ|url=http://www.armsport.am/hy/news/2011/07/01/NBA-%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%AC%D5%B8%D5%AF%D5%A1%D5%B8%D6%82%D5%BF-%D5%AF%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%BE%D5%AB/168184|date=Հունվարի 1, 2011|accessdate=}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (սովորական մրցաշրջանի 61%-ը), իսկ Բոլոր աստղերու հանդիպումը չի կայանար։ «Սան Անեոնիօ Սփըրսը» Դեյվիդ Ռոբինսոնի եւ Թիմ Դանքանի գլխաւորութեամբ կը նվաճուի առաջին գաւաթը։ === Նոր դարաշրջանը === [[Պատկեր:LeBron James at GSW.jpg|220px|մինի|[[Լեբրոն Ջեյմս]]ը 2013 թվականին]] [[Պատկեր:NBA Salary Cap RU.svg|200px|մինի|ձախից|Ասոցիացիայում աշխատավարձերի վերին շեմի փոփոխությունները սկսած 1985 թվականից]] [[1998]] թուականի ամառը վերջնականապէս կը լծուի «Շիգակօ Բուլսի» աստղային կազմը, որմէ հետոյ գերեզրափակիչներուն մէջ առաւել յաջող կը սկսի հանդէս գալ Արեւմտեան կոնֆերենցիան ներկայացնող ակումբները, մասնաւորապէս 14 տարուայ մեջ «Սան Անդոնիօ Սփըրսը» եւ «Լոս Անջելէս Լէյքըրզը» միասին վերցուած կը նվաճուին 9 չեմպիոնական գաւաթ։ [[1999]]-ի «Սան Անդոնիօյի» յաղթանակէն հետոյ, երեք տարի անընդմեջ՝ [[2000]], [[2001]] եւ [[2002]] թուականներուն [[Շաքիլ Օ'Նիլ]]ի եւ [[Կոբի Բրայանտ]]ի գլխաւորութեամբ NBA-ի գաւաթը կը նուաճի «Լոս Անջելէսը»: [[2003]]-ին գավաթը երկրորդ անգամ կը նուաճի «Սան Անդոնիօն»: [[2004]] Լէյքըրզը կրկին կը հասնին մինչեւ գերեզրափակիչ, սակայն կը պարտուին «Դետրոյթ Փիստոնսին»: [[2006]] թուականին NBA-ի գերեզրափակչի շրջանակներուն մէջ կը հանդիպին «[[Դալաս Մավերիքս]]ը» եւ «[[Մայամի Հիթ]]ը», որոնք երկուքն ալ առաջին անգամ հանդէս կու գային գերեզրափակչին մէջ։ Գաւաթը այս անգամ կը նուաճի «Մայամին»՝ երիտասարդ խաղարկող [[Տուէյն Ուեյտի]] եւ 2 տարի առաջ խումբի կազմը համալրած Շաքիլ Օ'Նիլի գլխաւորութեամբ։ [[2007]]-ին «Սան Անդոնիօ Սփըրսը» կը նուաճի իր չորրորդ գաւաթը։ [[2008]] թուականի գերեզրափակչին կը հանդիպին լիկայի պատմութեան դարաւոր «հակառակորդներ» «Լոս Անջելէս Լէյքըրզը» եւ «Պոսթոն Սելտիքսը»: Մրցապայքարին յաղթանակող դուրս կու գայ «Սելտիքսը», շնորհիւ նոր աստղային «մեծ եռյակի»՝ Քեւըն Գառնեթի, Ռէյ Ալենի եւ Փոլ Փիրսի եւ նվաճելով 17-րդ չեմպիոնական տիտղոսը։ 2009 եւ 2010 թուականներուն NBA-ի առաջնութիւնը կրկին կը յաղթէ «Լոս Անջելէս Լէյքըրզը»: Երկու անգման ալ գերեզրափակչի ամենաարժէքաւոր կողովագնդակիստի մրցանակը կը շնորհուի Կոբի Բրայանտին։ 2010 թուականի բոլոր աստղերու հանդիպումը կ'անցկացուի «Cowboys Stadium» ամերիկեան ֆուտբոլի մարզադաշտին եւ կ՛ունենայ ռեկորդային 108 713 հանդիսատես։ 2010-2011 մրցաշրջանի ամառը «Մայամի Հիթի» կազմը է համալրում [[Լեպրոն Ճէյմս]]ը: Նոյն տարուայ գերեզրափակչին Ճէյմսի խումբը 6-խաղերու մրցապայքարին կը պարտուի Դիրք Նովիցկու «Դալաս Մավերիքսին, սակայն [[2012]] եւ [[2013]] թուականներուն առաջնութիւնը կը նուաճի «Մայամին»: [[2011]] թուականին լիկային մէջ կրին լոկաուտ կը հայտարարուի։ Մի քանի շաբթոայ ընթացքին կողովագնդակիստները եւ սեփականատէրը կը վավերացնեն հաւաքական բանակցութիւններու նոր փաթեթ, որու արդիւնքով 2011-2012 մրցաշրջանը 82 հանդիպումներէն կը կրճատուի 66-ի։<ref>[http://www.nytimes.com/2011/12/09/sports/basketball/nba-owners-and-players-ratify-labor-deal.html «NBA-ի սեփականատերերը և բասկետբոլիստները նոր աշխատանաքային գործարք են կնքում»]</ref> Կանոնաւոր առաջնութեան ավարտէն հետոյ գերեզրափակչին գաւաթի համար պայքար կը մղեն «Մայամի Հիթը»՝ Լեպրոն Ճյմսի, Տուէյն Ուեյտի եւ Քրիս Բոշի գլխաւորութեամբ եւ «Օկլահոմա սիթի Թանդերը»՝ Քեւըն Դյուրանտի, Ռասել Վեստբրուքի եւ [[Ջէյմս Հարտեն]]ի գլխաւորութեամբ։ 5-խաղերու մրցապայքարին յաղթողական կը դառնայ «Մայամին»՝ 6 տարուայ մեջ նուաճելով երկրորդ չեմպիոնական տիտղոսը։ Յաջորդ երկու տարիներու գերեզրափակիչներուն կը հանդիպինն «Մայամին» եւ «Սան Անդոնիօն»: 2013 թուականին 5-խաղերու մրցապայքարին կը յաղթէ «Մայամին»՝ գրաւելով իր երրորդ տիտղոսը, իսկ 2014-ին, կրկին 5-խաղերու մրցապայքարին կը յաղթէ «Սան Անդոնիօն»՝ նուաճելով 5-րդ տիտղոսը։ [[2014]] թուականին կոմիսարի պաշտօնով կը զբաղի Ադամ Սիլվերը։ == Խումբերը == Ասոցիացիայի մէջ սկզբնապէս հանդէս եկած են 11 խումբեր։ Ավելացումներու, կրճատումներու եւ տեղափոխումներէն հետոյ լիկայի մէջ ներկայիսս կը գործէ թիւով 30 պասկետբոլային ակումբ, որոնցմէ 29-ը տեղակայուած են [[Միացեալ Նահանգներ]]ու մէջ եւ մէկը՝ [[Գանատա]]յի մէջ։ Լիկան ստորաբաժանուած է երկու կոնֆերենցիաներու միջեւ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր հերթին բաղկացած է երեք դիվիզիայէ, իսկ իւրաքանչիւր դիվիզիայի մէջ հաշուառուած է հինգ ակումբ։ {| class="navbox wikitable" style="width:100%; text-align:left" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Դիվիզիոնը ! style="background:white; text-align:center; width:24%" | խումբը ! style="background:white; text-align:center; width:19%" | Քաղաքը ! style="background:white; text-align:center; width:24%" | Մարզապալատը ! style="background:white; text-align:center; width:9%" | Հիմնադրուած է ! style="background:white; text-align:center; width:9%" | NBA-ի մէջ |- ! style="background:navy; text-align:center" colspan=6 | <font color=white>Արևելեան կոնֆերենցիա</font> |- ! style="background:#FFDDDD; text-align:center" rowspan=5 | Աթլանդիկ<br /><small>Atlantic</small> | '''[[Պոսթոն Սելտիքս]]<br /><small>Boston Celtics</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Պոսթոն]] | [[TD Garden]] | colspan=2 align=center | 1946 |- | '''[[Պրուքլին Նէթս]]<br /><small>Brooklyn Nets</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Նիու Յորք]] | [[Պարքլէյս սենթր]] | align=center | 1967 | align=center | 1976 |- | '''[[Նիու Յորք Նիքս]]<br /><small>New York Knicks</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Նիու-Յորք]] | [[Մետիսոն Սքուէր Կարտեն|Madison Square Garden]] | colspan=2 align=center | 1946 |- | '''[[Թորոնթո Ռեպտորս]]<br /><small>Toronto Raptors</small>''' | {{flagicon|Canada}} [[Թորոնթօ]] | [[Էյր Գանադտ Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1995 |- | '''[[‎Ֆիլադելֆիա Սեվնթի Սիքսերս|Ֆիլադելֆիա 76երս]] <br /><small>Philadelphia 76ers</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Ֆիլադելֆիա]] | [[Վելս Ֆարգօ Սենթր]] | align=center | 1946 | align=center | 1949 |- ! style="background:#FFE5B4; text-align:center" rowspan=5 | Կեդրոնական<br /><small>Central</small> | '''[[Տետրոյթ Փիստոնս]]<br /><small>Detroit Pistons</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Տետրոյթ]] | [[Փելաս օֆ Օբուրն Հիլս]] | align=center | 1941 | align=center | 1948 |- | '''[[Ինտիանա Փեյսերս]]<br /><small>Indiana Pacers</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Ինտիանապոլիս]] | [[Պենքրս Լայֆ Ֆելդհաուս]] | align=center | 1967 | align=center | 1976 |- | '''[[Քլիվլենդ Կավալիերս]]<br /><small>Cleveland Cavaliers</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Քլիվլենդ (Օհայօ)]] | [[Քուիքեն Լոանս Արենա]] | colspan=2 align=center | 1970 |- | '''[[Միլոուքի Բաքս]]<br /><small>Milwaukee Bucks</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Միլուոկի]] | [[BMO Հարիս Բրադլեյ Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1968 |- | '''[[Շիգակօ Բուլս]]<br /><small>Chicago Bulls</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Շիգակօ]],[[Իլինոյս]] | [[Յունայդըտ Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1966 |- ! style="background:#FFFFDD; text-align:center" rowspan=5 | Հարաւ-արեւելեան<br /><small>Southeast</small> | '''[[Ատլանտա Հոքս]]<br /><small>Atlanta Hawks</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Ատլանտա]] | [[Philips Արենա]] | align=center | 1946 | align=center | 1949 |- | '''[[Ուաշինկթոն Վիզարդս]]<br /><small>Washington Wizards</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Ուաշինկթոն]] | [[Verizon Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1961 |- | '''[[Մայամի Հիթ]]<br /><small>Miami Heat</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Մայամի]] | [[Ամերիքան Էյրլայնս Արենա]] | colspan=2 align=center | 1988 |- | '''[[Օռլանդօ Մեջիք]]<br /><small>Orlando Magic</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Օռլանդօ (Ֆլորիտա)|Օռլանդօ]] | [[Amway Արենա]] | colspan=2 align=center | 1989 |- | '''[[Շառլոթ Հորնէթս]]<br /><small>Charlotte Hornets</small>''' | {{դրօշավորում|ԱՄՆ}} [[Շառլոթ (Հիւսիսային Գարոլինա)]] | [[Թայմ Վարներ Քեյբլ Արենա]] | colspan=2 align=center | 2004 |- ! style="background:red; text-align:center" colspan=6 | <font color=white>Արեւմտեան Կոնֆերենցիա</font> |- ! style="background:#DDFFDD; text-align:center" rowspan=5 | Հիւսիս-Արեւմտեան<br /><small>Northwest</small> | '''[[Դենվեր Նագէթս]]<br /><small>Denver Nuggets</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Դենվեր]] | [[Pepsi Սենթր]] | align=center | 1967 | align=center | 1976 |- | '''[[Մինեսոտա Թիմբերվուլվզ]]<br /><small>Minnesota Timberwolves</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Մինեապոլիս]] | [[Թարգետ Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1989 |- | '''[[Օկլահոմա Սիթի Թանդեր]]<br /><small>Oklahoma City Thunder</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Օկլահոմա Սիթի]] | [[Չիզփիք Էներջի Արենա]] | colspan=2 align=center | 1967 |- | '''[[Պորտլենդ Թրեյլ Բլեյզերս]]<br /><small>Portland Trail Blazers</small>''' | {{flagicon|USA}} [[Պորտլենդ (Օրեգոն)]] | [[Մոդա Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1970 |- | '''[[Յութա Ջազ]]<br /><small>Utah Jazz</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Սոլթ Լեյք Սիթի]] | [[ԷներջիՍոլուշն Արենա]] | colspan=2 align=center | 1974 |- ! style="background:#DDDDFF; text-align:center" rowspan=5 | Խաղաղ օվկիանոսեան<br /><small>Pacific</small> | '''[[Գոլտըն սթէյթ Ուօրիորս]]<br /><small>Golden State Warriors</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Օքլենդ]] | [[Օրաքլ Արենա]] | colspan=2 align=center | 1946 |- | '''[[Լոս Անջելէս Կլիպերս]]<br /><small>Los Angeles Clippers</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Լոս Անջելէս]] | [[Սթեյփլս սենթր]] | colspan=2 align=center | 1970 |- | '''[[Լոս Անջելէս Լէյքըրզ]]<br /><small>Los Angeles Lakers</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Լոս Անջելէս]] | [[Սթեյփլս սենթր]] | align=center | 1946 | align=center | 1948 |- | '''[[Սակրամենտո Քինկս]]<br /><small>Sacramento Kings</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Սակրամենտօ]] | [[Սլիփ Թրէյն Արենա]] | align=center | 1945 | align=center | 1948 |- | '''[[Ֆինիքս Սանս]]<br /><small>Phoenix Suns</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Ֆինիքս]] | [[Թոկինգ Ստիք Ռեզորթ Արենա]] | colspan=2 align=center | 1968 |- ! style="background:#FFDDFF; text-align:center" rowspan=5 | Հարաւ-արեւմտեան<br /><small>Southwest</small> | '''[[Դալաս Մավերիքս]]<br /><small>Dallas Mavericks</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Դալաս]] | [[Ամերիքան Էյրլայնս Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1980 |- | '''[[Մեմֆիս Գրիզլիս]]<br /><small>Memphis Grizzlies</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Մեմֆիս (Թենեսի)]] | [[FedEx Ֆորում]] | colspan=2 align=center | 1995 |- | '''[[Նյու Օռլեանս Պելիկանս]]<br /><small>New Orleans Pelicans</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Նոր Օռլեան]] | [[Սմութի Կինգս Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1988 |- | '''[[Սան Անդոնիօ Սփըրս]]<br /><small>San Antonio Spurs</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Սան Անդոնիօ]] | [[AT&T Սենթր]] | align=center | 1967 | align=center | 1976 |- | '''[[Հիւսթոն Ռոքէթս]]<br /><small>Houston Rockets</small>''' | {{flagicon|United States|ԱՄՆ}} [[Հիւսթոն]] | [[Toyota Սենթր]] | colspan=2 align=center | 1967 |} == Մրցաշրջանի կառուցուածքը == Խաղային մրցաշրջանը NBA-ի մէջ բաղկացած է կանոնաւոր առաջնութիւնէ եւ [[փլէյ-օֆֆ]]է։ Կանոնաւորի Ժամանակ բոլոր 30 խումբեր կ'անցկացնեն 82 խաղ։ Իւրաքանչիւր կոնֆերենցիաներէն 8 լաւագոյն խումբերը կ'անցնին եզրափակիչ՝ փլէյ-օֆֆ, ուրտեղ եւ կը յաղթէ միայն մէկ խումբ՝ դառնալով NBA չեմպիոն։ === Կանոնաւոր առաջնութիւն === [[Պատկեր:NBA - Boston Celtics vs. Minnesota Wolverines.jpg|240px|մինի|ձախից|Կանոնավոր առաջնության հանդիպումներից մեկի ժամանակ [[Բոստոն]]ի «[[Թի Դի Գարդեն]]» մարզապալատում]] Ամառային ընդմիջումէն հետոյ խումբերը պաշտօնական նախապատրաստական մարզումները կը սկսին ուշ [[Սեպտեմբեր]]ին: Նախապատրաստական մարզումները անհրաժեշտ են մարզչական անձնակազմերուն գնահատելու կողովագնդակիստներու (հատկապէս նորեկներու) խաղաոճը, հետազոտելու ամբողջական խումբի առավելութիւններն ու թերութիւնները, կողովագնդակիստներուն նախապատրաստելու կանոնաւոր առաջնութեանը եւ վերջապէս՝ որոշելու 12 հոգիէ բաղկացած խումբի այն տաղանդաւոր ցանկը (ինչպես նաեւ 3 հոգիէ բաղկացած ոչ տաղանդ ցանկը), որ հանդէս է գալու կանոնաւոր առաջնութիւնով։ Իւրաքանչիւր ակումբի մարզչական եւ նախագահական կազմ իրավունք ունի երկու տարուայ ընթացքին պակաս փորձ ունեցող մարզիկներուն նշանակելու կրտսեր առաջնութեան՝ NBA զարգացման լիկայի համապատասխան կրտսեր ակումբին մէջ։ Նախապատրաստական ընդմիջումներէն հետոյ մեկնարկում են նախամրցաշարային ընկերական հանդիպումները, որոնք շատ հաճախ կ'անցկացնեն Միացեալ Նահանգներու եւ այլ երկրներու այն քաղաքներուն մէջ, ուրտեղ չկան NBA-ի ակումբներ։ Կանոնաւոր առաջնութիւնը մեկնարկում է [[Յոկտեմբեր]]ի վերջին շաբթուայ ընթացքին։ Կանոնաւոր առաջնութեան ժամանակ խումբերը կ'անցկացնեն 82 հանդիպում՝ 41-ը տան հարկի տակ, իսկ միւս 41-ը՝ մրցակցի։ Նոյն դիվիզիայի մեջ մտնող խումբերէն իւրաքանչիւրը միմյանց հետ կը մրցակցինն 4 անգամ (ընդհանուր՝ 16 հանդիպում)։ Նոյն կոնֆերենցիային պատկանող միւս երկու դիվիզիաների 6 ակումբներու հետ տւեալ խումբը կրկին կը հանդիպի տարին 4 անգամ (ընդհանուր՝ 24 հանդիպում), իսկ մնացած 4 խումբերու հետ՝ 3 անգամ (ընդհանուր 12 հանդիպում)։ Տարբեր կոնֆերենցիաներ ներկայացնող խումբերը տարուայ մեջ կը հանդիպին 2-ական անգամ (ընդհանուր՝ 30 հանդիպում)։ [[2008]] թուականի դրութեամբ կողովագնդակի ազգային ասոցիացիան եւ [[Հոկէյի ազգային լիկա]]ն (NHL) կը հանդիսանան միակ խոշոր պրոֆեսիոնալ մարզային լիկաները Միացեալ Նահանգներուն դւ Գանատայի մէջ, որոնց բոլոր ակումբները կանոնաւոր մրցաշրջանին հնարաւորութիւն կ՛ունենան հանդիպումներ անցկացնել ողջ լիկայի հետ։ Իւրաքանչիւր ակումբ հնարաւորութիւն ունի տարին առնուազն 2 անգամ խաղալ այլ ակումբի հետ։ [[Պատկեր:Kobe Bryant and Al Harrington waiting for a jump ball.jpg|240px|մինի|«[[Լոս Անջելես Լեյքերս]]ն» ընդդեմ «[[Նյու Յորք Նիքս]]ի» (2008-09 մրցաշրջան)]] Բացի այդ՝ NBA-ը միակ լիկան է, որ [[1947]] թուականէն առ այսօր հանդիպումներ կ'անցկացնէ Սուրբ ծնունդի ժամանակ։<ref name=Christmas>{{cite web|url=http://www.nba.com/2009/news/features/john_schuhmann/12/17/numbers.christmas/index.html|title=Նիքսը, Կոբին և Սուրբ ծնունդի խաղերի մասը կազմող այլ թիմեր և մարզիկներ|date=December 17, 2009|accessdate=Դեկտեմբերի 27, 2010|first=Ջոնn|last=Շուման|work=NBA.com}}</ref> Սուրբ ծննդեան խաղերը հեռուստատեսութեամբ չէին ցուցադրուէր մինչեւ [[1983]]-[[1984]] մրցաշրջանը։ Դիտարժանութեան համար Սուրբ ծնունդի ժամանակ անցկացուող հանդիպումներուն մէջ կը խաղան լաւագոյն խումբերը եւ/կամ կողովագնդակիստները։ [[Փետրուար]] ամսուն առաջնութիւնը կարճ ժամանակով դադար կ'առնէ, երբ հանգստեան օրերուն կը մեկնարկէ NBA-ի բոլոր աստղերու արձակուրդը, որուն շրջանակներուն մէջ կ'անցկացուին շարք մը միջոցառումներ, որոնցմէ առաւել ուշագրաւ եւ դիտարժան կը համարուի Բոլոր աստղերու հանդիպումը։ Երկրպագուները առցանց քվէարկութեան ճանապարհով կ՛որոշեն Արևմտեան եւ Արեւելեան կոնֆերենցիաներու աստղային մեկնարկային հնգեակները, իսկ մարզիչները, կրկին քվեարկման ճանապարհով, կ՛որոշում են իւրաքանչիւր խումբի 7 հոգիէ բաղկացած պահեստային աստղային կազմը։ Հանդիպումէն հետոյ լաւագոյն արդիւնքը գրանցած կողովագնդակիստը կ'արժանանայ հանդիպման ամենաարժէքաւոր կողովագնդակիստի (MVP) մրցանակին։ Բոլոր աստղերու արձակուրդը շրջանակներուն մէջ անցկացուող միջոցառումներէն են Ծագող աստղերու մարտահրավերը, որ կ'անցկացուի լիկայի 1 եւ 2 տարուայ փորձ ունեցող լաւագոյն կողովագնդակիստներու միջեւ, հմտութիւններու մարտահրավերը, ուրտեղ հատկացուած ժամանակահատվածին մէջ մասնակիցները պէտք է յաղթահարեն որոշակի պասկետբոլային փորձութիւններ, 3-միաւորանոց նետումներու մրցոյթը, որու ժամանակ մասնակիցները պէտք է կարողանան սահմանափակ ժամանակահատվածին իրացնեն 3-միաւորանոց նետումներ եւ վերջապէս՝ [[Սլէմ տանք]] մրցոյթը, որու ժամանակ մարզիկները պէտք է իրենց երեւակայութեան հաշուին կատարեն զանազան սլեմ տանք հնարքներ։ Բացի Բոլոր աստղերու հանդիպումէն, մնացած իրադարձութիւնները իրենց անուանումներուն մէջ կարող են կրել նաեւ հովանաւորներու ապրանքանիշի անուանումները (օրինակ՝ «Սպրայտ Սլէմ տանք մրցոյթ»)։ [[Պատկեր:Blake Griffin dunking 1.jpg|230px|մինի|ձախից|[[Բլեյք Գրիֆին]]ը փորձում է մեկ ձեռքով [[Սլեմ դանկ|դանկ]] կատարել]] Բոլոր աստղերու արձակուրդէն շատ չանցած կը նշանակուի փոխանակումներու վերջնաժամկէտը (կանոնաւոր առաջնութեան 16-րդ [[Հինգշաբթի]]ն)<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/history/deadline_deals.html |title=NBA-ի փոխանակման վերջնաժամկետի օրվա փոխանակումները սկսած 1987 թվականից |publisher=«[[NBA|NBA.com»]] |date= |accessdate=2012 թ․ հունվարի 5}}</ref>, որմէ հետոյ ակումբները այլեւս իրաւունք չունին կողովագնդակիստներ փոխանակել, չնայած դեռ կարող են նոր պայմանագրեր կնքել ազատ գործակալներու հետ, կամ խումբի կազմէն հեռացնել կողովագնդակիստներու։ Սովորաբար վերջնաժամկէտի օրը հագեցուած է ակումբներու մենեջերներու համար, ովքեր կը փորձեն իրենց խումբերի կազմը համալրել առանցքային մարզիկներով։ Կանոնաւոր առաջնութիւնը կ'աւարտի [[Ապրիլ]]ի կեէսերուն։ Այս ժամանակահատուածին մէջ կը սկսվին անհատական մրցանակներու, ինչպէս նաեւ խորհրդանշական հաւաքականներու համար կատարուող քվէարկութիւնները. «Տարուայ պահեստային» տիտղոսը կը շնորհուի այն կողովագնդակիստին, որ իրեն լաւ է դրսեւորել պահեստայինի նստարանիէն, մրցանակին արժանանալու համար տուեալ մարզիկը պէտք է փաստացիօրեն ունենայ աւելի շատ խաղեր որպէս պահեստային, քան որպէս մեկնարկային։ «Տարուայ նորէկ» մրցանակը կը շնորհուի տուեալ մրցաշրջանի լաւագոյն ցուցանիշները ունեցող նորեկ կողովագնդակիստին։ «Ամենակատարելագործուած կողովագնդակիստ» մրցանակին կ'արժանանայ այն մարզիկը, նախորդ մրցաշրջանի համեմատ ունեցած է մեծ առաջընթաց եւ բարելաւած է անհատական ցուցանիշները։ «Տարուայ պաշտպան» (չշփոթել «պաշտպան» դիրքի հետ) մրցանակը կը տրուի լիկայի լաւագոյն պաշտպանական ունակութիւններով օժտուած կողովագնդակիստներոպն։ Յաղթանակներու եւ պարտութիւններու ամենամեծ դրական տարբերութիւնը ապահոված ակումբի գլխաւոր մարզիչին կը շնորհուի «Տարուայ մարզիչ» մրցանակը։ Վերջապէս՝ «Ամենաարժէքաւոր խաղացողի» (MVP) մրցանակը կը շնորհուի տուեալ մրցաշրջանի ամենատպաւորիչ ցուցանիշները ունեցած կողովագնդակիստին։ Գոյութիւն ունի նաեւ «Տարուայ տնօրէն» ոչ պաշտօնական, սակայն հեղինակաւոր մրցանակը, որու հեղինակն է «Սպորդինկ նիւզ» մարզայինային հանդէսը։ Մրցաշրջանէն հետոյ կը ձեւավորուին նաեւ «All-NBA», «All-Defensive» եւ «All-Rookie» խորհրդանշական հաւաքականները, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ կը ներգրավեն 5 հոգիէ բաղկացած կողովագնդակիստներ։ === Փլէյ օֆֆ === Փլէյ-օֆֆը կը մեկնարկուի ուշ [[Ապրիլ]]ին: Իւրաքանչիւր կոնֆերենցիայէն փլէյ-օֆֆ դուրս գալու հնարաւորութիւն կ՛ունենան 8-ական խումբեր։ Առաջինէն չորրորդ տեղերը գրաւուած խումբերուն կը տրվուի առաւելութիւն՝ հինգերորդէն ութներորդ տեղերը գրաւուած խումբերու նկատմամբ. փլէյ-օֆֆի առաջին ռաունտին (1/8 եզրափակիչ) կոնֆերենցիայի առաջատարը կը հանդիպի 8-րդ տեղը գրաւած խումբի հետ, 2-րդը տեղը գրաւածը՝ 7-րդի, 3-րդը՝ 6-րդի եւ վերջապէս 4-րդը՝ 5-րդի։ Կանոնաւոր մրցաշրջանին մէջ առաւել լաւ ցուցանիշ ունեցող խումբին փլէյ-օֆֆի իւրաքանչիւր ռաունտին կը տրուի տան դաշտի առաւելութիւն, այսինքն՝ խաղաշարերու (սերիա) առաջին երկու հանդիպումները կ'անցկացուին հենց այն խումբի տնային հարկին, որ կանոնաւոր առաջնութեան ունեցած է առաւել բարձր ցուցանիշ։ Իւրաքանչիւր խաղաշար բաղկացած է քանի մը հանդիպումներէն, որոնց առաւելագոյն քանակը կարող է հասնիլ 7-ի։ Սերիան Յաղթելու եւ յաջորդ ռաունտ դուրս գալու համար խումբը պէտք է ունենայ 4 յաղթանակ՝ հետագայ մրցապայքարէն դուրս մղելով հակառակորդին։ յաջորդ ռաունտ (կոնֆերենցիայի կիսաեզրափակիչ) դուրս են գալու 4-ական խումբեր, որ աւարտելէն հետոյ կոնֆերենցիայի եզրափակչին կը հանդիպին տուեալ կոնֆերենցիայի 2 խումբրը։ Կոնֆերենցիայի եզրափակիչն յաղթած խումբը կը համարուի կոնֆերենցիայի չեմպիոն եւ դուրս է գալու գերեզրափակիչ։ Եթէ սերիայի մէջ կ'անցկացուին առաւելագոյն 7 հանդիպումներ, ապա անցկացուող հանդիպումները ունին 2–2–1–1–1 ձեւաչափը, որ կը նշանակէ առաջին խումբը (աւելի լաւ ցուցանիշով) կունենայ տան դաշտի առաւելութիւն սերիայի 1-ին, 2-րդ, 5-րդ եւ 7-րդ խաղերուն, իսկ երկրորդ խումբը (աւելի վատ ցուցանիշով)՝ 3-րդ, 4-րդ եւ 6-րդ խաղերուն։ Գերեզրափկչին [[1985]] թուականէն կը գործէ 2–3–2 ձեւաչափը, այսինքն՝ առաջին խումբը ունի տան դաշտի առաւելութիւն 1-ին, 2-րդ, 6-րդ եւ 7-րդ խաղերուն, իսկ երկրորդը՝ 3-րդ, 4-րդ եւ 5-րդ խաղերում։ Գերեզրափակիչ ռաունտը կ'անցկացուի երկու կոնֆերենցիաներու յաղթողներու միջեւ՝ ամեն տարուայ [[Յունիս]] ամսուն։ Գերեզրափակիչը յաղթող խումբին կը շնորհուի [[Լարի Օ'Բրայեն]]ի գաւաթը։ Յաղթանակող խումբի կողովագնդակիստներուն, մարզիչներուն եւ մենեջերուն կը շնորհուի չեմպիոնական մատանի։ Բացի այդ՝ սերիային իրեն լաւագոյնը դրսեւորած կողովագնդակիստին կը շնորհուի Պիլ Ռասըլի անուան գերեզրափակչի ամենաարժէքաւոր խաղացողի մրցանակը։ == Առաջնութիւններ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%" !Ակումբներ!!width="30"|Հաղթել են!!width="30"|Պարտուած են!!Ընդհանուր!!width="160"|Յաղթած տարի(ներ)!!width="160"|Պարտուած տարի(ներ) |- |style="text-align:left"|[[Պոսթոն Սելտիքս]]||17||4||21||style="text-align:left"|1957, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1974, 1976, 1981, 1984, 1986, [[2008]]||style="text-align:left"|1958, 1985, 1987, [[2010]] |- |style="text-align:left"|[[Լոս Անջելէս Լէյքըրզ|Մինեապոլիս/ Լոս Անջելէս Լէյքըրզ]]||16||15||31||style="text-align:left"|1949, 1950, 1952, 1953, 1954, 1972, 1980, 1982, 1985, 1987, 1988, 2000, 2001, 2002, 2009, 2010||style="text-align:left"|1959, 1962, 1963, 1965, 1966, 1968, 1969, 1970, 1973, 1983, 1984, 1989, 1991, 2004, 2008 |- |style="text-align:left"|[[Շիգակօ Բուլս]]||6||0||6||style="text-align:left"|[[1991]], [[1992]], [[1993]], [[1996]], [[1997]], [[1998]]||- |- |style="text-align:left"|[[Սան Անդոնիօ Սփըրս]]||5||1||6||style="text-align:left"|1999, 2003, 2005, 2007||style="text-align:left"|[[2013]] |- |style="text-align:left"|[[Սիրաքյուզ Նեյշընըլզ]]/[[Ֆիլադելֆիա Սեվնթի Սիքսերս]]||3||6||9||style="text-align:left"|1955, 1967, 1983||style="text-align:left"|1950, 1954, 1977, 1980, 1982, 2001 |- |style="text-align:left"|[[Դետրոյթ Փիստոնս|Ֆորտ Ուէյն/Դետրոյթ Փիստոնս]]||3||4||7||style="text-align:left"|1989, 1990, 2004||style="text-align:left"|1955, 1956, 1988, 2005 |- |style="text-align:left"|[[Կոլտընն սթէյթ Ուորիորս|Ֆիլադելֆիա/Սան Ֆրանցիսկօ/Գոլտըն սթէյթ Ուորիորս]]||3||3||6||style="text-align:left"|1947, 1956, 1975||style="text-align:left"|1948, 1964, 1967 |- |style="text-align:left"|[[Մայամի Հիթ]]||3||1||4||style="text-align:left"|2006, 2012, 2013||style="text-align:left"|2011 |- |style="text-align:left"|[[Նիւ Յորք Նիքս]]||2||6||8||style="text-align:left"|1970, 1973||style="text-align:left"|1951, 1952, 1953, 1972, 1994, 1999 |- |style="text-align:left"|[[Հիւստոն Ռոքէթս]]||2||2||4||style="text-align:left"|1994, 1995||style="text-align:left"|1981, 1986 |- |style="text-align:left"|[[Ուաշինկթոն Վիզարդս|Բալթիմոր/Ուաշինկթոն Բալեթս]] <small>(այժմ՝ Ուաշինկթտոն Վիզարդս)</small>||1||3||4||style="text-align:left"|1978||style="text-align:left"|1971, 1975, 1979 |- |style="text-align:left"|[[Ատլանտա Հոքս|Սենթ Լուիս/Ատլանտա Հոքս]]||1||3||4||style="text-align:left"|1958||style="text-align:left"|1957, 1960, 1961 |- |style="text-align:left"|[[Սիէթլ Սուպերսոնիքս]]/[[Օկլահոմա Սիթի Թանդեր]]||1||3||4||style="text-align:left"|1979||style="text-align:left"|1978, 1996, 2012 |- |style="text-align:left"|[[Պորտլենդ Թրեյլբլեյզերս]]||1||2||3||style="text-align:left"|1977||style="text-align:left"|1990, 1992 |- |style="text-align:left"|[[Դալաս Մավերիքս]]||1||1||2||style="text-align:left"|2011||style="text-align:left"|2006 |- |style="text-align:left"|[[Միլոուքի Բաքս]]||1||1||2||style="text-align:left"|1971||style="text-align:left"|1974 |- |style="text-align:left"|[[Սինսինատի Ռոյալս|Ռոչեստեր Ռոյալս]] <small>(այժմ՝ [[Սակրամենտօ Քինկս]])</small>||1||0||1||style="text-align:left"|1951||- |- |style="text-align:left"|Բալթիմոր Բալէթս <small>(լուծարուած է 1954-ին)</small>||1||0||1||style="text-align:left"|1948||- |- |style="text-align:left"|[[Պրուքլին Նէթս|Նիւ Ջերսի Նէթս]] <small>(այժմ՝ ''Պրուքլին Նէթս'')</small>||0||2||2||-||style="text-align:left"|2002, 2003 |- |style="text-align:left"|[[Օռլանդօ Մեջիք]]||0||2||2||-||style="text-align:left"|1995, 2009 |- |style="text-align:left"|[[Ֆինիքս Սանս]]||0||2||2||-||style="text-align:left"|1976, 1993 |- |style="text-align:left"|[[Յութա Ջազ]] <small>(նախկինում՝ ''Նիւ Օռլեանս Ջազ'')</small>||0||2||2||-||style="text-align:left"|1997, 1998 |- |style="text-align:left"|[[Կլիվլենդ Կավալիերս]]||0||1||1||-||style="text-align:left"|2007 |- |style="text-align:left"|[[Ինտիանա Փեյսերս]]||0||1||1||-||style="text-align:left"|2000 |- |style="text-align:left"|[[Շիգակօ Ստագս]] <small>(Լուծարուած է 1950-ին)</small>||0||1||1||-||style="text-align:left"|1947 |- |style="text-align:left"|[[Ուաշինկթոն Կապիտոլս]] <small>(Լուծարուած է 1951-ին)</small>||0||1||1||-||style="text-align:left"|1949 |} {| class="wikitable collapsible" style="width:35%; line-height:75%" align="right" |+ Տրաֆթային ընտրութեան առիթները ըստ կանոնաւոր առաջնութեան արդիւնքի ! <small>Համարը վիճակախաղին</small> !! <small>Յաղթական կոմբինացիաներու ծաւալը</small> !! <small>Տրաֆթին մէջ № 1 ընտրութիւն իրականացնելու հաւանականութիւնը</small> |- | align=center | <small>1</small> || align=center | <small>250</small> || align=center | <small>25 %</small> |- | align=center | <small>2</small> || align=center | <small>199</small> || align=center | <small>19.9 %</small> |- | align=center | <small>3</small> || align=center | <small>156</small> || align=center | <small>15.6 %</small> |- | align=center | <small>4</small> || align=center | <small>119</small> || align=center | <small>11.9 %</small> |- | align=center | <small>5</small> || align=center | <small>88</small> || align=center | <small>8.8 %</small> |- | align=center | <small>6</small> || align=center | <small>63</small> || align=center | <small>6.3 %</small> |- | align=center | <small>7</small> || align=center | <small>43</small> || align=center | <small>4.3 %</small> |- | align=center | <small>8</small> || align=center | <small>28</small> || align=center | <small>2.8 %</small> |- | align=center | <small> 9</small> || align=center | <small>17</small> || align=center | <small>1.7 %</small> |- | align=center | <small>10</small> || align=center | <small>11</small> || align=center | <small>1.1 %</small> |- | align=center | <small>11</small> || align=center | <small>8</small> || align=center | <small>0.8 %</small> |- | align=center | <small>12</small> || align=center | <small>7</small> || align=center | <small>0.7 %</small> |- | align=center | <small>13</small> || align=center | <small>6</small> || align=center | <small>0.6 %</small> |- | align=center | <small>14</small> || align=center | <small>5</small> || align=center | <small>0.5 %</small> |} Ներկայ պահուն գործող խումբեր, որոնք երբեւէ հանդէս չեն եկած NBA-ի գերեզրափակչին * [[Շառլոթ Հորնէթս]] (նախկին՝ «Բոբքեթս») * [[Դենվեր Նագէթս]] * [[Լոս Անջելէս Կլիպերս]] <small>(նախկին՝ ''Պաֆալօ Բրեյվզ'', ''Սան Տիէկօ Կլիպերս'')</small> * [[Մեմֆիս Գրիզլիս]] <small>(նախկին՝ ''Վանկուվեր Գրիզլիս'')</small> * [[Մինեսոտա Թիմբերվուլվզ]] * [[Նիւ Օռլեանս Պելիկանս]] <small>(նախկին՝ ''Նիւ Օռլեանս Հորնէթս'', ''Նիւ Օռլեանս/Օկլահոմա սիթի Հորնէթս'', ''Շառլոթ Հորնէթս'')</small> * [[Թորոնթօ Ռեպտորս]] == Հեռարձակումը == Միացեալ Նահանգներուն մէջ NBA-ի խաղերը կը հեռարձակուին «ABC», «ESPN», «TNT» եւ «NBA TV» հեռուստաալիքներով։ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] մէջ NBA-ն սկսաւ իր հեռուստատեսային դեբիւտը 2004-05 խաղաշրջանին։ Խաղերը հեռարձակուեցան «Արմենիա» հեռուստաընկերութեամբ մինչեւ 2006-07 խաղաշրջանը, իսկ այնուհետեւ՝ 2007-08-ից մինչեւ 2008-09 խաղաշրջանը՝ «Ար» հեռուստաընկերութեւամբ։ Մեկնաբութիւնները կը կատարէր [[Կարէն Մովսէսեան]]ը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.nba.com/ Պաշտոնական կայք]{{ref-en}} * [http://www.nbpa.com/ Բասկետբոլիստների ազգային ասոցացիա]{{ref-en}} * [http://www.probasketballrefs.com/ բասկետբոլային մրցավարների ազգային ասոցացիա]{{ref-en}} * [http://www.basketball-reference.com/ NBA-ի ABA-ի բասկետբոլային արխիվներ և վիճակագրական տվյալներ]{{ref-en}} * [http://www.prosportstransactions.com/basketball/ NBA-ի և ABA-ի գործարքների արխիվ]{{ref-en}} {{ԲԱԱ}} [[Ստորոգութիւն:Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիա]] [[Ստորոգութիւն:Սպորտային կազմակերպություններ]] [[Ստորոգութիւն:Բասկետբոլի առաջնություններ]] [[Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով]] 0h18ckex7de6fkc7z1fqxcyfmbyp8s6 0 5608 253815 137519 2026-08-28T22:26:45Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253815 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Perseo con la testa di medusa, originale di età flavia o traianea, dalle terme presso porta laurentina, 02.JPG|մինի|180px|Պերսեւս]] '''Պերսեւս'''՝ ({{lang-el|Περσεύς}}) յունական դիցաբանութեան մէջ Կադմոսի եւ Բեղերոփոնի հետ միասին եղած է մեծագոյն հերոս եւ հրեշներու յաղթող մինչեւ Հերակլեսը:<ref>Քարլ Քերէնյի, 1959. ''Յունաստանի Հերոսները'' (London: Thames and Hudson) էջ 75 {{Յղում en}}</ref> Ան Պոլիդեկտեսի պատուերով գլխատած է Գորգոն Մեդուսան: Ան եղած է կիսաստուած, [[Զեւս]]իի եւ մահկանացու Դանաէի զաւակը, ինչպէս նաեւ Հերակլեսի պապը: == Ծագում == Պերսեւսի հայրը [[Զեւս]]ն էր, մայրը՝ Արգոսի արքայ Ակրիսիոսի դուստր Դանաէն: Որդի զաւակ չունենալէն վշտահար Ակրիսիոս դիմած էր Դելփերի գուշակին, ով զգուշացուց անոր, որ պիտի սպաննուէ իր դստեր զաւակին ձեռամբ: Դանաէն անզաւակ թողնելու համար Ակրիսիոսը անոր բանտարկած էր վերէն բաց պրոնզեայ զնդանի մը ներսը, որ դրուած էր իր պալատի բակին վրայ:<ref>«Անգամ սա դրութեանը Դանաէի գեղեցկութեան դէմ կը խամրէր ցերեկուան լոյսը» (Սոփոկլէս)</ref> Զեւսը եկած էր անոր քով [[Ոսկի|ոսկեայ]] անձրեւի տեսքով եւ յղացուցած էր անոր:<ref>{{cite book|last=Trzaskoma|first=Stephen|title=Anthology of classical myth: primary sources in translation|url=https://archive.org/details/anthologyofclass0000unse|publisher=Hackett|location=Indianopolis, IN|year=2004|isbn=978-0-87220-721-9|display-authors=etal}}</ref> Կարճ ժամանակ անց ծնած է անոր զաւակ Պերսեւսը: Իր ապագային հանդէպ անհանգստացած Ակրիսիոսը, որ նաեւ վախեցած էր յարուցել աստուածներու բարկութիւնը, սպաննելով Զեւսի զաւակը, Ակրիսիոսը երկուքը դրաւ փայտեայ սնդուկին մը մէջ եւ արձակեցաւ դէպի բաց ծով: Մայր ու որդի հասան Սերիփոս կղզիի ափը, ուր անոնց ջուրէն հանած է ձկնորս Դիկտիսը եւ տղան խնամած է մինչեւ չափահաս դառնալը: == Գորգոնի Դէմ Կռիւը == [[Պատկեր:DSC00401_-_Tempio_C_di_Selinunte_-_Perseo_e_Medusa_-_Sec._VI_a.C._-_Foto_G._Dall'Orto_crop.jpg|մինի|160px|Պերսեւս եւ Մեդուսա]] Դիկտիսի եղբայրն էր կղզիի արքայ Պոլիդեկտեսը: Ան սիրահարուեցաւ գեղեցկուհի Դանաէին: Պերսեւսը անոր պատուարժոն չէր համարեր եւ անկէ կը պաշտպանէր իր մայրը: Այդ ատենը Պոլիդեկտեսը ծրագրեցաւ ղրկել Պերսեւսին վտանգաւոր ճամբորդութեան: Ան կազմակերպեց մեծ խնջոյք մը եւ հիւրերը նուերներ պիտի բերէին: Պոլիդեկտեսը յորդորած էր, որ հիւրերը նժոյգներ նուիրաբերէն եւ Պերսեւրսը չէր կրցած նժոյգ բերել: Եւ ան խնդրեց Պոլիդեկտեսին, ըսել, թէ ինչ է իր ուզածը եւ որ ինք չի պիտի մերժէ: Խոստումին համաձայն Պոլիդեկտեսը պահանջեցաւ բերել սպաննուած Մեդուսա Գորգոնի գլուխը <ref>Հեսիոդոս, ''Theogony'' 277</ref>, որուն հայեացքէն մարդիկ կը քարանային: == Տե՛ս նաեւ՝ == * [[Պերսեւս (համաստեղութիւն)]] == Գրականութիւն == * Edith Hamilton, Mythology == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} aj4zgbx42d0o0gk36uixvyvmrjguums 0 5667 253806 229243 2026-08-28T22:18:26Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253806 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Պոթսուանա''', պաշտօնապէս՝ '''Պոթսուանայի Հանրապետութիւն''' ({{resize|90%|թսուաներէն՝}} Lefatshe la Botswana), ծովէն մեկուսացուած երկիր մըն է հարաւային [[Ափրիկէ]]ին մէջ: 1966 Սեպտեմբեր 30-էն Ազգերու համագործակցութեան անդամ է:<ref>{{Cite web|url=http://generalknowledgefacts.com/2013/09/bechuanaland-was-former-name-of-botswana.html|title=Bechuanaland was the former name of Botswana|website=generalknowledgefacts.com|access-date=2018-02-20}}</ref> Միջին չափսերի երկիր մըն է, երկուքէն քիչ մը աւել բնակչութիւնով եւ աշխարհի ամենասակաւախիտ երկիրներէն մեկն է: Բնակչութեան շուրջ 10 տոկոսը կը բնակի մայրաքաղաք Կապորոնէին մէջ: Նախկինին 1960-ականներու վերջին մեկ շունչի հաշուով ՀՆԱ-ի տարեկան շուրջ US$70 ցուցանիշով աշխարհի ամենաաղքատ երկիրներէն մին ըլլալով, Պոթսուանան ներկայիս դարձած է աշխարհի ամենաարագ զարգացողներէն մին: Տնտեսութեան մէջ կը գերակշռէ հանքարդիւնահանութիւնը, անասնաբուծութիւնը եւ զբօսաշրջութիւնը: Պոթսուանայի պարծանքն է մեկ շունչի հաշուով ՀՆԱ-ի տարեկան շուրջ US$18 825 ցուցանիշը, որն Ափրիկէի մէջ ամենաբարձրներէն է:<ref name="cia">{{cite web |title=Botswana |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |year=2014 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |accessdate=16 April 2014 |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015203531/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |dead-url=yes }}</ref> == Աշխարհագրական Տուեալներ == Պոթսուանան մեծութեամբ աշխարհի 48<sup>րդն</sup> է 581 730 քմ<sup>2</sup> տարածքով, որը Մատակասքարի կամ [[Ֆրանսա]]յի չափ է: Երկիրը [[17-րդ հարաւային զուգահեռական|17°]] եւ [[27-րդ հարաւային զուգահեռական|27°]] հարաւային զուգահեռականներու եւ [[20-րդ արեւելեան միջօրէական|20°]] եւ [[30-րդ արեւելեան միջօրէական|30°]] արեւելեան միջօրէականներու միջեւ է:<br> Պոթսուանան րր տեղագրութիւնով տափակ երկիր մըն է, տարածքի շուրջ 70 տոկոսը Քալահարի անապատով: Սահմանակից է հարաւէն եւ հարաւ-արեւելքէն՝ Հարաւային Ափրիկէին, հարաւէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նամիպիոյ եւ Զիմպապուէին՝ հիւսիս-արեւմուտքէն: Հիւսիսին Զամպիոյ հետ ունեցած սահման աննշան է եւ կը կազմէ մի քանի հարիւր մեթր:<ref>{{Cite book|url= http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf|title= Kazungula Bridge Project|last= Darwa|first= P. Opoku|publisher= African Development Fund|year= 2011|page= Appendix IV|accessdate= 4 May 2012|archive-date= 14 November 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121114113821/http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Project-and-Operations/Multinational%20(Zambia-Bostwana)%20-%20AR%20-%20Kazungula%20Bridge%20Project.pdf|dead-url= yes}}</ref> Օքաւանկոյի տելթան աշխարհի ամենախոշորներէն է:<br> Զգալի տարածք կը զբաղեցնէ նաեւ Լիմփոփոյի աւազանը, որ մասամբ Զիմպապուէի տարածքին մէջ է նաեւ: ==== Բնաշխարհ ==== [[File:Zebra Botswana edit.jpg|thumb|left|Զեպրաներ Օքաւանկոյի աւազանին մէջ]] Պոթսուանան ունի վայրի կենդանիներու բնակեցման բազմազան վայրեր: Տելթայէն եւ անապատէն զատ կան սաւաննաներ եւ խոտածածկ դաշտեր, ու ր կ'արածեն կապոյտ կնուները, այծքաղները, եւ այլ կաթնասուններ եւ կը բնակեն թռչուններ: Հիւսիսին կան վտանգուած ափրիկէական վայրի շան մի քանի բնակատեղիներ: Չոպի ազգային զբօսայգիին մէջ է ափրիկէական [[փիղ]]երու ամենախոշոր կեդրոնացումը: Այգին ունի 11 000 քմ<sup>2</sup> տարածք եւ կը պահէ շուրջ 350 տեսակի թռչուններ: == Տնտեսութիւն == Անկախութիւն ստանալէն ետք, Պոթսուանան ունեցած է աշխարհիին մէջ ամենաարագ աճող մեկ շունչի հաշուով ՀՆԱ-ի ցուցանիշը:<ref>US Department of State website, [https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/1830.htm#econ Background Note: Botswana], May 2009. Retrieved 7–23–09.</ref> Պոթսուանան ձեւափոխուելով աշխարհի ամենաաղքատ երկիրներէն դարձաւ միջին եկամուտով երկիր: Իր ներուժունակութիւնն օգտագործելով, Պոթսուանան լաւ հաստատուածային կառուցուածք ապահովելով ապահովեցաւ ապագայի համար կայուն եկամուտ:<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/159 159]|isbn=9781107507180}}</ref> Ըստ գնահատումներէն մեկու անիկա ունի Ափրիկէին մէջ համախառն ներքին արդիւնքի չորրորդ մենաբարձր ցուցանիշը, որը համեմատելի է Մեքսիքոյի հետ:<ref>{{cite web|author=Klaus Kästle |url=http://www.nationsonline.org/oneworld/GNI_PPP_of_countries.htm |title=GNI PPP table |publisher=Nationsonline.org |date=24 July 2009 |accessdate=19 January 2010}}</ref> Համաշխարհային արժոյթի հիմնադրամի համաձայն, տնտեսութիւնը զարգացած է տարեկան 9%-ով 1966-էն մինչեւ 1999 թուականները: Պոթսուանան ունի տնտեսական ազատութեան բարձր մակարդակ Ափրիկէական այլ երկիրներու համեմատ:<ref>{{cite web|url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=4&aid=99&dir=2007/September/Thursday6/|title=Botswana ranked Africa's leader in economic freedom |publisher=mmegi.bw|date=19 May 2017}}</ref> 2002-ին եւ 2003-ին կառավարութիւնը վարած է չափաւոր ֆիսքալ քաղաքականութիւն, չնայած պետպիւճէի հետեւողական անբաւարարութեանը եւ աննշան արտաքին պարտքին: Անիկա ստացած է Ափրիկէի մէջ ամենաբարձր ինքնիշխան կրեդիտային դասակարգում եւ 2005/2006-ին գրանցած է աւելի քան US$7 մլր. արժութային պահուստ, որը ընթացիկ ներմուծման համարեայ երկուսուկէս տարին: == Վարչական Բաժանում == == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] 1zf821wmhyge0adp0u8uzv7gvutxnct 0 5680 253878 246488 2026-08-28T23:14:09Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253878 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ |գոյն = solo_singer |լեյպըլ = {{hlist|ISO|[[RCA Records|RCA]]|[[Virgin Records|Virgin]]|[[EMI Records|EMI]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Deram Records|Deram]]|[[Bertelsmann Music Group|BMG]]|[[Pye Records|Pye]]|[[Vocalion Records|Vocalion]]|[[Parlophone]]}} }} [[File:Heathen Tour Bowie.jpg|thumb|David Bowie (2002)]] '''Տէյվիտ Պոուի''' ({{ԱԾ}}<ref name="bbc_say_bowie">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/magazinemonitor/2007/01/how_to_say_bowie.shtml|title=How to say: Bowie|accessdate=16 September 2010|publisher=BBC|date=8 January 2008 }}</ref>), բրիտանացի երաժիշտ, դերասան եւ երաժշտական արտադրիչ: Եղած է փոփ երաժշտութեան աշխարհի կեդրոնական դէմքերէն աւելի քան 4 տասնամեակ եւ կը ճանչցուի որպէս մեծ նորարար յատկապէս 1970-ական թուականներուն կատարած աշխատանքներուն համար<ref name=Kemp>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=UQ2UBwAAQBAJ&pg=PA131|page=131|last=Thian|first=Helene Marie|chapter=Moss Garden|title=David Bowie: Critical Perspectives|editor=Eoin Devereux|publisher=Routledge|date=24 March 2015}}</ref>: Պոուին յայտնի էր իր բնորոշ ձայնով, ստեղծագործութիւններու իմացական խորութեամբ եւ ձգողութեամբ<ref>{{cite book|title=Rock 'n' Roll's Strangest Moments: Extraordinary Tales from Over Fifty Years|url=https://archive.org/details/rocknrollsstrang0000evan|last=Evans|first=Mike|publisher=Anova Books|year=2006|isbn=978-1-86105-923-9|page=[https://archive.org/details/rocknrollsstrang0000evan/page/57 57]}}</ref>: == Երաժշտական Ազդեցութիւններ եւ Ոճ<ref>{{Citation|title=David Bowie|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Bowie&oldid=1322144107|date=2025-11-14|accessdate=2025-11-28|language=en}}</ref> == 1960-ականներու իր ամէնավաղ ձայնագրութիւններէն ի վեր, Պոուին գործածած է լայնօրէն տարբեր երաժշտական ոճեր։ Անոր վաղ գոմպոզիցիաները եւ ելոյթները խիստ ազդուած էին ռոք եւ ռոլի երգիչներէն, ինչպէս Լիթըլ Ռիչըրտը եւ Էլվիս Փրեսլին, ինչպէս նաեւ շոու-պիզնեսի լայն աշխարհէն։ Ան յատկապէս ջանացած է ընդօրինակել բրիտանական միւզիք-թատրոնի երգիչ-երգահան եւ դերասան Էնթընի Նիւլին, որուն վոգալային ոճը յաճախ կ'որդեգրէր եւ ակնառու կերպով կը գործածէր իր 1967-ի անդրանիկ թողարկումին՝ ''David Bowie''-ին համար։ Պոուիի հիացմունքը միւզիք հոլի հանդէպ երբեմն-երբեմն յայտնուեցաւ հարտ ռոքի եւ հեւի մետալի, սոուլի, փսիքետելիկ ժողովրդականի եւ փոփի նման զանազան ոճերու կողքին։ Երաժշտագէտ Ճէյմս Ի. Փըրոնը կը նկատէ, որ Պոուին կ'օգտագործէ օքթաւներու փոփոխութիւնը նոյն մեղեդիի տարբեր կրկնութիւններուն համար, որուն օրինակը կը գտնենք «Space Oddity»-ի մէջ, իսկ աւելի ուշ՝ «'Heroes'»-ի մէջ՝ տրամաթիք ազդեցութեամբ. հեղինակը կը գրէ, որ «իր վոգալային ռեճիսթրի ամէնացած մասին մէջ... անոր ձայնը ունի գրեթէ քրունըրանման հարստութիւն»։ Ձայնի հրահանգիչ Ճո Թոմփսընը կը նկարագրէ Պոուիի վոգալային վիպրաթօի տեխնիկան որպէս «յատկապէս դիտումնաւոր եւ տարբերակիչ»։ Հեղինակներ Սքոթ Շինտըրը եւ Էնտի Շվարցը զինք կը կոչեն «արտակարգ տեխնիքական կարողութեամբ վոգալիստ մը, որ կրնայ իր երգեցողութիւնը կարգաւորել՝ յատուկ ազդեցութեան համար»։ Այստեղ ալ, ինչպէս իր բեմական արուեստին եւ երգեր գրելուն մէջ, Պոուիի դերակատարումը ակնյայտ է. պատմագրագէտ Մայքլ Քեմփպըլը կ'ըսէ, որ Պոուիի բառերը «կը գրաւեն մեր ականջը, առանց հարցականի։ Բայց Պոուին անընդհատ կը փոխուի մարդէ մարդ, երբ զանոնք կը մատուցէ... Անոր ձայնը կը փոխուի տրամաթիքօրէն բաժինէ բաժին»։ == Նուագած Գործիքները<ref>{{Citation|title=David Bowie|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Bowie&oldid=1322144107|date=2025-11-14|accessdate=2025-11-28|language=en}}</ref> == Բացի կիթառէն, Պոուին նաեւ կը նուագէր զանազան ստեղնաշարային գործիքներ, ներառեալ՝ * Դաշնամուր * Մելլոթրոն (''Mellotron'') * Չամպըրլին (''Chamberlin'') * Սինթեզատորներ (''synthesisers'') * Հարմոնիթա (''harmonica'') * Ալթօ եւ Պարիթոն սաքսաֆոններ * Սթայլոֆոն (''stylophone'') * Ալթ (''viola'') * Թաւջութակ (''cello'') * Քոթօ (''koto'') * Մատնա-դաշնամուր (''thumb piano'') * Թմբուկներ եւ զանազան հարուածային գործիքներ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Պոուի, Տէյվիտ}} [[Ստորոգութիւն:Բրիտանացի երգիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Բրիտանացի դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:8 Յունուարի ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:10 Յունուարի մահացածներ]] rdl25l8omodwdlbk6w990s9z76pjx8r 0 5682 253929 198597 2026-08-28T23:48:46Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253929 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:0036MAN Poseidon.jpg|մինի|240px|Փո­սի­տո­ն Ք.Ա. 2<sup>րդ</sup> դար ( [[Աթէնքի Հնագիտական Ազգային Թանգարանը|Աթէնքի Հնագիտական ազգային թանգարան]])]] '''Փո­սի­տո­ն''' կամ '''Փոսիտոնաս''' ({{lang-el|Ποσειδῶν}}, Ποσειδώνας)․ հին յունական դիցաբանութեան պանթէոնին տասներկու գլխաւոր աստուածներէն մէկը (Ողիմպեան աստուածներ)։ Ան ջուրերու (լիճերու, գետերու եւ ակերու), ծո­վու, երկրա­շար­ժի եւ [[ձի]]երու աստուածն է<ref>[https://ardziv.org/wp-content/uploads/2014/06/Ardziv-1997-January_February-Web.pdf Փո­սի­տո­նի մասին վկայութիւններ]</ref><ref name="Burkert1985Poseidon">Burkert 1985, pp. 136&ndash;139.</ref>: Փո­սիտո­նաս ծովագնացներու եւ բազմաթիւ հելլենական քաղաքներու եւ գաղութներու հովանաւորն է: [[Հոմերոս|Հոմերոսի]] «Իլիական»ին մէջ Տրովադայի պատերազմի ատեն Փո­սի­տո­ն կ'աջակցէր յոյներուն՝ ընդդէմ տրովադացիներուն: «Ոդիսական»ին մէջ, Տրոյէն Իթաքի վերադառնալու ատեն, Ոդիսեւս կը զայրացնէ Փո­սի­տո­նը՝ երբ կը կուրցնէ անոր Փոլիֆիմոս զաւակը: Այդ պատճառով կը պատժուի անոր կողմէ ղրկուած փոթորիկով եւ կը կորսնցնէ իր նաւն ու ուղեկիցները, եւ վերադարձը կը տեւէ տասը տարի: Պղատոնի գործերուն մէջ, Ատլանտիս կղզին անոր նստավայրն էր:<ref name="Plato1971Penguin">{{cite book | last=Plato | first= | authorlink= Plato | title=Timaeus and Critias | url=https://archive.org/details/timaeuscritias00plat | year=1971 | publisher=[[Penguin Books Ltd]].| location=[[London]], [[England]] | isbn=9780140442618| pages=[https://archive.org/details/timaeuscritias00plat/page/167 167]}}</ref><ref name="ReferenceB">''Timaeus'' 24e–25a, [[Robert Gregg Bury|R. G. Bury]] translation (Loeb Classical Library).</ref><ref name="ReferenceC">Also it has been interpreted that Plato or someone before him in the chain of the oral or written tradition of the report accidentally changed the very similar Greek words for "bigger than" ("meson") and "between" ("mezon") – {{cite book|last=Luce|first=J.V.|title=The End of Atlantis – New Light on an Old Legend|year=1969|publisher=Thames and Hudson|location=London|page=224}}</ref> Անոր հռոմէական համարժէքն է Նեփթունը: Հնագոյն արուեստի գործերու մէջ, ան սովորաբար պատկերուած է իբրեւ տարեց տղամարդ մը, իբրեւ կանոն, ձեռքին իր անբաժան զէնքը՝ եռաժանին, կապուտաչեայ, գանգուր մազերով ու մօրուքով, միշտ զայրացած դէմքով, ի տարբերութիւն Զեւսի, որ նկարագրուած է ողիմպեան հանգստութեամբ։ == Դիցաբանութիւն == ==== Ծնունդ ==== [[Պատկեր:Poseidon enthroned De Ridder 418 CdM Paris n2.jpg|մինի|140px|Ատիկեան անօթի վրայ պատկերուած Փո­սի­տո­ն, Ք.Ա. 5<sup>րդ</sup> դար (դրուագ)|alt=]] Փո­սիտո­ն Քրոնոս եւ Ռէա տիտաններու երկրորդ զաւակն էր, Զեւսի, Հերայի (Իրա), Տիմիթրայի, Էսթիայի եւ Ադիսի եղբայրը։ Հայրը՝ տիտան Քրոնոսը, զինք եւ միւս զաւակները կուլ տուած էր, երբ ան նորածին էր: Հետագային փրկուած է իր միւս եղբայրներուն եւ քոյրերուն հետ միասին, Զեւսի շնորհիւ։ «Իլիական»ին մէջ կը նշուի, թէ աշխարհը բաժնուած էր երեք մասերու, [[Զեւս]] ստացած էր երկինքը, [[Հադէս|Ադիս]]՝ անդրաշխարհը, իսկ Փո­սիտո­ն՝ ծովը: Կը պատմուի, թէ Փո­սի­տոն երբ իր եռա­ծայր նի­զակը հո­ղին զար­նէր, երկրա­շարժ տեղի կ' ունենար։ Նոյն նի­զակով կ'ալե­կոծէր կամ կը խա­ղաղեց­նէր ծո­վու ալիք­նե­րը։ Ար­դա­րեւ պատ­մա­կան հին քար­տէսնե­րու վրայ Պոզ­պո­ւրունը (Ար­մութլու թե­րակղզիին արեւմտեան ծայ­րա­մասը) կը նշո­ւի Փո­սիտոնի անու­նով։ Աղ­բիւրներ կը վկա­յեն, թէ հոն գտնուած է նաեւ Փո­սիտո­նի ձօ­նուած մե­հեան մը<ref>[http://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/26359/armutlui-zposashrchutyean-hyerangarnyer Ար­մութլու թե­րակղզիին արեւմտեան ծայ­րա­մասը]</ref>։ Կարգ մը բանահիւսութիւններ կը նշեն, թէ Փո­սիտոնն ու իր եղբայրը՝ Զեւսը իրենց եղբայրներուն եւ քոյրերուն ճակատագիրը չեն ունեցած, այսինքն՝ Քրոնոս զիրենք կուլ չէ տուած: Փո­սի­տոնը իր դաժան հօրմէն ու սարսափելի ճակատագիրէն փրկած է մայրը՝ Ռէան, որ նորածին Փո­սիտո­նը գառնուկներու հօտի մէջ պահած է, իսկ ամուսինին՝ Քրոնոսին, ըսած է, թէ քուռակ մը ծնած է եւ երեխային փոխարէն անոր ձիու քուռակ մը տուած է, որ կուլ տայ։ === Ստուգաբանութիւն === [[Պատկեր:Poseidon Penteskouphia Louvre CA452.jpg|մինի|[[Լուվր|Լուվրի թանգարան]] - Փոսիտոնաս եւ եռաժանիքը․ [[Հին Կորնթոս|Կորնթոսեան]] անօթ, Ք․Ա․550-525]] Փո­սի­տո­նի անուան ծագման շուրջ կան կարգ մը տեսութիւններ։ Ըստ [[Պղատոն|Պղատոնի]], [[Արիստոտէլ|Արիստոթելիսի]] եւ կարգ մը ժամանակակից բանասէրներու, անունը յառաջացած է երկու բաղադրիչ տարրերէ՝ «փոսիս» եւ կամ «փոթիս» (յունարէն πόσις (posis) - πότις (pótis)), որ պարոն, սեփականատէր եւ կամ ամուսին կը նշանակէ եւ «դա» (δᾶ (da)՝ որ Ատիկէի բարբառին «ղի» (γῆ (GE)) բառն է, հող կը նշանակէ։ Այլ տեսութիւն մը կ'ըսէ, թէ «հող» (δᾶ (da) տարրը կը մեկնաբանուի, իբրեւ δᾶϝον dâwon «ջուր»։ Այսինքն, կը յանգի Posei-dawōn «Ջուրի Տէր» տարբերակին։ == Փո­սիտո­նի տիտղոսները == * Փո­սիտո­ն ունի բազմաթիւ տիտղոսներ, որոնցմէ շատերը ձեռք բերած է իր աստուածային գործառոյթներէն. {| border="1" | style="background:#A9A9A9" |Յունարէն անուանումը | style="background:#A9A9A9" |Հռոմէական անուանումը | style="background:#A9A9A9" |Նշանակութիւնը |- |Βασιλεύς |Basileus |Թագաւոր, Տէր |- |Πελαγαίος |Pelagaeus |Ջրային, ծովային |- |Αιγαίων |Aegaeon |[[Էգէական Ծով|Եգէական ծովու]] |- |Προσκλύστιος |Prosclystius |Մէկը, որ բոլորին դէմ է |- |Ασφάλιος |Asphalius |Անվտանգ ճամբորդութիւն ապահովող |- |Επόπτης |Epoptes |Վերակացու, դիտող |- |Γαιήοχος |Gaeochus |հողին տէրը եւ կամ նաեւ հողը պաշտպանողը |- |Εννοσίγαιος |Ennosigaeus |Երկիրը թափ տուող |- |Ἱππιος |Hippius |«ἵππιος Ποσειδῶν»-Փոսիտոնաս իբրեւ ձին ստեղծողը «ἵππιος Κολωνός»-Քոլոնոս, սրբավայր Փոսիտոնասիի պատիւ |- |Ἱπποκουριος |Hippocurius |Ձի մրցող, ծանօթացնող |- |Φυτάλμιος |Phytalmius |որ հօր պէս կը հոգայ |- |Πατρός |Patrus |Հայր |- |Γενέθλιος |Genethlius |Հարազատ, ցեղի |- |Δωματίτης |Domatites |որուն տունը, սենեակը կը պատկանի |- |λαοί της |Laoites |Իր մարդիկը |} * Գլխաւոր տիտղոսներ, որոնք կապուած են անոր սրբավայրերուն հետ. {| border="1" | style="background:#A9A9A9" |Յունարէն անուանումը | style="background:#A9A9A9" |Հռոմէական անուանումը | style="background:#A9A9A9" |Նշանակութիւնը |- |Ποσείδιον |Poseideum |Փո­սիտո­նի տաճար |- |Ποσειδώνιον |Poseidoneum |Փո­սիտո­նի տաճար |- |Ποσειδωνία |Poseidonia |Փո­սիտո­նի փառատօն |- |Ισθμια |Isthmia |Իսթմիա Խաղեր |} [[Պատկեր:Nicolas_Poussin_-_Le_Triomphe_de_Neptune_ou_La_Naissance_de_Vénus_(détail).jpg|մինի|Նեփթունի յաղթանակը]] == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Attica 06-13 Sounion 20 Temple of Poseidon.jpg|Փո­սի­տո­նի տաճարը Սունիոն հրուանդանին վրայ, կառուցուած Ք.Ա. 440-ին Պատկեր:Poseidon sculpture Copenhagen 2005.jpg|Փո­սի­տո­նի արձանը [[Քոփենհակըն|Քոփենհակընի]] մէջ </gallery> <ref>[https://el.wiktionary.org/wiki/%CF%80%CF%8C%CF%83%CE%B9%CF%82 Ուիքի բառարան․ «փոսիս» կամ «փոթիս»{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://greek_greek.en-academic.com/5628/%CE%AF%CF%80%CF%80%CE%B9%CE%BF%CF%82 ստուգաբանութիւն․ իփիոս - ίππιος {{ref-el}}]</ref> <ref>[https://el.wiktionary.org/wiki/%CF%86%CF%85%CF%84%CE%AC%CE%BB%CE%BC%CE%B9%CE%BF%CF%82 Ստուգաբանութիւն․ φυτάλμιος{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://lsj.gr/wiki/%CE%B5%CE%BD%CE%BD%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B3%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CF%82 Ստուգաբանութիւն - εννοσίγαιος{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://el.wiktionary.org/wiki/%CE%B3%CE%B1%CE%B9%CE%AE%CE%BF%CF%87%CE%BF%CF%82 Ստուգաբանութիւն- γαιήοχος{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://kolonos-istoria-anamniseis.webnode.gr/ Իփիոս Քոլոնոս{{ref-el}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Աթէնք#%D4%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4|Աթէնք (անուանում բաժին)]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.theoi.com/Olympios/Poseidon.html Theoi.com: Փո­սի­տո­ն] {{Յղում en}} [[Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն]] ad61mk1qd6kfm9vy7m7sl5weosk83jn 0 5699 253879 239174 2026-08-28T23:14:32Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253879 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | բնօրինակ անուանում = برج حمود | պատկեր = Bourj Hammoud02.jpg | շրջանի տեսակ = Շրջան | շրջան = Ըլ-Մեթն | ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ | ղեկավար = Մարտիկ Պօղոսեան | հիմնադրման թուական = 1952 | կլիմա = Բարեխառն | լեզու = [[Հայերէն]], [[Արաբերէն]], [[Անգլերէն]], [[Ֆրանսերէն]] | բնակչութիւն = 150,000 }} '''Պուրճ Համուտ''' քաղաքը կը գտնուի [[Պէյրութ]] մայրաքաղաքին հիւսիս արեւելքը, Մեթն մարզին մէջ եւ մաս կը կազմէ Մեծ Պէյրութին, ուր շատ մեծ թիւով հայեր կ՚ապրին։ Պուրճ Համուտը վաճառականական կեդրոն մըն է եւ [[Միջին Արեւելք]]ի մէջ ամենախիտ մէկը։<ref name="euromedina">{{cite web|url=http://www.euromedina.com/bibliotheque_fichiers/Rapport_Bourj_Hammoud_en.pdf|title=Rapport Bourj Hammoud|accessdate=2007-10-11|format=PDF|publisher=Euromedina.com|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215015/http://www.euromedina.com/bibliotheque_fichiers/Rapport_Bourj_Hammoud_en.pdf|dead-url=yes}}</ref> == Պատմութիւն == Պուրճ Համուտ կը հիմնադրուի [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] 1915-ի փրկուողներուն կողմէ ու կը զարգանայ 1930-ականներուն։ Երբ հիւանդ եւ ուժասպառ հայերը, որոնք կը փրկուին [[Տէր Զօր]]ի մահուան երթերէն, կը հասնին Պէյրութ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] անկումէն ետք, անոնց իրաւունք կը տրուի խրճիթներ կառուցել [[Պէյրութի գետ]]ին աջ ափին վրայ, որ այդ ժամանակ ճահճոտ տարածութիւն մըն էր։<ref>{{cite web|url=http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/930/930.1/beirut/reconstruction/davie/Davie-text.html |title=Maps And The Historical Topography Of Beirut |publisher=Almashriq.hiof.no |date= |accessdate=2015-03-11}}</ref><ref name="fisk">{{cite book |first = Robert | last = Fisk | title = Pity the Nation: Lebanon at War | publisher = Oxford University Press | year = 2001 | isbn = 0-19-280130-9 | page = 60}}</ref> Հետագային անոնց կ'արտօնուի տուներ ու շէնքեր շինել, որոնք մինչեւ այս օրս կանգուն են։ 1952-ին, Պուրճ Համուտ կ՛ունենայ իր քաղաքապետարանը եւ այժմ անդամ է Հիւսիսային Մեթնի քաղաքապետարաններու խումբին։ Պուրճ Համուտ քաղաքին ու անոր քաղաքապետարանին հիմնադիրն է Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ հայրերէն Հայր Պօղոս Արիսը, որ կը նպաստէ գործօն քաղաքի մը եւ լիբանանահայերու կեդրոնի հիմնադրութեան, ինչպէս նաեւ երկար տարիներով կը ստանձնէ անոր քաղաքապետութեան պաշտօնը։ Քաղաքապետարանը Պուրճ Համուտի մայր թաղերէն մէկը կը կոչէ իր անունով՝ իրենց երախտագիտութիանը յայտնելու իր մեծ ներդրումներուն քաղաքի հիմնադրութեան եւ կառուցման համար։ Իր հիմնադրութեան եւ սկիզբի տեղափոխման ժամանակ, Պուրճ Համուտը մրցակցութեան կեդրոն մը կը դառնայ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն]] եւ [[Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն|Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան]], որոնք կ'աշխատին իշխել այս նոր հիմնուած քաղաքը։ Ասիկա կը մղէ զանազան կռիւներու եւ ահաբեկումներու, որոնք կը ճնշեն լիբանանահայերը։<ref>{{cite book |first = Leonard | last = Weinberg | title = Political parties and terrorist groups |year = 1992 |url = https://archive.org/details/politicalparties0000unse_g5f0 | publisher = Routledge (UK) | isbn = 0-7146-3491-3 | page = [https://archive.org/details/politicalparties0000unse_g5f0/page/19 19] }}</ref> Այս վիճակը իր գագաթնակէտին կը հասնի Լիբանանի 1958-ի ճգնաժամին, երբ այս երկու կուսակցութիւնները եւ իրենց համակիրները բեւեռացուած կը դառնան [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ]] կաթողիկոսի ընտրութեան ժամանակ։<ref name="Modern Armenian history">{{cite book |first = Richard | last = Hovannisian | title = The Armenian People from Ancient to Modern Times | publisher = Palgrave Macmillan | year = 2005 | isbn = 0-312-10168-6 | page = 418 }}</ref> Սակայն, աղանդաւորական վէճին աճման ժամանակաշրջանի կէսերուն, Լիբանանի հայերը կը սկսինն իրարու մօտիկութիւն ցոյց տալ եւ 1972-ին, Հնչակեան կուսակցութիւնը համաձայնութիւն մը կը ստորագրէ Դաշնակցութեան հետ։ === Քաղաքացիական Պատերազմ (1975-1990) === [[Լիբանանի Քաղակացիական Պատերազմ]]ը վախ կը յառաջացնէ Պէյրութի հայ համայնքին վրայ։ Այս դժուարին պայմաններուն մէջ, հայերը միասնականութեան կարիքը կ'ունենան, այսպիսով անոնք կը համախմբուին Պուրճ Համուտի մէջ։ Հայերը արդէն իրենց գոյութիւնը կը փաստեն իրենց մշակութային կեդրոններով, դպրոցներով եւ եկեղեցիներով։ Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմին ընթացքին, մեծ թիւով հայ երիտասարդներ զէնք կը բռնեն՝ Պուրճ Համուտը հակառակորդներէն պաշտպանելու համար։ Սակայն, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը փորձէ չեզոք մնալ։ Հայկական ուժերուն չեզոքութեան պատճառով, [[Մարունի]] համայնքի զինեալ խմբաւորումները Պուրճ Համուտի բնակիչները շատ զօրաւոր ճնշումի տակ կը պահեն՝ յարձակելով նոյնիսկ Պուրճ Համուտի վրայ։<ref name="Armenians and Lebanon">{{cite book |first = Division | last = Federal Research | title = Lebanon a Country Study | publisher = Kessinger Publishing | year = 2004 | isbn = 1-4191-2943-0 | page = 185 }}</ref> === 2006-ի Լիբանան-Իսրայէլ Պայքարը === [[2006-ի Լիբանան-Իսրայէլ Պայքար]]ին ժամանակ, գաղթականները կ'ընդունուին Պուրճ Համուտի եկեղեցիներուն, դպրոցներուն եւ այլ կեդրոններուն մէջ, ուր անոնք կը կերակրուին եւ ապա կը ստանան ապաստարաններ։ Պայքարէն ետք, [[Թուրքիա]] կը խոստանայ զօրք ղրկել Լիբանան, մաս կազմելու [[Միացեալ Ազգերու Լիբանանի Ժամանակաւոր Ուժեր]]ուն: Հայերուն մեծամասնութիւնը կը մերժէ այս թրքական ծրագիրը եւ Պուրճ Համուտի մէջ ցոյցեր կը կազմակերպէ ընդդէմ [[Թուրքիոյ]] ուժերուն։<ref>{{cite web |author=Azad-Hye |url=http://www.azad-hye.net/news/viewnews.asp?newd=229 |title=Azad-Hye Middle East Armenian Portal (Turkish presence in Lebanon evokes dreadful memories ) |publisher=Azad-hye.net |date= |accessdate=2015-03-11 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092033/http://www.azad-hye.net/news/viewnews.asp?newd=229 |dead-url=yes }}</ref> == Աշխարհագրութիւն == Պուրճ Համուտի կից շրջաններն են [[Տորա]]ն, [[Քարանթինա]]ն, [[Սինն Ըլ Ֆիլ]]ը եւ [[Աշրաֆիէ]]ն: Բնակուած տուներուն եւ շէնքերուն մեծ մասը կը կառուցուին 1930էն 1970ական թուականներուն։ Անոնք ընդհանրապէս 2 յարկանի են,<ref name="euromedina"/> [[Պալքանեան]] շինութեամբ, տախտակաշէն պատշգամներով, շրջանի նեղլիկ փողոցներուն մէջ։ Առեւտրական գործերուն մեծ մասը տեղի կ՛ունենայ այդ թաղերուն մէջ։<ref name="fisk"/> Հակառակ իր բնապահպանական հարցերուն (իր գտնուած տեղին պատճառով), անիկա աշխուժ եւ առեւտրական շրջան մըն է։ Ինք կը խաչաձեւուի ճամբաներով եւ իր կռնակը կու տայ [[Միջերկրական Ծով]]ուն, որմէ ունի քանի մը հեքտար տարածք։<ref name="euromedina"/> Պուրճ Համուտը ունի բազմաթիւ եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային կեդրոններ, հաստատութիւններ, որոնք կը գտնուին իր մերձակայքին մէջ։ == Մարզեր == Պուրճ Համուտ բաժնուած է եօթը մեծ մարզերու. === Տորա (الدورة) === Տորան առեւտրական եւ բնակչութեան մեծ շրջան մըն է, որ կը կառավարուի Պուրճ Համուտի քաղապետութեան կողմէ եւ ունի մեծ արտադրական հատուած մը իր աշխարհագրական վայրին մէջ։ Տորան ընդհանրապէս քրիստոնէական արուարձան մըն է, բայց տարբեր համայնքի [[լիբանանցի]]ներ կ՛ապրին այնտեղ։ Օտար աշխատողներ, ինչպէս [[եգիպտացի]]ներ, [[Սրի Լանքացի|սրի լանքացի]]ներ նաեւ կ՛ապրին Տորայի մէջ՝ տուներու աժան վարձքերուն պատճառով։ === Նապաա (النّبعة) === Նապաան արուարձան մըն է առեւտրական եւ բնակչութեան գօտիներով եւ [[Միջին Արեւելք]]ի ամենահոծ բնակչութիւն ունեցող շրջաններէն է։ Նապաան կը կառավարուի Պուրճ Համուտի քաղաքապետարանին կողմէ եւ իրեն սահմանակից շրջանն է [[Սինն Ըլ Ֆիլ]]ը: Անիկա բուն իսլամական հատուածն է Պուրճ Համուտի, որ մեծ մատով բնակուած է [[Շիա]] համայնքի [[իսլամ]]ներէ, բայց նաեւ [[հայ]]երէ: Սակայն, բնակիչներու փոփոխութիւններ տեղի ունեցած են Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմին պատճառով։ Այժմ, այդտեղ կ՛ապրին մեծ թիւով օտարականներ, ինչպէս՝ սուրիացիներ, եգիպտացիներ, ասիացիներ եւ ափրիկեցիներ՝ աժան տունի վարձքերուն եւ գործի պատճառով։ === Նահր (النّهر) === Նահրը Պէյրութի ամենամօտիկ շրջանն է եւ կը գտնուի [[Պէյրութի Գետ]]ի ափին, որ կը բաժնէ Պուրճ Համուտը եւ Պէյրութը: Այստեղէն կարելի է ուղղուիլ դէպի մայրաքաղաք երկու մայր կամուրջներէ՝ Ժիսր Պէյրութէն, որ կ՛անցնի գետին վրայէն։ === Սատր (صادر) === === Անպարի (أنباري) === === Մար Տումէթ (مار ضومط) === === Ղիլան (غيلان) === Կը գտնուի Պուրճ Համուտի արեւելքը։ Բաղդատած միւս շրջաններուն, ան կը գտնուի աւելի բարձր դիրքի վրայ։ Անիկա առաջին անգամ կը բնակուի 1861 թուականին, Ապու Ապտալլահ ընտանիքին կողմէ։ == Հայերուն Ներկայութիւնը == Պուրճ Համուտի շատ մը թաղեր կը կոչուի հայկական քաղաքներու անունով, ինչպէս՝ [[Երեւան]] եւ գետերու անունով՝ [[Արաքս]]: Կարգ մը թաղեր կը կոչուին ներկայ [[Հայաստան]]ի քաղաքներու անուններով, ուրիշներ ալ՝ թրքահայաստանի, ինչպէս՝ Մարաշ, Սիս, Ատանա, Արագած, Կիլիկիա եւ այլն։ Անոնցմէ շատեր կը յիշեցնեն հայերու նախահայրերու բնակավայրերը եւ Կիլիկիան, ուրկէ եկած են [[լիբանանահայ]]երուն մեծամասնութիւնը։ == Ժողովրդագրութիւն == Պուրճ Համուտը ունի 150000 բնակիչ իր 2.5 քառ. քլմ. տարածութեան վրայ՝ ըլլալով [[Միջին Արեւելք]]ի ամենախիտ բնակչութիւն ունեցող շրջաններէն մէկը։ Իր բնակչութեան մեծամասնութիւնը հայեր են, բայց նաեւ կը բնակուի լիբանանցի Շիա իսլամներէ եւ լիբանանցի քրիստոնէաներէ ու պաղեստինցիներէ։ Պուրճ Համուտը նաեւ կը բնակուի օտարներու կողմէ, ինչպէս՝ ասիացիներէ եւ ափրիկեցիներէ, նաեւ՝ սուրիացի եւ իրաքցի գաղթականներէ, որոնք կը պատկանին պարբեր դաւանումներու։ Լիբանանահայերը կը խօսին [[արեւմտահայերէն]]: Պուրճ Համուտ ունի բազմաթիւ հայկական վարժարաններ եւ կեդրոնն է [[սփիւռքի]] ամենածանօթ օրաթերթին՝ [[Ազդակ]]ին: Պուրճ Համուտ նաեւ ունի 24 ժամուան դրութեամբ ռատիոկայան մը՝ [[Վանայ Ձայն]]ը: Պուրճ Համուտի մէջ կը գործեն երեք մեծ հայկական կուսակցութիւններ.- Դաշնակցութիւնը, Ռամկավարներն ու Հնչակեանները։ Հայ քրիստոնէայ դաւանանգներն են Հայ Առաքելականները, Հայ Կաթողիկէներն ու Հայ Աւետարանականները: Այս նշուած կուսակցութիւններն ու եկեղեցական դաւանանգները ունին իրենց հաստատութիւնները, ակումբները, եկեղեցիները եւ դպրոցները Պուրճ Համուտի շրջակայքին մէջ։ Ներկայիս, Պուրճ Համուտի քաղաքապետն է Պարոն Մարտիկ Պօղոսեանը։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:Armenia street in Beirut.jpg| File:Burj Hammod 1.jpg| File:Burj Hammud 2.jpg| File:Surb Mankanz Church in Beirut.jpg| File:Burj Hammud 4.jpg| File:Araks street in Beirut.jpg| </gallery> == Տնտեսութիւն == Պուրճ Համուտը կեդրոնն է ձեռագործներու, ինչպէս՝ գոհարեղէններու եւ կաշիներու։ Ան կը նախատեսուի իբրեւ կարեւոր գնումի վայր Լիբանանի մէջ։ == Կրթութիւն == === Դպրոցներ === * Հայ Առաքելական.- Ազգային Միացեալ Վարժարան * Հայ Կաթողիկէ.- Մեսրոպեան Բարձրագոյն Վարժարան եւ Սրբուհի Ագնէս Միջնակարգ Վարժարան * Հայ Աւետարանական.- Շամլեան Թաթիկեան Երկրորդական Վարժարան եւ Փիթըր եւ Էմմանուէլ Թորոսեան Միջնակարգ Վարժարան։ * Ոչ-դաւանական.- Վահան Թէքէեան Միջնակարգ Վարժարան * Ոչ-հայկական.- Պուրճ Համուտ նաեւ ունի ոչ-հայկական վարժարաններ, ինչպէս՝ Ալ Ինայա Վարժարանը, Ալ Սալամ Վարժարանը, Ալ Ահլիա Վարժարանը, Ալ Սանապէլ Վարժարանը, Սէն Ժոզեֆ Վարժարանն ու Լիսէ Նասիոնալ Լիպանէն։ === Քոլէճներ === Պուրճ Համուտ ունի երկու արհեստից քոլէճներ, ինչպէս՝ LATC Արհեստից Դպրոցը որ մաս կը կազմէ Ազգային Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Գոլէճին եւ Մեսրոպեան Արհեստից Վարժարանը, որ ինչպէս իր անունը կը յայտնէ մաս կը կազմէ Մեսրոպեան Բարձրագոյն Վարժարանին: Պուրճ Համուտի մէջ կը գտնուի հայ թերաճ մանուկներու Զուարթնոց Կեդրոնը։ == Կրօնք == * Հայ Առաքելական եկեղեցիներ.- Սուրբ Վարդանանց եկեղեցի, Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցի, Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի եւ Սուրբ Սարգիս եկեղեցի։ * Հայ Կաթողիկէ եկեղեցիներ.- Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի * Հայ Աւետարանական եկեղեցիներ.- Նոր Մարաշի Հայ Աւետարանական եկեղեցի, Ամանոսի Հայ Աւետարանական եկեղեցի եւ Աստուծոյ Աւետարանական եկեղեցի։ Ոչ-հայ դաւանումներն ալ ունին իրենց եկեղեցիները ինչպէս մարունիները, յոյն ուղղափարներն ու յոյն կաթողիկէները։ == Մարզական == Պուրճ Համուտ ունի քաղաքապետարանի [[ֆութպոլ]]ի դաշտ, որ կրնայ ընդունիլ 10500 համակիր։ == Հաստատութիւններ == * [[Գարակէօզեան հաստատութիւն]] * [[Ազդակ (օրաթերթ, արեւմտահայերէն)]] * [[Համազգայինի Լեւոն Շանթ Մշակութային Կեդրոն]] * [[Վանայ Ձայն Ռատիոկայան]] * [[Լիբանանի Օգնութեան Խաչի Արաքսի Պուլղուրճեան կեդրոն]] == Անձինք == * [[Հասան Նասրալլա]] - [[Հըզպ Ալլահ]] կուսակցութեան ղեկավար * [[Փիէռ Շամմասեան]] - կատակերգակ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք]] kmjibt5xddnvuefbi1a7s4ambyfhx4q 0 5795 253939 235862 2026-08-28T23:53:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253939 wikitext text/x-wiki '''Ռէալ Մատրիտ ՖԱ''' ({{lang-es|Real Madrid Club de Fútbol}}, {{lang-en|Madrid Royal Football Club}}, առաւել յայտնի որպէս '''Real Madrid''', '''Los Blancos''', '''Los Merengues'''), սպանական մասնագիտական [[ֆութպոլ]]<nowiki/>ային ակումբ [[Մատրիտ]] քաղաքէն: Ստեղծուած է [[1902]] թուականին եւ նոյն տարին խաղերու կը սկսի աւանդական տնային սպիտակ մարզաշապիկով: Ռեալ [[սպաներէն]] կը նշանակէ արքայական, եւ այս անուանումը ստացած է [[Սպանի]]ոյ թագաւոր [[Ալֆոնզօ XIII (Սպանիոյ թագաւոր)|Ալֆոնզօ XIII]]-ի կողմէն [[1920]] թուականին: Կը մասնակցի [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յին եւ կը համարուի [[20-րդ դար]]ու ամենայաջող ակումբը, [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ ունի մրցանշային 32 յաղթանակ, 19 [[Գոբա Տէլ Ռէյ]] (արքայական բաժակ) եւ մրցանշային տասնմէկ [[ԻՒԵՖԱ]] [[Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի բաժակ: Ակումբը իր տնային խաղերը կը հանդիսաւորէ [[Մատրիտ]]<nowiki/>ի մէջ գտնուող [[Սանտիակօ Պերնապէու]] մարզադաշտին մէջ 1947 թուականէն: 23 Դեկտեմբեր 2000 թուականին [[ՖԻՖԱ]]-ն Ռեալին պարգեւատրած է «20-րդ դարու լաւագոյն ակումբ» մրցանակով: Ռեալը ամենայաջողակ ակումբն է նաեւ [[ԻՒԵՖԱ]]-ի ակումբային մրցաշարերու պատմութեան մէջ՝ [[Յաղթականներու Լիկա]] տասնմէկ բաժակներով եւ [[ԻՒԵՖԱ]]-ի երկու բաժակներով: Ռեալը տարեկան եկամուտով աշխարհի ամենահարուստ ակումբն է ([[Իւրո|€]] 351 միլիոն), իսկ «Ֆորպզի» տուեալներով՝ երկրորդ ամենաթանկ ակումբը. [[2008]] թուականին ան 950 միլիոն եւրօ կ՛արժէր:<ref>{{cite web | title = Յունայթեդը բարձրանում է, իսկ Ռեալ Մադրիդը մնում է ամենաբարձրում (անգլերէն) | url = http://www.deloitte.com/dtt/press_release/0,1014, sid%253D2834%2526cid%253D191865,00.html | publisher = Deloitte UK | date = 2008-02-14 | accessdate = 2008-02-16 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Soccer Team Valuations">{{cite web |title = ֆութպոլային խմբերի արժեվորումներ (անգլերէն) | url = http://www.forbes.com/lists/2008/34/biz_soccer08_Soccer-Team-Valuations_Revenue.html | publisher = forbes.com | date = 2008-04-30| accessdate = 2008-07-16}}</ref> == Պատմութիւն == === Կանուխ տարիներ (1897-1945) === [[Պատկեր:Madrid C.F. 1905-06.jpg|thumb|left|Ռեալ Մատրիտի կազմը 1905-ին]] 1897 թուականին ստեղծուեցաւ Արքայական ֆութպոլային ակումբը՝ դառնալով Մատրիտեան ակումբի հիմքը: Սակայն ակումբի ստեղծման պաշտօնական ամսաթիւը կը համարուի [[Մարտ 6|6 Մարտ]] [[1902]] թուականը, երբ Պատրոս եւ Ժուլիան Պալասիոս եղբայրներու կողմէ բացուեցաւ ''Madrid Football Club'' ակումբը: Երեք տարի ետք 1905 թուականին, ''Մատրիտ ՖԱ-ը'' նուաճեց իր առաջին տիտղոսը՝ յաղթելով [[Աթլեթիք Պիլպաո]]<nowiki/>յին [[Գոբա Տէլ Ռէյ|Սպանիոյ բաժակ]]<nowiki/>ի եզրափակչին: [[Յունիս 29|29 Յունիս]] [[1920]] թուականին [[Սպանի]]ոյ թագաւոր Ալֆոնզ XIII ակումբին շնորհեց Արքայական տիտղոսը, որ սպաներէն կը հնչուի Ռեալ: Այս տեղէն կու գայ ակումբի անուանումը՝ Ռեալ Մատրիտ: Առաջին իսկ տարիներէն խումբը առաջատառներու շարքերուն եղած է, եւ արդէն [[1903]]-ին Ռեալը դուրս կու գայ [[Սպանի]]ոյ բաժակի եզրափակիչ, ուր, սակայն, կը պարտուի [[Աթլեթիք Պիլպաո]]<nowiki/>յին: Քանի մը տարի ետք հեղինակաւոր այդ մրցանակը երկար տարիներ իր տեղը գտաւ Մատրիտեան ակումբին մէջ։ [[1905]]-[[1908]] թուականներուն Ռեալը չորս տարի անընդմէջ Բաժակի յաղթող ճանչցուեցաւ: Իսկ երկրի առաջնութեան մէջ, որ առաջին անգամ եղաւ [[1928]] թուականին, խումբը երկու տարի անընդմէջ՝ [[1932]] եւ [[1933]] թուականներուն, յաղթեց Բրիմիորի մէջ: === 1950-էն 1980-ական Թուականներ === Ռեալի վերելքը կարելի է համարել [[1950]]-ական թուականներուն: 1950-ական թուականներու կէսերուն [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի մէջ որոշեցին ստեղծել աշխարհամասի ֆութպոլի ֆետերացիա, որ կը կարգաւորէր ինչպէս ակումբային, այնպէս ալ հաւաքականներու մակարդակով առաջնութիւններ: Եւ երբ Ռեալը դարձաւ [[Յաղթականներու Լիկա|Եւրոպայի Յաղթականներու Բաժակ]]<nowiki/>ի անդրանիկ խաղարկութեան յաղթողը 1954-55 թուականներու մրցաշրջանին: Այդ ժամանակէն սկսեալ խումբը 5 տարի շարունակ յաղթական ճանչցուեցաւ հեղինակաւոր այդ առաջնութեան մէջ։ Եւրոպական յաջողութիւններուն զուգընթաց՝ ակումբը նաեւ անպարտելի էր Սպանիոյ ներքին առաջնութեան մէջ, [[1954]]-էն մինչեւ [[1969]] թուականը անոնք 12 անգամ Յաղթական ճանչցուեցան երկրին մէջ։ Ռեալը 15 տարի անընդմէջ իրաւունք ստացաւ հանդէս գալ Յաղթականներու Լիկայի մէջ։ Առաջին անգամ, անոնք չյաջողեցան մասնակցիլ Լիկային, [[1970]] թուականին: Ռեալի անպարտելի կազմին մէջ այդ ժամանակ հանդէս կու գային [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի լաւագոյն խաղցողները՝ [[Ալֆրետօ Տի Սդեֆանօ|Ալֆրետօ Տի Սթեֆանօ]] (Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստը [[1957]], [[1959]]-ին), ֆրանսացի Ռայմոն Կոպան ([[1958]] թուականի [[Ոսկէ գնդակ]]<nowiki/>ի դափնեկիրը), [[Հունկարացիներ|Հունգարացի]] [[Ֆերենց Պուշկաշ]]<nowiki/>ը ([[1960]] թուականի երկրորդ տեղ գրաւող Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ), Ֆրանսիսքօ Հենթօն: [[1960]]-ական թուականներուն խումբը տեղափոխուեցան Ժոզէ Սանդամարիան, Ամանսիոն, Պիրին: Երբ այս հերոս խաղցողները աւարտեցին իրենց գործի ասպարէզը, Ռեալը կամաց-կամաց սկսաւ զիջիլ իր դիրքերը Եւրոպական ասպարէզին մէջ: === 1980-1990-ական Թուականներ === Յաջորդ վերելքին ակումբի երկրպագուներուն պահանջուեցաւ սպասել 20 տարի, երբ գլխաւորութեամբ Էմիլիօ Բուտրագենիոյի խումբէն եկան Միչելը, [[Ուգո Սանչէզ|Ուկօ Սանչէզ]]<nowiki/>ը, Մանոլօ Սանչէզը, Մարտին Վասկեսը եւ Միգել Պարդեսան: Անոնք յաղթեցին անընդմէջ ԻՒԵՖԱ-ի բաժակը ([[1984]]-էն [[1986]] թուական) եւ 5 անգամ դարձան Սպանիոյ յաղթական: Յաղթականներու Լիկայի մէջ 7-րդ յաղթանակի հիմքը դրաւ իտալացի մասնագէտ [[Ֆապիո Կապելլո|Ֆապիօ Կապելլօ]]<nowiki/>ն, որ ակումբ հրաւիրեց [[Ռոպերթօ Քառլոս]]<nowiki/>ին, [[Քլարենս Զէ էտորֆ|Զէ Էտորֆ]]<nowiki/>ին, Միյատովիչին, Շուքերին, Պանուչիին: Այս խաղացողները [[Ռաուլ Կոնսալէզ|Ռաուլ]]<nowiki/>ի, [[Ֆերնանտօ Հիերրօ|Հիերրո]]<nowiki/>յի, [[Ֆերնանտօ Ռետոնտո]]<nowiki/>յի, Կանիսարեսի հետ միասին կազմեցին խումբի կորիզը եւ արդէն նոր մարզիչ՝ գերմանացի [[Յուպ Հայնկէզ]]<nowiki/>ի գլխաւորութեամբ 1997-1998 թուականներու մրցաշրջանին յաղթական ճանչցուեցան [[ԻՒԵՖԱ]]-ի [[Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ։ Սակայն Բրիմիորի մէջ այդ տարի խումբը գրաւեց 4-րդ հորիզոնականը մրցաշարային աղիւսակին մէջ, եւ Հայնկէզը հրաժարական տուաւ: Անոր փոխարինեց [[Հոլանտացիներ|Հոլանտացի]] [[Կուս Հիդինգ|Կուս Հիտինկ]]<nowiki/>ը: Հոլանտացին երկար ժամանակ չմարզեց Արքայական ակումբը, ան Մատրիտի մէջ մնաց մինչեւ [[1999]] թուական Փետրուար ամիսը: === Լոս Կալակտիկոսը եւ Ռամոն Կալդրունի Նախագահ Դառնալը === Հիդինկի հեռանալէն ետք խումբը սկսաւ մարզել ուելսցի մասնագէտ [[Ճոն Թոշակ]]<nowiki/>ը, որուն հեռացուցին ակումբէն այդ տարի Նոյեմբերին: Խումբը յանձնեցին սպանացի [[Վիսենթէ Տէլ Բոսկէ|Վիսենթէ Տէլ Պոսկէ]]<nowiki/>ին, որ իր ֆութպոլային գործի ասպարէզին մէջ մեծամասնութիւնը անցուցած էր Ռեալի մէջ։ Տէլ Պոսկէն Սպանիոյ առաջնութեան մէջ այդքան ալ յաջողութիւն չունեցաւ, 8-րդ հորիզոնականէն խումբը բարձրացաւ 5-րդ հորիզոնականը: Սակայն Արքայական ակումբին բերաւ իր թիւով 8-րդ յաղթանակը [[Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ։ Ակումբի նոր նախագահ ընտրուեցաւ [[Ֆլորենդինօ Բերես]]ը, որ որոշեց ակումբ հաւաքել ֆութպոլային «Աստղեր»ը: Առաջին ձեռք բերելը եղաւ փորթուկալացի [[Լուիս Ֆիգու|Լուիս Ֆիկու]]<nowiki/>ն, որ խումբին տեղափոխեց Ռեալի դարաւոր մրցակից [[Պարսելոնա]]<nowiki/>յէն, մրցանշային 71 միլիոն եւրոյով: Մէկ տարի ետք ակումբ եկաւ [[ֆրանսացի]] [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]]<nowiki/>ը, աւելի մեծ փոխանցման գումարով՝ 75 միլիոն եւրոյով: Եւս մէկ տարի ետք Մատրիտ եկան [[Ռոնալտո|Ռոնալտօ]]<nowiki/>ն, [[2003]] թուական ամրան [[Պեքեմ Դաւիթ|Պեքեմ]]<nowiki/>ը, [[2004]] թուականին՝ [[Օուէն Մայքլ|Օուէն]]<nowiki/>ը: Այսպէսով 2004-05 թուականներու մրցաշրջանին միեւնոյն ակումբին մէջ կը խաղային միանգամայն 4 ֆութպոլիստներ, որոնք «[[Ոսկր գնդակ|Ոսկի գնդակ»]]<nowiki/>ի դափնեկիրներ էին՝ [[Ռոնալտօ]] ([[1997]] եւ [[2002]] Աշխարհի լաւագոյ ֆութպոլիստ), [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]] ([[1998]]), [[Լուիս Ֆիգու|Լուիս Ֆիկու]] ([[2000]]), [[Մայքլ Օուէն]] ([[2001]]): «Աստղերու» այդ բոյլը սկսան անուանել «''Կալագդիկոս''»: Բերեսի 5 տարի ղեկավարելու ժամանակահատուածին Արքայական ակումբը երկու անգամ յաղթական ճանչցուեցաւ Բրիմիորի մէջ եւ մէկ անգամ Յաղթականներու Լիկայի մէջ։ [[Պատկեր:Celebrando el primer título de la temporada.jpg|thumb|Ռեալ Մատրիտի խաղացողները կը տօնեն իրենց յաղթանակը 2008 թուականին [[Սպանիոյ Սուբըրբաժակ]]<nowiki/>ի [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիոյ]] դէմ:]] [[Ֆլորենդինօ Բերես]]<nowiki/>ի հեռանալէն ետք ակումբի նոր նախագահ ընտրուեցաւ [[Ռամոն Կալդերոն|Ռամոն Կալտերոն]]<nowiki/>ը: Նոր ղեկավարի գործելու ոճը կը տարբերէր նախորդէն: Ան խումբ հրաւիրեց [[Պրեդրագ Միատովիչ]]<nowiki/>ին, որ նշանակուեցաւ մարզական տնօրէն, ան մնաց մինչեւ [[2009]] թուականը: Կալտերոնի նպատակը աստղեր հաւաքել չէր ակումբին մէջ, չնայած իր նախընտրական քարոզարշաւին կը խոստանար ձեռք բերել «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ|Մանչեսթըր Իւնայթըտ»]]<nowiki/>ի կիսապաշտպան [[Քրիսթիանօ Ռոնալտո]]յին, որ անոր քով չստացուեցաւ: Սակայն խումբը յաղթեց [[2007]] թուականին [[Լա Լիկա]]<nowiki/>ն: Իսկ [[2008]]-ին Արքայական ակումբը յաղթեց Սպանիոյ Սուբըրբաժակը: Ռամոնի ղեկավարման տարիներուն ակումբէն հեռացան [[Ռոպերթօ Քառլոս]]<nowiki/>ը, Պեքեմը, [[Ռոպինիո]]ն, [[Ռոնալտո|Ռոնալտօ]]<nowiki/>ն: [[2009]]-ին Կալտերոնը հրաժարական տուաւ, մեծ աղմուկ հանեց [[2006]]-ի ընտրութիւններուն կեղծելու կապակցութեամբ։ Անոր 4 տարիներու ղեկավարման ընթացքին Ռեալը երկու անգամ յաղթական դարձաւ Սպանիոյ մէջ: === Բերեսի երկրորդ եւ Մոուրինիոյի ժամանակներ (2009-2013) === [[Պատկեր:Cristiano Ajax.jpg|thumb|left|upright|Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] [[Յունիս 1|1 Յունիս]] [[2009]]-ին Բերեսը նորէն ստանձնեց ակումբի նախագահի պաշտօնը, առանց քուէարկութեան, որովհետեւ անոր բոլոր մրցակիցները հանեցին իրենց թեկնածութիւնը ընտրութիւններէն:<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202773095983/noticia/ComunicadoOficial/ANNOUNCEMENT_OF_THE_BOARD_OF_DIRECTORS.htm |title=First measures adopted by the Real Madrid Board of Directors |publisher=Realmadrid.com |date=հունիսի 1, 2009 |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 15}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8076515.stm|title=Perez to return as Real president |date=հունիսի 1, 2009|work=BBC Sport|accessdate=2009 թ․ հունիսի 3}}</ref> Ան սկսաւ նոր «[[Կալագդիգոս|Կալագդիկոս»]]<nowiki/>ի ստեղծումը: Առաջին քայլը, որ ան կատարեց [[Զինետին Զիտան]]<nowiki/>ին՝ զայն խորհրդականի պաշտօն տուաւ: [[Յունիս 9|9 Յունիս]]<nowiki/>ին երկար բանակցութիւններէ ետք Բերեսը ձեռք բերաւ իտալական «[[Միլան (ֆութպոլային ակումբ)|Միլան»]]<nowiki/>էն պրազիլցի կիսապաշտպան [[Քաքա]]<nowiki/>յին 68 միլիոն [[Իւրո|եւրո]]<nowiki/>յով,<ref>The Times Madrid Signs Kaká [http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article6458907 timesonline.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408100354/http://www.thetimes.co.uk/ |date=2020-04-08 }}</ref> իսկ յետոյ գնեց մէկ այլ ոսկէ գնդակի դափնեկիր՝ [[Քրիսթիանօ Ռոնալտո|Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]]<nowiki/>ն [[Մանչեսթըր Իւնայթըտ]]<nowiki/>էն մրցանիշ 80 միլիոն եւրոյով: Պայմանագիրը նախատեսուած էր 6 տարի ժամկէտով: Յետոյ եկան [[Ռաուլ Ալպիոլ]]<nowiki/>ը («[[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա»]]<nowiki/>յէն 15 միլիոն եւրօ), [[Արպելոա-Ա.|Արպելոա]]<nowiki/>ն եւ [[Ալոնզօ, Խ.|Ալոնզօ]]<nowiki/>ն (երկուքն ալ «[[Լիւըրբուլ ՖԱ|Լիւըրբուլ»]]<nowiki/>էն, համապատասխանաբար 4 եւ 30 միլիոն եւրօ), [[Պենզեմա Կ.|Պենզեմա]]<nowiki/>ն (Լիոնէն 35 միլիոն եւրօ): Չնայած այդ ձեռքբերումներուն՝ ակումբը այդպէս ալ չկրցաւ ոչ մէկ լուրջ մրցանակ նուաճել: 2009-10 մրցաշրջանին խումբը գրաւեց 2-րդ հորիզոնականը՝ առաջ ձգելով «Պարսելոնա»յին, այն դեպքին, երբ Սուբըր Գլասիգոյի երկու հանդիպումներուն ալ անոնք պարտուեցան «Պարսա»յին: Յաղթականներու Լիկայի մէջ նոյնպէս անյաջող հանդէս եկան եւ 1/8 եզրափակիչէն ստիպուած եղան հրաժեշտ տալ առաջնութեան: Իսկ Սպանիոյ Բաժակին անոնք արդէն իսկ առաջին շրջագայութեան պարտուեցան երկրի 3-րդ բաժանման ներկայացնող «Ալքորիքոն»ին: Մրցաշրջանի աւարտէն ետք ակումբի գլխաւոր մարզիչ պաշտօնէն հեռացուեցաւ Մանուէլ Պելեկրինին եւ նշանակուեցաւ նոր մարզիչ՝ փորթուկալացի [[Խոզէ Մոուրինիո|Խոզէ Մոուրինիօ]]<nowiki/>ն:<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/mourinho-to-be-unveiled-at-madrid-on-monday-after-1637m-compensation-deal-1986040.html|title=Mourinho to be unveiled at Madrid on Monday after £7m compensation deal |date=մայիսի 28, 2010|work=The Independent|accessdate=2010 թ․ մայիսի 31 | location=London | first=Gordon | last=Tynan}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8708315.stm|title=Real Madrid unveil José Mourinho as their new coach |date=մայիսի 31, 2010|work=BBC Sport|accessdate=2010 թ․ մայիսի 31}}</ref> Նոր սկսած մրցաշրջանէն առաջ Բերեսը իր նախորդ ձեռքբերումներուն համեմատ աւելի համեստ գտնուեցաւ: Ան փոխանցման ժամանակ ծախսեց 70 միլիոն եւրօ եւ խումբին տեղափոխեցին փորձառու փորթուկալացի պաշտպան [[Ռիքարտօ Կառուալիւ]]<nowiki/>ն, սպանացիներ Բէտրօ Լեոնը եւ Սերժիօ Կանալէզը, գերմանացիներ [[Օզիլ-Մ.|Մեսութ Օզիլ]]<nowiki/>ը եւ [[Սամի Ժետիրա]]<nowiki/>ն, արժանթինցի [[Անժել Տի Մարիա]]<nowiki/>ն (Սակայն հիմա ուրիշ Ֆութպոլային ակումբի մէջ կը գտնուի): Սակայն ակումբէն հեռացաւ վերջին 20 տարիներու խորհրդանիշ [[Ռաուլ Կոնզալէզ]]<nowiki/>ը, որ տեղափոխուեցաւ գերմանական «[[Շալքէ 04|Շալքէ-04]]»<nowiki/>ի: [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յի [[Լա Լիկա 2011-12|2011-12]] մրցաշրջանին Ռեալ Մատրիտ յաղթեց Լիկան՝ 32-րդ անգամ նուաճելով տիտղոսը եւ դառնալով մրցանակիր Լա Լիկայի բոլոր ժամանակներու պատմութեան մէջ՝ մրցաշրջանը աւարտելով մրցանշային 100 միաւորով, հարուածեց մրցանշային 121 կօլ եւ հարուածեց բաց ձգած կօլերով՝ ստացաւ +89 ցուցանիշը, եւ եւս մէկ մրցանիշ 16 անգամ հիւրընկալուելով յաղթանակ եւ ընդհանուր 32 յաղթանակ Լա Լիկայի մէջ:<ref>[[Լա Լիկա 2011-12]]</ref> Նոյն մրցաշրջանին, Քրիսթիանօ Ռոնալտօն անցաւ 100 կօլի սահմանը սպանական Լիկաներուն:<ref>{{cite web|author=|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/17502825 |title=BBC Sport - Cristiano Ronaldo is fastest La Liga player to 100 goals |publisher=Bbc.co.uk |date=մարտի 24, 2012 |accessdate=2012 թ․ օգոստոսի 19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://msn.foxsports.com/foxsoccer/laliga/story/jose-mourinho-real-madrid-earn-vindication-after-la-liga-conquest-051312 |title=Jose Mourinho, Real Madrid earn vindication after La Liga conquest - La Liga News &#124; FOX Sports on MSN |publisher=Msn.foxsports.com |date=մայիսի 13, 2012 |accessdate=2012 թ․ օգոստոսի 19}}</ref> Իսկ երբ Ռոնալտօն անցաւ 101 կօլի սահմանները՝ 92 խաղերու մէջ, ան անցաւ հերոս [[Ֆերենց Պուշկաս]]<nowiki/>ի արդիւնքը, որ սահմանած էր 100 կօլ 105 խաղերու մէջ։ [[Լա Լիկա 2012-13|2012-2013]] խաղաշրջանին խումբին միացած են [[Մայքլ Էսսյէն|Մայքլ Էսսիէն]]<nowiki/>ը ու [[Լուքա Մոտրիչ]]<nowiki/>ը: Լուքա Մոտրիչը Ռեալ տեղափոխուած է [[Դոդենհեմ Հոտսպուր|Դոդենհեմ]]<nowiki/>էն, փոխանցման արժէքը կը կազմէ մօտ 40 միլիոն եւրօ, իսկ Մայքլ Էսսիէնը վարձավճառով տեղափոխուած է [[Լոնտոն]]<nowiki/>ի [[Չելսի ՖԱ|Չելսի]]<nowiki/>էն: Սակայն այդ ալ չօգնեց, որպէսզի նուաճեն երկրի յաղթական տիտղոսը, բայց կրցան յաղթել Սուբըրբաժակը: Իսկ Սպանիոյ Բաժակին մէջ մէկ քայլով կը բաժնէր Բաժակը նուաճելու, սակայն աւելցած ժամանակին պարտուեցան [[Աթլեթիքօ Մատրիտ]]<nowiki/>ին 2-1 հաշիւով (վերջին անգամ ''Աթլեթները'' Ռեալին յաղթած էին 14 տարի առաջ), Ֆլորենթինօ Փերեսը յայտարարած էր մրցաշրջանի վերջին Մոուրինիոյի հրաժարականի մասին:<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22583729|title=Jose Mourinho: Real Madrid boss to leave next month|publisher=BBC|date=մայիսի 20, 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Jose Mourinho: Real Madrid season worst of my career|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22578880|accessdate=2013 թ․ մայիսի 17|newspaper=BBC|date=մայիսի 17, 2013}}</ref> Մոուրինիոն վերադարձաւ [[Բրիմիոր Լիկա (Անգլիա)|Անգլիոյ Բրիմիոր Լիկա]]<nowiki/>յի [[Չելսի ՖԱ|Չելսի]] ակումբ, այդ խումբը մարզած էր նաեւ [[2004]]-էն [[2007]] թուական: === Անճելոտտիի ժամանակներ (2013-2015) === [[Յունիս 25|25 Յունիս]] [[2013]] թուականին, [[Քառլօ Անճելոտտի]]<nowiki/>ն դարձաւ Ռեալ Մատրիտի գլխաւոր մարզիչ՝ փոխարինելով Մոուրինիոյին եւ կնքելով երեք տարուան պայմանագիր:<ref>{{cite news|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330152799545/noticia/Noticia/Carlo_Ancelotti,_new_Real_Madrid_coach.htm|title=Carlo Ancelotti, new Real Madrid coach|date=հունիսի 25, 2013|accessdate=2013 թ․ հունիսի 25|publisher=Real Madrid C.F.}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330153439722/noticia/Noticia/Carlo_Ancelotti_has_signed_his_contract_with_Real_Madrid.htm|title=Official: Real Madrid confirm Ancelotti signing|date=հունիսի 26, 2013|accessdate=2013 թ․ հունիսի 26|publisher=Real Madrid C.F.}}</ref> Օրեր ետք ան Ռեալի մէջ առաջին մամլոյ ասուլիսուի մէջ նշեց, որ [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]]<nowiki/>ը եւ Փոլ Կլեմենտը պէտք է ըլլան իր օգնականները:<ref>{{cite news|url= http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2348832/Carlo-Ancelotti-presented-Real-Madrid-manager.html|title=Ancelotti presented as new Madrid boss with former Chelsea coach Clement and Zidane as his assistants|date=հունիսի 26, 2013|work=Daily Mail|accessdate=2013 թ․ հունիսի 26|location=London|first=Rik|last=Sharma}}</ref> Նոյն շրջագայութեան Ռեալը իրականացուց քանի մը կարեւոր փոխանցումներ: Նախ, խումբին միացաւ [[Դոդենհեմ Հոտսպուր|Թոթենհեմ]]ի առաջատար [[Կարէթ Պէյլ]]<nowiki/>ը, մրցանշային՝ 100 միլիոն եւրոյի, այնուհետեւ խումբէն հեռացաւ [[Մեզութ Օզիլ|Մեսութ Օզիլ]]<nowiki/>ը՝ 47 միլիոն եւրոյի տեղափոխուելով [[Արսենալ (ֆութպոլային ակումբ, Լոնտոն)|Արսենալ]]: 2014 թուականին խումբէն հեռացան [[Անժէլ Տի Մարիա]]<nowiki/>ն (59.7 միլիոն ֆոնտ) եւ [[Խաւի Ալոնզօ]]ն (10.000.000 եւրօ): Անճելոտտին միանգամէն կրցաւ դրականօրէն փոխել խումբին խաղը, որուն արդիւնքը եղան մրցաշրջանի աւարտին նուաճած երկու բաժակները: Չնայած այն բանին, որ 2013-14 մրցաշրջանին խումբը [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ գրաւեց 3-րդ տեղը, այնուամենայնիւ նախքան այդ կրցած էր դառնալ [[Գոբա Տէլ Ռեյ|Սպանիոյ Բաժակ]]ակիր՝ եզրափակչին Կարէթ Պէյլի յաղթական կօլի շնորհիւ 2-1 հաշիւով յաղթելով [[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]]<nowiki/>յին: 24 Մայիս 2014 թուականին, [[ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու Լիկայի եզրափակիչ 2014|ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու Լիկայի եզրափակչ]]<nowiki/>ին Ռեալը հանդիպեցաւ [[Աթլեթիքօ Մատրիտ]]<nowiki/>ի հետ եւ աւելցած ժամանակով յաղթեց 4-1 հաշիւով: Շատ անհանգիստ խաղ էր 36-րդ վայրկեանին [[Տիէկօ Կոտին]]<nowiki/>ը առաջ կը մղէ [[Աթլեթիքօ Մատրիտ]]<nowiki/>ին:Մինչեւ 94-րդ վայրկեան Մատրիտցիները չկրցան կօլ հարուածել: 94-րդ վայրկեանին [[Սերժիօ Ռամոս]]<nowiki/>ը [[Լուքա Մոտրիչ]]<nowiki/>ի անկիւնէ փոխանցումէ ետք գրաւեց [[Տիբո Քորթուա|Տիպօ Քորթուա]]<nowiki/>յի դարպասը: Եւ անկէ ետք կօլի հեղինակ դարձան [[Մարսելո|Մարսելօ]]<nowiki/>ն, [[Կարէթ Պէյլ]]<nowiki/>ը, եւ [[Քրիսթիանօ Ռոնալտո|Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]]<nowiki/>ն: Այսպիսով, Ռեալ Մատրիտ 12 տարուան ընդմիջումէ ետք կրկին նուաճեց Յաղթականներու Լիկայի Բաժակը, որ իրեն համար տասներորդն էր (La Décima): === Ռաֆայէլ Պենիտես === [[Քառլօ Անճելոտտի]]ն չկրցաւ որեւէ առաջնութեան մէջ յաղթել եւ այդ իսկ պատճառ դարձաւ որ զայն հեռացնեն իր պաշտօնէն: Գլխաւոր մարզիչ նշանակեցին [[Ռաֆայէլ Բենիտէզ|Ռաֆայէլ Պենիտես]]<nowiki/>ին: Այդ ժամանակ խումբէն կը հեռանայ Մատրիտի Սուրբը՝ [[Իքեր Քասիյաս|Իքեր Քասիաս]]<nowiki/>ը եւ պաշտպան [[Ֆապիօ Քոնդրաո|Ֆապիօ Քոնդրաօ]]<nowiki/>ն: Բայց Պենիտեսը լաւ տարբերակ չէր Ռեալ Մատրիտի համար: Բենիտեսի գլխաւորութեամբ Ռեալ Մատրիտը չկրցաւ յաղթել [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յի նորեկ Ժիժոնի Սպորդինկին: Ծանր պարտութիւն կը կրէ գլխաւոր հակառակորդ [[Պարսելոնա]]<nowiki/>յէն (4-0): Չկրցան յաղթել նաեւ Աթլեթիքօ Մատրիտին, Վիառեալին, Վալենսիային եւ Սեւիային: Եւ 4 Յունուար 2016 թուականին Պենիտեսին կ՛ազատեն իր գլխաւորած պաշտօնէն եւ Պենիտեսի փոխարէն որպէս գլխաւոր մարզիչ կը նշանակեն հերոս [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]]<nowiki/>ին: === Զինետին Զիտան === [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]]<nowiki/>ը դարձաւ Ռեալի մարզիչ 5 Յունուար 2016 թուականին: Հետաքրքիր պատմական ակնարկ մը կայ Զիտանի մասին: Զիտանը Ռեալի կազմին մէջ որպէս ֆութպոլիստ՝ իր առաջին հանդիպումը ունեցած էր [[Դեպորտիվո Լա Կորունիա|Տեպորտիվո]]<nowiki/>յի դէմ, որպէս մարզիչ նոյնպէս Տեպորտիվոյի դէմ (5-0): Որպէս ֆութպոլիստ Ռեալի կազմին մէջ [[ԻՒԵՖԱ Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի շրջանակներուն առաջին հանդիպումը եղած է [[Ռոմա ՖԱ|Ռոմա]]<nowiki/>յի դէմ, որպէս մարզիչ նոյնպէս: Իր առաջին [[Էլ Քլասիքո]]<nowiki/>յի ժամանակ Զիզուն հիանալի մարտավարութիւն ընտրած էր։ Զիտանը ընտրած էր մարտավարութիւն, ոչ թէ աստղային կազմ: Զինետին Զիտանը դարձաւ [[Բերնդ Շուստերէն|Պերնդ Շուստեր]]<nowiki/>էն ետք առաջին մարզիչը, որ յաջողեցաւ յաղթել իր առաջին Քլասիքօն: Խաղէն առաջ կայացած մամուլի ասուլիսի ժամանակ Զիտանը նշած էր, որ ֆութպոլիստներու հետ չէ քննարկած առաջին շրջանին 0-4 հաշիւով կրած խայտառակ պարտութիւնը, իսկ խաղին ժամանակ զգացուեցաւ՝ ֆրանսացին յստակ հետեւութիւններ ըրած էր այդ հանդիպումէն եւ [[Ռաֆայէլ Բենիտէզ|Ռաֆայէլ Պենիտես]]<nowiki/>ի սխալները թոյլ տալու մտադրութիւն չունի: [[Թոնի Քրուս]]<nowiki/>ի եւ [[Լուքա Մոտրիչ]]<nowiki/>ի հետ Զիտանը խաղադաշտ դուրս բերած էր [[Կազեմիրո]]<nowiki/>յին, որ պաշտպանութենէն առաջ, ըսաւ՝ «վահան ըլլար»: Մէկնարկային վայրկեաններուն հիւրերը կը խաղային սահանկումներով՝ փորձելով քաթալոնացիներուն թոյլ չտալ, որ զգային գրոհային ռիթմը: Մարտավարութիւնը փոխուեցաւ, երբ [[Քէյլոր Նաւաս]]<nowiki/>ի դարպասին մօտ առաջին լուրջ կօլային պահը ստեղծեցին [[Նեյմար]]<nowiki/>ը ու [[Լուիս Սուարէզ]]<nowiki/>ը, սակայն ուրուկուացին պարզապէս չկրցաւ հարուածել շատ նպաստաւոր դիրքէն: Անկէ ետք «Ռեալի» ֆութպոլիստները մոռցան յարձակումի մասին, պաշտպանեցին ամբողջ խումբով, անգամ [[Կարէթ Պէյլ]]<nowiki/>ը ու [[Քրիսթիանօ Ռոնալտո|Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]]<nowiki/>ն սեփական տուգանային մեծ ծաւալի աշխատանք կատարեցին: Ճիշդ է՝ սխալներ եւ անորակ փոխանցումներ եւս եղան, բայց «Ռեալը» յաջողեցաւ առաջին կէսին կօլ բաց չձգել: Եւ այդ խաղին Ռեալը յաղթեց 2-1 հաշիւով:<ref>{{cite web|title=Real Madrid make history with La Decima|url=http://www.euronews.com/2014/05/26/real-madrid-make-history-with-la-decima/|publisher=euronews.com|accessdate=2014 թ․ մայիսի 26}}</ref>: [[Պատկեր:Estadio Santiago Bernabéu.jpg|260px|մինի|ձախից|Մարզադաշտը ներսէն]] [[Պատկեր:Estadio Santiago Bernabeu - vista exterior.jpg|260px|մինի|ձախից]] Մարզադաշտը անուանուած է ի պատիւ 1943-1975 թուականներու Ռեալի նախագահ Սանտիակօ Պերնապէուի, որ եղած է մարզադաշտի կառուցման հիմնական «մեղաւորը»: Շինարարութիւնը տեւած է 3 տարի: Բացման խաղը եղաւ փորթուկալական Պելենենսեշիի դէմ ընկերական խաղին, որ տեղի ունեցաւ [[Դեկտեմբեր 14|14 Դեկտեմբեր]] [[1947]] թուականին, որ աւարտեցաւ դաշտի տէրերուն յաղթանակով 3-1 հաշիւով: [[1950]]-ական թուականներուն [[Յաղթականներու Լիկա|Եւրոպայի Յաղթականներու Բաժակ]]<nowiki/>ի մէջ Ռեալի վստահ ելոյթներու շնորհիւ ակումբի շահոյթը մեծցաւ, որ հնարաւորութիւն տուաւ նոր մարզադաշտի նստատեղերու աւելացման, որուն շինութիւնը յայտնի էր սպիտակ աշտարակներով, մինչեւ 125.000 նստատեղ: [[1955]] թուականին մարզադաշտը վերանուանեցաւ [[Սանդիակօ Բերնաբէու|Սանտիակօ Պերնապէու]], իսկ [[1957]]-ին Եւրոպայի Յաղթականներու Բաժակի եզրափակչին առաջին անգամ վառեցան լոյսերը: [[1978]] թուականին մահացած Սանտիակօ Պերնապէուն նոր մարզադաշտի կառուցումը կը յուսար տեղափոխել [[Մատրիտ]]<nowiki/>ի հիւսիսը, սակայն իր ծրագիրը չիրականացաւ: [[1982]] թուականի աշխարհի առաջնութեան ժամանակ մարզադաշտը վերակառուցուեցաւ: Այս ժամանակ արդէն կային 32.000 նստատեղ եւ 60.000 հանդիսականի համար նախատեսուած կանգնելու տեղեր: Ընդհանուր առմամբ խմբային փուլի 3 խաղերուն եւ եզրափակիչ խաղին մարզադաշտը հիւրընկալեց 345.000 հանդիսական: Տասը տարի ետք վերանորոգումը շարունակուեցաւ. կառուցուեցաւ մարզդաշտի տրիբունի երրորդ յառուսը: Նստատեղերուն քանակը 65.000-էն հասաւ 105.000-ի: Հերթական վերակառուցմէ ետք նստատեղերուն քանակը նուազեցաւ հասնելով 74.871-ի: Մարզադաշտին մէջ կայացած է [[1964]] թուականի Եւրոպայի առաջնութեան եզրափակիչը, [[2010]] թուականի [[Յաղթականներու Լիկա 2010-2011|Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի եզրափակիչը: [[Նոյեմբեր 14|14 Նոյեմբեր]] [[2007]] թուականին [[ԻւԵՖԱ|ԻՒԵՖԱ]]-ն Պերնապէուին շնորհեց էլիտար ֆութպոլային մարզադաշտի կարգավիճակ: * '''Սանտիակօ Պերնապէու''' * '''Տարողութիւն''' - 8.454 * '''Չափեր''' - 107 x 72 մեթր * '''Հասցէ''' - Concha Espina, 1 28036 Madrid == Մարզաշապիկի հովանաւորները եւ արտադրողները == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Ժամանակաշրջան !Համազգեստը !Հովանաւորը |- | 1980-1982 | rowspan=2|[[Adidas]] | |<small>''Չէ եղած''</small> |- | 1982-1985 | |[[Zanussi]] |- | 1985-1989 | rowspan=4|[[Hummel International|Hummel]] | |[[Parmalat]] |- | 1989-1991 | | Reny Picot |- | 1991-1992 | |Otaysa |- | 1992-1994 | rowspan=3|[[Teka]] |- | 1994-1998 | |[[Kelme (company)|Kelme]] |- | 1998-2001 | rowspan=8|[[Adidas]] |- | 2001-2002 | | <small>''Realmadrid.com''</small> |- | 2002-2005 | |[[Siemens mobile]] |- | 2005-2006 | |[[Siemens]] |- | 2006-2007 | |[[Benq]] [[Siemens]] |- | 2007-2011 | rowspan=2|[[bwin]] |- | 2011-2013 |- | 2013-2018 | |[[Fly Emirates]] |} === Համազգեստի փոփոխութիւնները === {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _band_ecru |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 111111 |անուն = 1902 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _band_white |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 0047AB |անուն = 1911 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _vneckwhite |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _band_white |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 0047AB |անուն = 1931 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _vneckwhite |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm= FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 1955 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _blueshoulders |pattern_b = _collar |pattern_ra = _blueshoulders |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 1982 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _rmcf9899h |pattern_b = _rmcf9899h |pattern_ra = _rmcf9899h |pattern_sh = _rmcf9899h |pattern_so = _rmcf9899h |leftarm = 9900CC |body = 9900CC |rightarm = 9900CC |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 1998 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _rmcf0203h |pattern_b = _rmcf0203h |pattern_ra = _rmcf0203h |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 2002 }} | |} {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _rmcf0708h |pattern_b = _rmcf0708h |pattern_ra = _rmcf0708h |pattern_sh = _rmcf0708h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 2007-2008 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _derbyc0910h |pattern_b = _rmcf0809h |pattern_ra = _derbyc0910h |pattern_sh = _black_stripes_adidas |pattern_so = _3_stripes_black |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 2008-2009 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _rmcf0910h |pattern_b = _rmcf0910h |pattern_ra = _rmcf0910h |pattern_sh = _rmcf0910h |pattern_so = _3_stripes_black |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 2009-2010 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _rmcf1011h |pattern_b = _rmcf1011h |pattern_ra = _rmcf1011h |pattern_sh = _realmadrid1011home |pattern_so = _rmcf1011h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000099 |socks = FFFFFF |անուն = 2010-2011 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _rmcf1112h |pattern_b = _rmcf1112h |pattern_ra = _rmcf1112h |pattern_sh = _rmcf1112h |pattern_so = _rmcf1112h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 2011-2012 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ |pattern_la = _rmcf1213h |pattern_b = _rmcf1213h2 |pattern_ra = _rmcf1213h |pattern_sh = _rmcf1213h |pattern_so = _rmcf1213h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |անուն = 2012-2013 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ | pattern_la=_rmcf1314h |pattern_b=_rmcf1314h |pattern_ra=_rmcf1314h |pattern_sh=_rmcf1314h |pattern_so=_rmcf1314h | leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF |անուն = 2013-2014 }} |} {| style="width:50%;text-align:center;" |align=left bg color=#ffffff| | {{ֆութպոլի համազգեստ | pattern_la=_rmcf1415h | pattern_b=_rmcf1415h | pattern_ra=_rmcf1415h | pattern_sh=_rmcf1415h | pattern_so=_rmcf1415h | leftarm1=FFFFFF | body1=FFFFFF | rightarm1=FFFFFF | shorts1=FFFFFF | socks1=FFFFFF |անուն = 2014-2015 }} | {{ֆութպոլի համազգեստ | pattern_la = _realmadrid1516h | pattern_b = _realmadrid1516h | pattern_ra = _realmadrid1516h | pattern_sh = _realmadrid1516h | pattern_so = _realmadrid1516h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF |անուն = 2015-2016 }} |} == Ռեալ Մատրիտի աւագներ == [[Պատկեր:Raul Gonzalez 10mar2007.jpg|մինի|աջից|Ռեալի հերոսը, [[Ռաուլ Կոնսալէզ|Ռաուլ]]]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: left ;" |- !Ֆութպոլիստ !Գործի ասպարէզ !Աւագ !Համար !Խաղեր |- |{{դրօշ|Սպանիա}}[[Սերժիո Ռամոս|Սերժիօ Ռամոս]] |2005-մ.ժ. |2015-? |<center>4</center> |300 (40) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Իքեր Քասիյաս|Իքեր Քասիաս]] |1999 -2015 |2010 -2015 |<center>1</center> |591 (-617) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Ռաուլ Կոնսալէզ|Ռաուլ]] |1994 - 2010 |2003 - 2010 |<center>7</center> |741 (323) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Ֆերնանտօ Հիերրօ]] |1989 - 2003 |2001 - 2003 |<center>4</center> |598 (126) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Մանուէլ Սանչիս]] |1983 - 2001 |1988 - 2001 |<center>5</center> |710 (49) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Սանտիյանա|Սանտիանա]] |1971 - 1988 |1979 - 1988 |<center>9</center> |632 (352) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Փիրրի]] |1964 - 1979 |1976 - 1979 |<center>4</center> |595 (210) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Ամանսիո|Ամանսիօ]] |1962 - 1976 |1971 - 1976 |<center>7</center> |471 (142) |- |{{դրօշ|Սպանիա}} [[Ֆրանսիսքօ Ժենդօ|Ֆրանսիսքօ Ժենտօ]] |1953 - 1971 |1961 - 1971 |<center>11</center> |428 (126) |- |} == Մրցանիշեր == ''Այս արդիւնքները կը համարուին լաւագոյնները մրցաշարերու մասնակցող բոլոր ակումբներուն մէջ'' * <small>Վերջին Թարմացում՝ 30 Մայիս 2014 թուական</small> * <small>Աղբիւր՝ [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/Plantilla/1193041476158.htm Ռեալ Մատրիտ]</small> * 11 յաղթանակ [[Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ * 214 յաղթանակ [[Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ * 32 խաղ անընդմեջ Ռեալը կը գրաւէ մրցակիցներու դարպասները [[Յաղթականներու Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ * 32 անգամ յաղթած է [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ * 121 կօլ [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յի մէկ մրցաշրջանի մէջ === ֆութպոլիստներու Մրցանիշեր === ==== Խաղերու Քանակով ==== * ''Այս խումբին պատմութեան մէջ ամենաշատ հանդիպումներու մասնակցած ֆութպոլիստներու ցանկն է'' * <small>Վերջին Թարմացում՝ 30 Մարտ 2014 թուական</small> * <small>Աղբիւր՝ [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/Plantilla/1193041476158.htm Ռեալ Մատրիտ]</small> {|align="center" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#1F3B66 style="color:white;" !width=40|№ !width=170|Անուն !width=100|Ժամանակահատուած !width=60|Լա Լիկա !width=60|Արքայական Բաժակ !width=60|Իւրոբաժակներ !width=60|Այլ !width=80|Խաղեր |- |- bgcolor="#FFFFFF" |1||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ռաուլ Կոնսալէզ]]||1994-2010||550||37||135||19||'''741''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |2||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Մանուէլ Սանչիս]]||1983-2001||524||67||100||20||'''711''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |3||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Իքեր Քասիաս]]||1999-2015||477||40||143||16||'''700''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |4||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Սանտիանա|Քառլոս Սանտիանա]]||1971-1988||461||84||87||13||'''645''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |5||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ֆերնանտօ Հիերրօ]]||1989-2003 ||439||43||103||16||'''601''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |6||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ֆրանսիսքօ Ժենտօ]]|| 1953-1971||428||74||95||2||'''599''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |7||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ժոզէ Կամաչօ]]||1973-1989||414||61||90||12||'''577''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |8||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Փիրրի]]||1964-1979||417||67||75||2||'''561''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |9||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Միչել (ֆութպոլիստ)|Ժոզէ Միչել]]||1981-1996||404||53||88||14||'''559''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |10||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Կուտի]]||1995-2010||387||40||101||14||'''542''' {{col-end}} ==== Կօլերու քանակով ==== * ''Այս խումբին պատմութեան մէջ ամենաշատ կօլեր հարուածած ֆութպոլիստներու ցանկն է'' * <small>Վերջին Թարմացում՝ 24 Մարտ 2014 թուական</small> * <small>Աղբիւր՝ [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/Plantilla/1193041476158.htm Ռեալ Մատրիտ]</small> {|align="center" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#1F3B66 style="color:white;" !width=40|№ !width=170|Անուն !width=100|Ժամանակահատուած !width=80|Կօլեր !width=80|Խաղեր |- |- bgcolor="#FFFFFF" |- bgcolor="#FFFFFF" |- |- bgcolor="#FFFFFF" |1||align="left"|{{դրօշ|Փորթուկալ|20px}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]]||2009- ||'''304'''||270 |- |2||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ռաուլ Կոնսալէզ]]||1994-2010||'''323'''||741 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |3||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}}{{դրօշ|Արժանթին|20px}} [[Տի Սթեֆանօ Ալֆրետօ|Տի Սթեֆանօ]]||1953-1964||'''307'''||396 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |4||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Սանտիանա|Քառլոս Սանտիանա]]||1971-1988||'''289'''||645 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |5||align="left"|{{դրօշ|Փորթուկալ|20px}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]]||2009- ||'''304'''||278 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |6||align="left"|{{դրօշ|Հունգարիա|20px}}{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ֆերենց Պուշկաս]]||1958-1966||'''242'''||262 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |7||align="left"|{{դրօշ|Մեքսիկա|20px}} [[Ուկօ Սանչէզ]]|| 1985-1992||'''208'''||282 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |8||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ֆրանսիսքօ Ժենտօ]]||1952-1970||'''179'''||599 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |9||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Փիրրի]]||1964-1979||'''171'''||561 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |10||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Էմիլիօ Բուտրակենիօ]]||1983-1995||'''171'''||463 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |12||align="left"|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ամանսիօ]]||1962-1976||'''155'''||471 {{col-end}} == Գլխաւոր Մրցակիցներ == * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]] (''El Classico'') * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Աթլեթիքօ Մատրիտ]] (''El derby Madrileno'') == Ներկայ Կազմ == {{Hatnote|Տես [[Ռեալ Մատրիտի ֆութպոլային մրցաշրջան 2015-16#Կազմ|Ռեալ Մատրիտի կազմ 2015-16]]}} <table style="float: right; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative;"> [[Պատկեր:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Image label|x=0.23|y=0.06|scale=350|text=<font size=1 color="Black">{{դրօշ|Կոստա Ռիկա}}<br /> Նաւաս </font>}} {{Image label|x=0.04|y=0.24|scale=350|text=<font size=1 color="Maroon">{{դրօշ|Իսպանիա}}<br />Գարուախալ</font>}} {{Image label|x=0.18|y=0.19|scale=350|text=<font size=1 color="Maroon">{{դրօշ|Պորտուգալիա}}<br />Փեփէ</font>}} {{Image label|x=0.32|y=0.19|scale=350|text=<font size=1 color="Maroon">{{դրօշ|Իսպանիա}}<br />Ռամոս</font>}} {{Image label|x=0.47|y=0.24|scale=350|text=<font size=1 color="Maroon">{{դրօշ|Բրազիլիա}}<br />Մարսելօ</font>}} {{Image label|x=0.10|y=0.32|scale=350|text=<font size=1 color="Navy">{{դրօշ|Գերմանիա}}<br />Թոնի Քրուս</font>}} {{Image label|x=0.38|y=0.32|scale=350|text=<font size=1 color="Navy">{{դրօշ|Խորվաթիա}}<br />Մոտրիչ</font>}} {{Image label|x=0.27|y=0.47|scale=350|text=<font size=1 color="Navy">{{դրօշ|Բրազիլիա}}<br />Կազեմիրօ</font>}} </font> {{Image label|x=0.43|y=0.60|scale=350|text=<font size=1 color="Yellow">{{դրօշ|Պորտուգալիա}}<br />Ռոնալտօ</font>}} {{Image label|x=0.06|y=0.60|scale=350|text=<font size=1 color="Yellow">{{դրօշ|Ուելս}}<br />Պէյլ</font>}} {{Image label|x=0.26|y=0.65|scale=350|text=<font size=1 color="Yellow">{{դրօշ|Ֆրանսա}}<br />Պենզեմա</font>}} </div></td></tr> <tr><td><small>Ռեալ Մատրիտի մէկնարկային կազմը 2015-2016 մրցաշարին</small></td></tr> </table> {{Ֆթ սկիզբ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=1|ազգ=Կոստա Ռիկա|անուն=[[Քէյլոր Նաւաս]]|դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=2|ազգ=Ֆրանսա|անուն=[[Ռաֆայէլ Վարան]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=3|ազգ=Պորտուգալիա|անուն=[[Փեփէ Ֆերէիրա|Փեփէ]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=4|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Սերժիօ Ռամոս]]|դիրք=ՊՇ}} {{Թիմի ավագ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=6|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Նաչօ Ֆերնանտէզ]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=7|ազգ=Պորտուգալիա|անուն=[[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]]|դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=8|ազգ=Գերմանիա|անուն =[[Թոնի Քրուս]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=9|ազգ=Ֆրանսա|անուն =[[Քարիմ Պենզեմա]]|դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=10|ազգ=Կոլումբիա|անուն =[[Խամէզ Ռոտրիկէզ]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=11|ազգ=Ուելս|անուն=[[Կարէթ Պէյլ]]|դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=12|ազգ=Պրազիլ|անուն=[[Մարսելօ]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=13|ազգ=Սպանիա|անուն=[[Գիգօ Քասիյա]]|դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=14|ազգ=Պրազիլ|անուն=[[Կազեմիրօ]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ մեջտեղ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=15|ազգ=Սպանիա|անուն=[[Տանիէլ Գարուախալ]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=16|ազգ=Սպանիա|անուն=[[Լուքաս Սիլուա]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=17|ազգ=Սպանիա|անուն =[[Ալուարօ Արպելոա]]|դիրք=ՊՇ }} {{Ֆթ խաղացող|N°=18|ազգ=Սպանիա|անուն=[[Լուքաս Վասկես]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=19|ազգ=Խորվաթիա|անուն=[[Լուքաս Մոտրիչ]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=20|ազգ=Սպանիա|անուն =[[Ժեզէ Ռոտրիկէզ]]|դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=22|ազգ=Սպանիա|անուն=[[Իսքօ]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=23|ազգ=Պրազիլ|անուն=[[Դանիլօ]]|դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=27|ազգ=Սպանիա|անուն=[[Մարքօ Ասենսիօ]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=31|ազգ=Սպանիա|անուն=[[Ռուպէն Յանէզ]]|դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=41|ազգ=Նորվեկիա|անուն=[[Մարտին Էտեկոր]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ վերջ}} == Փոխանցումներ 2015/2016 == === Եկան === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !width=70|Դիրք !width=200|Խաղացող !width=200|Նախկին ակումբ |- |align="center"|[[Պաշտպան (ֆութպոլ)|Պ]]||{{դրօշ|Պրազիլ}} [[Տանիլո|Տանիլօ]]||{{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Փորթօ (ֆութպոլային ակումբ)|Փորթօ]] |- |align="center"|[[Կիսապաշտպան (ֆութպոլ)|ԿՊ]]||{{դրօշ|Սպանիա}} [[Մարքօ Ասենսիո|Մարքօ Ասենսիօ]]||{{դրօշ|Սպանիա}} Մայորկա |- |align="center"|[[Կիսապաշտպան (ֆութպոլ)|ԿՊ]]||{{դրօշ|Պրազիլ}}[[Կազեմիրո|Կազեմիրօ]]**||{{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Փորթօ (ֆութպոլային ակումբ)|Փորթօ]] |- |align="center"|[[Կիսապաշտպան (ֆութպոլ)|ԿՊ]]||{{դրօշ|Սպանիա}}[[Լուքաս Վասկես]]**||{{դրօշ|Սպանիա}} [[Էսպանիոլ (ֆութպոլային ակումբ)|Էսպանիոլ]] |- |align="center"|[[Կիսապաշտպան (ֆութպոլ)|ԿՊ]]||{{դրօշ|Ռուսաստան}}[[Դէնիս Չերիշեւ|Տէնիս Չերիշեւ]]**||{{դրօշ|Սպանիա}} [[Վիյառեալ ՖԱ|Վիառեալ]] |- |} === Գացին === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !width=70|Դիրք !width=200|Խաղացող !width=200|Նոր ակումբ |- |align="center"|[[Դարպասապահ (ֆութպոլ)|ԴՊ]]||{{դրօշ|Սպանիա}} [[Իքեր Քասիյաս|Իքեր Քասիաս]]||{{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Փորթօ (ֆութպոլային ակումբ)|Փորթօ]] |- |align="center"|[[Կիսապաշտպան (ֆութպոլ)|ԿՊ]]||{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Սամի Խետիրա]]***||{{դրօշ|Իտալիա}} [[Ժիւվենդուս]] |- |align="center"|[[Հարձակող (ֆութպոլ)|ՀՐ]]|| {{դրօշ|Մեքսիկա}} [[Ժաւիէր Էրնանտէզ]]**||{{դրօշ|Անգլիա}} [[Մանչեսթըր Իւնայթըտ]] |} <small>* Վարձավճառով</small> <br /> <small>** Վարձավճառէն</small> <br /> <small>*** Ազատ ֆութպոլիստի կարգավիճակով</small> == Անձնակազմ == === Ներկայիս մարզչական անձնակազմ === [[Պատկեր:Zidane Zizu.jpg|right|thumb|Ֆրանսացի [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]]ը՝ ակումբի ներկայ մարզիչ]] {| class=wikitable |- !Դիրք ! |- | Գլխաւոր մարզիչ || [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]] |- | Մարզիչի օգնական || [[Սանդիակօ Սոլարի|Սանտիակօ Սոլարի]] |- | Դարպասապահներու մարզիչ || Ժաւի Վալերօ |- | Ֆիտնեսի մարզիչ || Փակօ Տէ Միկել |- | Ֆիտնեսի մարզիչ || Ֆրանցեսքօ Մաուրի |- | Խաղի պատուիրակ || Չենտօ |} * <small>Վերջին Թարմացում՝ 5 Յունուար 2015 թուական</small> * <small>Աղբիւր՝ [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/Plantilla/1193041476158.htm Ռեալ Մատրիտ]</small> === Գլխաւոր մարզիչներ === {| |valign="top"| * {{դրօշ|Անգլիա|20px}} Արթուր Ճոնսոն (1910-1920) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժուան Տէ Կարսեր (1920-1926) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Փետրօ Լիորենդէ (1926) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Սանտիակօ Պեռնապէու (1926-1927) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժոզէ Պերաոնտօ (1927-1929) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Փոզէ Կիրանտէ (1929-1930) * {{դրօշ|Հունգարիա|20px}} Լիպօ Խերցքա (1930-1932) * {{դրօշ|Աւստրիա|20px}} Ռոպերթ Ֆիրստ (1932-1934) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ֆրանսիսիքօ Պրու (1934-1941) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժուան Արմետ (1941-1943) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ռամոն Էնսինաս (1943-1945) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Խասինտօ Կինկոսէզ (1945-1946, 1947-1948) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Պալտասար Ալբենիս (1946-1947, 1950-1951) * {{դրօշ|Անգլիա|20px}} Մայքլ Քիպինկ (1948-1950) * {{դրօշ|Ուրուկուայ|20px}} Հեքթոր Սկարոնէ (1951-1952) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժուան Անթոնիո Իպինիա (1952-1953) * {{դրօշ|Ուրուգվայ|20px}} Էնրիքէ Ֆերնանտէզ (1953-1954) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժոզէ Վիալոնկա (1954-1957) * {{դրօշ|Արժանթին|20px}} [[Լուիս Կարնիգլիա|Լուիս Կարնիկլիա]] (1957-1959; 1959) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Միկել Մունիոս (1959; 1960-1974) * {{դրօշ|Փարակուայ|20px}} Մանուէլ Ֆկեյտաս (1959-1960) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Լուիս Մոլովնի (1974; 1977-1979; 1982; 1985-1986) * {{դրօշ|Հարավսլավիա|20px}} Միլիան Միլիանիչ (1974-1977) * {{դրօշ|Հարավսլավիա|20px}} [[Վոյադին Բոշկով|Վոյատին Պոշկով]] (1979-1982) |valign="top"| * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} {{դրօշ|Արժանթին|20px}} {{դրօշ|Կոլումբիա|20px}} [[Ալֆրետօ Տի Սդեֆանօ|Ալֆրետօ Տի Սթեֆանօ]] (1982-1984; 1990-1991) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ամանսիո|Ամարօ Ամանսիօ]] (1984-1985) * {{դրօշ|Նիտերլանտներ|20px}} Լէօ Պենհակեր (1986-1989; 1992) * {{դրօշ|Ուելս|20px}} [[Ճոն Թոշակ]] (1989-1990; 1999) * {{դրօշ|Հարավսլավիա|20px}} {{դրօշ|Հարավսլավիա|20px}} Ռատոմիր Անտիչ (1991-1992) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ֆլորօ Բենիտա (1992-1994) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Վիսենտէ Տէլ Բոսքէ|Վիսենտէ Տէլ Պոսքէ]] (1994; 1996; 1999-2003) * {{դրօշ|Արգենտինա|20px}} Ժորժէ Վալտանօ (1994-1996) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Արսենիօ Իկլեսիաս (1996) * {{դրօշ|Իտալիա|20px}} [[Ֆապիօ Կապելլօ]] (1996-1997; 2006-2007) * {{դրօշ|Գերմանիա|20px}} [[Յուպ Հայնկէզ]] (1997-1998) * {{դրօշ|Նիտերլանտներ|20px}} [[Գուս Հիդինկ|Գուս Հիտինկ]] (1998-1999) * {{դրօշ|Պորտուգալիա|20px}} Քարլոս Քէյրուս (2003-2004) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժոզէ Անթոնիա Կամաչօ (2004) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Մարիանօ Կարսի Ռեմոն (2004) * {{դրօշ|Պրազիլ|20px}} Վանտէչլէյ Լիւշեմպուրկու (2004-2005) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժուան Ռամոն Լոպես Կառօ (2005-2006) * {{դրօշ|Գերմանիա|20px}} Պերնդ Շուստեր (2007-2008) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} Ժուան Տէ Ռամոս (2008-2009) * {{դրօշ|Չիլի|20px}} Մանուէլ Փելեկրինի (2009-2010) * {{դրօշ|Պորտուգալիա|20px}} [[Ժոզե Մոուրինիո]] (2010-2013) * {{դրօշ|Իտալիա|20px}} [[Քառլօ Անչելոտտի|Քառլօ Անճելոտտի]] (2013-2015) * {{դրօշ|Սպանիա|20px}} [[Ռաֆայէլ Բենիտես|Ռաֆայէլ Պենիտես]] (2015-2016) * {{դրօշ|Ֆրանսա|20px}} [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]] (2016-) |} === Ակումբի Նախագահներու Ցանկ === {|align="center" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#1F3B66 style="color:white;" !width="200"|Ժամանակահատուած !width="220"|Նախագահ |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|2009- |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''[[Ֆլորենթինօ Փերես]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|2006-2009 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Ռամոն Կալտէրոն''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|2000-2006 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''[[Ֆլորենթինօ Փերես]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1995-2000 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Լորենսօ Սանս''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1985-1995 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Ռամոն Մենտոսա''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1978-1985 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Լուիս Տէ Քառլոս''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1943-1978 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Սանտիակօ Պեռնապէու''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1940-1943 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Անթոնիօ Սանդոս Պերալբա''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1936-1940 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Ատոլֆօ Մելենտէզ''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1930-1935 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Լուիս Ուսերա''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1926-1930 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Լուիս Տէ Ուրկիլխօ''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1916-1926 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Փետրօ Պարախէզ''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1908-1916 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Ատոլֆօ Մելենտէզ''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1904-1908 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Քառլոս Պատրոս''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1902-1904 |align=left|{{դրօշ|Սպանիա|20px}} '''Ժուան Պատրոս''' |} == Կալակտիկոս == [[Պատկեր:Kaka and Cristiano Ronaldo of Real Madrid, August 29, 2009.jpg|thumb|300px|Կալակտիկոս]] '''Կալակտիկոս''' * [[Ռաուլ Կոնսալէզ]] (1994-2010) * [[Ռոպերթօ Քառլոս]] (1996-2007) * [[Լուիս Ֆիգու|Լուիս Ֆիկու]] (2000-2005) * [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]] (2001-2006) * [[Ռոնալտօ]] (2002-2007) * [[Դաւիթ Պեքեմ|Տէյվիտ Պեքեմ]] (2003-2007) '''Նէօ Կալակթիկոս''' * [[Քաքա]] (2009-2013) * [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] (2009-ից) * [[Քարիմ Պենզեմա]] (2009-ից) * [[Ժապի Ալոնզօ]] (2009-ից) * [[Կարէթ Պէյլ]] (2013-ից) [[Պատկեր:Mcu Alfredo Di Stefano.jpg|մինի|աջից|Ալֆրետօ Տի Սթեֆանօ]] [[Պատկեր:Raúl Aspire4Sport Conference 2012.jpg|մինի|աջից|Ռաուլ Կոնսալէզ Պլանքօ]] [[Պատկեր:UEFA TT 7209.jpg|մինի|աջից|Լուիս Ֆիկու]] [[Պատկեր:Ronaldo-14-05-2013.jpg|մինի|աջից|Ռոնալտօ]] [[Պատկեր:Cristiano Ronaldo, 2012.JPG|մինի|աջից|Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] == Յայտնի ֆութպոլիստներ == === «Ոսկէ Գնդակի» Մրցանակակիրներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, արժանացած են France Football-ի «[[Ոսկէ Գնդակ]]» մրցանակին'': * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ալֆրետօ Տի Սդեֆանօ|Ալֆրետօ Տի Սթեֆանօ]] - '''1957''', '''1959''' * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Ռայմոն Գոբա]] - '''1958''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Լուիս Ֆիգու|Լուիս Ֆիկու]] - '''2000''' * {{դրօշ|Պրազիլ}} [[Ռոնալտօ]] - '''2002''' * {{դրօշ|Իտալիա}} [[Ֆապիօ Կանաւառո|Ֆապիօ Կանաւառօ]] - '''2006''' ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, արժանացած են ՖԻՖԱ-ի «[[Ոսկէ գնդակ]]» մրցանակին'': * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2013''', '''2014''' === «Ոսկէ խաղակոշիկ» մրցանակակիրներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, արժանացած են «[[Ոսկէ խաղակոշիկ]]» մրցանակին'': * {{դրօշ|Մեքսիկա}} [[Ուգո Սանչէզ|Ուկօ Սանչէզ]] - '''1990''' * {{դրօշ|Խորվաթիա}} [[Դաւոր Շուքէր]] - '''1998''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2011''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2013''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2014''' === ԻՒԵՖԱ-ի Վարկածով Տարուան Լաւագոյն Ֆութպոլիստներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են [[ԻւԵՖԱ|ԻՒԵՖԱ]]-ի վարկածով տարուան լաւագոյն ֆութպոլիստ'': * {{դրօշ|Արժանթին}} [[Ֆերնանտօ Ռետոնտօ]] - '''2000''' * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]] - '''2002''' === Եւրոպայի Լաւագոյն Ֆութպոլիստներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ'': * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2013''', '''2014''' === Յաղթականներու Լիկայի Լաւագոյն Գնդակ Յանձնողներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Յաղթականներու Լիկայի լաւագոյն գնդակ հանցնողները'': * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ռաուլ Կոնսալէզ|Ռաուլ]] - '''2002/2003''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Լուիս Ֆիգու|Լուիս Ֆիկու]] - '''2004/2005''' * {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Մեզութ Օզիլ|Մեսութ Օզիլ]] - '''2010/2011''' * {{դրօշ|Պրազիլ}} [[Քաքա]] - '''2011/2012''' * {{դրօշ|Արժանթին}} [[Անժէլ Տի Մարիա]] - '''2013/2014''' === Յաղթականներու Լիկայի Լաւագոյն Ռմբարկուներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Յաղթականներու Լիկայի լաւագոյն ռմբարկուներ'': * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ալֆրետօ Տի Սդեֆանօ|Ալֆրետօ Տի Սթեֆանօ]] - '''1957/1958''' * {{դրօշ|Հունգարիա}} [[Ֆերենց Պուշկաս]] - '''1959/1960''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ռաուլ Կոնսալէզ|Ռաուլ]] - '''1999/2000''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2012/2013''', '''2013/2014''' '''2014/2015''' === ՖԻՖԱ-ի վարկածով տարուան լաւագոյն ֆութպոլիստներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են ՖԻՖԱ-ի վարկածով տարուան լաւագոյն ֆութպոլիստ'': * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Լուիս Ֆիգու|Լուիս Ֆիկու]] - '''2001''' * {{դրօշ|Պրազիլ}} [[Ռոնալտօ]] - '''2002''' * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]] - '''2003''' * {{դրօշ|Իտալիա}} [[Ֆապիօ Կանա առո|Ֆապիօ Կանա առօ]] - '''2006''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանո Ռոնալտօ|Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2013''' * {{դրօշ|Փորթուկալ}} [[Քրիսթիանօ Ռոնալտօ]] - '''2014 ''' === Մոնտիալի Լաւագոյն ֆութպոլիստներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Մոնտիալի լաւագոյն ֆութպոլիստներ'': * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Զինեդին Զիդան|Զինետին Զիտան]] - '''2006''' === Աշխարհի ակումբային առաջնութեան լաւագոյն ռմբարկուներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդէս գալով Ռեալ Մատրիտի կազմին մէջ, դարձած են Աշխարհի ակումբային առաջնութեան լաւագոյն ռմբարկուներ'': * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Նիքոլաս Անելքա]] - '''2000''' === Աշխարհի Յաղթականներ=== ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդիսանալով Ռեալ Մատրիտի ֆութպոլիստներ, դարձած են ֆութպոլի աշխարհի Յաղթականներ'': * {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Կիւնտեր Նետցեռ]] - '''1974''' * {{դրօշ|Արժանթին}} [[Ժորժէ Վալտանօ]] - '''1986''' * {{դրօշ|Պրազիլ}} [[Ռոպերթո Քառլոս|Ռոպերթօ Քառլոս]] - '''2002''' * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Քրիսթիան Կարամպիո|Քրիսթիան Կարամպիօ]] - '''1998''' * {{դրօշ|Իտալիա}} [[Ֆապիօ Կանաւառո|Ֆապիօ Կանաւառօ]] - '''2006''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Խաւի Ալոնզօ]] - '''2010''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ռաուլ Ալպիոլ]] - '''2010''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ալուարօ Արպելոա]] - '''2010''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Իքեր Քասիյաս|Իքեր Քասիաս]] - '''2010''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Սերժիօ Ռամոս]] - '''2010''' * {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Սամի Խետիրա]] - '''2014''' === Եւրոպայի Յաղթականներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդիսանալով Ռեալ Մատրիտի ֆութպոլիստներ, դարձած են ֆութպոլի Եւրոպայի Յաղթականներ'': * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ամանսիո|Ամարօ Ամանսիօ]] - '''1974''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Իգնասիօ Զոքօ|Իկնասիօ Զոքօ]] - '''1964''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ֆելիքս Ռուիս]] - '''1964''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ժոզէ Վիսենդէ Տրէյն]] - '''1964''' * {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Ուլի Շտիլիկէ]] - '''1964''' * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Նիգոլա Անելքա]] - '''2000''' * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Քրիսթիան Կարամպիօ]] - '''2000''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Խաւի Ալոնզօ]] - '''2012''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ռաուլ Ալպիոլ]] - '''2012''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ալուարօ Արպելոա]] - '''2012''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Իքեր Քասիյաս|Իքեր Քասիաս]] - '''2010''', '''2012''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Սերժիօ Ռամոս]] - '''2010''', '''2012''' === Ողիմպիական Յաղթականներ === ''Հետեւեալ ֆութպոլիստները, հանդիսանալով Ռեալ Մատրիտի ֆութպոլիստներ, դարձած են ֆութպոլի Ողիմպիական Յաղթականներ:'' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Միկել Լասա]] - '''1992''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Ալֆոնզօ Բերես]] - '''1992''' * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Լուիս Էնրիքէ]] - '''1992''' * {{դրօշ|Քամերուն}} [[Ժերեմի Նժիտապ]] - '''2000''' * {{դրօշ|Արժանթին}} [[Ֆերնանտո Կակօ|Ֆերնանտօ Կակօ]] - '''2008''' * {{դրօշ|Արժանթին}} [[Էզեկել Գարայ|Էզեկել Գարա]] - '''2008''' == Առաջնութիւններ == === Ազգային === *[[Պատկեր:Liga.png|25px]]'''[[Լա Լիկա]]:''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]]'''Յաղթական (32, ռեկորտ):''' 1931-32; 1932-33; 1953-54; 1954-55; 1956-57; 1957-58; 1960-61; 1961-62; 1962-63; 1963-64; 1964-65; 1966-67; 1967-68; 1968-69; 1971-72; 1974-75; 1975-76; 1977-78; 1978-79; 1979-80; 1985-86; 1986-87; 1987-88; 1988-89; 1989-90; 1994-95; 1996-97; 2000-01; 2002-03 2006-07; 2007-08; [[Լա Լիկա 2011-12|2011-12]] **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]]'''Փոխյաղթական (21):''' 1929; 1933-34; 1934-35; 1935-36; 1941-42; 1944-45; 1958-59; 1959-60; 1965-66; 1980-81; 1982-83; 1983-84; 1991-92; 1992-93; 1998-99; 2004-05; 2005-06; [[Լա Լիկա 2008-09 (ֆութպոլ)|2008-09]], [[Լա Լիկա 2009-10 (ֆութպոլ)|2009-10]], [[Լա Լիկա 2010-11 (ֆութպոլ)|2010-11]], [[Լա Լիկա 2012-13|2012-13]] *[[Պատկեր:RFEF - Copa del Rey.svg|25px]]'''[[Գոբա Տէլ Ռեյ]]''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]]'''Յաղթական (20):''' 1905; 1906; 1907; 1908; 1917; 1934; 1936; 1946; 1947; 1961-62; 1969-70; 1973-74; 1974-75; 1979-80; 1981-82; 1988-89; 1992-93;[[Գոբա Տէլ Ռեյ 2010-11|2010-11]], [[Գոբա Տէլ Ռեյ 2013-14|2013-14]], 2022/23 **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]]'''Փոխյաղթական (20):''' 1903; 1916; 1918; 1924; 1929; 1930; 1933; 1940; 1943; 1958; 1959-60; 1960-61; 1967-1968; 1978-79; 1982-83; 1989-90; 1991-92; 2001-02; 2003-04;[[Գոբա Տէլ Ռեյ 2012-13|2012-13]]; *[[Պատկեր:RFEF - Supercopa de España.svg|25px]]'''[[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա]]''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]]'''Յաղթական (9):''' [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|1988]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|1989]]*, [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|1990]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|1993]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|1997]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|2001]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|2003]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա 2012|2012]] **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]]'''Փոխյաղթական (4):''' [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|1982]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|1995]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|2007]], [[Սուբըրգոբա Տէ Սպանիա|2011]] *'''Էվի Դուարտէի Բաժակ''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]]'''Յաղթական (1):''' 1947 * [[Պատկեր:Copa de Liga de España2.svg|25px]]'''Գոբա Տէ լա Լիկա''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]]'''Յաղթական (1):''' 1984-85 **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]]'''Փոխյաղթական (1):''' 1982-83 * '''Կանոնաւոր առաջնութիւն''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (23, մրցանիշ)'''1904-05, 1905-06, 1906-07, 1907-08, 1909-10, 1912-13, 1915-16, 1916-17, 1917-18, 1919-20, 1921-22, 1922-23, 1923-24, 1925-26, 1926-27, 1928-29, 1929-30, 1930-31, 1931-32, 1932-33, 1933-34, 1934-35, 1935-36 === Մրցանակներ === *'''[[ՈՒԵՖԱ Յաղթականներու Լիկա]]'''<ref>{{cite web |title = ՈւԵՖԱ Յաղթականներու Լիկա վիճակագրութիւններ| url = http://en.wikipedia.org/wiki/European_Cup_and_Champions_League_records_and_statistics#By_club|accessdate = 2007-09-30}}</ref> **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]]'''Յաղթական (10, ռեկորտ):''' [[Եւրոպական Բաժակ 1955-56|1955-56]]*, [[Եւրոպական Բաժակ 1956-57|1956-57]], [[Եւրոպական Բաժակ 1957-58|1957-58]], [[Եւրոպական Բաժակ 1958-59|1958-59]], [[Եւրոպական Բաժակ 1959-60|1959-60]], [[Եւրոպական Բաժակ 1965-66|1965-66]], [[Յաղթականներու Լիկա 1997-98|1997-98]], [[Յաղթականներու Լիկա 1999-00|1999-00]], [[Յաղթականներու Լիկա 2001-02|2001-02]], [[Յաղթականներու Լիկա 2013-14|2013-14]], [[Յաղթականներու Լիկա 2015-2016|2015-16]] **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]]'''Փոխյաղթական (3):''' [[Եւրոպական Բաժակ 1961-62|1961-62]], [[Եւրոպական Բաժակ 1963-64|1963-64]], [[Եւրոպական Բաժակ 1980-81|1980-81]] * '''[[ՈՒԵՖԱ Բաժակ]]''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]]'''Յաղթական (2):''' 1984-85, 1985-86 * '''Բաժակակիրներու Բաժակ''' **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]] '''Փոխյաղթական (2):''' 1970-71, 1982-83 * '''[[ՈՒԵՖԱ Սուբըրբաժակ]]''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (1):''' 2002 **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]] '''Փոխյաղթական (2):''' 1998, 2000 *'''[[Միջմայրցամաքային Բաժակ]]'''<ref>{{cite web |title = Ինդերքոնտինենդալ Բաժակ| url = http://en.wikipedia.org/wiki/Intercontinental_Cup_%28football%29#By_Team| accessdate = 2007-09-30}}</ref> **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (3):''' 1960, 1998, 2002 **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]] '''Փոխյաղթական (2):''' 1966, 2000 * '''Աշխարհի փոքր Բաժակ''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (2, մրցանիշ):''' 1952, 1956 **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]] '''Փոխյաղթական (1):''' 1963 * '''Լատինական Բաժակ''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (2):''' 1955, 1957 * '''Իպերիա-ամերիկական Բաժակ''' ** [[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (1, մրցանիշ):''' 1994 * '''Իպերիական Բաժակ''' ** [[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]] '''Փոխյաղթական (1):''' 2000 * '''[[Ֆրանց Բեկենբաուէր|Ֆրանց Պեկենպաուէր]]ի Բաժակ''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (1):''' 2010 * '''Սանտիակօ Պեռնապէուի Բաժակ''' **[[Պատկեր:Gold medal blank.svg|25px]] '''Յաղթական (23, մրցանիշ):''' 1981, 1983, 1984, 1985, 1987, 1989, 1991, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012 **[[Պատկեր:Silver medal blank.svg|25px]] '''Փոխյաղթական (9):''' 1980, 1986, 1988, 1990, 1992, 1993, 2001, 2002, 2004 == Տե՛ս նաեւ == * [[Ռեալ Մատրիտ ԲԱ]] * [[ՈՒԵՖԱ|ԻւԵՖԱ]] * [[ԻւԵՖԱ Յաղթականներու Լիկա]] * [[ԻՒԵՖԱ Եւրոպայի Լիկա]] == Աղբիւրներ == {{ծանցանկ|2}} == Գիրքեր == * {{cite book | author=Dénes, Tamás & Rochy, Zoltán| title=Real Madrid | publisher=Aréna 2000| year=2002| id=ISBN 963-86167-5-X }} {{Ref-es}} * {{cite book | author=Ball, Phil | title=Morbo: The Story of Spanish Football | url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball | publisher=WSC Books Limited| year=2003 New edition| id=ISBN 0-9540134-6-8 }}{{Ref-en}} * {{cite book | author=Ball, Phil | title=White Storm: The Story of Real Madrid | url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball | publisher=Mainstream | year=2003 | id=ISBN 1-84018-763-8 }}{{Ref-en}} * {{cite book | author=McManaman, Steve & Edworthy, Sarah| title=El Macca: Four Years with Real Madrid | publisher=Simon & Schuster| year=2003| id=ISBN 0-7434-8920-9 }}{{Ref-en}} * [http://www.realmadrid.com/ Ռեալ Մադրիդ] Ակումբի պաշտոնական կայքը {{Ref-en}} {{Ref-es}} {{Ref-all}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50051/domestic/index.html Ռեալ Մադրիդ] [[ՈՒԵՖԱ|ՈւԵՖԱ]] {{Ref-en}} {{Ref-es}} {{Ref-all}} * [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/clubs/club=50051/matches/index.html Ռեալ Մադրիդ] [[ՈւԵՖԱ Յաղթականներու Լիկա]] {{Ref-en}} {{Ref-es}} {{Ref-all}} * [http://www.lfp.es/en/liga-bbva/real-madrid Ռեալ Մադրիդ] [[Լա Լիկա]] {{Ref-en|}} {{Ref-es|}} {{Ref-all}} [[Ստորոգութիւն:Մատրիտ]] 5k2vej6tj0wwtlewb03l3yzjfesuyrf 0 5841 253801 247406 2026-08-28T22:14:48Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253801 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cilician Armenia-hy.svg|մինի|աջից|350px|Կիլիկեան Հայաստանի թագաւորութիւնը Ռուբինեաններու օրերուն]] '''Ռուբինեաններ''', հայ իշխանական եւ թագաւորական տոհմ [[Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն|Կիլիկեան Հայաստանի]] ([[1080]]–[[1219]])։<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Little-Armenia|title=Little Armenia {{!}} medieval kingdom, Asia {{!}} Britannica|quote=Little Armenia, also called Lesser Armenia, or Armenia Minor, kingdom established in Cilicia, on the southeast coast of Anatolia, by the Armenian Rubenid dynasty in the 12th century.}}</ref> ==Ծագում== Ռուբինեաններու նահապետն ու անուանադիրն է մեծ իշխան [[Ռուբէն Ա.|Ռուբէնը]]։{{sfn|Baumstark|2011|p=103}} Ան աքսորեալ [[Գագիկ Բ.]] Բագրատունի թագաւորի դաւադրական մահէն ետք, անոր այն թիկնապահներէն է, որ կը գլխաւորէ Լեռնային [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] [[հայ]]երուն պայքարը [[Բիւզանդական կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] դէմ, կը թօթափէ Բիւզանդիոյ գերիշխանութիւնը, կը հիմնադրէ անկախ եւ կայուն հայկական իշխանապետութիւն։ ==Իշխաններ== [[Ռուբէն Ա.]]–ին կը գործակցի իր եղբայրը՝ Թորոսը, որ իր Արտա դստեր կնութեան տալով Պաղտին Ա. թագաւորին՝ դաշնակցային կապեր կը հաստատէ [[Երուսաղէմ]]ի խաչակրաց պետութեան հետ։ [[Ռուբէն Ա.]]–ի աւագ որդին եւ յաջորդը՝ [[Կոստանդին Ա.]], կ'ազատագրէ հայկական շարք մը նոր գաւառներ, քաղաքներ ու բերդեր։ Կը վերակառուցէ [[Վահկա]] բերդը եւ [[1098]]–ին զայն կը հռչակէ իշխանապետութեան մայրաքաղաքն ու գահանիստը։ Ան դաշնակցային կապեր հաստատած է [[Եդեսիոյ կոմսութիւն|Եդեսիոյ դքսութեան]] հետ, ինչ որ կ'ամրապնդէ իր դստեր եւ Ճոսլին Ա. դուքսի ամուսնութեամբ։ [[Կոստանդին Ա.]]–ի աւագ որդին եւ յաջորդը՝ [[Թորոս Ա.]], [[1104]]–ին բիւզանդական տիրապետութենէն մասամբ կ'ազատագրէ Դաշտային Կիլիկիան՝ [[Սիս]] եւ [[Անարզաբա]] քաղաքներով, [[1107]]–ին իշխան [[Գող Վասիլ]]ի օգնութեամբ Պերտուսի մօտ կը ջախջախէ սելճուքեան թուրքերը՝ կանխելով անոնց յառաջխաղացումը, [[1111]]–ին [[յոյներ]]էն կ'ազատագրէ Կնդռոսկավիս բերդը։ Բիւզանդական Ալեքսիոս Ա. կայսրը հարկադրուած կը ճանչնայ Թորոս Ա.–ի ինքնավարութիւնը։ Թորոս Ա.-ի որդիները՝ Կոստանդինը եւ [[Օշին]]ը կը մահանան հաւանաբար իրենց հօր ողջութեան օրերուն։ Ուստի, գահը կը ժառանգէ Թորոս Ա.–ի կրտսեր եղբայր Լեւոն Ա., իր տաղանդաւոր զօրավարն ու գահակիցը։ Գահակալման սկիզբը [[Լեւոն Ա.]], հակահարուած հասցնելով սելճուկեան թուրքերու եւ խաչակիր ասպետներու ոտնձգութիւններուն, կ'ամրապնդէ երկրի հիւսիսային եւ արեւելեան սահմանները, իսկ [[1132]]–ին բիւզանդացիներէն կ'ազատագրէ Դաշտային [[Կիլիկիա]]ն։ [[Հալէպ]]ի Զանգի ամիրայի եւ [[Եդեսիա|Եդեսիոյ]] դուքս Ճեսլին Բ.–ի դաշնակցութեամբ [[Լեւոն Ա.]] պարտութեան կը մատնէ Անտիոքի դքսութեան եւ Երուսաղէմի թագաւորութեան միացեալ ուժերը՝ ընդարձակեով երկրի սահմանները դէպի հարաւ–արեւելք։ Սակայն, [[1137]]–ի ամրան բիւզանդական ներխուժումներու դէմ 35-օրեայ հերոսական դիմադրութենէն ետք, ան իր կնոջ եւ որդիներուն՝ Ռուբէնի ու Թորոսի (Թորոս Բ.) հետ կը գերեվարուի։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ բանտարկուած Լեւոն Ա. եւ իր գահաժառանգ որդի Ռուբէնը կը սպաննուին, իսկ [[Թորոս Բ.]] կը փախչի եւ իր եղբայրներուն՝ Ստեփանէի ու Մլեհի օգնութեամբ կը փորձէ վերականգնել ընդհատուած պետականութիւնը։ [[Կիլիկեան Հայաստան]]ի նուաճման նոր փորձերը կ'աւարտին բիւզանդական զօրքերու պարտութեամբ, կայսրութիւնը հարկադրուած կը ճանչնայ [[Թորոս Բ.]]–ի իշխանապետութիւնը՝ զայն մեծարելով «''Պան Սեբաստոս»'' տիտղոսով։ Ստեղծելով մշտական եւ մարտունակ բանակ՝ [[Թորոս Բ.]] կ'ընդարձակէ եւ կ'ամրապնդէ երկրին սահմանները, գահին շուրջ կեդրոնացնելով հայ աւատապետները․ կը զբաղի շինարարական աշխատանքներով։ [[Թորոս Բ.]]–ին կը յաջորդէ անոր [[Մլեհ]] եղբայրը, որ գահակալման սկզբնական տարիներուն Հալէպի ամիրա Նուր ատ–Տինի զինակցութեամբ կը ջախջախէ Անտիոքի դքսութեան եւ [[Երուսաղէմի թագաւորութիւն|Երուսաղէմի թագաւորութեան]] ուժերը, երկրէն կը վտարէ խաչակիր ասպետներու հոգեւոր օրտէնները, ապա բիւզանդացիներէն կ'ազատագրէ Դաշտային [[Կիլիկիա]]ն։ [[1173]]–ին Մլեհ կը վերակառուցէ [[Սիս]] քաղաքը եւ մայրաքաղաքը Վահկայէն կը տեղափոխէ այնտեղ։ Դաժանօրէն կը պատժէ եւ կը հալածէ իր նոր քաղաքական գիծին ընդդիմացող իշխաններն ու լատինամէտ կղերականները, որուն համար շուտով կը սպաննուի՝ զոհ դառնալով պալատական դաւադրութեան։ Մլեհ կը թաղուի Մեծ Քարի վանքին մէջ։ Մլեհի կը յաջորդէ անոր Ստեփանէ եղբօր աւագ որդին՝ [[Ռուբէն Գ.]]։ Իր գահակից եղբօր եւ տաղանդաւոր զօրավար Լեւոնի աջակցութեամբ, [[Ռուբէն Գ.]] [[1180]]–ական թուականներուն վերջնականապէս կ'ազատագրէ Ալեքսանդրեթէն մինչեւ Սելեւկիա երկարող ծովեզերքը։ ==Թագաւորներ== [[1187]]–ին [[Ռուբէն Գ.]] գահը կամովին կը յանձնէ [[Լեւոն Բ.]]–ին, որ շրջակայ թշնամիներուն դէմ իր շահած շարք մը նոր յաղթանակներով, կը բարձրացնէ պետութեան կշիռն ու հեղինակութիւնը։ [[1198]]–ին, օծուելով ''«Թագաւոր ամենայն Հայոց, եւ նահանգին Կիլիկէացոց, եւ Իսաւոիոյ»'', ան Հայոց Իշխանապետութիւնը կը հռչակէ Հայոց Թագաւորութիւն, որ կը ստանայ միջազգային լայն ճանաչում։ Շարք մը էական բարեփոխումներով, [[Լեւոն Բ.]] կ'ամրապնդէ պետութեան քաղաքական հզօրութիւնը, կը խթանէ տնտեսութեան, մշակոյթի ու լուսաւորութեան ընդհանուր վերելքը։ ==Ձուլում== [[Լեւոն Բ|Լեւոն Բ․]]ի մահով կը սպառի Ռուբինեան տոհմի արական գիծը։ Անոր գահաժառանգ դուստր [[Զապէլ]]ը [[1226]]–ին կ'ամուսնանայ [[Կոստանդին]] սպարապետի որդի [[Հեթում Ա.]]–ի հետ, որ կը հանդիսանայ Կիլիկիոյ [[Հեթումեաններ]]ու թագաւորական տոհմի հիմնադիրը։ == Ռուբինեաններու Գահացանկը == # [[Ռուբէն Ա.]] 1080-1095 # [[Կոստանդին Ա.]] 1095-1100 # [[Թորոս Ա.]] 1100-1129 # [[Լեւոն Ա.]] 1129-1137 # [[Թորոս Բ.]] 1145-1169 # [[Ռուբէն Բ.]] 1169 # [[Մլեհ]] 1169-1175 # [[Ռուբէն Գ.]] 1175-1187 # [[Լեւոն Բ.]] 1187-1219 == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} == Աղբիւրներ == {{refbegin}} * {{cite book|title=On the Historical Development of the Liturgy|url=https://archive.org/details/onhistoricaldeve0000baum|last=Baumstark|first=Anton|publisher=Liturgical Press|year=2011|isbn=9780814660966|location=Collegeville, MN}} * {{cite book|title=The Cilician Kingdom of Armenia|url=https://archive.org/details/ciliciankingdomo0000unse|last=Boase|first=T. S. R.|publisher=Scottish Academic Press|year=1978|isbn=0-7073-0145-9|location=Edinburgh}} * {{cite book|title=The Fortifications of Armenian Cilicia: Dumbarton Oaks Studies XXIII|url=https://archive.org/details/fortificationsof0000edwa|last=Edwards|first=Robert W.|publisher=Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University|year=1987|isbn=0-88402-163-7|location=Washington, D.C.}} {{refend}}{{ՀՍՀ}} {{Հայոց արքաներ|nocat=1}} [[Ստորոգութիւն:Ռուբինեաններ]] [[Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի իշխաններ]] koetz4mjqn8rnp0jmaoz8xmh8w11ivi 0 5848 253797 246425 2026-08-28T22:11:43Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253797 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Rubik's cube.svg|250px|մինի|աջից|Ռուպիքս Քիւպ]] [[Պատկեր:Rubik's cube colors.svg|250px|մինի|աջից|Ռուպիքի խորանարդին նիստերու գոյները]] '''Ռուպիքս Քիւպ''' ({{Լեզու en|Rubik's Cube}}), Ռուպիքս քիւպ խաղը հնարուած է Հունգարիոյ մէջ<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/anhavadali-4-3|title=anhavadali-4|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2021-12-02}}</ref>։ Եռաչափ ձերային գլուխկոտրուկ-խորանարդ մըն է, որը հունկարացի քանդակագործ եւ ճարտարապետութեան մասնագէտ Էրնէօ Ռուպիք ({{Լեզու hu|Ernő Rubik}}) ստեղծած է [[1974 թուական|1974-ին]]<ref name="sporting">{{Cite book|author=Ուիլիըմ Ֆոթերինկեմ |title=Ֆոթերինկեմի մարզական ժամանակները |url=https://archive.org/details/fotheringhamsext0000foth |publisher=«Անովա բուքս» |year=2007 |pages= [https://archive.org/details/fotheringhamsext0000foth/page/50 50]|isbn=1-86105-953-1}}</ref>։ Սկզբնական շրջանին խորանարդը կը կոչուէր կախարդական խորանարդ ({{Լեզու hu|bűvös kocka}})։ 1980-ին Ռուպիքի կողմէն ստանալով արտօնագիր՝ ամերիկեան Ideal Toy Company խաղալիքներ պատրաստող ընկերութիւնը կը սկսի Ռուպիքս քիւպեր արտադրելու գործընթացին<ref name="encsci">{{Cite book|author=Տայինթիթ Ճոն |title=Կենսագրական հանրագիտարան գիտնականներու համար |publisher=Ֆիզիքային համալսարան |location=Բրիստոլ |year=1994 |pages=771|isbn=0-7503-0287-9}}</ref>, իսկ որոշ ժամանակի ընթացքին, խաղալիքը [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ մրցանակ կը շահի (տարուայ լաւագույն գերմանական խաղալիք)։ 2009 [[Յունուար]]ին, աշխարհի չորս կողմերը կը վաճառուի 350 միլիոն օրինակ Ռուպիքսի խորանարդներ<ref>{{Cite news|author=Ուիլիըմ Լի Ատամս|title=Ռուպիքի Խորանարդ. խճանկարային հաջողութիւն|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1874509,00.html|work=[[Թայմ]] ամսագիր|date=2009-01-28|accessdate=2009 թ․ փետրվարի 5|archive-date=2009-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201200141/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1874509,00.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|author=Ալիսթար Ճէյմիսոն|title=Ռուպիքի խորանարդը 360|url=http://www.telegraph.co.uk/lifestyle/4412176/Rubiks-Cube-inventor-is-back-with-Rubiks-360.html|work=The Daily Telegraph|date=2009-01-31|accessdate=2009 թ․ փետրվարի 5 | location=London}}</ref> եւ ատոր շնորհիւ այն դարձած էր թիւ մէկ խճանկարային խաղը<ref>{{Cite news|title=eGames, Mindscape Put International Twist On Rubik's Cube PC Game|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS147698+06-Feb-2008+PNW20080206|work=[[Reuters]]|date=2008-02-06|accessdate=2009 թ․ փետրվարի 6}}</ref><ref>Marshall, Ray. [http://icnewcastle.icnetwork.co.uk/1000expats/expatsfeatures/tm_objectid=15786140&method=full&siteid=50080&headline=squaring-up-to-the-rubik-challenge-name_page.html Ռուպիքի մարտահրաւերը]. Օգոստոս 15, 2005.</ref> եւ ընդհանրապէս՝ աշխարհի մէջ թիւ մէկ խաղալիքը։<ref>{{Cite news|title=Ռուպիքի խորանարդն արդէն 25 տարեկան է|url=http://www.independent.co.uk/news/science/rubiks-cube-25-years-on-crazy-toys-crazy-times-461768.html|work=Ինտեփենտենթ|date=2007-08-16|accessdate= Փետրուար 6, 2009 | location=London}}</ref> Դասական ռուպիքս քիւպերու խորանարդերը ունին 3×3×3 չափերը եւ հաւասարապէս կը կրեն խորանարդի վեց գոյները, սովորաբար՝ ճերմակ, [[Կարմիր (գոյն, արեւմտահայերէն)|կարմիր]], [[Կապոյտ (գոյն, արեւմտահայերէն)|կապոյտ]], [[նարնջագոյն]], [[Կանաչ (գոյն, արեւմտահայերէն)|կանաչ]] եւ [[Դեղին (գոյն, արեւմտահայերէն)|դեղին]])։<ref name="encgrow">{{Cite book|author=Մայքլ Դեմփսի |title=Կը մեծնանք գիտութեանն համընթաց|publisher=Մարշալ Քաւենտիշ |location=[[Լոնտոն]] |year=1988 |pages=1245 |isbn=0-8747-5841-6}}</ref> Անոր մեքենականութիւնը այնպէս մըն է, որ հնարաւոր է խորանարդի բոլոր երեսները հանգիստ կերպով պտտեցնել։ Խաղը աւարտելու (լուծելու) համար պէտք է այնպէս մը ընել, որ խորանարդի իւրաքանչիւր երես ունենայ համասեռ գոյն։ == ՔՍԱՆԵՐՈՐԴ ԴԱՐՈՒՆ ՎԵՐԱԿԵՆԴԱՆԱՆԱԼԸ<ref>{{Citation|title=Rubik's Cube|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rubik%27s_Cube&oldid=1324314009|date=2025-11-26|accessdate=2025-11-27|language=en}}</ref> == Ռուպիքսի խորանարդիկները շարունակեցին շուկայ բերուիլ ու վաճառուիլ ամբողջ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն, սակայն մինչեւ 2000-ականներու սկիզբը խորանարդիկին հանդէպ հետաքրքրութիւնը չկար: Միացեալ Նահանգներու մէջ վաճառքները կրկնապատկուեցան 2001-2003 թուականներուն միջեւ, իսկ ''Թը'' ''Պոսթըն Կլոպ'' (The Boston Globe) թերթը նշեց, որ «նորէն հաճելի կը դառնայ խորանարդիկ մը ունենալը»: 2003 թուականի Ռուպիքսի Խորանարդիկի Աշխարհի Մրցաշարը առաջին արագ-խորանարդիկի մրցումն էր 1982-էն ի վեր: Այն տեղի ունեցաւ Թորոնթոյի մէջ եւ մասնակցեցաւ 83 հոգի: Մրցաշարը յանգեցուց 2004 թուականին Համաշխարհային Խորանարդիկի Միութեան (World Cube Association) կազմաւորման: Ռուպիքսի ֆիրմային խորանարդիկներու տարեկան վաճառքները 2008 թուականին աշխարհով մէկ կը գնահատուէին 15 միլիոնի: Նոր գրաւչութեան մէկ մասը վերագրուեցաւ համացանցային տեսանիւթերու կայքերուն յայտնուելուն, ինչպէս Եութիւպը (YouTube), որոնք թոյլ կու տային երկրպագուներուն իրենց լուծման ռազմավարութիւնները փոխանակելու: Ռուպիքսի արտօնագրին 2000 թուականին ժամկէտանց ըլլալէն ետք, խորանարդիկի այլ ապրանքանիշեր յայտնուեցան, մանաւանդ չինական ընկերութիւններէ: Այս չինական ապրանքանիշի խորանարդիկներէն շատերը նախագծուած են արագութեան համար եւ նախընտրելի են արագ-խորանարդիկներուն կողմէ: 27 Հոկտեմբեր 2020-ին, Սփին Մասթըր ըսաւ, որ 50 միլիոն տոլար կը վճարէ՝ Ռուպիքսի Խորանարդիկի ապրանքանիշը գնելու համար:[1] == Մրցանիշներ == Դասական 3×3×3 ռուպիքս քիւպներու ամենաարագ հաւաքումը գրանցուած է [[6 Մայիս]] [[2018 թուական]]ին՝ Քամպոճային մէջ: Անիկա աւստրալացի 22 տարեկան Ֆելիք Զեմտեկսը մրցանիշային 4.22 երկվայրկեանի<ref>Քիւպի Համաշխարհային Ընկերակցութիւն [http://www.worldcubeassociation.org/results/regions.php?eventId=333 3×3×3 Խորանարդի Պաշտօնական Արդիւնքներ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612185311/https://www.worldcubeassociation.org/results/regions.php?eventId=333 |date=2018-06-12 }} {{Յղում en}}</ref><ref>Mail.Ru [https://news.mail.ru/society/33390804/?frommail=1 Ռուպիքս Քիւպի Հաւաքման Նոր Մրցանիշ Սահմանուած է] {{ref-ru}}</ref> հաւաքած է: == Արտաքին յղումներ == * [http://www.rubiks.com/ Պաշտօնական կայքը] * {{dmoz|Games/Puzzles/Mechanical/Rubik}} * {{YouTube|id=609nhVzg-5Q|title=Ինչպէս հաւաքել Ռուպիքս քիւպը}} * [http://www.rubiksplace.com Ռուպիքի խորանարդի լուծման ուղեցոյց] * [https://www.youtube.com/watch?v=3v_Km6cv6DU Մրցանիշ` 5.66 երկվայրկեան տեւող լուծում] == Աղբիւրներ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Տրամաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Խաղալիքներ]] nzimizk2y3pmp4d4qalkf6pgv7zz0bb 0 5850 253896 241533 2026-08-28T23:27:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253896 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Flag of Russia.svg|մինի|Ռուսական կայսրութեան պաշտօնական դրօշ]] [[Պատկեր:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|մինի|Ռուսական կայսրութեան զինանշան]] '''Ռուսական կայսրութիւն''' ({{lang-ru-dor|Россійская Имперія}}, {{lang-ru|Российская империя|}}), [[կայսրութիւն]], որ հիմնադրուած է 1721–ին եւ գործած է մինչեւ [[Ռուսաստանի Հանրապետութիւն|Ռուսաստանի հանրապետութեան]] հռչակումը [[Ռուսաստանի ժամանակաւոր Կառավարութիւն|Ժամանակաւոր կառավարութեան]] կողմէ, որուն իշխանութիւնը սկսած է [[Փետրուարեան Յեղափոխութիւն|Փետրուարեան յեղափոխութենէն]] ետք<ref>. Swain says, "The first government to be formed after the February Revolution of 1917 had, with one exception, been composed of liberals." {{cite book |author=Geoffrey Swain |title=Trotsky and the Russian Revolution |url=https://books.google.am/books?id=_a3pAgAAQBAJ&pg=PR15 |year=2014 |publisher=Routledge |page=15 }}; also see {{cite book |author=Alexander Rabinowitch |title=The Bolsheviks in Power: The First Year of Soviet Rule in Petrograd |url=https://books.google.am/books?id=BEoBCGJ4VqYC&pg=PA1 |year=2008 |publisher=Indiana UP |page=1 }}</ref>։ Համաշխարհային պատմութեան մէջ Ռուսական կայսրութիւնը եղած է ամենամեծ կայսրութիւններէն մէկը, որ իր չափով միայն [[Անգլիական Կայսրութիւն|Անգլիական]] եւ [[Մոնկոլական Կայսրութիւն|Մոնկոլական]] կայսրութիւններուն կը զիջէր։ Ռուսական կայսրութեան ընդարձակումը տեղի կ'ունենայ դրացի կայսրութիւններու հաշւոյն` որոնցմէ են [[Շուետական Կայսրութիւն|Շուետական կայսրութիւն]]ը, Ռեճ Փոսփոլիթան, [[Ղաջարիներու դինաստիա|Պարսկաստանը]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութիւնը]]։ Այս մէկը մեծ դեր կը խաղայ 1812–1814 թուականներուն [[Նափոլէոն Պոնափարթ]]ը պարտութեան մատնելու մէջ։ [[Ռոմանովներ]]ը Ռուսական կայսրութեան վրայ կ'իշխեն 1721–1762 թուականներուն, իսկ անոր գերմանական ծագում ունեցող ճիւղը` Հոլշթայն-Հոտտորպ-Ռոմանով հարստութիւնը՝ 1762–էն սկսեալ։ Դարու սկիզբը Ռուսական կայսրութեան տիրոյթները կը տարածուէին Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսէն մինչեւ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծով]], [[Պալթիք Ծով|Պալթիք ծովէն]] Խաղաղական ովկիանոս եւ (մինչեւ [[Ալյասկայի Վաճառք|1867]]) Ալասքա<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/in-pictures-17449958 In pictures: Russian Empire in colour photos], BBC News Magazine, March 2012.</ref>։ 1897-ի մարդահամարով, Ռուսական կայսրութեան մէջ կ'ապրէր 125.6 միլիոն հոգի, այսպիսով Ռուսիա իր բնակչութեան թիւով կը դառնար աշխարհի երրորդը [[Ցին Կայսրութիւն|Ցին Չինաստանէն]] եւ Հնդկաստանէն ետք։ Ինչպէս բոլոր կայսրութիւններուն մէջ, հոս եւս բազմաթիւ ցեղային խումբեր կային, որոնք տարբեր կրօններ կը դաւանէին։ Ռուսաստանի մէջ կային բազմաթիւ անհնազանդ տարրեր, որոնք բազմաթիւ ապստամբութիւններ եւ մահափորձեր կը կազմակերպէին։ ԱՆոնք հիմնականին մէջ կը յայտնաբերուէին [[Պահնորդական Բաժանմունք|գաղտնի ոստիկանութեան]] կողմէ եւ հազարաւոր մարդիկ Սիպերիա կ'աքսորուէին։ Տնտեսական գետնի վրայ, կայսրութիւնը գիւղատնեսութեան վրայ հիմնուած էր, լայնածաւալ տարածքներու մէջ կ'աշխատէին գլխաւորաբար ճորտ գիւղացիները։ Տնտեսութիւնը դանդաղօրէն արդիւնաբեր կը դառնայ գործարաններուն եւ երկաթուղիին մէջ՝ օտար երկիրներու ներդրումներու օգնութեամբ։ Ժ. դարէն մինչեւ Ժէ. դար Ռուսիոյ մէջ հողի սեփականատէրեր էին ազնուականները (մօրուքաւորները), որոնք կայսրին կ'ենթարկուէին։ *[[Իւան III|Իւան Գ.]] (1462–1505) հիմը կը դնէ պետութեան մը, որ հետագային կայսրութիւն կը դառնայ։ Ան կ'եռապատկէ երկրին տարածքը եւ կը վերանորոգէ [[Մոսկոֆեան Գրեմլ]]ը։ *[[Պետրոս Մեծ]] (1682–1725) բազմաթիւ պատերազմներու ընթացքին կը մարտնչի եւ կը ձեւաւորէ վիթխարի կայսրութիւնը զայն վերածելով եւրոպական գերտերութեան։ Ան մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ [[Մոսկուա]]յէն [[Ս. Փեթերսպուրկ]], բացի այս բոլորէն, մշակութային յեղափոխութիւն մը կ'իրականացնէ` հրաժարելով որոշ հին աւանդոյթներէն եւ միջնադարեան հասարակական եւ քաղաքական կանոնները կը փոխէ նորերով, որոնք հիմնուած էին եւրոպական տիպարին վրայ։ * Քաթրինա Բ. (կառավարած է 1762–1796) Ռուսիոյ կը բերէ Ոսկեայ դարաշրջան մը, նուաճումներով կ'ընդարձակէ երկրի տարածքը եւ կը շարունակէ Պետրոս Մեծի քաղաքականութիւնը երկրի արդիականացման ուղղութեամբ։ *[[Ալեքսանտր Բ.]] կայսրը (կառավարած է 1855–1881) բազմաթիւ բարեփոխումներ կ'իրականացնէ, ամենանշանաւորը 21 միլիոն ճորտերու ազատումն էր 1861-ին։ Անոր քաղաքականութեան շնորհիւ՝ Օսմանեան կայսրութեան հպատակ Արեւելեան Եւրոպայի ուղղափառ քրիստոնեաները կը պաշտպանուին։ 1914-ին Ռուսիա [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա. համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կը ներքաշուի Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ Սերպիոյ կողմէ՝ ընդդէմ Կեդրոնական ուժերու։ Ռուսական կայսրութիւնը կը գործէր որպէս [[Բացարձակ Միապետութիւն|բացարձակ միապետութիւն]] մինչեւ 1905-ի յեղափոխութիւնը, որմէ ետք կը պարտուի սահմանադրական միապետութիւնը։ Կայսրութիւնը կը քայքայուի [[1917-ի փետրուարեան յեղափոխութեան]] ժամանակ, որուն գլխաւոր պատճառը [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ]]ի ընթացքին բազմաթիւ անյաջողութիւններն էին։ == Պատմութիւն == Հակառակ անոր, որ կայսրութիւնը պաշտօնապէս հռչակուած է Մեծն Պետրոսի կողմէ 1721-ին [[Նիշտադտի Հաշտութիւն|Նիշտադտի հաշտութենէն]] ետք, որոշ պատմաբաններ համոզուած են, որ կայսրութիւնը իրականութեան մէջ ստեղծուած է [[Իւան Գ.]]-ի կողմէ, երբ ան Մեծ Նովգորոդը կը նուաճէ, կամ երբ Իւան Դ. Ահեղը կը նուաճէ Կազանի խանութիւնը։ Այլ տեսակէտի մը համաձայն, ''Ցարական'' կոչումը, որ կը սկսի օգտագործուիլ Իւան Դ.-ի թագադրութենէն ետք, ինքնին ռուսերէն «կայսրութիւն» բառին հոմանիշն է եւ Մեծն Պետրոսը միայն լատինատառի կը վերածէ՝ զայն «Իմբերիա» կոչելով։ === Բնակչութիւն === Ռուսիոյ նուաճումներու մեծ մասը տեղի կ'ունենայ Ժէ. դարուն, երբ [[Սիպերիա]]ն եւ [[Ալասքա]]ն կը նուաճուին: Ժէ. դարու կէսերուն [[Ռուս-լեհական Պատերազմ (1654–67)|Ռուս-Լեհական պատերազմէն]] ետք անոր կը կցուի [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] արեւմտեան հատուածը։ Լեհաստանը կը բաժնուի 1790-էն 1815-ի միջեւ, եւ երկրի բնակչութեան մեծ մասը կ'անցնի Ռուսաստանի հպատակութեան տակ։ Ժթ. դարուն տարածքը կ'ընդարձակուի Ասիոյ, Կովկասի եւ հարաւային Սիպերիոյ մէջ<ref>Brian Catchpole, ''A Map History of Russia'' (1974) pp 8-31; MArtin Gilbert, ''Atlas of Russian history'' (1993) pp 33-74.</ref>։ {| class="wikitable" |- |- | width="60" | '''Տարի''' | width="240pt" | '''Ռուսաստանի բնակչութիւն (միլիոն)'''<ref>{{Cite book|title=A Map History of Russia|last=Catchpole,|first=Brian|publisher=|year=1974|isbn=|location=|pages=25}}</ref> | width="300pt" | '''Նշումներ''' |- | 1720 || 15.5 || ներառեալ նոր լեհական եւ պալթեան տարածքները |- | 1795 || 37.6 || ներառեալ Լեհաստանի մէկ մասը |- | 1812 || 42.8 || Ներառեալ Ֆինլանտան |- | 1816 || 73.0 || ներառեալ Պեսարաբիան |- | 1914 || 170.0 || Ներառեալ Ասիոյ եւ Կովկասի նոր տարածքները |} === Ժը. դար === ====Մեծն Պետրոս (1672–1725)==== [[File:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|[[Մեծն Պետրոս]]ը պաշտօնապէս Ցարական Ռուսաստանը կը վերանուանէ Ռուսական կայսրութիւն 1721–ին եւ առաջին կայսրը կը դառնայ։]] [[Մեծն Պետրոս|Մեծն Պետրոս]] (1672–1725) գլխաւոր դեր կ'ունենայ Ռուսաստանը եւրոպական կառավարման համակարգով պետութեան վերափոխելու գործընթացին մէջ։ Այնուամենայնիւ, այս հսկայական տարածքին մէջ ընդամէնը 14 միլիոն հոգի կ'ապրէր։ Ցորենի արտերը գլխաւորաբար արեւմտեան հատուածին մէջ կը մշակուէին<ref>{{cite book|last=Pipes|first=Richard|title=Russia under the Old Regime|url=https://archive.org/details/russiaunderoldre0000pipe|year=1974|publisher=Scribner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/russiaunderoldre0000pipe/page/9 9]–10|chapter=Chapter 1: The Environment and its Consequences}}</ref>, եւ կը համարուէր բնակչութեան հիմնական եկամուտի աղբիւրը։ Բնակչութեան միայն փոքր մասը կ'ապրէր քաղաքներու մէջ։ [[Խոլոպներ]]ը, որոնք կարգավիճակով կը նմանէին ստրուկներուն, կը մնային Ռուսաստանի գլխաւոր աշխատուժը մինչեւ 1723, երբ Մեծն Պետրոս խոլոպները [[Ճորտատիրութիւն|ճորտեր]] կը դարձնէ` զանոնք հարկային դաշտ բերելով։ Պետրոսի Ա.-ի ռազմական գործողութիւնը ուղղուած էր [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] դէմ։ Անոնցմէ ետք ան իր ուշադրութիւնը կ'ուղղէ դէպի հիւսիս։ Պետրոս կը ցանկար կառուցել նոր, անվտանգ նաւահանգիստ մը, քանի որ [[Սպիտակ Ծով|Սպիտակ ծովու]] [[Արխանգելսկ]] նաւահանգիստը ոչ արդիւնաւէտ էր. ծովը տարին ինը ամիս պատուած էր սառոյցով։ Պալթիք ծովու մուտքը փակուած էր շուէտացիներու կողմէ, որոնք ծովը շրջապատած էին երեք կողմերէ։ Պետրոս դէպի Եւրոպա պատուհան բանալու իր ցանկութիւնը իրականացնելու նպատակով 1699-ին գաղտնի դաշնութեան պայմանագիր մը կը կնքէ [[Սաքսոնիա|Սաքսոնիոյ]], [[Ռեչ Պոսպոլիտա]]յի եւ Դանիոյ հետ ընդդէմ Շուէտի, որու իբրեւ արդիւնք կը սկսի [[Հիւսիսային Պատերազմ|Հիւսիսային պատերազմը]]։ Պատերազմը վերջ կը գտնէ 1721-ին եւ պարտուած Շուէտը հաշտութիւն կը խնդրէ Ռուսաստանէն։ Ռուսիոյ կ'անցնին [[Ֆիննական Ծով|Ֆիննական ծոցի]] արեւելքի եւ հարաւի չորս տարածաշրջանները։ Պալթիք ծով մուտքը կը դառնայ անվտանգ։ Հոն ան նոր մայրաքաղաք մը կը կառուցէ, զոր կը կոչէ Ս.Փեթերսպուրկ, որ երկար ատեն կը մնայ Ռուսաստանի մշակութային կեդրոնը։ 1722-ին ան իր ուշադրութիւնը կը սեւեռէ [[Կովկաս]]ի եւ [[Կասպից Ծով|Կասպից ծովու]] վրայ, որ այդ ժամանակ կը մտնէր թոյլցած [[Սեֆեաններ|Սէֆեան Պարսկաստանի]] տիրապետութեան տակ։ Տարածքները ընդարձակելու համար Պետրոս [[Աստրախան]]ի պարսիկներուն դէմ կը դարձնէ պատերազմի գլխաւոր յենակէտը եւ լայնամաս արագ պատերազմ մը կը սկսի անոնց դէմ 1722–1723 թուականներուն<ref>James Cracraft, ''The Revolution of Peter the Great'' (2003)</ref>։ Պետրոս կը վերակազմաւորէ իր կառավարութիւնը, որու հիմքին մէջ ինկած էին այդ ժամանակուան վերջին կառավարական տիպարները՝ դարձնելով Ռուսիոյ [[անձնիշխանութիւն|ինքնիշխան]] պետութիւն։ Ան հին [[Տումա]]ն (ազնուականներու խորհուրդ) ինը անդամ ունեցող ծերակոյտի կը վերածէ, որ իրեն կ'ենթարկուէր։ Երկրի վարչատարածքային բաժանումը նոյնպէս կը փոխուի։ Պետրոս կը յայտարարէ, որ ծերակոյտին գլխաւոր խնդիրը հարկերու հաւաքագրումն էր։ Որպէս կառավարութեան բարեփոխման մաս՝ Ուղղափառ եկեղեցին մասնակիօրէն կը մասնակցէր պետական կառավարման` պետութեան գործիք դառնալով։ Պետրոս կը կազմալուծէ պատրիարքարանը եւ կը ստեղծէ միասնական մարմին մը Ս. Սինոտ, որ կը ղեկավարուէր կառավարութեան պաշտօնեային կողմէ։ Հակառակ այս բոլոր բարեփոխումներուն՝ պետական պաշտօնները կը գրաւէին միայն ազնուականները, եւ պետութիւնը կը ծառայէր ազնուականներու շահերուն համար<ref>Lindsey Hughes, ''Russia in the Age of Peter the Great'' (1998)</ref>։ Պետրոս կը մահանայ 1725-ին՝ ժառանգի հարցը անլոյծ ձգելով։ Անոր մահէն ետք կարճ ժամանակամիջոց մը երկիրը կը ղեկավարէ անոր այրին՝ Քաթրինա Ա.-ը, որ գահը կը յանձնէ կայսրուհի [[Աննա Յոհանովնա]]յին, որ կը դանդաղեցնէ բարեփոխումները եւ յաջող պատերազմ մը կը մղէ [[Ռուս-թրքական Պատերազմ (1735–39)|Օսմանեան կայսրութեան դէմ]], որմէ զգալիօրէն կը թոյլնայ օսմանեան վասալ [[Ղրիմի խանութիւն]]ը, որ երկար ատեն Ռուսաստանի թշնամին էր։ Աննայէն ետք գահ կը բարձրանայ Պետրոսի դուստր [[Էլիզապէթ Պետրովնա]]ն։ Էլիզապէթ կը գնահատէր արուեստները, ճարտարապետութիւնը եւ գիտութիւնը (օրինակ՝ կը հիմնէ [[Մոսկուայի Պետական Համալսարան|Մոսկուայի պետական համալսարանը]])։ Սակայն ան նշանակալի կառուցողական բարեփոխումներ չ'իրականացներ։ Ան 20 տարի կը կառավարէ, որուն ընթացքին կը ներքաշուի [[Եօթնամեայ պատերազմի]] մէջ։ Այս մէկը ռազմական տեսանկիւնէն յաջող էր Ռուսաստանի համար, սակայն ոչ քաղաքական տեսանկիւնէն<ref>Philip Longworth and John Charlton, ''The Three Empresses: Catherine I, Anne and Elizabeth of Russia'' (1972).</ref>։ ==== Մեծն Քաթրինա (1762–1796) ==== Քաթրինա Բ. եղած է գերմանացի արքայադուստր, որ ամուսնացած է Պետրոս Գ.-ի հետ։ Երբ Էլիզապէթ կայսրուհին կը մահանայ, ան իշխանութեան գլուխ կ'անցնի իր ամուսինին դէմ յաջող յեղաշրջումէ ետք։ Ան կը վերականգնէ ռուս ազնուականութեան իրաւունքները, որոնք կորսուած էին Մեծն Պետրոսի մահէն ետք։ Քաթրինա կը վերադարձնէ մարզերու ղեկավարներու պաշտօնները` անոնց լայն իրաւունքներ տալով <ref>Isabel De Madariaga, ''Russia in the Age of Catherine the Great'' (Yale University Press, 1981)</ref>։ [[Պատկեր:Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg|thumb|Կայսրուհի Քաթրինա Բ., կը կառավարէ 1762-1796 թուականներուն,այդ շրջանին կայսրութիւնը կ'ընդարձակէ եւ կ'արդիականացնէ։]] Քաթրինա Բ. կը զօրացնէ քաղաքական վերահսկողութիւնը Ռեչ Փոսփոլիթայի տարածքին վրայ։ Անոր գործողութիւնները, որոնցմէ են ռազմական արշաւանքներու եւ պետական ծախսերու բարձր մակարդակը, 1773-ին ապստամբութեան մը կը յանգեցնեն [[Եմելեան Պուքաչով]]ի գլխաւորութեամբ, որու կարգախօսն էր, «Կախաղան բոլոր հողատէրերուն»: Ապստամբները կը փորձեն առնել Մոսկուան, սակայն չեն յաջողիր։ Բացի աւանդական պատիժներէն, Քաթրինա ապստամբութենէն ետք գաղտնի ցուցմունքներ կու տայ դահիճներուն մահապատիժները արագօրէն իրականացնելու նուազագոյն ցաւ պատճառելով մեղաւորներուն<ref>John T. Alexander, ''Autocratic politics in a national crisis: the Imperial Russian government and Pugachev's revolt, 1773–1775'' (1969).</ref>։ Ան նաեւ կը հրամայէ [[Դարեայ Նիքոլաեւնա Սալտիքովան]] ցմահ դատապարտել մահապատժի փոխարէն։ Այս բարեգթութիւնը կ'ողջունուի Եւրոպական հասարակութեան կողմէ, սակայն երկրի յեղափոխական մթնոլորտը կը շարունակէր վնասել երկրին։ Ան կը շարունակէ հովանաւորել ազնուականները, որոնք անոր կառավարութեան անբաժանելի մասերն էին։ Այդ պատճառով Քաթրինա ստիպուած էր գործել հարուստներու շահերէն ճորտերու եւ գիւղացիներու հաշուոյն։ Հակառակ անոր որ Քաթրինա կը հասկնար, որ ճորտատիրութիւնը պէտք է արգիլել, սակայն անոր համար աւելի կարեւոր էր ազնուականութեան վստահութիւնը։ Քաթրինա կը յաջողի [[Ռուս-թրքական պատերազմներ]]ու ընթացքին Ռուսաստանի հարաւային սահմանը մինչեւ Սեւ ծով հասցնել։ Անոնցմէ ետք, ան Աւստրիոյ եւ Պրուսիոյ հետ կը բաժնէ Լեհաստանը` իր սահմանը հասցնելով մինչեւ Կեդրոնական Եւրոպա։ Քաթրինա կ'ընդարձակէ իր տարածքները նաեւ Կովկասի մէջ` արշաւանք կազմակերպելով Պարսկաստանի դէմ եւ իր կազմին կը միացնէ Վրաստանը։ 1796-ին երբ Քաթրինա կը մահանայ, կայսրութիւնը արդէն դարձած էր Եւրոպական գերտէրութիւն<ref>Robert K. Massie, ''Catherine the Great: Portrait of a woman'' (2011)</ref>։ [[Ալեքսանտր Ա.]] նուաճումները կը շարունակէ, եւ 1809-ին կը նուաճէ Ֆինլանտան՝ թոյլցած Շուէտէն, [[Պեսարաբիա]]ն՝ [[Մոնկոլական Իշխանութիւն|Մոլկովական իշխանութենէն]]։ ==== Պետական Պիւտճէ ==== [[Պատկեր:Russia 1771 Sestroretsk Rouble.jpg|thumb|275px|Քաթրինա Բ.-ի շրջանին ռուբլի (1771)։ Այս մէկը ամենամեծ մետաղադրամն է, որ հրատարակուած է<ref>{{Citation | title = Catherine II. Novodel Sestroretsk Rouble 1771|publisher =Heritage Auctions| url = http://coins.ha.com/itm/russia/russia-catherine-ii-novodel-sestroretsk-rouble-1771-romanov-eagle-with-date-on-breast-within-wreath-crown-over-value-in-two-line/a/410-14564.s?type=| accessdate = 1 September 2015}}</ref>։]] Ռուսիա յարատեւ կը մնար նիւթական ճգնաժամի մէջ։ Ծախսերը կ'աճէին մեծ չափերով։ Պիւտճէի 46 տոկոսը կը ծախսուէր ռազմական նպատակներու, 20 տոկոսը` կառավարութեան տնտեսական աշխուժացման վրայ, 12-տոկոսը վարչական ծախսերն էին. ինը տոկոսը` Ս. Փեթերսպուրկի կայսերական պալատին վրայ։ Պիւտճէին բացը գոցելու համար սկզբնական շրջանին փոխառութիւններ կը վերցնէին, Ամսթըրտամէն։ Պիւտճէին հինգ տոկոսը կը ծախսուէր պարտքը սպասարկելու վրայ։ Թղթադրամները պատերազմներու ծախսերը հոգալու համար կը հրատարակուէին, ինչ որ բարձր մակարդակով աճ կ'ապահովէր։ Մեծ գումարներու շնորհիւ Ռուսիա մեծաթիւ լաւ զինուած բանակ կը պատրաստէր։ Հակառակ անոր, որ Ռուսաստանի կառավարութիւնը զարգացած երկիր մը կը համարուէր, իրականութեան մէջ Ժը. դարուն Ռուսաստան յետամնաց, աղքատ գիւղատնտեսական երկիր մը կը մնար<ref>Nicholas Riasanovsky, ''A History of Russia'' (4th ed. 1984), p 284</ref>։ === Ժը. դարու առաջին կէս === Նափոլէոն 1812–ին կը ներխուժէ Ռուսաստան։ Արշաւանքը աղէտալի հետեւանք կ'ունենայ։ Նափոլէոնի Մեծ բանակը կ'ուղղուի դէպի Մոսկուա, իսկ ռուսերը կը նահանջեն, ամայի ձգելով իրենց ետեւը։ Խստաշունչ [[Ռուսական Ձմեռ|ռուսական ձմրան]] եւ պարտիազնական ջոկատներու յարձակումներու պատճառով Նափոլէոնի բանակը ծանր կորուսնտեր կը կրէ<ref>Alan Palmer, ''Napoleon Ա.n RussԱ.a'' (1967).</ref>։ Նափոլէոն ստիպուած կը նահանջէ, իսկ ռուսական զօրքերը կը հետեւին անոնց՝ Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Եւրոպային մէջ մինչեւ Փարիզի դարպասները։ Երբ Ռուսաստան եւ անոր դաշնակիցները կը յաղթեն Նափոլէոնին, Ալեքսանտր կայսրը յայտնի կը դառնայ որպէս «Եւրոպայի փրկիչ» եւ կը մասնակցի Եւրոպայի վերաբաժանման [[Վիեննայի համաժողով]]ին ընթացքին (1815), որու համաձայն ան նաեւ կը դառնայ [[Լեհական թագաւորութեան]] միապետը<ref>LeonԱ.d Ա.van Strakhovsky, ''Alexander Ա. of RussԱ.a: the man who defeated Napoleon'' (1970)</ref>։ Հակառակ անոր, որ Ռուսական կայսրութիւնը առաջատար քաղաքական դեր կ'ունենայ Եւրոպայի յաջորդ դարու ընթացքին, շնորհիւ Նափոլէոնի դէմ յաղթանակին, սակայն նոյնատիպ տնտեսական յաջողութիւններ չ'ունենար։ Քանի որ Արեւմտեան Եւրոպայի տնտեսութիւնը արագօրէն կ'աճէր արդիւնաբերական յեղափոխութենէն ետք, Ռուսաստանի տնտեսութիւնը շատ աւելի ետ կը մնար։ Այս իրավիճակին մեղաւորը կառավարութիւնն էր, որ համապատասխան միջոցներ ձեռք չէր առներ ժամանակին համընթաց շարժելու համար։ Նափոլէոնի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր Ա.-ը պատրաստ էր քննարկելու սահմանադրական բարեփոխումներ, սակայն բացի մանր բարեփոխումներէն էական ոչինչ կը փոխուի<ref>Baykov, Alexander. "The economԱ.c development of RussԱ.a." ''EconomԱ.c HԱ.story RevԱ.ew'' 7.2 (1954): 137–149.</ref>։ Ժողովրդական ցարը կը փոխարինէ իր կրտսեր եղբայր [[Նիքոլա Ա.]]-ը (1825–1855), որու կառավարման սկիզբը ապստամբութեամբ կ'ուղեկցի։ Այս յեղափոխութեան նախապատմութիւնը ինկած էր Նափոլէոնական պատերազմներուն մէջ, որբ մեծ թիւով լաւ կրթուած սպաներ Եւրոպա կ'ուղեւորուին ռազմական գործողութիւններու ընթացքին եւ իրենց տեսած ազատականութիւնը կ'որոշեն տարածել անձնիշխանական Ռուսաստանի մէջ։ Արդիւնքը այն էր, որ տեղի կ'ունենայ [[Տեկաանգլիական Յեղափոխութիւն]]ը (Դեկտեմբեր 1825), որ որոշ ազատական ազնուականներ կը կազմակերպեն եւ բանակի սպաներ կը փափաքին Նիքոլայի եղբայրը սահմանադրական միապետ նշանակել։ Սակայն յեղափոխութեան փորձը արագօրէն կը ճնշուի եւ Նիքոլայ կը հրաժարի Մեծն Պետրոսի արդիականացման գաղափարներէն<ref>W. Bruce LԱ.ncoln, ''NԱ.cholas Ա., emperor and autocrat of all the RussԱ.ans''(1978)</ref>։ Այս յեղափոխութեան փորձին շնորհիւ 14 Դեկտեմբերը երկար ժամանակ կը յիշուի հետագայ յեղափոխական շարժումներու կողմէ։ Որպէսզի բացառուէին հետագայ յեղափոխութիւնները, գրաքննութիւնը կ'ուժեղանայ ներառեալ դպրոցներու եւ համալսարաններու ուսուցողական դասագիրքերուն մէջ։ Տպագրութիւնը խստօրէն կը վերահսկուի կառավարութեան կողմէ։ Ոստիկանութեան լրտեսները ամէնուր կ'ըլլան։ Յեղափոխականութեան մէջ իւրաքանչիւր կասկածեալ Սիպերիա կ'աքսորուի։ Նիքոլա Ա.-ի ժամանակ հարիւր հազարաւոր մարդիկ կ'ուղարկուին հանքավայրերուն մէջ աշխատելու<ref>Anatole Gregory Mazour, ''The fԱ.rst RussԱ.an revolutԱ.on, 1825: the DecembrԱ.st movement, Ա.ts orԱ.gԱ.ns, development, and sԱ.gnԱ.fԱ.cance'' (1961)</ref>։ Քանի որ Ռուսաստան 1783-ին [[Գէորգիեւեան դաշնագիր|Գէորգիեւեան դաշնագրով]] պարտաւոր էր [[Վրաստան]]ը պաշտպանել [[Ղաջարիներու Հարստութիւն|Պարսկաստանի]] յարձակումներէն, 1804-ին կը սկսի [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմ (1804-1813)|Ռուս-պարսկական պատերազմը]], որովհետեւ պարսիկները կը յարձակին Վրաստանի վրայ։ Ռուսաստան նաեւ կը ներքաշուի [[Կովկասեան Պատերազմ (1817-1864)|Կովկասեան պատերազմ]]ի մէջ։ 1804–1813-թուականներու պատերազմներու ընթացքին ռուսերը յաղթանակ կը տանին եւ իրենց կը միացնեն ներկայի [[Տաքեստան]]ը, Վրաստանը եւ ներկայի [[Ազրպէյճան]]ի մեծ մասը համաձայն [[Կիւլիստանի դաշնագիր]]ին{{sfn|DowlԱ.ng|2014|p=728}}։ Հարաւ արեւելքի մէջ Ռուսաստան կը փափաքի ընդարձակուիլ Օսմանեան կայսրութեան հաշուոյն` օգտագործելով Վրաստանը որպէս ռազմական յենակէտ դէպի Կովկաս եւ Անատոլիա։ [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմներուն (1826-1828)|Ռուս-պարսկական պատերազմի]] առաջին տարին Ռուսաստան կը կորսնցնէ գրեթէ բոլոր նուաճուած հողերը, ռուսերը հակայարձակում կը գործեն եւ կը հասնին Պարսկաստանի խորերը, եւ կը կնքուի [[Թիւրքմենչայի դաշնագիր]]ը, որու համաձայն Ռուսաստանի կ'անցնին [[Արեւելեան Հայաստան]]ը, ներկայի [[Ազրպէյճան]]ը եւ [[Ցոլակերտի Նահանգ]]ը{{sfn|DowlԱ.ng|2014|p=729}}։ 1828–29-թուականներու [[Ռուս-Թրքական Պատերազմ (1828-1829)|Ռուս-թրքական պատերազմ]]ի արդիւնքով, Ռուսաստան կը նուաճէ հիւսիս արեւելեան [[Անատոլու]], [[Էրզրում]] եւ [[Կիւմիւշխանէ]] քաղաքները։ Ռուսաստանի զարգացման ուղիները կը սկսին Մեծն Պետրոսի սահմանած նոր կարգ ու կանոններէն։ Շատեր ուրախ էին Արեւմտեան Եւրոպայի տիպարներու կիրառման վիճակէն, սակայն որոշ կառոյցներ դէմ էին անոր եւ կ'ուզէին վերադառնալ նախկին աւանդոյթներուն։ Վերջինիս կողմնակիցները կ'անուանուէին «Սլավոֆիլներ», որոնք ատելութեամբ լեցուած էին Արեւմուտքի նկատմամբ։ Սլավոֆիլները հարստութեան ընդդիմադիրներն էին, որոնք միջնադարեան Ռուսաստանի համայնավարութիւնը կը գերադասէին արեւմտեան [[անհատականութիւն|անհատականութենէն]] վեր{{sfn|SteԱ.n|1976}}։ Ռուսական ցարերը կը ճնշեն երկու ապստամբութիւններ նոր կցուած լեհական տարածքներուն մէջ` 1830-ի [[Նոյեմբերեան Ապստամբութիւն|Նոյեմբերեան ապստամբութիւնը]] եւ 1863-ի [[Յունուարեան Ասպսամբութիւն|Յունուարեան ապստամբութիւն]]ը։ Ռուսական անձնիշանութեան պատճառով լեհական արհեստաւորները 1863-ին կ'ապստամբին, որպէսզի պահպանեն իրենց ազգային ինքնութիւնը, լեզուն, կրօնը եւ մշակոյթը<ref>Stephen R. Burant, "The January UprԱ.sԱ.ng of 1863 Ա.n Poland: Sources of DԱ.saffectԱ.on and the Arenas of Revolt." ''[[European HԱ.story Quarterly]]'' 15#2 (1985): 131-156.</ref>։ Արդիւնքը այն էր, որ ռուսերը մեծ ուժերու շնորհիւ կը ճնշեն Յունուարեան ապստամբութիւնը։ Ֆրանսա, Անգլիա եւ Աւստրիա կը փորձեն միջամտել, սակայն չեն յաջողիր։ Ռուսական հայրենասիրական մամուլը լեհական ապստամբութիւնը կ'օգտագործէ ռուսական ազգային համախմբման համար եւ ըստ անոնց Ռուսաստանին աստուծոյ կողմէ յանձնարարուած է փրկել Լեհաստանը եւ աշխարհը<ref>Olga E. MaԱ.orova, "War as Peace: The Trope of War Ա.n RussԱ.an NatԱ.onalԱ.st DԱ.scourse durԱ.ng the PolԱ.sh UprԱ.sԱ.ng of 1863." ''KrԱ.tԱ.ka: ExploratԱ.ons Ա.n RussԱ.an and EurasԱ.an HԱ.story'' 6#3 (2005): 501-534.</ref>։ Լեհաստան կը պատժուի, կորսնցնելով քաղաքական եւ դատական իրաւունքները, կը ռուսականանան դպրոցները եւ ուսումնական կեդրոնները<ref>Norman DavԱ.es: ''God's Playground: A HԱ.story of Poland'' (OUP, 1981) vol. 2, pp.315–333; and 352-63</ref>։ === Ժթ. դարու երկրորդ կէս === {{Շրջահայաց |image=File:1867 Moscow panorama megapanorama.jpg |fullwidth=12569 |fullheight=600 |height=175 |caption = Մոսկուայի համայնապատկերը 1867-ին: |alt= }} [[Պատկեր:Siege of Sevastopol by George Baxter.jpg|thumb|Ռուսական նաւահանգիստ [[Ստաւրոփոլ]]ի տասնմէկամսեայ [[Ստաւրոփոլի Պաշարում (1854–55)|պաշարումը]] [[Ղրիմի Պատերազմ|Ղրիմի պատերազմ]]ի ժամանակ։]] 1854-55-թուականներուն Ռուսաստան կը պարտուի Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ Թուրքիոյ դէմ՝ Ղրիմի պատերազմի ընթացքին։ Պատերազմի գլխաւոր նպատակն էր Ղրիմի թերակղզիին տիրանալ, սակայն պատերազմը կ'ընթանայ նաեւ Պալքանեան եւ Կովկասեան ճակատներուն մէջ։ Գլխաւոր դերը խաղալով, Նափոլէոնը պարտութեան մատնելու մէջ` Ռուսաստան ռազմական տեսանկիւնէն անպարտելիի համբաւ ունէր, սակայն մէկ անգամ ընդդիմանալով Եւրոպական գերտէրութիւններուն, կը բացայայտուի ցարական ուժի թոյլ կողմերը ցամաքին եւ ծովուն մէջ։ Երբ [[Ալեքսանտր Բ.]] գահ կը բարձրանայ 1855-ին, ձեռնամուխ կ'ըլլայ լայնամաս շտապ բարեփոխումներու։ 1859-ին Ռուսաստանի մէջ կ'ապրէին շուրջ 23 միլիոն ճորտ գիւղացիներ, որոնք աղքատութեան եզրագիծին կը գտնուէին։ Ալեքսանտր Բ. կ'որոշէ վերացնել ճորտատիրութիւնը, քանի որ համոզուած էր, որ այս մէկը վաղ թէ ուշ պիտի վերանայ յեղափոխական ուղիով<ref>Edvard Radzinsky, ''Alexander II: The Last Great Tsar'' (2006)</ref>։ 1861-ի [[Գիւղական Կանոնադրութիւններ Ռուսաստանի մէջ (1861)|գիւղական կանոնադրութիւններով]] ճորտերը ազատ կ'արձակուին, ինչ որ կը համարուի Ժթ. դարու Ռուսաստանի պատմութեան ամենանշանակալի իրադարձութիւնը։ Անոր հետ սկիզբը կը դրուի հողատէր ազնուականներու մենաշնորհ իշխանութեան վերջին։ 1860-ններուն կ'իրականացուին այլ ընկերա-տնտեսական բարեփոխումներ, որոնք կը բարձրացնեն Ռուսաստանի կառավարութեան վստահութիւնը ժողովուրդին եւ միջազգային կառոյցներուն աչքին<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/81 81]|isbn=9781107507180}}</ref>։ Ազատագրութիւն կը բերէ քաղաքներուն մէջ աշխատուժի առաջարկի ուռճացման, արդիւնաբերութիւնը կը սկսի զարգանալ, միջին խաւը կը մեծնայ: Այնուամենայնիւ, հակառակ անոր որ գիւղացիները իրենց հողերը կը ստանան որպէս նուէր, անոնք ստիպուած էին բազմաթիւ տեսակի հարկեր վճարել, որոնք չվճարելու պարագային պետութիւնը ետ կ'առնէր հողերը։ Բազմաթիւ գիւղացիներ կը կորսնցնեն իրենց հողերը եւ կը ստիպուին վարձքով աշխատիլ այլ կալուածատէրներու մօտ, եւ որուն իբրեւ արդիւնք ճորտատիրութիւնը կը վերացուի, բայց յեղափոխական տրամադրութիւնները ժողովուրդին մօտ չի վերանար, ինչպէս կը մտածէր Ալեքսանտր Բ.-ը։ [[Պատկեր:KarazinNN VstRusVoyskGRM.jpg|thumb|260px|Ռուս զինուորները կը նուաճեն [[Սամարղանտ]]ը (8 յունիս 1868)։]] Ալեքսանտր Բ.-կը վերցնէ [[Վերին Մանջուրիա]]ն Ցին կայսրութենէն 1858–60-ններուն եւ Ալասքան կը ծախէ ԱՄՆ-ին՝ 1867-ին։ 1870-ններու վերջը Ռուսաստան դարձեալ կը պատերազմի Օսմանեան կայսրութեան դէմ։ 1875-1877 թուականներուն Պալքանեան ճգնաժամը առիթ կ'ըլլայ բազմաթիւ ապստամբութիւններու ընդդէմ Օսմանեան լուծին։ Այս մէկը Ռուսաստանի համար քաղաքական վտանգ էր, որ կրնար զայրացնել Կովկասի եւ Կեդրոնական Ասիոյ իսլամները։ Ռուսական ազգայնական կարծիքը որոշիչ դեռ կը խաղայ օգնելու Պալքաններու քրիստոնեաներուն եւ Պուլկարիան եւ [[Սերպիա]]ն անկախ դարձնելու։ 1877-ին կը սկսի [[Ռուս-Թրքական Պատերազմ (1877-1878)|Ռուս-Թրքական պատերազմը]]։ Մէկ տարուան ընթացքին ռուսերը կը մօտենան Իսթամպուլին եւ օսմանցիները հաշտութիւն կը խնդրեն։ Ռուսերու եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ Մարտ 1878-ին կը կնքուի [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Սթեֆանոյի պայմանագիր]]ը, որու հետ Պուլկարիա կ'անկախանար: Սակայն եւրոպական գերտէրութիւններու շահերէն չէր բխեր Ռուսաստանի հզօրացումը եւ կը ստիպեն Ռուսաստանին հրաժարիլ պայմանագիրէն։ Փոխարէնը, Յուլիս 1878-ին կը գումարուի [[Պերլինի Համաժողով|Պերլինի համաժողովը]], ըստ որուն Պուլկարիա կը դառնայ ինքնավար պետութիւն Օսմանեան կայսրութեան տարածքին: [[Պատկեր:Zahvat grivickogo reduta.jpg|thumb|Թրքական դիրքերու նուաճում [[Պլեվնայի Պաշարում|Պլեվնայի պաշարման]] ժամանակ (1877)։]] Ռուս-թրքական պատերազմին միւս նշանակալի ձեռքբերումն էր [[Պաթում]]ի, [[Արտահան]]ի եւ [[Կարս]]ի միացումը Ռուսաստանի մէջ, որու արդիւնքով կը ստեղծուին [[Պաթումի Նահանգ|Պաթումի նահանգ]]ը եւ [[Կարսի Նահանգ|Կարսի նահանգ]]ը։ ==== Ալեքսանտր Գ. ==== 1881-ին Ալեքսանտր Բ. կը սպաննուի [[Նարոդնաեայ Վոլյա]] [[Նիգիլիստական Շարժում|Նիգիլիստական]] ահաբեկչական կազմակերպութեան կողմէն։ Գահը կ'անցնի Ալեքսանտր Գ.-ին (1881–1894), որ Նիքոլա Ա.-ի գաղափարներու կրողն էր։ Որպէս ընգծուած Սլավոֆիլ, Ալեքսանտր Գ. կը հաւատար, որ Ռուսաստան քաոսէն կը փրկուի միայն եթէ Արեւմտեան Եւրոպայի ազդեցութենէն դուրս գայ։ Անոր օրով կը կնքուի [[Ֆրանս-Ռուսական Դաշինք|Ֆրանս-ռուսական դաշինք]]ը ի հակադրութիւն Գերմանիոյ աճող հզօրութեան, կ'աւարտին նուաճումները Կեդրոնական Ասիոյ մէջ եւ կը լուծէ տարածքային վէճերը Ցին կայսրութեան հետ։ Ցարին ամենաազդեցիկ խորհրդականը [[Կոնստանդին Պոբեդոնոսցեւ]]ն էր, որ Ալեքսանտր Գ.-ի եւ անոր որդի Նիքոլայի տնային ուսուցիչն էր։ Ան սորվեցուցած էր իր անուանի աշակերտին զգուշանալ խօսքի եւ մամուլի ազատութենէն, չսիրելով ժողովրդավարութիւնը, սահմանադրութիւնը եւ խորհրդարանական համակարգը։ Պոբեդոնոսցեւի ժամանակներուն ընթացքին յեղափոխականները կը հետապնդուէին<ref>Charles Lowe, ''Alexander III of Russia'' (1895) [https://books.google.am/books?hl=en&lr=&id=n9hBAAAAYAAJ online].</ref><ref>Robert F. Byrnes, ''Pobedonostsev: His Life and Thought'' (1968).</ref>։ Աֆղանիստանով դէպի Հնդկաստան յառաջխաղացքը կը կասեցուի Անգլիական կողմէն, որու պատճառով ռուսերու ջանքերը չեն իրականանար տաք ջուրերուն մօտ նաւահանգիստի կառուցման համար։ Երկու երկիրներն ալ չէին փափաքեր պատերազմիլ իրարու դէմ, աւելին 1907-ին կը դառնան դաշնակիցներ<ref>Seton Watson, ''The Russian Empire'', pp 441-44 679-82.</ref><ref>* Rodric Braithwaite, "The Russians in Afghanistan". ''Asian Affairs'' 42.2 (2011): 213-229. summarizes the long history.</ref>։ === Ի. դարու սկիզբ === [[Պատկեր:Flag of Russian Empire for private use (1914–1917).svg|thumb|Ռուսական Կայսրութեան դրօշը 1914-1917 թուականներուն]] 1894-ին Ալեքսանտր Գ.-ի կը փոխարինէ անոր որդի Նիքոլա Բ.-ն, որ կը շարունակէ ինքնիշխանութիւնը։ Նիքոլա Բ. անարժան գահակալ մը կ'ըլլայ որ վերջ կը դնէ իր տոհմին եւ գահընկեց կ'ըլլայ իրեն դէմ կազմակերպուած յեղափոխութեան միջոցով<ref>Robert D. Warth, ''Nicholas II: the life and reign of Russia's last monarch'' (1997).</ref>։ [[Արդիւնաբերական Յեղափոխութիւն|Արդիւնաբերական յեղափոխութիւն]]ը կը սկսի նշանակալի ազդեցութիւն ունենալ Ռուսաստանի վրայ, սակայն երկիրը կը մնար թոյլ տնտեսութեամբ երկիր։ Արդիւնաբերական դրամատէրերու եւ ազնուականութեան ազատական տարրերը կը հաւատային խաղաղ հասարակական բարեփոխումներուն եւ սահմանադրական միապետութեան անցման եւ կը ստեղծեն [[Սահմանադրական Ժողովրդական Կուսակցութիւն|Սահմանադրական ժողովրդական կուսակցութիւնը]]<ref>Gregory L. Freeze, ed., ''Russia: A History'' (3rd ed. 2009) pp 234-68.</ref>։ Ձախակողմեան [[Սոցիալիստ Յեղափոխական Կուսակցութիւն|Սոցիալիստ յեղափոխական կուսակցութիւն]]ը (ՍՅԿ) կը միաւորուի Նարոդնիկներու գաղափարներու շուրջ, որոնք կը համարէին, որ հողը պէտք է պատկանի անոնց, որոնք անոր վրայ կ'աշխատին, այսինքն գիւղացիներուն։ Ուրիշ գլխաւոր խումբ մըն էր [[Ռուսական Սոցիալ Ժողովրդական Աշխատաւոր Կուսակցութիւն|Ռուսական սոցիալ ժողովրդական աշխատաւոր կուսակցութիւն]]ը որ հիմնուած էր [[մարքսիզմ]]ի գաղափարներու վրայ։ Սոցիալ դեմոկրատները կը տարբերէին ՍՅԿ-էն այն ձեւով, որ կը մտածէին որ յեղափոխութիւնը պէտք է հիմնուած ըլլայ արդիւնաբեր բանուորներու վրայ, ոչ գիւղացիներու<ref>Oliver H. Radkey, "An Alternative to Bolshevism: The Program of Russian Social Revolutionism." ''Journal of Modern History'' 25#1 (1953): 25-39.</ref>։ 1903-ին տեղի կ'ունենայ Սոցիալ ժողովրդական կուսակցութեան Բ. հանրագումարը, որ կուսակցութիւնը կը բաժնէ երկու մասի` գրող [[Մենշեւիկներ]]ու եւ աւելի արմատական [[Պոլշեւիկներ]]ու։ Մենշեւիկները կը հաւատային, որ Ռուսաստանի բանուոր դասակարգը բաւարար զարգացած չէ եւ ընկերվարութեան կարելի է հասնիլ միայն քաղքենի ժամանակաշրջանէն ետք։ Այսպիսով անոնք դաշինք կը կնքեն քաղքենի-դեմոկրատական ուժերու հետ։ Պոլշեւիկները [[Վլատիմիր Լենին]]ի գլխաւորութեամբ, կ'աջակցէին փոքր էլիտար արհեստավարժ յեղափոխականներու խումբի ստեղծման գաղափարին, որ ուժեղ կարգ ու կանոն կը մուծէ կուսակցութեան մէջ եւ կ'առաջնորդէ բանուորութիւնը՝ հասնելու իշխանութեան<ref>Richard Cavendish, "The Bolshevik-Menshevik split November 16th, 1903." ''History Today'' 53#11 (2003): 64+</ref>։ [[Ռուս-ճափոնական Պատերազմ (1904-1905)|Ռուս-ճափոնական պատերազմ]]ի ընթացքին (1904–1905) պարտութիւնը կը դառնայ ցարական վարչակարգին գլխաւոր սխալը։ Յունուար 1905-ին միջադէպ մը տեղի կ'ունենայ, որ յայտնի է «[[Արիւնոտ Կիրակի (1905)|Արիւնոտ կիրակի]]» անուամբ, որու ընթացքին [[Գէորգի Գապոն]]ի քահանային գլխաւորած երթը դէպի Ս. Փեթերսպուրկի Ձմեռնային պալատը կ'աւարտի արիւնահեղութեամբ, ցարական բանակի զինուորները կրակ կ'արձակեն ցուցարարներուն ուղղութեամբ` սպաննելով հարիւրաւոր մարդիկ։ Ասկէ ետք սկիզբ կ'առնէ [[Ռուսական Յեղափոխութիւն 1905|1905-ի յեղափոխութիւնը]]։ Խորհուրդներ (բանուորներու խորհուրդներ) կը կազմուին քաղաքներու մեծ մասին մէջ եւ կը սկսին յեղափոխական աշխուժութիւն ցուցաբերել։ Ռուսաստանը հաշմանդամ կը դառնայ եւ կառավարութիւնը անյոյս վիճակի մէջ կը մնայ <ref>Abraham Ascher, ''The Revolution of 1905: A Short History'' (2004) pp 160-86.</ref>։ [[Պատկեր:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|thumb|thumbtime=432|Տեսարան դէպի Մոսկուա գետ Գրեմլինէն, 1908]] Հոկտեմբեր 1905-ին Նիքոլա հակառակ իր կամքին [[17 Հոկտեմբեր 1905-ի Հռչակագիր|Հոկտեմբերեան հռչակագիր]]ը կը հրատարակէ, ըստ որուն ազգային Դուման կը ստեղծուի (օրէնսդիր մարմին)։ Քուէարկութեան իրաւունք կը տրուի ըստ որուն ոչ մէկ օրէնք կրնայ գործել առանց Դումայի վաւերացման։ Որոշ ուժեր բաւարարուած էին, սակայն ժողովրդավարները համաձայն չեն գտնուիր եւ նոր բախումներ կը կազմակերպեն։ 1905-ի վերջը բարեփոխողներուն մէջ միասնութիւնը կը բացակայէր, ինչ որ կ'ուժեղացնէր Ցարին դիրքը։ [[Պատկեր:Repin 17October.jpg|thumb|left|[[Ռուսական Յեղափոխութիւն 1905]], նկարը [[Իլեայ Ռեպին]]։]]<ref>Ascher, ''The Revolution of 1905: A Short History'' (2004) pp 187-210.</ref><ref>Sidney Harcave, ''First blood: the Russian Revolution of 1905'' (1964) ch 1.</ref> {{clear}} === Պատերազմ, Յեղափոխություն, կործանում === [[Պատկեր:Grigory Rasputin 2.jpg|thumb|[[Գրիգորի Ռասպուտին]], ռուսաստանի վերջին ցար [[Նիքոլա Բ.]]-ի եւ թագուհի [[Ալեքսանտրա Ֆեոդորովնա]]յի սիրելին։]] Նիքոլա Բ. կայսրը մեծ խանդավառութեամբ եւ հայրենասիրութեամբ մուտք կը գործէ Համաշխարհային Ա. Պատերազմ, որպէսզի Ռուսաստանը պաշտպանէ [[Ուղղափառութիւն|Ուղղափառ]] սլաւական սերպերէն։ Օգոստոս 1914-ին, Ռուսական բանակը կը ներխուժէ Արեւելեան Պրուսիա եւ կը նուաճէ Աւստրո-Հունգարիոյ մաս կազմող [[Քալիսիա]]ն։ Սակայն Գերմանիոյ վերահսկողութեան ներքեւ գտնուող Պալթիք ծովը եւ Օսմանա-գերմանական հսկողութեան տակ գտնուող Սեւ ծովը կտրած էին Ռուսաստանի հիմնական սնուցման ուղիները։ 1915-ի կէսերուն պատերազմէն ետք հիասթափութիւնը ամէնուր էր։ Սնունդի եւ վառելիքի պաշարները սպառած էին, կորուստները մեծցած, իսկ գնաճը արագօրէն բարձրացած։ Բախումները քիչ վճարուող բանուորներու շրջանին մէջ կ'աւելնան եւ լուրեր կը տարածուին, որ բարեփոխումներու սպասող գիւղացիները նոյնպէս դժգոհ են։ Նիքոլա կ'որոշէ անձամբ գլխաւորել զօրքերը եւ կը տեղափոխուի ռազմաճակատ` իր կինը` կայսրուհի Ալեքսանտրան մայրաքաղաքը ձգելով։ Իր որդիին` Ալեքսէյի հիւանդութեան պատճառով Ալեքսանտրան կառավարչական գործերը կը յանձնէ սիպերիացի գիւղացի [[Գրիգորի Ռասբութին]]ին (1869–1916), որ կը համոզր արքայական ընտանիքը, թէ ինք ունի դեղամիջոցներ, որոնք կը բուժեն Ալեքսէյը։ Ան մեծ ազդեցութիւն ունէր, սակայն չէր կրնար ազդել որեւէ որոշման վրայ։ 1916-ին անոր սպաննութիւնը ազնուականներու խումբին կողմէն չի վերադարձներ ցարին կորսնցուցած հեղինակութիւնը<ref>Andrew Cook, ''To kill Rasputin: the life and death of Grigori Rasputin'' (2011).</ref>։ 3 Մարտ 1917-ին մայրաքաղաքի գործարաններէն մէկուն մէջ բախում մը կը կազմակերպուի, որմէ մէկ շաբաթ ետք քաղաքի փողոցներուն մէջ կը սկսին կռիւները։ Ցարական ռեժիմը կը տապալի 1917-ի ազատական [[Փետրուարեան Յեղափոխութիւն|Փետրուարեան յեղափոխութենէն]] ետք։ Կը ստեղծուի [[Ռուսաստանի ժամանակաւոր Կառավարութիւն]]ը եւ Ռուսաստան հանրապետութիւն կը հռչակուի։ Սակայն այս մէկը երկար չի գոյատեւեր, մէկ այլ յեղափոխութիւն տեղի կ'ունենայ նոյն 1917-ի Հոկտեմբերին, որու իբրեւ արդիւնք իշխանութիւնը կ'անցնի Պոլշեւիկներուն, իսկ ցարական ընտանիքը կ'ենթարկուի մահապատիժի 1918-ին<ref>{{cite book|author=Geoffrey Swain|title=Trotsky and the Russian Revolution|url=https://books.google.am/books?id=_a3pAgAAQBAJ&pg=PR15|year=2014|publisher=Routledge|page=15}}; also see Rabinowitch (2008) p 1</ref>։ == Տարածք == === Սահմաններ === [[Պատկեր:Russian Empire Map.jpg|thumb|Ռուսական կայսրութեան քարտէսը 1912-ի դրութեամբ։]] [[Եւրոպական Ռուսաստան]]ի սահմանները կ'անցնէին Ֆինլատայէն եւ Լեհաստանէն եւ կ'ընդգրկէին գրեթէ ամբողջ Արեւելեան Եւրոպան։ Հիւսիսի մէջ կը սահմանակցէր Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսին։ [[Նովայա Զեմլեա]]ն, [[Կոլգուեւ]]ը եւ [[Վայգաչ]]ը նոյնպէս Ռուսաստանի կը պատկանէին։ Արեւելքի մէջ կայսրութեան կազմին մէջ կը մտնէին Սիպերիան եւ Խրխզական տափաստանը, որոնք Եւրոպական մասէն կը բաժնուէին [[Ուրալեան Լեռ|Ուրալեան լեռներ]]էն, [[Ուրալ գետ]]էն եւ [[Կասպից Ծով|Կասպից ծով]]էն։ Հարաւը սահմանը կ'երկարէր մինչեւ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծով]] եւ [[Կովկաս]]։ Արեւմուտքը սահմանը կ'անցնէր [[Գոլայի Թերակղզի|Գոլայի թերակղզի]]էն Վարանկեր ֆյորթէն [[Պոթնիկի Ծոց|Պոթնիկի ծոց]]։ Այնուհետեւ այս մէկը կ'անցնէր [[Կուրոնեան ծոց]]էն, հարաւային [[Պալթիք Ծով|Պալթիք ծով]]էն մինչեւ [[Տանուպ]]ի գետաբերան` իր մէջ ներառելով այժմեան Լեահստանի մեծ մասը եւ սահմանակցելով [[Պրուսիա|Պրուսիոյ]], Աւստրիական Կալիցիոյ եւ Ռումանիոյ հետ։ Հակառակ ընդարձակ տարածքին, Ռուսաստան շատ քիչ ելքեր ունէր դէպի բաց ծով, առանց նկատի առնելու Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսը, ուր նաւարկելը ձմրան ամիսներուն անհնար էր։ [[Պոդնիա Ծոց]]ը եւ [[Ֆիննական Ծոց|Ֆիննական ծոց]]ը շրջապատուած էին էթնիկ ֆիննական տարածքներով եւ միակ ապահով վայրը մայրաքաղաքն էր, որ տեղակայուած էր [[Նեւա ԳԵտ|Նեւա գետ]]ի գետաբերանին։ === Աշխարհագրութիւն === [[Պատկեր:Ethnic groups and religions in Russia 1913 (138700959).jpg|thumb|Եւրոպական Ռուսաստանի ցեղային քարտէսը մինչեւ Ա. համաշխարհային պատերազմը]] Ժթ. դարու վերջը Ռուսական կայսրութեան մակերեսը կը կազմէր շուրջ 22.400.000 քառ.քմ, կամ Երկիր մոլորակի ցամաքի 1/6-րդ մասը, որ փոքր էր միայն իր ժամանակներու [[Անգլիական Կայսրութիւն|Անգլիական կայսրութենէն]]։ Սակայն այդ ատեն բնակչութեան մեծ մասը կ'ապրէր Եւրոպական Ռուսաստանի մէջ։ Ռուսական կայսրութեան տարածքին կ'ապրէին շուրջ 100 տարբեր ցեղային խումբեր, որոնց մէջ Ռուսերը կը կազմէին բնակչութեան 45%-ը<ref>Martin Gilbert, ''Routledge Atlas of Russian History'' (4th ed. 2007) [https://www.amazon.com/Routledge-Russian-History-Historical-Atlases/dp/0415394848/ excerpt and text search]</ref>։ === Տարածքի ընդարձակին մէջ === Բացի Ռուսաստանի ներկայ տարածքէն, 1917-ին Ռուսական կայսրութեան մէջ կը մտնէին [[Ուքրանիա]]ն, [[Պելառուս]]ը, [[Պեսարաբիա]]ն, [[Ֆինլանտա]]ն, [[Հայաստան]]ը, [[Արցախ]]ը, ներկայի [[Ազրպէյճան]]ը, [[Վրաստան]]ը, Կեդրոնական Ասիոյ մէջ [[Ռուսական Թուրքմենիստան]]ը, Պալթեան երկիրներու մեծ մասը, [[Լեհական Թագաւորութիւն|Լեհական թագաւորութեան]] մեծ մասը եւ [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մէկ մասը։ 1742-էն 1867-թուականներուն [[Ռուս-ամերիկեան Ընկերութիւն|Ռուս-ամերիկեան ընկերութիւնը]] Ալասքան որպէս գաղութ կը կառավարէր։ 1808–1809-թուականներուն [[Ֆիննական Պատերազմ|Ֆիննական պատերազմ]]ի ընթացքին Շուէտի պարտութենէն ետք, 17 Սեպտեմբեր 1809-ին կը ստորագրուի [[ՖրտրիխհԱՄՆ-ի պայմանագիր]]ը, ըստ որուն Շուէտի արեւելեան մասը, որ յետոյ Ֆինլանտա կը դառնայ, Ռուսական կայսրութեան կը կապուի, որպէս ինքնավար մեծ դքսութիւն։ [[Պատկեր:Evropayskye gubernii Rossii 1910.png|thumb|right|Ռուսական կայսրութեան արեւմտեան [[Ռուսական Կայսրութեան Նահանգներ|նահանգներ]]ի քարտէսը 1910]] 1806-1812 թուականներուն [[Ռուս-Թրքական Պատերազմ (1806-1812)|Ռուս-թրքական պատերազմ]]էն ետք կը ստորագրուի [[Պուխարեստի Պայմանագիր]]ը, ըստ որուն [[Մոլտովիա նահանգ]]ի արեւելեան մասը կ'անցնի Ռուսական կայսրութեան իշխանութեան տակ։ Այս տարածքը (Պեսարաբիա) Ռուսական կայսրութեան վերջին ձեռքբերումն էր Եւրոպայի մէջ։ 1815-ին [[Վիեննայի համաժողով]]ով Ռուսաստան իրաւունքներ ձեռք կը բերէ [[Լեհական Թագաւորութիւն|Լեհական թագաւորութեան]] նկատմամբ, որ թուղթի վրայ կը համարուէր ինքնիշխան թագաւորութիւն եւ դաշինքի մէջ էր Ռուսաստանի հետ։ Սակայն Լեհական թագաւորութիւնը ինքիշխանութիւնը կը կորսնցնէ 1831-ի ապստամբութենէն ետք եւ վերջնականապէս կ'արգիլուի 1867-ին։ Ռուսաստան իրեն կը միացնէ [[Կովկաս]]ը Ժթ. դարուն, երբ կ'արշաւէ Պարսկաստանի դէմ եւ կը յաղթէ [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմին 1804-1813|Ռուս-Պարսկական Պատերազմին 1804–1813]] եւ [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմ (1826-1828)|1826–1828]]-թուականներու պատերազմներու ընթացքին եւ համաձայն [[Կիւլիստանի Պայմանագիր|Կիւլիստանի]] եւ Թիւրքմենչայի Պայմանագիրներուն{{sfn|Dowling|2014|p=728-730}}։ Ռուսական կայսրութիւնը կ'ընդլայնէ իր ազդեցութիւնը Կեդրոնական Ասիոյ մէջ յատկապէս Ժթ. դարու վերջը` նուաճելով [[Ռուսական Թուրքիստան]]ի մեծ մասը 1865-ին եւ կը շարունակէ ընդլայնել տարածքը մինչեւ 1885: Նոր յայտնաբերուած կղզիները Ռուսական կայսրութեան մաս կը դառնան, քանի որ ռուս ճանապարհորդներն յայտնաբերած էին զանոնք, որոնցմէ են [[Նոր Սիպերեան Կղզիներ|Նոր Սիպերեան կղզիներ]]ը Ժը. դարու սկիզբը, եւ Հիւսիսային երկիրը («Նիքոլա Բ. կայսրի երկիր»), որոնք առաջին անգամ քարտէսի մէջ գրուած են իբրեւ Ռուսական կայսրութեան կազմին մաս կազմող՝ 1913-ին: Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն Ռուսաստան կարճ ժամանակով կը նուաճէ Արեւելեան Պրուսիոյ փոքր հատուածը, Աւստրիական Գալիցիոյ մեծ մասը եւ Արեւմտեան Հայաստանի զգալի մասը: Հակառակ անոր, որ ժամանակակից Ռուսաստանի դաշնութեան կազմին մէջ կը մտնէ [[Կալինինկրատի մարզ]]ը, որ պատմական Արեւելեան Պրուսիոյ հիւսիսային մասն է, այս մէկը կը տարբերի կայսրութեան 1914-ին նուաճած հատուածէն: === Կայսերական տարածքներ === [[Պատկեր:Russian Sloop-of-War Neva.jpg|thumb|Ռուսական բնակավայր Ս. Պօղոսի հրուանդանին մէջ (ներկայիս [[Կայդակ (քաղաք)|Կադյակ (քաղաք)]]), [[Կայդակ]] կղզիին մէջ]] Օրկանական օրէնքի առաջին յօդուածին համաձայն, Ռուսական կայսրութիւնը աննուաճելի պետութիւն է: Դարձեալ նոյն օրէնքի 26-րդ յօդուածին համաձայն, «Ռուսական կայսերական թագը անբաժանելի է Լեհաստանի թագաւորութենէն եւ Ֆինլանտայի մեծ իշխանութենէն»: Ֆինլանտայի մեծ իշխանութեան հետ յարաբերութիւնները կը կարգաւորուին նաեւ 2-րդ յօդուածով, որու համաձայն «Ֆինլանտայի մեծ իշխանութիւնը կը համարուի Ռուսական կայսրութեան անբաժանելի մասը: 1744-էն 1867-թուականներուն կայսրութիւնը նաեւ կը վերահսկէ Ռուսական Ամերիկան, որ ներկայիս Ալասքան է: Բացի այս բոլորէն, կայսրութիւնը որոշ ժամանակ կը վերահսկէ վիճելի տարածքներ, որոնցմէ նշանաւորներն են Քուանտունեան մարզը եւ [[Չինական Արեւելեան Երկաթուղի|Չինական արեւելեան երկաթուղի]]ն, որոնք հետագային զիջած է Ցին Չինաստանին: 1889-ին ռուս ճանապարհորդ Նիքոլա Իվանովիչ Աչինով կը փորձէ ռուսական գաղութ մը հիմնել Սագալլոյի մէջ, որ կը գտնուէր [[Տանջուրա]] ծոցին մէջ, ներկայիս Ճիպութի: Սակայն փորձը կը կանխուի ֆրանսացիներու կողմէ, որոնք ռազմանաւ կ'ուղարկեն գաղութին դէմ: Փոքր բախումէ ետք գաղութը կը շրջապատուի եւ ռուս բնակիչները կ'ուղարկուին Օտեսսա: == Կառավարութիւն եւ վարչական համակարգ == Կայսրութեան ձեւաւորումէն մինչեւ 1905-ի յեղափոխութիւնը երկիրը միանձնեայ կը ղեկավարէր ցարը/կայսրը, ցարական մենիշխանական համակարգին տակ: 1905-ի յեղափոխութենէն ետք կը ձեւաւորուի նոր կառավարման համակարգ մը, զոր դժուար է դասակարգել: 1910-ին [[Գոթայի Ալմանախ]]ը Ռուսաստանը որպէս [[Սահմանադրական Միապետութիւն|սահմանադրական միապետութիւն]] կը բնորոշէ անձնիշխանական ցարին վերահսկողութեան տակ: Այսպիսով, Հոկտեմբեր 1905-էն ետք Ռուսաստանի մէջ կառավարման համակարգ մը կը ստեղծուի, որ իւրայատուկ է իր տեսակին մէջ։ Մինչեւ 1905 Ռուսաստանի օրէնքներով կայսրին տրուած էր անսահմանափակ իրաւունքներ: Հոկտեմբեր 1905-էն ետք կայսրը կը մնար Ռուսաստանի միանձնեայ ղեկավարը եւ սահմանադրութենէն հեռացուած էր «անսահմանափակ» բառը: Մինչդեռ կայսրին կը մնայ իր հին իրաւունքներու մեծ մասը, ներառեալ վեթոյի իրաւունքը օրէնսդրական գործընթացքներուն մէջ, առանց կայսրին համաձայնութեան ոչ մէկ օրէնք կրնար ընդունուիլ կամ փոխուիլ: Իրականութեան մէջ համակարգը շատ հեռու էր խորհրդարանական կոչուելէն, միայն «անսահմանափակ անձնիշխանութիւն» արտայայտութիւնը փոխարինուած էր «սահմանափակ անձնիշխանութիւն» արտայայտութեամբ, այս պայմաններուն մէջ Ռուսաստանի կառավարման համակարգը աւելի ճիշդ է «սահմանափակ միապտութիւն կայսրի միանձնեայ իշխանութեան տակ» արտայայտութեամբ բնորոշել: === Կայսր === 1721-ին,[[Մեծն Պետրոս]] կը փոխէ իր տիտղոսը Ցարէն ''Ամբողջ Ռուսաստանի կայսր'' տիտղոսին: Սակայն իր հետեւորդները կը պահպանեն այս տիտղոսը: Ռուսաստանի ղեկավարը նաեւ յայտնի էր ''Ցար'' կամ ''Ցարիցա'' տիտղոսով մինչեւ կայսրութեան անկումը: Մինչեւ 1905-ի Հիկտեմբերեան հռչակագիրը, կայսրը կը կառավարէր որպէս միանձնեայ միապետ, երկու սահմանափակումով, առաջինը, որ կայսրը պէտք է պատկանի Ռուս Ուղղափառ եկեղեցւոյ եւ պէտք է բաւարարէ ժառանգութեան օրէնքները (Պետրոսեան օրէնքներ) հիմնադրուած [[Մեծն Պետրոս]]ի կողմէ: 17 Հոկտեմբեր 1905-ին կացութիւնը կը փոխուի: Կայսրը ինքնակամ կը սահմանափակէ իր օրէնսդրական իշխանութիւնը, օրինագիծեր ընդունելու գործառոյթը դնելով: == Կրօն == [[Պատկեր:SP KazanskyCathedral 2370.jpg|thumb|Կազանի տաճարը Ս. Փեթերսպուրկի մէջ կառուցուած է 1801-էն 1811 թուականներուն:Ս. Իսահակի տաճարին հետ միասին գլխաւոր Ուղղափառ եկեղեցիներն էին Ռուսական կայսրութեան մէջ:]] [[Պատկեր:Subdivisions of the Russian Empire by largest ethnolinguistic group (1897).svg|thumb|Ռուսական կայսրութեան վարչատարածքային միաւորները՝ ըստ մեծագոյն լեզուամշակութաբանութեան խումբերուն (1897):]] Ռուսական կայսրութեան [[Պետական Կրօն|պետական կրօնը]] [[Ուղղափառ եկեղեցի|Ուղղափառ քրիստոնէութիւնն]] էր<ref>Article 62 of the 1906 Fundamental Laws (previously, Article 40): ″The primary and predominant Faith in the Russian Empire is the Christian Orthodox Catholic Faith of the Eastern Confession.″</ref>: Կայսրը իրաւունք չունէր դաւանելու կամ հետեւելու ուղղափառէն զատ այլ կրօնի (Ռուսաստանի 1906-ի հիմնական օրէնքի 62-րդ յօդուած): Հակառակ անոր որ ինք կը նշանակէր եկեղեցւոյ բարձր պաշտօնեաները, սակայն ան իրաւունք չունէր հակադրուելու եկեղեցական օրէնքներուն եւ ուսմունքներուն: Ուղղափառ եկեղեցւոյ պաշտօնեաները մեծ լիազօրութիւններ ունէին կայսրութեան ամբողջ տարածքին մէջ եւ Սրբագոյն Սինոտին կողմէ կը ղեկավարուէին: Կը թոյլատրուէր ազատօրէն դաւանիլ բոլոր կրօնները, բացառութեամբ որոշ սահմանափակումներու, ինչպէս՝ հրեականը: 1905–ին, Ռուսական կայսրութեան 1897–ի մարդահամարի տուեալները կը հրատարակուին, որոնց համաձայն ըստ կրօնական պատկանելութեան երկրին բնակչութիւնը հետեւեալ տեսքը ունէր. {|class="wikitable sortable" !Կրօն !Հաւատացեալներու քանակ<ref>{{cite web|url=http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/statistics/said/statistics-imp/|script-title=ru:Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по вероисповеданиям и регионам|trans-title=First general census of the population of the Russian Empire in 1897. Distribution of the population by faiths and regions|language=ru|publisher=archipelag.ru|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024115547/http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/statistics/said/statistics-imp/|archivedate=24 October 2012}}</ref> !% |- |[[Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցի|Ռուս Ուղղափառ]] |align=right|87,123,604 |align=right| 69.3% |- |[[Իսլամ]]ներ |align=right|13,906,972 |align=right| 11.1% |- |Լատին կաթոլիկներ |align=right|11,467,994 |align=right|9.1% |- |Հրեաներ |align=right|5,215,805 |align=right|4.2% |- |Լուտերականներ |align=right|3,572,653 |align=right|2.8% |- |Հնակրօնականներ |align=right|2,204,596 |align=right|1.8% |- |[[Հայաստանեաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական]] |align=right|1,179,241 |align=right|0.9% |- |[[Պուտտայականութիւն|պուտտաներ]] եւ [[Թիպեթական Պուտտայականութիւն|Լամայականներ]] |align=right|433,863 |align=right|0.4% |- |Այլ ոչ քրիստոնէական հաւատքներ |align=right|285,321 |align=right|0.2% |- |Քալուինիստներ |align=right|85,400 |align=right|0.1% |- |Մաննոնիստներ |align=right|66,564 |align=right|0.1% |- |[[Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի|Հայ Կաթոլիկներ]] |align=right|38,840 |align=right|0.0% |- |Պեպթիստներ |align=right|38,139 |align=right|0.0% |- |Գարաիսթ հրեաներ |align=right|12,894 |align=right|0.0% |- |[[Անգլիկան Եկեղեցի|Անգլիականներ]] |align=right|4,183 |align=right|0.0% |- |Այլ քրիստոնէական հաւատքներ |align=right|3,952 |align=right|0.0% |} [[Պատկեր:Livebridge.jpg|thumb|right|Ռուսական զինուորները կը պատրաստուին գրոհել պարսկական զօրքի վրայ 1804-1813-ականներու Ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ:]] Ռուս Ուղղափառ եկեղեցւոյ ղեկավարութիւնը կազմուած էր երեք Մեթրոփոլիտներէ (Ս. Փեթերսպուրկ, Մոսկուա, Քիեւ), տասնչորս արքեպիսկոպոսներէ եւ յիսուն եպիսկոպոսներէ: Շարքային հոգեւորականներուն կը թոյլատրուէին ամուսնութիւնները, սակայն կնոջ մահանալէն ետք երկրորդ անգամ ամուսնանալը արգիլուած էր, այս կանոնը ի զօրու է մինչեւ օրս: == Զինուած Ուժեր == [[Պատկեր:Aivazovsky, Brig Mercury Attacked by Two Turkish Ships 1892.jpg|thumb|right|[[Երկու Թրքական նաւերու յարձակումը «Մըրքուրի» Կիսաբաժինին վրայ]] [[Ռուս-թրքական Պատերազմ (1828-1829)|Ռուս-թրքական պատերազմ (1828-1829)]]-ի ժամանակ, [[Յովհաննէս Այվազովսկի]]ի նկարը:]] Ռուսական կայսրութեան զինուած ուժերուն մէջ կը մտնէին [[Ռուսական Կայսերական Բանակ|Ռուսական կայսերական բանակ]]ը եւ [[Ռուսական Կայսերական Նաւատորմ|Ռուսական կայսերական նաւատորմ]]ը: 1853–1856 թուականներուն [[Ղրիմի Պատերազմ|Ղրիմի պատերազմ]]ի ընթացքին ցուցաբերած վատ արդիւնքը առիթ կը հանդիսանայ լայնամաս արագ բարեփոխումներու՝ Ռուսական զինուած ուժերու կազմին մէջ։ Սակայն ժամանակի ընթացքին, ռուսական զօրքերը աւելի ու աւելի կը զիջին գիտարուեստական, զօրավարժական եւ կազմակերպչական տեսանկիւնէն գերմանական, ֆրանսական եւ յատկապէս անգլիական զինուած ուժերուն<ref>David R. Stone, ''A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya'' (2006).</ref>: == Հասարակութիւն == [[Պատկեր:Announcement of the Coronation.JPG|thumb|[[Ալեքսանտր Բ.]]-ի թագադրման վերաբերեալ յայտարարութիւն:]] [[Պատկեր:Maslenitsa kustodiev.jpg|thumb|right|''[[Մասելնիցա|Մասլենիցա]]'' [[Պորիս Կուստիոտիեւ]]ի նկարին մէջ, ցոյց կու տայ ռուսիան ձմրան ընթացքին:]] Ռուսական կայսրութիւնը բազմամշակոյթ հասարակութիւն ունէր՝ անծայրածիր տարածքին մէջ սփռուած: 1913-ին բնակչութեան 80%-ը գիւղացիներ էին: Խորհրդային պատմագրութիւնը կը վկայէ, որ Ժթ. դարուն Ռուսական կայսրութիւնը ճգնաժամերու մէջ էր, ինչ որ ծայրագոյն աղքատ բանուորներով եւ գիւղացիներով կը բնորոշուէր, եւ որու իբրեւ արդիւնք յեղափոխութիւններ տեղի կ'ունենան՝ Ի. դարու սկիզբը: Ռուս գիտնականներու վերջին հետազօտութիւնները կը ժխտեն այս տեսակէտերը: Միրոնովի կարծիքով 1861-բարեփոխումներու արդիւնքը այն էր, որ էական գիւղացիներու կենսամակարդակը կը բարելաւեն: Աւելի համաշխարհային դիրքի վրայ, ան կը կարծէ, որ ռուս հասարակութեան կենսամակարդակը անկում կ'ապրի մինչեւ Ժը. դարը եւ դանդաղօրէն կը վերականգնի Ժը. դարէն մինչեւ 1914<ref>Boris N. Mironov, "The Myth of a Systemic Crisis in Russia after the Great Reforms of the 1860s–1870s," ''Russian Social Science Review'' (July/Aug 2009) 50#4 pp 36–48.</ref><ref>Boris N. Mironov, ''The Standard of Living and Revolutions in Imperial Russia, 1700–1917'' (2012) [https://www.amazon.com/Standard-Revolutions-1700-1917-Routledge-Explorations/dp/0415608546/ excerpt and text search]</ref>: === Հասարակական Դասեր === Ռուսական կայսրութեան մէջ հասարակութիւնը բաժնուած էր դասակարգերու, որոնցմէ են ազնուականութիւնը, հոգեւորականութիւնը, առեւտրականները, [[Կազակութիւն|կազակները]] եւ գիւղացիները: Կովկասի բնիկները, ոչ էթնիկ ռուսական տարածքի բնակիչները, որոնցմէ են Թաթարստանը, Բաշկիրստանը, Սիպերիան եւ Կեդրոնական Ասիան պաշտօնապէս արձանագրուած էին որպէս այլ դասակարգի, որ ''[[ինոռոդցի]]'' (ոչ սլաւոններ կ'անուանէին, թարգմանուած «այլ ծագում ունեցող ժողովուրդներ»): Բնակչութեան 81.6%-ը գիւղացիներ էին, ազնուականութիւնը` 0.6%, հոգեւորականութիւնը` 0.1%, առեւտրականները` 9,3% եւ զինուորականները` 6.1%: Գիւղացիները աւելի քան 88 միլիոն մարդ կը հաշուէին: Անոնց մէկ մասը ճորտ էր (10,447,149 տղամարդ 1858-ին): === Ճորտատիրութիւն === Ճորտատիրութիւնը, որ Ռուսիոյ մէջ զարգացած է Ժզ. դարուն, պաշտօնապէս կ'ընդունուի 1649-ին եւ չեղեալ կը նկատուի 1861-ին<ref>Elise Kimerling Wirtschafter, ''Russia's age of serfdom 1649–1861'' (2008)</ref><ref>Jerome Blum, ''Lord and Peasant in Russia from the Ninth to the Nineteenth Century'' (1961)</ref>: Տնային սպասաւորները եւ ծառաները միայն ազատութիւն կը ստանան, իսկ գիւղացիները կը ստանան տուն, այգի եւ վարելահողի վրայ աշխատելու իրաւունք: Այս իրաւունքները գիւղական համայնքներու կողմէ կը տրուէին, որոնք այս իրաւունքներու հարկերու միջոցներով կը ձեւաւորուէին: Գիւղացիները ստիպուած էին հաստատուն վարձք վճարել վարելահողի համար: Անոնց փոխարէն այս վարձքերը կրնար պետութիւնը վճարել, սակայն գիւղացին տակաւին պարտք կ'ունենար պետութեան, քառասունինը տարի` տարեկան 6% տոկոսով: === Գիւղացիներ === [[Պատկեր:Gorskii 04422u.jpg|right|thumb|Գիւղացիները Ռուսիոյ մէջ]] Բարեփոխումէն ետք գիւղացիներու քառորդ մասը վարելահող 2,9 ակր կը ստանայ, իսկ կէսը` 8,5-էն 11,4 ակր, գիւղացիի գոյութիւնը պահպանելու համար հողատարածքին բնական չափը պէտք է 28-էն 42 ակր կազմէր: Այսպիսով գիւղացին ստիպուած էր վարձակալութեամբ հող առնելու հողատէրերէն: Կարգ մը դէպքերու պարագային հողի վճարումները կը հասնին 185-էն 275%-ի, որ իր մէջ կը ներառէր հարկերը, վարձքերը, ոչ պաշտօնական հարկերը օրինակ եկեղեցւոյ, ճամբաներուն, տեղական ինքնակառավարման մարմիններուն, որոնք հիմնականին մէջ գիւղացիին հաշուոյն կ'ապրէին: Տարածքները տարուէ տարի կը դատարկուին, ժողովուրդին մէկ հինգերորդ մասը կը լքէ իր տունը, մեծ եղջերաւոր անասունները կը սկսին նուազիլ: Ամէն տարի աշխատունակ բնակչութեան կէսը իրենց տուները կը ձգէ եւ կը թափառի Ռուսաստանի մէջ աշխատանք գտնելու յոյսով: Սեւծովեան տարածքներուն մէջ իրավիճակը քիչ մը աւելի լաւ էր։ Գիւղացիներուն մեծամասնութիւնը ցած վարձքեր կը վճարէր, որոնք այդ ատեն միջին վարձքերու իններորդ մասը կը կազմէին<ref>Steven Hoch, "Did Russia's Emancipated Serfs Really Pay Too Much for Too Little Land? Statistical Anomalies and Long-Tailed Distributions". ''Slavic Review'' (2004) 63#2 pp. 247–274.</ref><ref>Steven Nafziger, "Serfdom, emancipation, and economic development in Tsarist Russia" (Working paper, Williams College, 2012). [http://www.ehs.org.uk/dotAsset/60e0d541-627e-4028-bca1-5fb981169cc2.doc online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429045548/http://www.ehs.org.uk/dotAsset/60e0d541-627e-4028-bca1-5fb981169cc2.doc |date=2014-04-29 }}</ref>: [[Խերսոն]] 2.9-էն 5.8 ակրի համար գիւղացին միջին հաշուով 5-էն 10 ռուպլի կը վճարէր: Գիւղացիներու վիճակը քիչ մը աւելի լաւ էր, սակայն բարեկեցիկ ըլլալէ հեռու էր: === Հողատէրեր === Նախկին հողատէրերու վիճակը նոյնպէս լաւ չէր: Թէեւ անոնք համակերպած էին ստիպողական աշխատուժ ունենալու, սակայն չեն յարմարիր նոր իրականութեան: Կառավարութեան կողմէ տրամադրուած միլիոնաւոր ռուպլիները որպէս փոխ հատուցում կը ծախսուին առանց որեւէ իրական արդիւնք տալու: Անտառները կը ծախուին եւ միակ եկամուտի աղբիւրը գիւղացիներու կողմէ իրենց հողերու վարձակալութիւնը կը դառնայ: 1861-էն 1892-թուականներուն ազնուականներու սեփական հողերը 30%-ով կը կրճատուին: Միւս կողմէ 1861-էն եւ յատկապէս 1882-էն, երբ Գիւղացիներու հողային դրամատունը կը հիմնադրուի, գիւղացիները վարկերու միջոցով հողեր ձեռք կը բերեն, միայն նախկին չարախօսները 1883-էն 1904-թուականներուն շուրջ 19.500.000 ակր հողատարածք կը գնեն իրենց նախկին տէրերէն: Այսպիսով բարեկեցութիւնը փոքրամասութեան մօտ տեղի կ'ունենայ, սակայն գիւղացին կը մնայ աղքատ: === «Մետիա» === Գրաքննութիւնը խստօրէն կը վերահսկուէր մինչեւ Ալեքսանտր Բ.-ի կառավարումը<ref>Louise McReynolds, ''News under Russia's Old Regime: The Development of a Mass-Circulation Press'' (1991).</ref>: Օրաթերթերը շատ սահմանափակ էին եւ անոնք միայն ազնուականութեան հաճելի տեղեկատուութիւն կրնային հրատարակել: Ֆէօտոր Թոլթոյեւսկին օրինակ ծաղրանքի ենթարկած է Փեթերսպուրկի մամուլը, որոնցմէ օրինակներ են ''Գոլոսը'' եւ ''Փեթերսպուրկի Լիստոքը'', որոնք ոչ կարեւոր եւ հասարակութեան շեղող տեղեկատուութիւն կը հրատարակէին<ref>Katia Dianina, "Passage to Europe: Dostoevskii in the St. Petersburg Arcade." ''Slavic Review'' (2003): 237-257. [https://www.jstor.org/stable/3185576 in JSTOR]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Ռուսաստան]] 841rsv23khmgek8287iu8barld3g788 0 5920 253949 242905 2026-08-29T00:02:29Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253949 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մայլի Ռեյ Սայրըս''' ({{lang-en|''Miley Ray Cyrus''}}, {{ԱԾ}}) ամերիկացի երգչուհի, երգահան եւ դերասանուհի''',''' === Հռչակ === Ան իր դերասանական առաջին քայլերը առած է նկարահանուելով «Doc» հաղորդաշարին եւ «[[Մեծ ձուկը]]» ժապաւէնին մէջ։ 2006-ին Սայրըսը կը դառնայ խոստումնալից դեռահաս-կուռք՝ մասնակցելով Disney Channel-ի [[Հաննահ Մոնթանա (հաղորդաշար)|Հաննահ Մոնթանա]] մանկական հաղորդաշարին, նկարահանումներու լսումներուն եւ ստանալով գլխաւոր հերոսուհիի՝ Մայլի Սթուարթի դերը։ 2007-ին Hollywood Records-ի հետ պայմանագիր կնքելով, Սայրըսը կը հրապարակէ իր աշխատանոցական ալպոմը՝ «[[Meet Miley Cyrus]]»-ը։ Այդ կը դառնայ քառապատիկ-փլաթինէ, կը վաճառուի աւելի քան 4 միլիոն օրինակներով եւ կը հրապարակէ «[[See You Again (երգ, Մայլի Սայրըս)|See You Again]]» երգը։ [[2008-ին]] Սայրըսը կը հրապարակէ իր երկրորդ՝ «[[Breakout]]» ալպոմը, որուն մէջ ներառուած էր յաջողուած 7 Things երգը եւ կը սկսի հնչիւնաւորող-դերասանուհիի ասպարէզը [[Պոլդ]] մանուկներու ժապաւէնով։ [[2009-ին]] Սայրըսը կը նկարահանուի «Հաննա Մոնթանա» Ժապաւէնին մէջ, որուն The Climb երգը կը դառնայ աշխարհահռչակ։ [[2009-ին]] հրապարակուած The Time of Our Lives փոքր ալպոմին մէջ Մայլին հանդէս կու գայ աւելի հասուն կերպարով, որով մեծ յաջողութիւններու կը հասնի Party in the USA երգը։ Անցման ժամանակաշրջանը կը շարունակուի իր երրորդ՝ Can't Be Tamed (2010) աշխատանոցական ալպոմին մէջ։ Ալպոմի համանուն երգը պետք է ունենար մեծ յաջողութիւն, սակայն ծանուցումներու անյաջողութիւններու պատճառաւ այդ դարձաւ Սայրըսի երաժշտական ասպարէզի ամենաքիչ վաճառուած երգը։ Նոյն տարուան վերջին, ան կը նկարահանուի Վերջին երգը ժապաւէնին մէջ, որով կը սկսի իր եւ [[Լիամ Հեմսվորթ]]ի սիրային յարաբերութիւնները, զոյգը միասին կը մնայ աւելի քան երեք տարի՝ աւարտելով յարաբերութիւնները [[2013 թուական|2013-ին]]։ 2011 եւ [[2012 թուական]]ներուն Սայրըսը կը կեդրոնանայ դերասանական ասպարէզին վրայ, նկարահանուելով քանի մը հաղորդաշարերու եւ ժապաւէններու մէջ ։ Այնուհետեւ ան պայմանագիր մը կը կնքէ RCA Records-ի հետ, «Bangerz»-ի (2013) ալպոմին գծով, որ գայթակղեցուցիչ կը համարուի հանրութեան կողմէ։ 2010-ին Սայրըսը [[Forbes]]-ի 100 ցուցակին մէջ 13-րդ հորիզոնականը կը գրաւէ եւ կը ճանչցուի իբրեւ «Ամենաշատ սիրուած դեռահաս երգչուհին», 2011-ին կ'անցնի Guiness Book of World records-ին, 2009-ի Նոյեմբերին ունենալով 21 երգեր «Billboard Hot 100»-ի մէջ։<ref>{{cite news|title=#13 Miley Cyrus|url=http://www.forbes.com/lists/2010/53/celeb-100-10_Miley-Cyrus_EB0C.html|publisher=Forbes|accessdate=ապրիլի 5, 2014|date=Յունիսի 28, 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Lady Gaga, Jay-Z, Michael Jackson make 'Guinness World Records 2011'|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/lady-gaga-jayz-michael-jackson-make-guinness-world-records-2011-2081230.html|publisher=''The Independent''|accessdate=ապրիլի 5, 2014|date=սեպտեմբերի 16, 2010|location=London}}</ref> 2013-ին [[MTV]]-ն զիմք կը ճանչնայ իբրեւ «Տարուան Արուեստագիտուհի»:<ref>{{cite web|last=Press |first=Associated |url=http://www.utsandiego.com/news/2013/dec/09/mtv-declares-miley-cyrus-its-artist-of-the-year/ |title=MTV declares Miley Cyrus its artist of the year |publisher=''The San Diego Union-Tribune'' |date=դեկտեմբերի 9, 2013 |accessdate=հունվարի 12, 2014}}</ref> == Կեանքը Եւ Ասպարէզը == === 1995-2005՝ Երիտասարդութիւնը Եւ Ասպարէզի Սկիզբ === [[Պատկեր:Miley Cyrus - Gypsy Heart Tour - São Paulo 23.jpg|մինի]]Դեսթինի Հոուփ Սայրըսը (անգլ. թարգմ. Destiny, Hope - ճակատագիր, յոյս) ծնած է 23 Նոյեմբեր 1992-ին [[Ֆրանկլին]], [[Թենըսի]]ի մէջ Լեթիշիա Ճին «Թիշ» Սայրըսի եւ գեղջկական երգիչ [[Պիլլի Ռեյ Սայրըս|Պիլլի Ռէյ Սայրըս]]ի ընտանիքին մէջ։<ref>{{cite web|title=Miley Cyrus Biography|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/miley-cyrus.html|publisher=The Biography Channel|accessdate=ապրիլի 7, 2014|archive-date=2015-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512170758/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/miley-cyrus.html|dead-url=yes}}</ref> Ան մեծցած է Ֆրանկլինի մէչ գտնուող 200 հեկդարանոց ագարակի մը մէջ։<ref>{{cite web|last=Garibaldi|first=Christina|title=Miley Cyrus Loves Weed, Thinks Kids Are 'Mean' And Doesn't Give A 'Sh--'|url=http://m.mtv.com/news/article.rbml?id=1721672|publisher=MTV News. Viacom|date=Փետրուարի 3, 2014|accessdate=2017-06-30|archive-date=2014-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907041311/http://m.mtv.com/news/article.rbml?id=1721672|dead-url=yes}}</ref> Իր անունը դրուած է ծնողներուն կողմէ, հաւատալով, որ իրենց դուստրը կը դառնայ մեծ մարդ եւ կ'ընէ լաւ բաներ։ Նաեւ ստացած է «Սմայլի» մականունը՝ իր մանկական ժպիտին պատճառով, որ շուտով կրճատուեր է «Մայլի»-ի։<ref name="signonsandiego">{{cite web|url=http://www.utsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|title=Miley Cyrus braced for Disney stardom|last=Hiltbrand|first=David|date=Մայիսի 20, 2006|work=[[The San Diego Union-Tribune]]|publisher=Platinum Equity|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref> Ան 2008-ին պաշտօնապէս կը փոխէ իր անունը Մայլի Ռէյ Սայրըսի. իր երկրորդ անունը մնացած է հօրենական կողմի մեծ հօր՝ ժողովրդավար քաղաքական գործիչ Ռոնալտ Ռէյ Սայրըսէն, որուն հետ ան շատ մտերիմ էր մինչեւ 2006 թուական, երբ ան մահացաւ։<ref>{{cite news|author=France, Lisa Respers|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/08/25/billy.ray.cyrus/|title='Eraserhead' director inspired Billy Ray Cyrus|publisher=CNN|date=Օգոստոսի 25, 2009|accessdate=Յուլիսի 21, 2013|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304194018/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/08/25/billy.ray.cyrus/|dead-url=yes}}</ref> Սայրըսի ծնողները կ'ամուսնանան իր ծնելէն մէկ տարի ետք՝ Դեկտեմբեր 28, 1993-ին։<ref name="abcnews"/> Այնուհետեւ անոնք կ'ունենան երկու երեխաներ՝ որդի Պրէյսոնը եւ դուստր Նոան։<ref>{{cite news|title=Miley Cyrus' Brother Hospitalized With Serious Bleeding|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/miley-cyrus-billy-ray-cyrus-braison-bloody-349473|publisher=The Hollywood Reporter|accessdate=Ապրիլի 7, 2014|date=Յուլիսի 15, 2012}}</ref> Սայրըսն ունի աւագ եղբայր Թրէյսը եւ քոյր Պրենտին,<ref name="adopt">{{cite web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20061306,00.html|title=My Girl|last=Tan|first=Michelle|date=Յուլիսի 2, 2007|work=[[People (magazine)|People]]|accessdate=Յունուարի 1, 2009|quote=Tish's kids from a previous relationship, Brandi, 20, and Trace, 18, whom Billy Ray adopted as tots}}</ref> եւ աւագ խորթ-եղբայր Քրիստոֆըրը։<ref name="GQBilly">{{cite web|url=http://www.gq.com/entertainment/celebrities/201103/billy-ray-cyrus-mr-hannah-montana-miley?currentPage=4|title=Mr. Hannah Montana's Achy Broken Heart|date=March 2011|publisher=''[[GQ]]''|quote=He and Tish married the following year, when she was pregnant with their son, Braison.|author=Heath, Chris}}</ref> Քրիստոֆըրը մեծցած է իր մօր Քրիստին Լիւքի հետ՝ Հարաւային Քարոլանիայի մէջ.<ref name="abcnews">{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Primetime/story?id=132388&page=1|title=Once a Country Superstar, He Got Out of the Spotlight for Fatherhood|date=Մարտի 13, 2004|work=[[ABC News]]|publisher=[[The Walt Disney Company]]|accessdate=Օգոստոսի 14, 2008}}</ref> Իր չորս քոյրերն ու եղբայրները նոյնպէս կը զբաղին զուարճութեան բիզնեսով։ Թրէյսը Metro Station փոփ խումբին եգիչն ու կիթառիստն է,<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/268332/metro-station-ready-to-roll-with-miley|title=Metro Station Ready To Roll With Miley|date=Յունիսի 19, 2009|publisher=''Billboard''|location=[[Detroit]], Michigan|accessdate=Օգոստոսի 4, 2009|author=Graff, Gary}}</ref> Նոան դերասանուհի է, Պրէյսոնը նորաձեւութեան տիպար, իսկ Պրենտին կիթառիստ։<ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2013/11/5-things-about-miley-cyrus-sister-brandi/|title=5 Things About Miley Cyrus' Sister Brandi|last=Fisher|first=Luchina|date=Նոյեմբերի 25, 2013|publisher=ABC News|accessdate=Ապրիլի 7, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/news/366470/see-miley-cyrus-brother-braison-make-his-modeling-debut-first-look-at-the-sexy-pics|title=See Miley Cyrus' Brother Braison Make His Modeling Debut|date=Նոյեմբերի 25, 2013|publisher=E! Magazine|accessdate=Ապրիլի 7, 2014}}</ref><ref>{{cite news|first=Jocelyn|last=Vena|title=Cyrus And Jonas Siblings Team Up For Miyazaki Movie|work=MTV Movies Blog|date=Ապրիլի 3, 2009|accessdate=Ապրիլի 4, 2009|quote=voice actors in the animated flick, "Ponyo," by "Sed Away" director Hayao Miyazaki.|url=http://moviesblog.mtv.com/2009/04/03/cyrus-and-jonas-siblings-team-up-for-miyazaki-movie/|archive-date=2015-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211429/http://moviesblog.mtv.com/2009/04/03/cyrus-and-jonas-siblings-team-up-for-miyazaki-movie/|dead-url=yes}}</ref> [[Պատկեր:Miley Cyrus performs at the Kids Inaugural cropped 2.jpg|մինի|ձախից]] Սայրըսի կնքամայրը գեղջկական երգչուհի [[Դոլլի Փարթոն]]ն է։<ref>{{cite web|url=https://music.yahoo.com/blogs/our-country/dolly-parton-surprising-family-role-just-may-not-205451471.html|title=Dolly Parton Has A Surprising Family Role–That You Just May Not Know About!|last=Geller|first=Wendy|date=Յունուարի 18, 2013|publisher=Yahoo Music}}</ref> Մայլին յաճախած է «Heritage» տարրական դպրոցը։<ref>{{cite web|url=http://schools.wcs.edu/InFocus/infocus0708/Issue_10/hannah_montana.htm|title=WCS Teacher Surprises Hannah Montana|publisher=Williamson County Schools|accessdate=մայիսի 30, 2010|archive-date=2014-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322225130/http://schools.wcs.edu/InFocus/infocus0708/Issue_10/hannah_montana.htm|dead-url=yes}}</ref> Ան մեծցած է որպէս [[քրիստոնեութիւն|քրիստոնեայ]] եւ կնքուած է Հարաւային Պաբդիստական եկեղեցիին մէջ՝ 2005-ին [[Հոլիուտ]] տեղափոխուելէն առաջ։<ref name="baptized">{{cite web|url=http://parade.condenast.com/131365/kevinsessums/miley-cyrus-4/|title=Miley Cyrus: 'I Know Who I Am Now'|last=Sessums|first=Kevin|authorlink=Kevin Sessums|date=Մարտի 21, 2010|publisher=Parade|accessdate=Հոկտեմբերի 7, 2011}}</ref> Ան յաճախ եկեղեցի կ'երթար եւ կը կրէր մաքրութեան մատանի մինչեւ մեծնալը։<ref>{{cite news||url=http://www.foxnews.com/story/2008/07/16/miley-cyrus-wants-to-do-cleaner-sex-and-city.html|title=Miley Cyrus Wants to Do 'Cleaner' 'Sex and the City'|publisher=[[Fox News Channel]]. 21st Century Fox|date=Յուլիսի 16, 2008|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref> 2001-ին, երբ Սայրըսը ութ տարեկան էր, ան եւ իր ընտանիքը կը տեղափոխուին [[Թորոնթօ]], [[Քանատա]], քանի որ հայրը կը նկարահանուէր Doc հաղորդաշարին մէջ։ 2001-ին Պիլլի Ռէյը տանիլով զայն Mirvish production-ի Mamma Mia!-ին Royal Alexandra փառատօնին, Սայրըսը կը բռնէ հօր ձեռքը ու կ'ըսէ. «Հայրիկ, այս է ինչ ես կ'ուզեմ ընել: Ես կը ցանկամ դերասանուհի դառնալ»:<ref>{{cite news|last=Ouzounian|first=Richard|url=http://www.thestar.com/entertainment/2009/04/04/miley_cyrus_teen_of_all_media.html|title=Miley Cyrus: Teen of all media|publisher=''Toronto Star''|date=Ապրիլի 4, 2009|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref> Ան Թորոնթոյի մէջ գտնուող Armstrong Acting Studio-ին մէջ կը ստանայ դերասանական արուեստի եւ երգեցողութեան դասընթացքներ։ Ստանալով իր առաջին դերը, Սայրըսը կը խաղայ «Քայլի» դերը Doc-ի մէջ։<ref name="signonsandiego"/> 2003 թվականին, Մայլին դիդրերում նշուեցաւ որպէս Դեսթինի Հոուփ եւ խաղաց [[Թիմ Բարթոն]]ի «[[Մեծ ձուկը]]» ժապաւէնին մէջ փոքրիկ Ռութիի դերը։<ref>{{cite web|url=http://www.cineplex.com/Movies/FamousNews/FamousMagazine/March%202009.aspx?FamousArticles=26633|title=Famous Teens: Miley Cyrus|last=Weisz|first=Marni|date=Մարտի 1, 2009|publisher=[[Cineplex Entertainment]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110221002409/http://www.cineplex.com/Movies/FamousNews/FamousMagazine/March%202009.aspx?FamousArticles=26633|archivedate=Հոկտեմբերի 21, 2011|accessdate=Ապրիլի 13, 2009}}</ref> Այդ ժամանակաշրջանին, ան [[Թեյլոր Լոթնըր|Թէյլոր Լոթնըր]]ի հետ կը մասնակցի «Sharkboy and Lavagirl» 3D ժապաւէնին, որուն մէջ անյաջողութիւն ունեցաւ եւ իր փոխարէն ընտրուեցաւ ուրիշ դերասանուհի մը, սակայն Սայրըսը կը սկսի իր ասպարէզը «Հաննահ Մոնթանա»-ով։<ref>{{cite web|url=http://b96.cbslocal.com/2009/10/30/interview-with-miley-cyrus/|title=Interview with Miley Cyrus|work=B96|accessdate=մարտի 21, 2011|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724021857/http://b96.cbslocal.com/2009/10/30/interview-with-miley-cyrus/|dead-url=yes}}</ref> === [[2006]]՝ Յառաջընթաց Հաննահ Մոնթանայի հետ === [[Պատկեր:Miley Cyrus crop.jpg|thumb|upright|Սայրըսը 2007-ին]] 11 տարեկանին, Սայրըսը կը մասնակցի Հաննա Մոնթանայի լսումներուն, Disney Channel-ի մանկական հաղորդաշարին, որ կը պատմէ դպրոցական աղջկայ մը մասին, որ կը վարէ երկու կեանք՝ ըլլալով նաեւ փոփ-երգչուհի։ Սայրըսի տեսասկաւառակը ղրկուեցաւ աշխատանոց, Հաննայի լաւագոյն ընկերուհիի դերի համար, սակայն ան այնպէս մը յայտնեց այդ մասին, որ ան մասանկցի գլխաւոր դերի՝ Քլոյէ Սթյուարթի լսումներուն։<ref>{{cite book|last=Cyrus|first=Miley|title=''Miles to Go''|url=https://archive.org/details/milestogo0000cyru_i7m4|publisher=[[Disney Hyperion]]|year=2009|page=[https://archive.org/details/milestogo0000cyru_i7m4/page/7 7]|isbn=978-1-4231-1992-0}}</ref> Ղրկելով նոր տեսասկաւառակ եւ երթալով դէպի Հոլիուտ, Սայրըսը ըսաւ, որ ան դեռ շատ փոքր է այդ դերին համար։<ref>{{cite news|author=Oldenburg, Ann|publisher=[[USA Today]]|date=Մարտի 23, 2006|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2006-03-23-miley-cyrus_x.htm|title=Lifelong work pays off, says Miley Cyrus, 13.|accessdate=Հոկտեմբերի 1, 2006}}</ref> Չնայած անոր, հաղորդաշարի յօրինողները հրաւիրեցին զայն լսումներուն՝ ստուգելու անոր դերասանական եւ երաժշտական ունակութիւնները։ Այդ նոյն տարին Սայրըսին բաժին հասաւ գլխաւոր դերը, սակայն արդէն վերանուանուած Մայլի Սթուըրթի։<ref name="especial">{{Cite episode|title=Miley Cyrus|series=E! Special|serieslink=E!|credits=Cyrus, Miley; Cyrus, Tish; Cyrus, Billy Ray; Patterson, Lesley; Tan, Michelle|network=[[E!]]|airdate=ապրիլի 8, 2009|minutes=}}</ref> «Հաննա Մոնթանա»-ի նախադիտումը տեղի ունեցաւ 24 Մարտ, 2006-ին, եւ ունեցաւ Տիզնի կայանի երբեւէ ունեցած լաւագոյն արդիւնքը՝ ապահովելով առաւելագոյն հեռատեսիլի ադիտողներ<ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/miley-cyrus/bio/259138|title=Miley Cyrus Biography|work=[[TV Guide]]|publisher=OpenGate Capital|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref> եւ դառնալով ամեանբարձր վարկանիշ ունեցող հաղորդաշարերէն մէկը, բարձրացնելով Սայրըսի հարստութիւնն ու փառքը։<ref>{{cite web|url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/ent/stories/DN-hannah_1024gl.ART.State.Edition2.422c049.html|title=Disney marketers making most of 'Hannah Montana'|last=Ostrow|first=Joanne|date=Հոկտեմբերի 25, 2007|publisher=''[[Dallas Morning News]]''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080116154513/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/ent/stories/DN-hannah_1024gl.ART.State.Edition2.422c049.html|archivedate=Յունուարի 16, 2008|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref> Այս ամէնը օգնեցին Մայլիին դառնալ միլիոնաւոր դեռահասներու կուռքը։<ref name="instanthit">{{cite news|last=Hiscock|first=John|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/7521454/Miley-Cyrus-interview-Im-going-to-hire-an-acting-coach.html|title=Miley Cyrus interview: I'm going to hire an acting coach|publisher=''The Daily Telegraph''|date=Մարտի 25, 2010|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref> Time ամսագիրը անդրադարձաւ Սայրըսի փայլող յաջողութեան, ըսելով, որ ան անոր հասած է իր տաղանդի շնորհիւ։<ref>{{cite news|last=Poniewozik|first=James|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1673286,00.html|title=Hurricane Hannah|work=''[[Time (magazine)|Time]]''|publisher=Time Inc.|date=Հոկտեմբերի 18, 2007|accessdate=Մայիսի 5, 2010|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221183537/https://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1673286,00.html|dead-url=yes}}</ref> Մայլին եղաւ առաջին արուեստագէտը, որ պայմանագրեր կնքեց հեռատեսիլի կայաններու, կինեմատոգրաֆիայի, սպառուող ապրանքներու ընկերութիւններու եւ երաժշտական լէյբլերի հետ՝ միաժամանակ համագործակցելով Ուոլթ Դիսնէյ ընկերութեան հետ։ Քանի որ Սայրըսի գործը կը բարգաւաճէր, անոր մայրը կատարեց քանի մը կարեւոր որոշումներ դստեր ներկայացուցչութեան հարցի գծով։ Ան պայմաանգիր ստորագրեց Միշէլ Գոսեթի հետ, որ Cunningham Escott Slevin Doherty-ի երիտասարդական բաժնի տնօրէնն էր։ Անոր յանձանրարուած էր «բացայայտել» ՍայրըսինՀաննա Մոնթանայի լսումներուն մասանկցելէն յետոյ։<ref name="4deal">{{cite news|first=Tara|last=McNamara|url=http://www.variety.com/article/VR1117973379.html?categoryid=2721&cs=1|title=Director of youth at Cunningham eyes multitalents|publisher=''[[Variety (magazine)|Variety]]''|date=Հոկտեմբերի 4, 2007|accessdate=Մայիսի 30, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011010500/http://variety.com/article/VR1117973379.html?categoryid=2721&cs=1|archivedate=Հոկտեմբերի 11, 2007}}</ref><ref>{{cite news|last=Kit|first=Borys|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/miley-cyrus-agent-moves-uta-110832|title=Miley Cyrus' agent moves to UTA|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=Prometheus Global Media|date=Մայիսի 4, 2008|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref> Սայրըսի կնքամայր, գեղջկական երգչուհի [[Դոլլի Փարթոն]]ի առաջարկով, Թիշ Սայրըսը պայմաանգիր կնքեց նաեւ Ճէյսըն Մորիի հետ Morey Management Group-էն, որ զբաղուեցաւ անոր երաժշտական ասպարէզով։ [[Պատկեր:Miley Cyrus Wonder World concert at Auburn Hills 06 (cropped).jpg|մինի|ձախից|Մայլի, 2009- «Wonder World Tour» շրջագայութեան ընթացքին]] Հաննա Մոնթանայի գլխաւոր երգ «The Best of Both Worlds»-ի նախադիտումը տեղի ունեցաւ 28 Մարտ 2006-ին։<ref>{{cite web|url={{Allmusic|class=album|id=r1642854|pure_url=yes}}|title=Best of Both Worlds (1 Track Single) – Overview|publisher=AllMusic. Rovi Corporation|accessdate=Հոկտեմբերի 4, 2009}}</ref> Երգը նշուեցաւ որպէս «Հանա Մոնթանայի»՝ յայտնի փոփ աստղի կերպարով, որ կը մարմանւորէր Մայլին։ Ամէն անգամ, երբ Սայրըսը կը կատարէր Մոնթանային վերագրուած երգերը, ան կը հագնէր տիպիկՀաննա Մոնթանայի հագուստները։<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/artist/hannah-montana/id134739881|title=Hannah Montana Biography|publisher=iTunes|accessdate=Մարտի 11, 2014}}</ref> Այդ դարձաւ Սայրըսի առաջին աղիւսակաւորուած երգը՝ զբաղեցնելով Billboard Hot 100-ի 92-րդ տեղը։<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/57644/furtado-still-no-1-but-beyonce-fergie-heat-up|title=Furtado Still No. 1 But Beyonce, Fergie Heat Up|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> Երգը յաջողութիւններ ունեցաւ նաեւ այլ երկիրներու մէջ, [[Մեծ Փրիտանիա|Մեծ Փրիտանիոյ]] մէջ զբաղեցնելով 43-րդ հորիզոնականը,<ref>{{cite web|url=http://www.chartstats.com/songinfo.php?id=32997|title=Chart Stats – Hannah Montana – The Best of Both Worlds|publisher=[[The Official Charts Company]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070228141044/http://www.chartstats.com/chart.php|archivedate=Փետրուարի 28, 2007|accessdate=Հոկտեմբերի 4, 2009}}</ref> իսկ [[Իրլանտա]]յի մէջ 17-րդ հորիզոանկանը։<ref>{{cite web|url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|title=The Irish Charts – All there is to know|publisher=Irish Charts|accessdate=Ապրիլի 29, 2013|author=Ward, Jaclyn}}</ref> Հագնելով որպէս Հաննա Մոնթանա, ան կատարեց [[The Cheetah Girls]]-ի «The Party's Just Begun Tour»-ի 22 համերգներու բացումը, որ սկսաւ 15 Սեպտեմբեր 2006-ին։<ref>{{cite news|last=McDowell|first=Jeanne|title=A Disney Star Is Born|url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1564394,00.html|publisher=''Time''|accessdate=Ապրիլի 5, 2014|date=Նոյեմբերի 30, 2006|archive-date=2020-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025055711/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1564394,00.html|dead-url=yes}}</ref> Հոկտեմբեր 24-ին Walt Disney Records-ը հրապարակեց [[Հաննա Մոնթանա|Հաննա Մոնթանայի երգ]]երու առաջին ալպոմը։ Ալպոմին մէջ արձանագրուած 9 երգերէն 8-ը հատը վերագրուած էին Մոնթանային, իսկ մէկը, որ ան կը կատարէր իր հօր հետ, որուն անունն էր «I Learned from You»՝ նշուած էր Սայրըսը, որպէս կատարող։ Առաջին երգը, որ վերագրուած էր՝ Սայրըսին՝ Ճէյմս Պասկեթի "Zip-a-Dee-Doo-Dah" երգն էր, որ տեղ գտաւ Disney Mania-ի 4-րդ սկաւառակի մէջ եւ դուրս եկաւ 4 Ապրիլ 2006-ին։<ref>{{cite web|url=http://www.businesswire.com/news/home/20060404005379/en/Disneymania-4-Disneys-Karaoke-Series-Disneymania-Volume#.Ux9bDc7pbIU|title='Disneymania 4' and 'Disney's Karaoke Series: Disneymania Volume 2' Set for Release April 4, 2006 on Walt Disney Records|date=Ապրիլի 4, 2006|publisher=Business Wire|accessdate=Մարտի 11, 2014}}</ref> Ալպոմը մէկ անգամէն տեղ գտաւ Ամերիկեան Billboard 200-ի առաջին հորիզոնականին մէջ եւ առաջին իսկ շաբաթէն կը վաճառուի 281,000 օրինակով։<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/56784/hannah-montana-trumps-my-chem-legend-at-no-1|title='Hannah Montana' Trumps My Chem, Legend at No. 1|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> Ալպոմը մնաց առաջին հորիզոնականին վրայ երկրորդ շաբթուան ընթացքին<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/56725/montana-zooms-by-manilow-for-second-week-at-no-1|title='Montana' Zooms By Manilow For Second Week at No. 1|date=Մարտի 2, 2013|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> եւ համաշխարհային տարողութեամբ 3.7 միլիոն օրիանկով վաճառուեցաւ։ Այս ընթացքին Սայրըսը հրապարակեց իր հօր հետ ձայանգրած "Ready, Set, Don't Go" երգը,<ref name="canda100">{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=billy ray cyrus|chart=Billboard Canadian Hot 100}}|title=Billy Ray Cyrus Album & Song Chart History|publisher=''Billboard''|accessdate=Հոկտեմբերի 31, 2009}}</ref> որ եղաւ իր առաջին յաջողութիւնը Top 40-ին մէջ, որ վերագրուած էր իրեն, իսկ Billboard Hot 100-ի մէջ գրաւեց 37-րդ հորիզոնականը։<ref>{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=billy ray cyrus|chart=Billboard Canadian Hot 100}}|title=Billy Ray Cyrus – Chart history|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> Այդ դարձաւ նաեւ իր առաջին Top 10 յաջողութիւնը, որ Hot Country Songs-ին մէջ գրաւելով 4-րդ հորիզոանկանը։<ref>{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=billy ray cyrus|chart=Country Songs}}|title=Billy Ray Cyrus – Chart history|date=|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> === 2007-08՝ Meet Miley Cyrus եւ Breakout === Հաննա Մոնթանայի երկրորդ եթերաշրջանը պաստառ բարձրացաւ 23 Ապրիլ 2007-ին եւ ձայնասփռուեցաւ մինչեւ 12 Հոկտեմբեր 2008-ը։<ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/tvshows/hannah-montana/episodes-season-2/278865|title=Hannah Montana Episodes – Hannah Montana Full Episode Guides from Season 2 on Disney|work=TV Guide|accessdate=Մայիսի 30, 2010}}</ref>[[Պատկեր:170526-N-EO381-052 Miley Cyrus on Today show.jpg|մինի|ձախից|Սայրըս, 2017-ին]] Սայրըսը պայմանագիր կը կնքէ Hollywood Records-ի հետ՝ իր հետագայ ալպոմներու համար։<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/cyrus-daughter-signs-record-deal_28_04_2006|title=Cyrus' Daughter Signs Record Deal|publisher=Contact Music|accessdate=Ապրիլի 29, 2013|archive-date=2014-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907040916/http://www.contactmusic.com/news-article/cyrus-daughter-signs-record-deal_28_04_2006|dead-url=yes}}</ref> Կրկանկի սկաւառակ «[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus]]»-ը արձանագրուեցաւ 2007 թուականի Յունիսի 26-ին։<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/hannah-montana-2-meet-miley/id257915495|title=iTunes – Music – Hannah Montana 2 – Meet Miley Cyrus by Hannah Montana & Miley Cyrus|date=Յունիսի 26, 2007|publisher=iTunes|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> Առաջին սկաւառակը կը հանդիսանար այդպէս հաղորդաշարի երկրորդ եթերաշրջանի երգերու ալպոմ, իսկ երկրորդը՝ Սայրըսի առաջին աշխատանոցային ալպոմը։ Այն հրապարակման առաջին շաբաթէն իսկ գրաւեց Billboard 200-ի առաջին հորիզոնականը՝ վաճառուելով 326,000 օրինակով։<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/1051137/cyrus-sidesteps-clarkson-to-debut-at-no-1|title=Cyrus Sidesteps Clarkson To Debut at No. 1|date=Յուլիսի 4, 2007|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> Recording Industry Association of America-ի համաձայն, ալպոմը շուտով կը դառնայ եռակի պլատինէ։<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&artist=Miley%20Cyrus&format=ALBUM&go=Search&perPage=50|title=Gold & Platinum Searchable Database – April 29, 2013|publisher=Recording Industry Association of America|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> Սայրըսի առաջին երգը՝ «[[See You Again]]»-ը կը դառնայ անոր ասպարէզի առաջին Top 10-ը Billboard Hot 100-ին մէջ։<ref>{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-july-19-2009-daughtry-makes-idol-history.html|title=Week Ending July 19, 2009: Daughtry Makes "Idol" History|publisher=Chart Watch|accessdate=Յուլիսի 22, 2009}}</ref> Երգը յաջողութիւններ արձանագրեց նաեւ [[Աւստրալիոյ]] մէջ եւ Քանատայի մէջ, գտնուելով նոյնպէս Top 10-ի աղիւսակներոն մէջ։<ref name="billboard1">{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=hannah montana|chart=all}}|title=Hannah Montana – Chart history|date=|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Miley+Cyrus&titel=See+You+Again&cat=s|title=Miley Cyrus – See You Again|publisher=Australian Charts|accessdate=Ապրիլի 29, 2013|author=Hung, Steffen}}</ref> «[[Start All Over]]» երգը, որ ալպոմի երկրորդ երգն էր, դուրս եկաւ 2008-ի սկիզբին, սակայն չունեցաւ նախորդի յաջողութիւնը՝ զբաղեցնելով 68-րդ տեղը Hot 100-ին մէջ։ <ref name="acharts">{{cite web|url=http://acharts.us/song/31413|title=Miley Cyrus – Start All Over – Music Charts|publisher=aCharts.us|accessdate=Սեպտեմբերի 13, 2009}}</ref> Հաննա Մոնթանայի բազմաթիւ երգեր զբաղեցուցած են տարբեր հորիզոնականներ։<ref>* {{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=miley cyrus|chart=all}}|title=Miley Cyrus – Chart history|date=|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}} * {{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=hannah montana|chart=Billboard Canadian Hot 100}}|title=Hannah Montana – Chart history|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}} * {{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=hannah montana|chart=Hot 100}}|title=Hannah Montana – Chart history|publisher=''Billboard''|accessdate=Ապրիլի 29, 2013}}</ref> == Ժապաւէնագրութիւն == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="4" style="background:#b0c4de;"| Ժապաւէն |- ! style="background:#ccc;" | Տարին ! style="background:#ccc;" | Անունը ! style="background:#ccc;" | Դերը ! style="background:#ccc;" | Նշումներ |- | 2003<!--Stop changing this to 2004--> | ''Մեծ ձուկ'' | Ռութի | Երկրորդական դեր |- | 2007 | ''Աւագ դպրոցի Միւզիքըլ2'' | Աղջիկ լողաuազանի քով | |- | rowspan="2" | 2008 | ''Հաննա Մոնթանա & Մայլի Սայրըս. 2 Աշխարհներու Լաւագոյնը Համերգ'' | Ինքը/Հանա Մոնթանա | Համերգային ժապաւէն, 3D |- | ''[[Պոլթ (մուլտժապաւէն)|Բոլտ]]'' | Փեննի | Միայն ձայնը |- | 2009 | ''Հաննա Մոնթանա'' | Հանա Մոնթանա/Մայլի Ստուըրտ | Հիմնուած է կայանին հաղորդաշարին վրայ |- | rowspan="2" | 2010 | ''Վերջին Երգը'' | Վերոնիքա "Ռոննի" Միլլըր |Նիքոլաս Սփարքսի համանուն վէպի հիման վրայ |- | ''Սեքս անտ տը սիթի 2'' | Ինքը | |- | rowspan="2" | 2011 | ''[[ԼՕԼ (ժապաւէն)|ԼՕԼ]]'' | Լոլա | Ֆրանսական ժապաւէնի հիման վրայ |- | ''Ճասթըն Պիպըր. Երբեք մի՛ ըսեր Երբեք'' | Ինքը | Կամէօ |- |} == Սկաւառակագրութիւն == *[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus]] (2007) *[[Breakout]] (2008) *[[The Time Of Our Lifes EP]] (2009) *[[Can't Be Tamed]] (2010) *[[Bangerz]] (2013) *[[Miley Cyrus and Her Dead Petz]] (2015) * ''Younger Now'' (2017) * ''She Is Coming'' (2019) * ''Plastic Hearts'' (2020) * ''Endless Summer Vacation'' (2023) * ''Something Beautiful'' (2025) == Ծանոթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.mileycyrus.com/ Պաշտոանկան կայք] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սայրըս, Մայլի}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Փոփ երգչուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:23 Նոյեմբերի ծնունդներ]] muadge11bhh50pd3c4jhc3ls98net94 0 5930 253940 216509 2026-08-28T23:53:47Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253940 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Flag of Cross of Burgundy.svg|մինի|Սանթիակոյի Դրօշը]] '''Սանթիակօ''' (սպ.՝ Santiago), [[Սպանիա|սպանական]] գաղութ Ուէստ Ինտիայի մէջ, Նոր Սպանիոյ փոխարքայութեան մէկ մասը, այժմ Ճամայքա կղզին է։ == Մինչկոլումբեան Ճամայքա == Մոտաւորապէս 650-ին Ճամայքան գաղութացուեցաւ Հարաւային Ամերիկայի բնակիչներու կողմէն<ref name=":0">Atkinson, Lesley-Gail. «The Earliest Inhabitants: The Dynamics of the Jamaican Taíno.»</ref>։ Ամենավաղ բնակավայրերը այս բնակիչներուն յայտնաբերուած են կղզիի կեդրոնը, Միտլսէքս կոմսութեան մէջ<ref name=":0" />։ Մօտաւորապէս 950-ին ''Meillacan'' մշակոյթի կրողները բնակութիւն հաստատեցին Ճամայքայի երկու առափնեայ հատուածներին մէջ եւ միաձուլուեցան տեղի բնակիչներուն հետ<ref name=":0" />։ Տաինոյի մշակոյթը հաստատուեցաւ կղզիին մէջ մօտաւորապէս 1200-ին<ref name=":0" />։ Անոնք իրենց հետ [[Հարաւային Ամերիկա]]յէն բերին մանիոկան մշակելու համակարգը, որ յայտնի է որպէս ''«conuco»''<ref name=":1">Rogozinski, Jan. «A Brief History of the Caribbean.»</ref>։ Հողի հարստացման համար անոնք կ՛այրէին մացառուտները ու ծառերը եւ հողաթումբերու մէջ աւելի շատ մողիր կը լեցնէին, որոնցմով ալ կը տնկէին մանիոկան<ref name=":1" />։ Տաինէ ժողովուրդը կ՛ապրէր մեծ կլոր կացարաններու մէջ (''bohios''), որոնք կը կառուցուէին փայտէ եւ կը ծածկուէին ծղօտէ ու արմաւենիի տերեւներով։ Անոնք կը խօսէին արաւերէն եւ չունէին գիր։ Բառերէն որոշները, որոնք անոնք կ՛օգտագործէին, ինչպիսին են՝ ''Barbacoa'' («պարպէքյու»), ''Hamaca'' («համակ»), ''Kanoa'' («քանոէ»), ''Tabaco'' («ծխախոտ»), ''Batata'' («քաղցր գետնախնձոր») եւ ''Juracán'' («փոթորիկ» մտած են [[անգլերէն]] եւ [[սպաներէն]] լեզուներուն մէջ։ Տաինոները հարեւան քարիպեան ցեղերու պատմական թշնամիներէն էին եւ 15-րդ դարու գրեթէ ամբողջ ընթացքին դուրս կը մղէին անոնց Քարիպեան աւազանի դէպի հիւսիս-արեւելք<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=XNbqUR_IoOMC&lpg=PP1&dq=The%20peoples%20of%20the%20Caribbean:%20an%20encyclopedia%20of%20archeology%20and%20traditional&client=firefox-a&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false|title=The Peoples of the Caribbean: An Encyclopedia of Archeology and Traditional Culture|last=Saunders|first=Nicholas J.|date=2005|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=9781576077016|location=|pages=|language=}}</ref>։ [[Պատկեր:Segundo viaje de Colón.svg|thumb|right|300px|[[Քրիստափոր Կոլոմբոս]]ի երկրորդ ճամբորդութիւնը, 1493-ին]] [[Պատկեր:Cuarto viaje de Colón.svg|thumb|right|300px|[[Քրիստափոր Կոլոմբոս|Կոլոմբոսի]] չորրորդ ճամբորդութիւնը, 1503-ին]] == Կոլոմբոս == 24 Դեկտեմբեր 1493-ին [[Քրիստափոր Կոլոմբոս]] մեկնեցաւ իր երկրորդ ճամբորդութեան<ref>{{Cite web|url=http://www.christopher-columbus.eu/voyage-2.htm|title=Christopher Columbus - 2nd Voyage|last=|first=|date=|website=www.christopher-columbus.eu|publisher=|accessdate=}}</ref>։ 3 Նոյեմբեր 1493-ին ան ափ իջաւ կղզիի վրայ, որ անուանեց Տոմինիքա, իսկ 22 Նոյեմբերին Էսպանիոլի մէջ ափ իջաւ եւ այստեղ անցուց որոշ ժամանակ, հետազօտելով կղզին եւ անոր միջոցները։ 24 Ապրիլ 1494-ին ան հեռացաւ կղզիէն եւ 30 Ապրիլին ժամանեց Խուանա կղզին ([[Քուպա]]), իսկ 5 Մայիսին՝ [[Ճամայքա]]։ Կոլոմբոսը կը հետազօտէր Խուանայի հարաւային առափնեայ հատուածները, նախքան 20 Օգօստոս վերադարձաւ Էսպանիոլ։ Անցնելով որոշ ժամանակ կղզիին արեւելքը, ան վերջապէս վերադարձաւ [[Սպանիա]]։ Կոլոմբոսը վերադարձաւ Ճամայքա իր չորրորդ ճամբորդութեան ժամանակ։ Ան գրեթէ մէկ տարի լողաց Քարիպեան աւազանին մէջ, մինչեւ փոթորիկը 25 Յունիս 1503-ին դուրս մղեց անոր նաւը Ճամայքայի ափերը։ Մէկ տարի Կոլոմբոսը ու անոր անձնակազմը մնացին Ճամայքայի մէջ։ Սպանացի Տիէկօ Մենտէսը եւ որոշ տեղացիներ օգնութեան համար ուղեւորուեցան Էսպանիոլ։ Կղզիի նահանգապետը թշնամաբար կը վերաբերէր Կոլոմբոսին եւ կը խոչընդոտէր անոր մարդոց օգնելու հարցով։ Միեւնոյն ժամանակ, իբր թէ Կոլոմբոսը մեծ տպաւորութիւն ձգած է տեղացիներուն վրայ, գուշակելով 29 Փետրուար 1504-ի լուսնային խաւարումը, շնորհիւ գերմանացի աստղագէտ՝ Ռէկիոմոնտանի հաշուարկներուն<ref>Samuel Eliot Morison, ''Admiral of the Ocean Sea: A Life of Christopher Columbus'', 1942, pp. 653-54. Samuel Eliot Morison, ''Christopher Columbus, Mariner'', 1955, pp. 184-92.</ref>։ Վերջապէս 29 Յունիս 1504-ին օգնութիւն տրամադրուեցաւ նահանգապետի կողմէն եւ 7 Նոյեմբեր 1504-ին Կոլոմբոսն ու անոր մարդիկ ժամանաեցին Սանլուքար տէ Բառամետա։ [[Պատկեր:Spanish Caribbean Islands in the American Viceroyalties 1600.png|thumb|right|300px|Եւրոպական գաղութները Քարիպեան աւազանին մէջ 1600-ին]] == Սեւիլիա գաղութ == Սպանական կայսրութիւնը սկսաւ իր պաշտօնական կառավարումը Ճամայքայի մէջ 1509-ին, երբ կղզին գրաւուեցաւ քոնկիստատոր Խուան տէ Էսքիւէլի եւ անոր մարդոց կողմէ։ Էսքիւէլը կ՛ուղեկցէր [[Քրիստափոր Կոլոմբոս|Կոլոմբոսին]] անոր երկրորդ ճամբորդութեան ժամանակ 1493-ին եւ մասնակցած է Էսպանիոլ ներխուժելուն։ Տաս տարի ետք Բարտոլոմէօ տէ լաս Քասաս անունով քահանան գրած է սպանական իշխանութիւններուն տեղի բնակչութեան կոտորածի մասին, որ իրականացուցած է 1503-ին Էսքիւէլը։ 1509-ին կղզին վրայ կառուցուեցաւ առաջին սպանական բնակավայրը, որ կը գտնուէր [[Սուրբ Աննա]] ծովածոցէն ոչ հեռու եւ անուանուեցաւ Սեւիլիա։ 1534-ին բնակիչները տեղափոխուեցան նոր բնակավայր, որուն անոնք անուանեցին Վիլիա տէ լա Վեկա, որ անգլիացիները յետագային վերանուանեցին Սփենիշ Թաունի։ Այս բնակավայրը 1872-ին կը ծառայէր որպէս մայրաքաղաք [[Սպանիա|սպանական]] եւ [[անգլիա]]կան իշխանութիւններուն, մինչ մայրաքաղաքը տեղափոխուեցաւ՝ Քինգսթօն։ Սպանացիները դաժանօրէն կը շահագործէին տեղի բնակչութեան եւ բնակչութեան մեծամասնութիւնը մահացաւ եւրոպացիներ յիսուն տարուան գերակայութեան ընթացքին։ Արդիւնքով տեղի բնակչութեան եւ աշխատաւոր ձեռքերու պակասորդի պայմաններուն, հարցը լուծուեցաւ [[Ափրիկէ]]ցի սեւամորթ բնակչութեան ստրուկներու ներկրմամբ<ref>{{Cite web|url=http://www.discoverjamaica.com/gleaner/discover/geography/history1.htm|title=JAMAICAN HISTORY I|last=|first=|date=|website=www.discoverjamaica.com|publisher=|accessdate=}}</ref>։ Սպանացիները շուտով հիասթափուեցան կղզիէն, քանի որ չգտան ոսկի եւ սկսան այն գլխաւորապէս օգտագործել որպէս ռազմաբազայ եւ այն դարձաւ կայան, որտեղ կըպարէնաւորուէին դէպի Հարաւային ու Հիւսիսային Ամերիկա մեկնող նաւերը<ref>{{Cite web|url=https://jamaicans.com/info/brief.htm|title=- Jamaica land we love Jamaica Jamaica Jamaica land we love. Jamaica Information|last=|first=|date=|website=jamaicans.com|publisher=|accessdate=|archive-date=2019-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904223305/https://www.jamaicans.com/info/brief.htm|dead-url=yes}}</ref>։ Սպանացի գաղութարարները իրենց հետ չէին բերած կիները, այդ պատճառով ալ սկսան որպէս իրենց հարճ վերցնել տեղացի կանաց, որու արդիւնքով կըծնէին խառնածին երեխաներ<ref>{{Cite web|url=http://www.kacike.org/LynneGuitar.html|title=CRIOLLOS, Birth of a Dynamic Indo-Afro-European People on Hispaniola|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=|archive-date=2008-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202053219/http://www.kacike.org/LynneGuitar.html|dead-url=}}</ref>։ Սեռական բռնութիւնները տեղի կանանց նկատմամբ լայն տարածուած էր սպանացիներու շրջանակներուն մէջ<ref>[[Սանտիագո գաղութ#CITEREFLéger1907|Léger, 1907]], էջ` 23</ref><ref>[[Սանտիագո գաղութ#CITEREFAccilien et al.2006|Accilien et al., 2006]], էջ` 12</ref>։ Տաինոները իրենց կղզին անուանած էին ''Xaymaca'', որ սսպանական արտայայտութեամբ վերածուեցաւ Ճամայքայի<ref name=":2">Cundall, Frank. «The Story of the Life of Columbus and the Discovery of Jamaica.»</ref>։ Այսպէս ըսուած 1507-ի ատմիրալի քարտէզին մէջ կղզին նշուած է որպէս «''Jamaiqua''»<ref name=":2" />։ == Անգլիական նուաճում == 1654-ի աւարտը Օլիւեր Քրոմուէլը ձեւաւորեց Քարիպեան ծովուն նաւատորմիղը ընդդէմ [[Սպանիա|Սպանիոյ]] գաղութներուն։ Ապրիլ 1655-ին կեներալ Ռոպերտ Վենեյպլսը գլխաւորեց նաւատորմիղը, որ յարձակեցաւ սպանական Սանտօ Տոմինգօ ֆորտի վրայ։ Սակայն սպանացիները ետ մղեցին այս վատ կազմակերպուած յարձակումը, որ յայտնի է որպէս «''Սանտօ Տոմինգոյի պաշարում''» եւ անգլիական զօրքերը շուտով մեծ կորուստներ կրեցին համաճարակի պատճառով<ref>[[Սանտիագո գաղութ#CITEREFRodger2005|Rodger, 2005]], էջ` 29</ref><ref>[[Սանտիագո գաղութ#CITEREFRodger2005|Rodger, 2005]], էջ` 24</ref><ref name=":3">[[Սանտիագո գաղութ#CITEREFCoward2002|Coward, 2002]], էջ` 134</ref>։ Հիւանդութիւններէն թուլացած եւ հեշտ յաղթանակ փնտռող անգլիացիները որոշեցին յարձակիլ միակ սպանական կղզիին վրայ՝ Ճամայքայի, որ չունէր պաշտպանողական կառոյցներ։ Մայիս 1655-ին մօտաւորապէս 7000 անգլիացի զինուորներ ափ իջան Վիլիա տէ լա Վեկայի մօտ։ Ոչ մեծաքանակ սպանացի զինուորներուն եւ տեղի բնակիչներուն չյաջողուեցաւ կազմակերպել դիմադրութիւն եւ Ճամայքան գրաւուեցաւ բրիտանացիներու կողմէն<ref>Parker Matthew (2011)։ ''The Sugar Barons''</ref>։ Յետագայ տարիներուն [[Սպանիա]]ն շարք մը քայլեր ձեռնարկեց կղզին ետ բերելու համար եւ 1657-ին Ճամայքայի անգլիացի նահանգապետ Ուիլիամ Պրէյն տրամադրեց ծովահէններուն կայանատեղի կղզիին վրայ, որպէսզի անոնք օգնեն պաշտպանել կղզին սպանական յարձակումներէն։ Սպանիոյ այդպէս ալ չյաջողուեցաւ ետ գրաւել Ճամայքան, կրելով պարտութիւններ՝ 1657-ի Օչօ Ռիոսի եւ 1658-ի Ռիօ Նուէվոյի ճակատամարտերուն։ Անգլիացիները կը համարէին Ճամայքան «դաշոյն, որ ուղղուած է դէպի Սպանական կայսրութեան սիրտը», չնայած իրականութեան մէջ կղզին ունէր անոնց համար միայն տնտեսական նշանակութիւն<ref name=":3" />։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * {{cite book |last =Accilien, C.; Adams, J.; Méléance, E.; Ulrick Jean-Pierre |title=Revolutionary Freedoms: A History of Survival, Strength and Imagination in Haiti |url=https://books.google.am/books?id=O-p7qRKl_G0C&pg=PA1 |accessdate= |year=2006 |publisher=Educa Vision Inc |isbn=978-1-58432-293-1 |ref= Accilien et al.}} * {{Cite book|ref=Coward|last=Coward|first=Barry|title=The Cromwellian Protectorate|url=https://archive.org/details/cromwellianprote0000cowa|publisher=Manchester University Press|year=2002|isbn=978-0-7190-4317-8}} * {{cite book |last= Léger |first=Jacques Nicolas |title=Haiti, Her History and Her Detractors |url=https://books.google.am/books?id=cRVnAAAAMAAJ |accessdate= |year=1907 |publisher=Neale Publishing Company |ref=Léger}} * {{Cite book|ref=Rodger|last=Rodger|first=N.A.M.|title=The Command of the Ocean|url=https://archive.org/details/commandofoceanna00rodg|location=New York|year=2005|isbn=0-393-06050-0}} 3iwmbe48lbix8r32b8z3sh6wup9dtzz 0 6003 253899 245575 2026-08-28T23:28:43Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253899 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սեբաստացի Մուրատ''' ({{ԱԾ}}), Սեբաստիոյ առասպելական դէմքերէն՝ ֆետայի եւ հայդուկապետ, հայ ազատագրկան շարժման մասնակցած հայ ֆետայի՝ Օսմանեան Կայսրութեան մէջ։<ref>{{cite book|last=Lewy|first=Guenter|title=The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide|url=https://archive.org/details/armenianmassacre0000lewy|year=Nov 21, 2005|publisher=University of Utah Press|pages=[https://archive.org/details/armenianmassacre0000lewy/page/31 31]}}</ref> == Կենսագրութիւն == Ծնած է [[Սեբաստիա|Սեբաստիոյ]] Կովտուն գիւղին մէջ՝ Սեբաստիայէն 20 քմ արեւելք, ուրկէ ստացած է Սեբաստացի Մուրատ անունը։ Ան աղքատ ընտանիքէ մըն է, որ մեկնած էր Սեբատիա ու շատ համբաւաւոր ու սիրուած դէմք եղած է համայն սեբաստացիներուն համար<ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/256482 Սեբաստացի Մուրատը Անմահացնելու Համար…]</ref>։ Երբ հովիւ եղած ատեն պատահական թուրքեր յարձակեցան վրան՝ զինք սպաննելու եւ հօտը գողնալու համար, Մուրատ սպաննեց յարձակող թուրքերէն մէկը եւ միւսներուն փախուստի մատնեց։ Ոստիկանութիւնը չկրցաւ Մուրատին ձերբակալել, բայց փոխարէնը՝ հօրը բանտարկեց եւ Մուրատ ստիպուեցաւ յանձնուիլ, որպէսզի փրկէ հօրը։ Բանտարկուեցաւ, բայց կարճ՝ քանի մը ամիս տեւեց բանտարկութիւնը, որովհետեւ անչափահաս էր։ Ազատ արձակուեցաւ, բայց հեռացուեցաւ Սեբաստիայէն։ Անցաւ Պոլիս, ուր Պոմոնթիի գործարանին մէջ բեռնակրութիւն ըրաւ եւ երեկոները դպրոց յաճախեց՝ տարրական ուսման եւ գրագիտութեան տիրանալու համար։ Նոյն շրջանին անդամակցեցաւ [[Հնչակեան Կուսակցութիւն|Հնչակեան կուսակցութեան]], որուն կողմէ նախաձեռնուած Աչըքեան պատրիարքին դէմ ցոյցին մասնակցած ըլլալու մեղադրանքով Մուրատ դարձեալ ձերբակալուեցաւ։ Այս անգամ եւրոպական միջամտութեանց շնորհիւ աքսորուեցաւ [[Պոլիս]]էն իր ընկերներով։ Անցաւ [[Եգիպտոս]] ու [[Յունաստան]]։ Բայց արդէն չէր կրնար հայրենիքէն հեռու մնալ։ Գնաց [[Թիֆլիս]], ուր նորակազմ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Դաշնակցութիւնը]] կը խմբէր գաղափարապաշտ հայ երիտասարդները, դէպի երկիր խումբեր կազմելով։ Մուրատ անդամագրուեցաւ Դաշնակցութեան եւ ուղարկուեցաւ [[Կարս]]՝ հոնկէ Երկիր անցնելու համար։ [[1903]]-ին իրականացաւ Մուրատի տարիներու երազը, երբ Թորգոմի առաջին խումբին հետ, իբրեւ պարզ զինուոր, մտաւ երկիր։ [[Մուշ]] եւ [[Սասուն]], [[Հրայր դժոխք|Հրայր Դժոխքի]] եւ [[Գէորգ Չաւուշ]]ի կողքին, Սեբաստացի Մուրատ կը դառնայ խիզախ զինուոր եւ կը գրաւէ բոլորին ուշադրութիւնը։ Կարգուեցաւ խմբապետ եւ [[1904]]-ի գարնան, երբ Սասնոյ երկրորդ ապստամբութեան հրամանատարական կազմը կ՚որոշուէր, Մուրատին առաջարկուեցաւ ընդհանուր հրամանատարի պատասխանատուութիւնը։ Բայց Մուրատ կը մերժէ եւ կը պնդէ, որ պաշտօնը տրուի [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկին]]։ Ան հռչակ կը ստանայ երբ Երկրորդ Ապստամբութեան աւարտէն ետք, [[Աղթամար կղզի]] հաւաքուած ֆետայիներու ժողովէն ետք, թրքական զօրքի պաշարման շղթան կտրելով, կը գրաւէ նաւ մը եւ իրեն հետեւող ժողովուրդն ու ֆետայիները ապահով Պարսկաստան կը հասցնէ։ [[1905]]-ի հայ-թաթարական կռիւներու ամբողջ տեւողութեան, [[Նիկոլ Դուման]]ի ընդհանուր հրամանատարութեան տակ մղուած հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան պայքարին յառաջապահներէն հանդիսացաւ Սեբաստացի Մուրատ։ Ան յատկապէս [[Զանգեզուր]]ի եւ [[Նախիջեւան]]ի ճակատներուն վրայ մարտեր ղեկավարեց։ [[1906]]-ին վերադարձաւ [[Սասուն]], մասնակցեցաւ [[1907]]-ի հերոսական կռիւներուն։ Ապստամբութեան աւարտին, կը մասնակցի Վիեննայի մէջ գումարուած [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ.Յ.Դ]]. Չորրորդ Ընդհանուր Ժողովին։ Ժողովին ան դաշնակցական մարտիկներուն կամքը կը ներկայացնէր եւ ժողովի որոշումով, կ՚ուղղուի դէպի [[Պարսկաստան]]՝ իր պատասխանատու մասնակցութիւնը բերելու համար Սահմանադրական ուժերու կողքին Դաշնակցութեան ծաւալած գործունէութեան։ [[1908]]-ին, հռչակուեցաւ Օսմանեան Սահմանադրութիւնը. Մուրատ երկար ժամանակի համար վերադարձաւ [[Սեբաստիա]]։ Բնաւ չհաւատաց Սահմանադրութեան եւ շարունակեց ժողովուրդի զինման եւ երիտասարդներու պատրաստութեան գործը։ [[1910]]-ին, իր ընկերներուն եւ շրջապատի ճնշման տակ, ամուսնացաւ՝ [[Դանիել Վարուժան|Դանիէլ Վարուժանի]] կնքահայրութեամբ (որ Մուրատի պաշտողներէն էր եւ անոր նուիրած է իր քերթուածներէն մէկը)։ Առաջին Աշխարհամարտի նախօրէին, երբ Իթթիհատական ոճրապետութիւնը ձեռնարկեց հայերու զինուորագրումին, Մուրատ ըմբոստացողներէն մէկը եղաւ, իր զինակցներով քաշուելով լեռները, որպէսզի ապստամբ հայերու պատրուակ չտայ թուրքերուն։ Ան ետքը հարիւրաւոր գաղթական ժողովուրդի եւ զինեալ երիտասարդութեաան գլուխն անցած՝ դժուարին ճամբորդութիւն մը կատարեց, թուրքերու կողմէ բռնագրաւուած առագաստանաւով, դէպի [[Պաթում]] (Մուրատի ոդիսականին պատմականը կատարած է [[Զապէլ Եսայեան]])։ [[Կովկաս]] հասնելով՝ Մուրատ ամբողջապէս նուիրուեցաւ Կամաւորական շարժման։ Ռազմաճակատներու վրայ, իր խոյանքներով, միշտ կացութիւններ փրկեց։ Եւ Արեւմտահայաստան մտնող ռուսական զօրքերուն ու հայ կամաւորներուն հետ՝ Սեբաստացի Մուրատ եւ [[Կայծակ Առաքել]] պատմական տարողութեամբ փրկարար գործեր կատարեցին։ Ռուսական զօրքի նահանջէն եւ, այնուհետեւ, լենինեան «տուն-դարձ»ի կոչէն ետք, Մուրատ եւ Սեպուհ, որոնք Սասնոյ կռիւներու օրերէն անբաժան դարձած եւ եղբայրացած էին, կը մեկնին Պաքու, որ իրենց ընկերոջ Համազասպի հրամանատարութեան տակ հայ քաջորդիներու շարքերուն մէջ կռուին։ [[4 Օգոստոս]] [[1918]]-ին նահատակուեցաւ Մուրատ, պատրաստելով յաջորդ օրուան, [[5 Օգոստոս]] [[1918]]-ի Պաքուի հայութեան յաղթանակը Նուրի փաշայի թրքական զօրքերուն դէմ։ == Գրականութիւն <ref>{{Citation|title=Սեբաստացի Մուրադ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8D%D5%A5%D5%A2%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D6%81%D5%AB_%D5%84%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%A4&oldid=10418480|date=2025-08-04|accessdate=2025-11-14|language=hy}}</ref> == * Գեւորգյան Համլետ «Սեբաստացի Մուրադ», «Գարուն» ամսագիր, Երեւան, 1989, թիւ 9, էջ 12-16։ * Իգնատ Մամյան «Սեբաստացի Մուրադը», «Գրական թերթ», Երեւան, 13 Հոկտեմբեր, 1989։ * Ռոլանդ Շառոյան «Սեբաստացի Մուրադ», «Ծիծեռնակ», Երեւան, 1990, թիւ 1։ * Հայկազ Պողոսյան «Սեբաստացի Մուրադ», «Աղբյուր», Երեւան, 1990, թիւ 7, էջ 24-26։ * «Սիրելի պիտի մնանք մենք (Էջեր Սեբաստացի Մուրադի հուշագրություններից)», «Նորք» ամսագիր, Երեւան, 1990, թիւ 1, էջ 52-68։ * Ռուբեն Տեր-Մինասյան «Ֆիդայիները եւ անոնց կյանքը», «Վերածնված Հայաստան» ամսագիր, Երեւան, 1990, թիւ 4, էջ 25 - 34։ * Ներսիսեան Աշոտ «Սեբաստացի Մուրատ (Մուրատ Խրիմեան)», «Դրօշակ», Երեւան, 1999, թիւ 13, էջ 27-31։ * Գեւորգյան Համլետ «Սեբաստացի Մուրադ», Երեւան, 2003, 371 էջ, 2-րդ հրատ., 2009, 408 էջ։ * Զապէլ Եսայեան «Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըվազէն Պաթում», Պոսթըն, 1920, 138 էջ, 2-րդ հրատ., Պէյրութ, 1969, 118 էջ, 3-րդ հրատ., Երեւան, 1990, 96 էջ։ * Միքայէլ Վարանդեան «Մուրատ (Սեբաստացի ռազմիկին կեանքն ու գործը)», Պոսթըն, 1931, 348 էջ, 2-րդ հրատ., Թեհրան, 1981, 352 էջ։ * Սեպուհ «Էջեր իմ յուշերէն», հատ. Բ, Պոսթըն, 1929, 315 էջ։ * Թեհլիրեան Սողոմոն «Վերյիշումներ։ Թալեաթի ահաբեկումը», Գահիրէ, 1953, 1956, 474 էջ, Երեւան, 1993, 288 էջ, 2008։ * Ռուբէն «Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները», հատ. Գ, Թեհրան, 1982, 373 էջ։ * Գեւորգյան Համլետ «Զանգեզուրի հերոսամարտը (1905-1906)», Գորիս, 2010, 114 էջ։ * Չելեպեան Անդրանիկ «Յեղափոխական դէմքեր», Միշիկըն, 1991, 464 էջ, 2-րդ հրտ., Սաութֆիլտ, 1994, էջ 309–370: * Լազեան Գաբրիէլ, «Յեղափոխական դէմքեր», Պէյրութ, 1990, Բ. տպագրութիւն. էջ 357-359 == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.armenweb.org/espaces/louise/reportages/Mourad-sebastia.html Mourad de Sébasti. Par Isabelle Kaprielian-Churchill] * [http://www.arfd.info/hy/?p=4512 - ARF Official Page - Sepasdatsi Mourad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829220411/http://www.arfd.info/hy/?p=4512 |date=2018-08-29 }} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ]] [[Ստորոգութիւն:4 Օգոստոսի մահեր]] 73i455ccxuvs7tgqvrivb53ppt8hj4n 0 6027 253914 253547 2026-08-28T23:39:36Z InternetArchiveBot 5016 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253914 wikitext text/x-wiki {{այլգործածություն|կենսաբանական սեռի||Սեռ (այլ կիրառումներ)}} [[Պատկեր:Sperm-egg.jpg|thumb|Արական [[սփերմաթոզոիտ]]ը կը բեղմնաւորէ իգական կամետը՝ [[ձուաբջիջ]]ը։]] '''Սեռ''' ({{lang-la|sexus }}՝ «սեռ»), [[օրկանիզմ]]ներու յատկանիշներու ամբողջութիւնն է, որ սերտօրէն կապուած է բազմացման հետ եւ ինչով կը տարբերին արական եւ իգական անհատները<ref>{{Cite web|url=http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=29&query=սեռ|title=Ժամանակակից հայոց լեզուի բացատրական բառարան|year=1969|website=www.nayiri.com|publisher=Հրաչեայ Աճառեանի Անուան Լեզուի Կեդրոն։ Հայկական ՍՍՀ Գիտութիւններոպ Ակադեմիայի Հրատարակչութիւն|page=288|language=hy|accessdate=2016-04-04}}</ref><ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/sex sex]. CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary—Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved 3 December 2012.</ref>։ [[Սեռական բազմացում]]ը ժառանգական յատկանիշներու միաւորումն է եւ փոփոխութիւնը. յատուկ մասնագիտացած բջիջները՝ [[կամետ]]ները (սեռական բջիջները), կը միաւորուին՝ յառաջացնելով ապագայ օրկանիզմը, որ կը ժառանգէ ծնողական յատկանիշները: Կամետները իրենց կառուցուածքով եւ գործառոյթով կրնան միանման ըլլալ ([[իզոկամիա]]), սակայն սովորաբար [[աճում|աճման]] հետեւանքով ձեւաւորուած են սեռականօրէն տարբերակուած կամետներ ([[հեթերոկամետներ]], երեւոյթը՝ [[անիզոգամիա]]): Մարդու եւ կաթնասուններու մօտ արական օրկանիզմը սովորաբար կը կրէ XY [[սեռական քրոմոզոմներ]], բայց,իգական օրկկանիզմի մօտ առկայ են XX քրոմոզոմները: Ասիկա [[XY սեռի որոշման համակարգ]]ն է: Այլ կենդանիներու մօտ կան սեռի որոշման այլ համակարգեր, ZW սեռի որոշման համակարգը՝ [[թռչուններ]]ու եւ X0 սեռի որոշման համակարգը՝ [[միջատներ]]ու մօտ: Առանձնեակի մօտ ձեւաւորուող կամետներու տեսակը պայմանաւորուած է օրկանիզմի սեռով: Արական առանձնեակներու մօտ կը ձեւաւորուին արական կամետներ ([[սփերմաթոզոիտ]]ներ կամ սփերմա՝ կենդանիների մօտ եւ փոշի՝ բոյսերու մօտ), իսկ իգական առանձնեակներու մօտ՝ իգական կամետներ ([[ձուաբջիջ]]ներ): Առանձին օրկանիզմներու մօտ կարելի է ձեւաւորուիլ թէ՛ արական, թէ՛ իգական կամետներ: Այս օրկանիզմները կ'անուանուին [[Հերմաֆրոտիթիզմ|հերմաֆրոտիթներ]]: Աւելի յաճախ տարբեր սեռ ունեցող օրկանիզմները ֆիզիքապէս տարբեր են: Այս երեւոյթն կը կոչուի [[Սեռական տիմորֆիզմ|սեռական տարբերակի]] (տիմորֆիզմ): Սեռական տարբերակումը յատուկ է կենդանիներու եւ բոյսերու հսկայական մեծամասնութեան եւ կը պայմանաւորուի բջջաբանական, ձեւաբանական, կենսաքիմիական եւ ֆիզիոլոկիական շարք մը յատկանիշներու տարբերութեամբ։ Տարբեր օրկանիզմներու սեռական տարբերակման աստիճանը եւ բնոյթը տարբեր են։ Օրգանիզմներու մեծամասնութեան, յատկապէս կենդանիներու արական եւ իգական անհատները իրարմէ կը տարբերին յստակ, առաջին հայեացքէն հեշտօրէն որոշուող յատկանիշներով, իսկ ցած ձեւերու սեռական տարբերութիւնները աւելի թոյլ են արտայայտուած եւ երբեմն աննկատելի են։ == Ընդհանուր նկարագիր == [[Պատկեր:Sexual cycle.hy.svg|thumb|Սեռական բազմացմամբ բազմացող օրկանիզմի կեանքի ցիկլը կազմուած է հափլոիտ եւ տիփլոիտ փուլերէն:]] [[Կեանքէն դէպի կեանք|Կեանքի]] հիմնական օրինաչափութիւններէն մէկը [[վերարտադրութիւն]]ն է կամ [[բազմացում]]ը՝ օրկանիզմներու ընդունակութիւնը ձեւաւորած նոր օրկանիզմներ: Սեռը, այս առումով, այս օրինաչափութեան մէկ մասը կը կազնէ: Կեանքը աւելի պարզագոյն ձեւերէն շրջուած է դէպի աւելի բարդ ձեւեր. սկզբնապէս վերարտադրումը կրկնապատկման գործընթաց էր, որուն հետեւանքով կը ձեւաւորուէին նոյն ժառանգական տեղեկատուութեամբ օրկանիզմներ: Բազմացման այս ձեւը կը կոչուի անսեռ բազմացում, անիկա տարածուած է [[Միաբջիջ օրկանիզմներ|միաբջիջ]] օրկանիզմներու մօտ, սակայն կը հանդիպի նաեւ [[Բազմաբջիջ օրկանիզմներ|բազմաբջիջներու]] մօտ<ref>{{cite book|title=Biology of Plants|year=2005|url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0|publisher=Freeman and Company Publishers|edition=7 th|location=NY|display-authors=etal|last1=Raven|first1=P. H.}}</ref>: Սեռական բազմացման ժամանակ սերունդի ժառանգական նիւթը կը ձեւաւորուի երկու առանձնեակներու ժառանգական նիւթի հիման վրայ։ Սեռական բազմացումը ձեւաւորուած է երկարատեւ շրջում գործընթացի հետեւանքով: Պաքտերիաները, օրինակ, կը բազմանան անսեռ եղանակով, սակայն կ'իրականացնեն նաեւ գործընթաց մը, որուն ժամանակ ժառանգական նիւթը մէկ օրգանիզմէն (տոնրր) կը փոխանցուի միւսին (ռեսիփիենտ)<ref>{{cite book|title=Genetics: Conjugation|date=1996|publisher=University of Texas|edition=4 th|display-authors=etal|last1=Holmes|first1=R. K.}}</ref>: Հաշուի չառնելով միջանկեալ բազմացման եղանակները՝ անսեռ եւ սեռական բազմացումներու հիմնական տարբերութիւնը ժառանգական նիւթի փոփոխման ձեւն է: Սովորաբար անսեռ բազմացումէն առաջ բջիջը կը կրկնապատկէ իր ժառանգական նիւթը, ապա նոր՝ կը կիսուի: Բջիջներու բաժանման այսպիսի եղանակը կը կոչուի [[միթոզ]]: Սեռական բազմացման դէպքին մէջ՝ կան յատուկ բջիջներ, որոնք կը կիսուին առանց ժառանգական նիւթի կրկնապատկման: Այս գործընթացը կը կոչուի [[մեյոզ]]: Առաջացող բջիջները կը կոչուին կամետներ եւ կը պարունակեն ծնողական ժառանգական տեղեկատուութեան միայն կէսը: Կամետները օրկանիզմի սեռական բազմացման մասնակցող բջիջներն են<ref>{{cite book|title=Biological Science|url=https://archive.org/details/biologicalscienc0003free_e8d7|date=2005|publisher=Pearson Prentice Hall|edition=3rd|last1=Freeman|first1=Scott}}</ref>: Սեռը կը ներառէ շարք մը յատկանիշներ, որոնք կը թոյլատրեն իրականացնել սեռական բազմացումը: Անիկա շրջուած է [[Սեռական անդամներ|սեռական համակարգի անդամներու]] հետ՝ միանման կամետներէն (իզոկամիա) դէպի տարբեր կամետներ (անիզոկամիա) ուղղութեամբ<ref>{{cite book|title=Living at Micro Scale|url=https://archive.org/details/livingatmicrosca0000duse|date=2009|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass|last1=Dusenbery|first1=David B.}}</ref>: Բարձրակարգ օրկանիզմներու մօտ սեռական բջիջներու ձեւաւորումը եւ փոխանակումն կ'իրականացնեն սեռական անդամները: Շատ տեսակներ՝ յատկապէս կենդանիները ունին սեռական մասնագիտացում. բնակչութիւնը կը բաժնուի արական եւ իգական առանձնեակներու: Ի հակառակ ատոր կան տեսակներ, որոնք չունին որեւէ սեռական մասնագիտացում եւ նոյն առանձնեակը ունի ինչպէս արական, այնպէս ալ իգական սեռական անդամներ եւ կը կոչուի [[Հերմաֆրոտիթիզմ|հերմաֆրոտիթներ]]: Բոյսերու երկսեռութիւնը շատ յաճախ հանդիպող երեւոյթ է<ref>{{cite book|title=The Evolution of Sex Determination|date=2014|publisher=Oxford University Press|last1=Beukeboom|first1=L., and other}}</ref>: == Շրջում == Կ'ենթադրուի, որ սեռական բազմացումը առաջին անգամ ի յայտ է եկած մէկ միլիառ տարի առաջ<ref>{{cite web| title=Book Review for ''Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth''| url=http://jupiterscientific.org/review/life.html | publisher=Jupiter Scientific| accessdate=2008-04-07}}</ref>։ Սեռի եւ սեռական բազմացման ծագման պատճառներու վերաբերեալ մինչեւ օրս որոշակի կարծիք չկայ։ Ամենատարածուած տեսութիւններէն են՝ սեռական բազմացումը կ'ապահովէ ժառանգական բազմազանութիւն, թոյլ կու տայ տարածել օգտակար եւ հեռացնել շրջուն տեսակէտէն ոչ օգտակար յատկանիշները։ Սեռական բազմացումը էուկարիոտներուն բնորոշ երեւոյթ է. [[էուկարիոտներ]]ը օրկանիզմներ են, որոնց բջիջները ունին [[Բջիջակորիզ|կորիզ]] եւ [[միտոքոնտրիումներ]]: Բացի կենդանիներէն, բոյսերէն եւ սունկերէն այլ էուկարիոտներ նոյնպէս (օրինակ՝ [[Մալարիա|մալարիայի պլազմոտիումը]]) կ'իրականցնէ սեռական բազմացում: Որոշ փաքտերիաներ [[քոնիւկացիա]]յի միջոցով կը փոխանակեն ժառանգական տեղեկատուութիւնը: Քոնիւկացիան սեռական բազմացում չէ, բայց անիկա նոյնպէս կը նպաստէ ժառանգական յատկանիշներու ձեւափոխման: Էուկարիոտներու մօտ սեռական բազմացումը կը բնորոշուի կամետներու տարբերութեամբ եւ [[Բեղմնաւորում|բեղմնաւորման]] առկայութեամբ։ Նոյն տեսակի ներսի կամետներու տեսակներու բազմազանութիւնը նոյնպէս կը համարուի սեռական բազմացման եղանակ։ Բազմաբջիջ օրկանիզմներու մօտ յայտնի չէ երրորդ տեսակի կամետ՝ արականէն եւ իգականէն բացի<ref>Schaffer, Amanda (updated September 27, 2007) [http://www.slate.com/id/2174380/?GT1=10538 "Pas de Deux: Why Are There Only Two Sexes?"], ''[[Slate (magazine)|Slate]]''.</ref><ref>{{cite journal|author=Hurst, Laurence D. |jstor=50723|title=Why are There Only Two Sexes?|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=263|year=1996|pages= 415–422|doi=10.1098/rspb.1996.0063|issue=1369}}</ref><ref>{{cite journal | author = Haag ES | year = 2007 | title = Why two sexes? Sex determination in multicellular organisms and protistan mating types | url = | journal = Seminars in Cell and Developmental Biology | volume = 18 | issue = 3| pages = 348–9 | doi = 10.1016/j.semcdb.2007.05.009 | pmid = 17644371 }}</ref>: Սեռը ծագած է [[Փրոքարիոտներ]]ու կամ վաղ էուկարիոտների մօտ<sup>[[Sex|[11]]]</sup>, իսկ քրոմոզոմներով պայմանաւորուած սեռը ծագած է էուկարիոտների մոտ: ZW սեռի որոշման համակարգը կը հանդիպի թռչուններոպ, ձուկերու եւ որոշ [[խեցգետնակերպեր]]ու մօտ: XY սեռի որոշման համակարգը կը հանդիպի կաթնասուններու<sup>[[Sex|[12]]]</sup>, ինչպէս նաեւ որոշ միջատներու<sup>[[Sex|[13]]]</sup> եւ բոյսերու (''Silene latifolia'')<sup>[[Sex|[14]]]</sup> մօտ: Սեռի X0 որոշման համակարգը կը հանդիպի որոշ միջատներու մօտ: Թռչուններու ZW եւ կաթնասուններու XY քրոմոզոմները չունին ընդհանուր կեներ<sup>[[Sex|[15]]]</sup>. օրինակ՝ [[հաւեր]]ու Z քրոմոզոմը աւելի նման է մարդու աուտոսոմային 9-րդ քրոմոզոմին, քան X-ին կամ Y-ին: Ասիկա ցոյց կու տայ, որ սեռի որոշման ZW եւ XY համակարգերը չունին ընդհանուր ծագում, փոխարէնը սեռական քրոմոզոմները կը ծագին թռչուններու եւ կաթնասուններու ընդհանուր նախնիի տարբեր աուտոսոմ քրոմոզոմներէն: 2004 թուականին տպագրուած հետազօտութեան մը մէջ համեմատուած է [[բադակտուց]]ի X քրոմոզոմը եւ հաւի Z քրոմոզոմը եւ ենթադրուած է, որ այս երկու համակարգերը կրնան կապուած ըլլալ<sup>[[Sex|[16]]]</sup>: == Սեռական բազմացում == [[Պատկեր:Papilioandrogeusgynandromorph.jpg|thumb|200px|Գինանդրոմորֆ ''[[Papilio androgeus]]'' տեսակի թիթեռ:]] {{Հիմնական յօդուած|Սեռական բազմացում}} Սեռական բազմացմամբ բազմացող օրկանիզմներու կեանքը կազմուած է [[հափլոիտ]] եւ [[տիփլոիտ]] փուլերէն: Էուկարիոտներու սեռական բազմացման ժամանակ նոր առաջացող օրկանիզմին մէջ կը միաւորուին ծնողներու ժառանգական յատկանիշները: Այս գործընթացի ընթացքին քրոմոզոմները մէկ սերունդէն կը փոխանցուին միւսին: Իւրաքանչիւր բջիջ կը ժառանգէ իւրաքանչիւր ծնողի քրոմոզոմներու կէսը<sup>[[Sex|[17]]]</sup>[[Sex|:]] Ժառանգական յատկանիշները կը պահպանուին [[քրոմոզոմներ]]ու [[տեզօքսիռիպոնուկլեինաթթու]]ին մէջ (ԴՆԹ): Ծնողներու քրոմոզոմներու միացումէն կ'առաջանայ քրոմոզոմներու կրկնակի հաւաքակազմով օրկանիզմ, որ կը կոչուի «տիփլոիտ», իսկ քրոմոզոմներու կէսի չափ կրճատուած հաւաքակազմի փուլը ծնողնական ձեւերու սեռական քրոմոզոմներու մօտ կը կոչուի «հափլոիտ» փուլ: Տիփլոիտ օրկանիզմները իրենց հերթին կը ձեւաւորեն հափլոիտ բջիջներ՝ կամետներ (սեռական բջիջներ), որոնց մէջ մեյոզի ընթացքին պատահական կերպով կ'անցնի զոյգ քրոմոզոմներէն որեւէ մէկը<sup>[[Sex|[18]]]</sup>: [[Քրոսինկովըր]]էն եւ [[բեղմնաւորում]]էն ետք յառացացող տիմփլոիտ օրկանիզմը կ'ունենայ ծնողներէն ժառանգուած տարբեր ժառանգական յատկանիշներ: Շատ օրկանիզմներու մոտ հափլոիտ փուլը արտայայտուած է միայն կամետներով, բայց որոշ օրկանիզմներու մօտ կամետները կրնան կիսուիլ առաջացնելով բազմաբջիջ օրկանիզմներ: Երկու պարագաներուն ալ կամետները կրնան չափերով եւ ձեւով նմանիլ (իզոկամիա) կամ ըլլալ անհամաչափ՝ չափերով եւ գործառոյթով<sup>[[Sex|[19]]]</sup>: Պայմանական ձեւով ավելի մեծ կամետը՝ ձուաբջիջը կը համարուի իգական, իսկ աւելի փոքր կամետը՝ սփերմաթոզոիտը՝ արական: Երկու տեսակի կամետներ ձեւաւորող օրկանիզմը կը կոչուի հերմաֆրոտիթ. որոշ պարագաներու հերմաֆրոտիթները ընդունակ են ինքնաբեղմնաւորուիլ եւ սերունդ տալ՝ առանց երկրորդ օրկանիզմի մասնակցութեան<sup>[[Sex|[20]]]:</sup> == Սեռի որոշում == [[Պատկեր:Evolsex-dia2a.svg|thumb|300x300px|Սեռը կ'օգնէ բազմացման միջոցով փոխանցել առաւելութիւն ունեցող յատկանիշները: Նկարին մէջ կը համեմատուի սեռական (վերը) եւ անսեռ (վարը) բազմացումներու ժամանակ տեղի ունեցող ալելներու յաճախութեան շրջումը: Ուղղահայեաց առանցքի վրայ յաճախութիւնն է, հորիզոնականի վրայ՝ ժամանակը: a/A եւ b/B ալելները կը հանդիպին պատահական կերպով: Առաւելութիւն ունեցող A եւ B ալելները, որոնք կը ձեւաւորուին իրարմէ անկախ, սեռական բազմացման միջոցով կրնան արագօրէն վերածուիլ AB ավելի առաւելութիւն բերող ալելի: Անսեռ բազմացման ժամանակ նոյն արդիւնքին հասնելու համար կը պահանջուի աւելի երկար ժամանակամիջոց:]] Բոյսերու մեծ մասը երկսեռ է<ref name="dellaporta_19932">{{cite journal|last=Dellaporta|first=S. L.|last2=Calderon-Urrea|first2=A.|year=1993|title=Sex Determination in Flowering Plants|url=https://archive.org/details/sim_plant-cell_1993-10_5_10/page/1241|journal=The Plant Cell|publisher=American Society of Plant Biologists|volume=5|issue=10|pages=1241–1251|doi=10.2307/3869777|jstor=3869777|pmc=160357|pmid=8281039}}</ref>: Կենդանիներու մօտ կը հանդիպին հերմաֆրոտիթներ եւ այնպիսի օրկանիզմներ, որոնք կը ձեւաւորեն միայն արական, կամ միայն իգական կամետներ: Կենսաբանական այն պատճառները, որոնց շնորհիւ օրկանիզմի մօտ կը ձեւաւորուի սեռերէն մէկը կը կոչուին սեռական տարբերակին մէջ: Սեռական տարբերակին մէջ ունեցող տեսակներու մեծամասնութեան մօտ օրկանիզմները կամ արական են, կամ իգական: Բացառութիւնները շատ են, օրինակ՝ ''[[C. elegans]]'' կլոր որդի մօտ կան հերմաֆրոտիթ եւ առարական առանձնեակներ (այս համակարգը կը կոչուի անտրոտիեցիա): Սովորաբար երբ օրկանիզմը, որուն զարգացումը կը գտնուի արականի եւ իգականի միջեւ կը կոչուի ինթերսեքս: Յաճախ ալ ինտերսեքս առանձնեակները կը կոչուին հերմաֆրոտիթներ, բայց ասոնք ի տարբերութիւն կենսաբանական հերմաֆրոտիթներու հազուադէպ հանդիպող են եւ բեղուն չեն արական եւ իգական առումներով միաժամանակ: === Սեռի ժառանգական որոշում === Ժառանգական սեռ որոշման համակարգերու օրկանիզմը սեռը պայմանաւորուած է [[կենոմ]]ով եւ կը ժառանգուի: Այս համակարգը սովորաբար կախուած է [[սեռական քրոմոզոմներու]] ասիմեթրիկ ժառանգութեամբ: Սեռը կրնայ որոշուիլ սեռական քրոմոզոմներու տեսակով եւ քանակով: Սեռի ժառանգական որոշման պարագային, սովորաբար արական եւ իգական օրկանիզմները կ'առաջանան 1:1 յարաբերութեամբ: Մարդու եւ այլ կաթնասուններու մօտ առկայ է սեռի որոշման XY համակարգը: Y քրոմոզոմը կը կրէ գործոններ, որոնք ընդունակ են զարգացումը տանիլ արական ճանապարհով: Y քրոմոզոմի բացակայութիւնը կ'ընթանայ «լռելայն սեռի»՝ իգականի զարգացումը: XX կաթնասունները իգական են, իսկ XY -ը՝ արական: Մարդու մօտ կենսաբանական սեռը կ'որոշուի ծննդեան ժամանակ առկայ 5 գործօններով՝ Y քրոմոզոմի առկայութեամբ կամ բացակայութեամբ, [[սեռական գեղձեր]]ու տեսակով, [[սեռական հորմոններ]]ով, ներքին (օրինակ՝ կանանց [[Արգանդի յաւելումներու բորբոքում|արգանդը]]) եւ արտաքին [[Մարդու վերարտադրողական համակարգ|վերարտադրողական համակարգի]] անատոմիայով<ref name="KnoxSchacht2011">Knox, David; Schacht, Caroline. ''[https://books.google.am/books?id=iVOXAp27iQkC&pg=PT64 Choices in Relationships: An Introduction to Marriage and the Family]''. 11 ed. Cengage Learning; 2011-10-10 [cited 17 June 2013]. ISBN 9781111833220. p. 64–66.</ref>: [[Պատկեր:Drosophila XY sex-determination (hy).png |thumb|Ինչպէս մարդկանց եւ այլ կաթնասուններու մօտ, պտղաճանճի մօտ նոյնպէս կը գործէ սեռի որոշման XY համակարգը:]] XY որոշման համակարգը առկայ է նաեւ այլ օրկանիզմներու մօտ, ինչպէս՝ սովորական [[Պտղաճանճեր|պտղաճանճի]] եւ որոշ բոյսերի մօտ<ref name="dellaporta_19932"/>: Որոշ պարագաներու, ինչպէս՝ պտղաճանճի մօտ, X քրոմոզոմի քանակն է, որ կ'որոշէ սեռը, եւ ոչ թէ Y-ի առկայութիւնը կամ բացակայութիւնը: Թռչուններու մօտ կը գործէ սեռի որոշման ZW համակարգը: W քրոմոզոմը կը կրէ գործօններ, որոնք զարգացումը կը տանին իգական ուղղութեամբ, իսկ «լռելայն սեռը» արականն է<ref>{{cite journal|last=Smith|first=C. A.,|last2=Katza|first2=M|last3=Sinclair|first3=A. H.|year=2003|title=DMRT1 Is Upregulated in the Gonads During Female-to-Male Sex Reversal in ZW Chicken Embryos|journal=Biology of Reproduction|volume=68|issue=2|pages=560–570|doi=10.1095/biolreprod.102.007294|pmid=12533420}}</ref>: Երկու՝ XY եւ ZW սեռի որոշման համակարգերուն ալ որոշիչ գործօնները կրող սեռական քրոմոզոմը զգալիօրէն աւելի փոքր է եւ կը կրէ աւելի քիչ կեներ<ref>{{cite web|url=http://www.learner.org/channel/courses/biology/textbook/gender/gender_4.html|title=Evolution of the Y Chromosome|publisher=Annenberg Media|accessdate=2008-04-01}}</ref>: Շատ միջատներու մօտ սեռի որոշումը պայմանաւորուած է սեռական քրոմոզոմներու թիւով: Ասիկա կը կոչուի սեռի որոշման X0 համակարգ. 0-ն ցոյց կու տայ սեռական քրոմոզոմի բացակայութիւնը: Միւս բոլոր քրոմոզոմները այս օրկանիզմներու մօտ տիփլոիտ են, միայն սեռական քրոմոզոմները կրնան ըլլալ մէկը կամ երկուքը: [[Ճռռիկներ]]ու մօտ մէկ X ունեցող առանձնեակը արական է, իսկ երկու X կրողը՝ իգական<ref>{{cite journal|last=Yoshimura|first=A.|year=2005|title=Karyotypes of two American field crickets: Gryllus rubens and Gryllus sp. (Orthoptera: Gryllidae)|journal=Entomological Science|volume=8|issue=3|pages=219–222|doi=10.1111/j.1479-8298.2005.00118.x}}</ref>: ''C. elegans'' [[նեմաթոտ]]ի առանձնեակներու մեծամասնութիւնը ինքնաբեղմնաւորուող XX հերմաֆրոտիթներ են: Բայց քրոմոզոմներու ժառանգման ժամանակ յառաջացող շեղումներու ժամանակ կարելի է յառաջանալ X0 առանձնեակներ, որոնք բեղուն արուներ են<ref>{{cite book|title=''C. Elegans'' II|url=https://archive.org/details/celegansii0000unse|last=Riddle|first=D. L.|last2=Blumenthal|first2=T.|last3=Meyer|first3=B. J.|last4=Priess|first4=J. R.|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|year=1997|isbn=0-87969-532-3}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=ce2.section.312 9.II. Sexual Dimorphism]</ref>: Այլ միջատներու, օրինակ՝ [[մեղուներ]]ու եւ [[մրջիւններ]]ու մօտ կը գործէ սեռի որոշման հափլոտիփլոիտ համակարգը<ref>{{cite journal|last=Charlesworth|first=B.|year=2003|title=Sex Determination in the Honeybee|url=https://archive.org/details/cell_2003-08-22_114_4/page/n28|journal=Cell|volume=114|issue=4|pages=397–398|doi=10.1016/S0092-8674(03)00610-X|pmid=12941267}}</ref>: Այս պարագային տիփլոիտ օրկանիզմները սովորաբար իգական են, հափլոիտները, որոնք կը ձեւաւորուին չբողմնաւորուած ձուաբջիջէն՝ արական: Սեռի որոշման այս համակարգը կը բերէ սեռերու ոչ որոշակի յարաբերութեան, քանի որ սեռը կախուած կ'ըլլայ բեղմնաւորումէն, այլ ոչ թէ մեյոզի ժամանակ քրոմոզոմներու բաշխմամբ: === Ոչ ժառանգական սեռի որոշում === Շատ տեսակներու մօտ սեռը պայմանաւորուած չէ ժառանգականութեամբ այլ կ'առաջանայ արտաքին պայմաններու գործօններու ազդեցութեամբ: Շատ [[սողուններ]]ու մօտ սեռը կ'առաջանայ ջերմաստիճանէն կախուած. զարգացման ընթացքին սաղմի վրայ ազդող ջերմաստիճանի մեծութիւնը կ'ազդէ սեռի վրայ։ Որոշ [[կրիաներ]]ու մօտ, օրինակ, արական օրկանիզը կ'առաջացնէ աւելի ցած ջերմաստիճանի, իսկ իգականը՝ աւելի բարձր ջերմաստիճանի պարագային: Որուն ընթացքին, ջերմաստիճաններուն տարբերութիւնը կարելի է ըլլալ ընդամէնը 1-2&nbsp;°C: Շատ ձուկեր կեանքի ընթացքին կը փոխեն իրենց սեռը, այս երեւոյթը յայտնի է [[յաջորդական հերմաֆրոթիթիզմ]] անունով: [[Ծաղրածու ձուկեր]]ու մօտ աւելի փոքր ձուկները արական են, իսկ աւելի մեծ՝ վայրի ձուկը կը դառնայ իգական: ''Labridae'' ընտանիքի շատ ձուկերու մօտ հակառակն է, ձուկերը սկզբնապէս իգական են, չափերը մեծնալէ ետք՝ կը դառնան արական: Յաջորդական հերմաֆրոթիներու մօտ կեանքի ընթացքին կրնան ձեւաւորուիլ երկու տեսակի կամետները, բայց կեանքի միաձոյլ պահուն կ'առաջանան կամ արական, կամ իգական կամետներ: Որոշ [[փթերանմաններ]]ու մօտ առանձնեակները սկզբնապէս հերմաֆրոտիթ են, բայց եթէ փթերանմանը կ'աճի այն հողին մէջ, ուր նախապէս աճած են հերմաֆրոտիթներ՝ կը զարգանայ արական սեռի առանձնեակ<ref>{{cite journal|last=Tanurdzic|first=M.|last2=Banks|first2=J. A.|year=2004|title=Sex-Determining Mechanisms in Land Plants|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=Suppl|pages=S61–S71|doi=10.1105/tpc.016667|pmc=2643385|pmid=15084718}}</ref>: == Սեռական տիմորֆիզմ == [[Պատկեր:Male_and_female_pheasant.jpg|thumb|Փասիաններու մօտ լաւ արտայայտուած է սեռական տիմորֆիզմը: Փասիանի արուն եւ էգը տարբեր են չափերով եւ տեսքով:]] Մարդկանց, ինչպէս նաեւ բոլոր [[կաթնասուններ]]ու մօտ, որոշ միջատներու (օրինակ՝ ղրոզոֆիլ պտղաճանճի) եւ շարք մը այլ կենդանիներու մօտ հոմոկամետ Լ իգական եւ հեթերոկամետ է արական սեռը։ Հակառակ պատկերը կը դիտուի [[Թիթեռներ]]ու, [[սողուններ]]ու, [[թռչուններ]]ու մօտ. հոմոկամետ է արական սեռը, հեթերոգամետ՝ իգականը։ Թռչուններու ZW սեռական քրոմոզոմները չունին ընդհանուր կեներ կաթնասուններու XY քրոմոզոմների հետ<ref>{{cite journal |author=Stiglec R, Ezaz T, Graves JA |title=A new look at the evolution of avian sex chromosomes |journal=Cytogenet. Genome Res. |volume=117 |issue=1–4 |pages=103–109 |year=2007 |pmid=17675850 |doi=10.1159/000103170}}</ref>։ 2004 թուականին համեմատուած է հաւի Z քրոմոզոմը բադակտուցի X քրոմոզոմի հետ եւ ենթադրուած է, որ վերջիններս միանման են<ref>{{cite journal | last=Grützner | first=F. | coauthors=Rens, W., Tsend-Ayush, E., El-Mogharbel, N., O'Brien, P.C.M., Jones, R.C., Ferguson-Smith, M.A. and Marshall, J.A. | year=2004 | title=In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-16_432_7019/page/913 | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=432 | pages=913–917 | doi=10.1038/nature03021 | pmid=15502814 | issue=7019}}</ref>։ Որոշ ձուկերու մօտ տիմորֆիզմը այնքան ծայրայեղ է, որ արուն մակաբոյծ է, որ կ'ապրի էգին վրայ։ Բոյսերու տեսակներու մօտ նոյնպէս կը հանդիպի տիմորֆիզմ, ուր իգական ձեւերը զգալիօրէն աւելի մեծ են, քան արուները, ինչպէս օրինակ ''[[:en:Dicranum|Dicranum]]'' մամուռի<ref>{{cite book|title=Bryophyte Biology|url=https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse|last=Shaw|first=A. Jonathan|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-66097-1|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse/page/379 379]–380|chapter=Population ecology, population genetics, and microevolution|editors=A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (eds.)}}</ref> ''[[:en:Sphaerocarpos|Sphaerocarpos]]'' լյարդամամուռի մոտ է<ref name="Schuster 1984">{{cite book|title=New Manual of Bryology|last=Schuster|first=Rudolf M.|publisher=The Hattori botanical Laboratory|year=1984|volume=2|location=Nichinan, Miyazaki, Japan|page=891|chapter=Comparative Anatomy and Morphology of the Hepaticae}}</ref>: Կան որոշ փաստեր, որ այս ցեղերու տիմորֆիզմը կրնայ պայմանաւորուած ըլլալ սեռական քրոմոզոմներով<ref name="Schuster 1984" /><ref name="Crum & Anderson">{{cite book|title=Mosses of Eastern North America|last2=Anderson|first2=Lewis E.|publisher=Columbia University Press|year=1980|isbn=0-231-04516-6|volume=1|location=New York|page=196|last1=Crum|first1=Howard A.}}</ref> կամ իգական ձեւի ազդանշանային քիմիական նյութերով<ref>{{cite journal|last=Briggs|first=D. A.|year=1965|title=Experimental taxonomy of some British species of genus ''Dicranum''|journal=New Phytologist|volume=64|issue=3|pages=366–386|doi=10.1111/j.1469-8137.1965.tb07546.x}}</ref>: Թռչուններու մօտ արուները յաճախ աւելի գունագեղ են եւ ունին այնպիսի յատկանիշներ (օրինակ՝ սիրամարգի երկար պոչը), որ առաջին հայեացքէն անբարենպաստ յատկանիշ է (վառ գոյները կրնան թռչունը տեսանելի դարձնել գիշատիչներու համար): Բացատրութիւններէն մէկը հանդիկապի սկզբունքն է<ref>{{cite book|title=The handicap principle: a missing piece of Darwin's puzzle|url=https://archive.org/details/handicapprincipl0000zeha|last=Zahavi|first=Amotz|last2=Zahavi|first2=Avishag|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=0-19-510035-2}}</ref>: Այս վարկածը կ'ըսէ, որ այս թերութիւններով կենդանի մնալով արուն էգերուն ցոյց կու տայ իր ժառանգական առաւելութիւնները: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} [[Ստորոգութիւն:Կենսաբանութիւն]] i37wk1uog98pla2u1f5djjx5s56in54 0 6092 253907 248383 2026-08-28T23:32:49Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253907 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիրք | անուանում = Սիլաս Մարնըր | պատկեր = Silas_Marner_1.jpg | պատկերի չափ = | alt = | նկարագրութիւն = | հեղինակ = Ճորճ Էլիոթ | ձայնագրութիւն = | սկզբնական վերնագիր = | թարգմանիչ = | պատկերազարդող = | կողքի պատկերազարդող = | երկիր = Անգլիա | լեզու = Անգլերէն | շարք = | հերթական թիւ = | նիւթ = | ոճ = | հրատարակուած = | հրատարակող = | հրատարակող2 = | հրատարակչական թուական =1861 | հրատարակուած հայերէնով = | գիրքի տեսակ = | էջեր = | մրցանակներ = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | նախորդ գիրք = | յաջորդ գիրք = | նշումներ = | կայքէջ = }} '''Սիլաս Մարնըր''', Րեւելոյի մանրածախը, [[Ճորճ Էլիոդ|Ճորճ Էլիոդի երրորդ նորավէպը]] , հրատարակուած<nowiki/>[[1861|՝ 1861]]-ին: Մանրածախի մը պատմութիւնն է: == Նորավէպին ամփոփումը == Նորավէպը Ժթ. դարու պատմութիւն է: Սիլաս Մարնըր մանրածախ մըն էր [[Լենդերն Եարտ|Լենթըրն Եարտ]] գիւղին մէջ, որ կը գտնուի Անգլիոյ հիւսիսը: Ան ամբաստանուած էր, թէ գողցած էր ծեր հիւանդ մարդու մը հաւաքուած ոսկիները, երբ հոգ կը տանէր անոր: Երկու փաստեր կային, որոնք Սիլասի դէմ էին՝ պզտիկ դանակ մը եւ իր տան մէջ գտնուած դրամները: Տարաձայնութիւն մը կ'ըսէր, թէ Սիլասի մտերիմ ընկերը՝ Ուիլիըմ Տէյնն էր գողը, որ Սիլասի վրայ բերցուցած էր յանցանքը, որովհետեւ Սիլաս իր պզտիկ դանակը փոխ տուած էր Ուիլիըմի նախ քան ոճիրը: Սիլաս անմեղ էր։ Սիլասի սիրած աղջիկը՝ Սարա, որու հետ պիտի ամուսնանար, զինք ձգելով կ'ամուսնանայ Ուիլիըմի հետ: Յուսախաբ Սիլաս կը ձգէ Լենթըրն Եարտն ու կը հեռանայ: [[Պատկեր:Silas marner 0180.jpg|մինի|ձախից|1907-ին գրուած «Սիլաս Մարնըր» գիրքէն փրցուած էջ մը]] Մարնըր [[Րեւելոյ]] գիւղը կ'երթայ, ուր առանձին կ'ապրի. չ'ուզեր մէկու մը հետ տեսակցիլ, բացի քանի մը բնակիչներէ: Կը սկսի նիւթապաշտ դառնալ եւ այդ նպատակով ալ անդադար կ'աշխատի: Սքուայըր Գաս Ռավելոյի ամենահարուստ մարդն էր, որ ունէր երկու որդիներ՝ Կատըֆրի եւ Տանսթըն:Տանսթըն ագահ էր եւ դաժան: Կատըֆրի բարեգործ էր, բայց թոյլ, եւ գաղտնի ամուսնացած էր թմրամոլ Մոլի Ֆարրենի հետ, բայց միաժամանակ կը սիրէր Նենսի Լամաթերը, որ երիտասարդ աղջիկ մըն էր, ուսեալ եւ ընկերային բարձր խաւի պատկանող:Տանսթըն բազմիցս կը սպառնար եղբօրը, որ պիտի բացահայտէր իր ամուսնութիւնը Մոլիէն: Օր մըն ալ յանկարծ Սիլասի ոսկիները կը գողցուին Տանսթըն Գասի կողմէ. Սիլաս շատ կը զայրանայ: Սակայն Տանսթըն կ'անհետանայ, եւ ոչ մէկ հետք կը ձգէ իր ետին: Սիլասի յուսահատ վիճակին մէջ յաճախ զինք կ'այցելէ Տոլլի անունով համագիւղացի մը եւ զինք կը խրախուսէ եկեղեցի երթալու: Ձմրան գիշեր մը Մոլի կը փորձէ Սքուայըր Գասի Նոր Տարուան Ելոյթին ներկայ գտնուիլ իր երկու տարեկան աղջկան հետ, որպէսզի յայտարարէ, թէ ինք Կատֆրիի կինն է եւ որ աղջիկ մը ունէր իրմէ: Ճամբան՝ կինը այնքան թմրեցուցիչ գործածած էր, որ գետին կ'իյնայ եւ կը մահանայ ձիւնին մէջ։ Աղջնակը սողալով Սիլասի տունը կը մտնէ: Սիլաս կը հետեւի պզտիկին հետքերուն եւ գետինը մեռած կին մը կը տեսնէ : Ան Գաս ընտանիքին բնակարանը կ'երթայ եւ կը պատմէ պատահածը, Կատըֆրի արագ դէպքին վայրը կ'երթայ, բայց բնաւ չ'ըսեր, թէ այդ կինը իր կինն էր։ Մոլիի մահով վերջ կը դրուէր իր ամուսնութեան: [[Պատկեր:Silas and Eppie.jpg|մինի|աջից|Սիլաս կը գտնէ Էփին]] Սիլաս իր քով կը պահէ աղջիկը եւ անունը Էփի կը դնէ: Էփի Սիլասի կեանքը ամբողջութեամբ կը փոխէ: Սիլաս որ ոսկիի եւ դրամի մոլի դարձած էր, մանաւանդ գողութեան ենթարկուելէն ետք, ամբողջութեամբ կը փոխուի Էփիիի իր կեանքէն ներս մուտք գործելէ ետք: Կատըֆրի Գաս կրնայ ազատ ամուսնանալ Նենսիի հետ, բայց գաղտնի կը պահէ իր ամուսնացած ըլլալը եւ զաւակ ունենալը: Մարնըրի դրացին՝ Տոլլի Ուինթդոփ, մեծապէս կ'օգնէ Մարնըրի, որ Էփին մեծցնէ եւ հոգ տանի անոր: Տոլլի ոչ միայն կ'օգնէ Մարնըրի, որ Էփին մեծցնէ այլեւ իր յարաբերութիւնը փոխելու գիւղացիներուն հետ: [[Պատկեր:Silas Marner 1916.jpg|մինի|ձախից|Սիլաս Մարնըր՝ 1916-ին ներկայացուած ֆիլմի մը ընդմէջէն]] 16 տարի կ'անցնի եւ Էփի կը մեծնայ: Շատ կապուած էր Սիլասի, որ փոխած էր իր կեանքը: Մինչ այդ Կատըֆրի եւ Նենսի կ'ամուսնանան, բայց զաւակ չեն կրնար ունենալ: Տանսթընի մարմինը կը գտնուի ոսկիներն ալ հետը: Կատըֆրի երբ կը գիտնայ թէ Տանսթըն մեռած է, կ'որոշէ Նենսիին պատմել ամէն ինչ եւ կ'ըսէ, թէ ինք Մոլիի հետ ամուսնացած էր եւ զաւակ մը ունէր եւ այդ զաւակը Էփին է: Կատըֆրի եւ նենսի կ'առաջարկեն Սիլասի որ իրենք մեծցնեն Էփին, բայց Էփի քաղաքավարութեամբ կը մերժէ առաջարկը, որովհետեւ կ'ըսէ, թէ չի կրնար Սիլասը ձգել եւ ուրիշին հետ ապրիլ: Սիլաս շատ ուրախ էր իր նոր կեանքով, նոր ընտանիքով եւ ընկերներով: Վերջաւորութեան Էփի կ'ամուսնանայ Տոլիի տղուն՝ Արոնի հետ: Արոն եւ Էփի Սիլասի նոր տունը կ'անցնին, զոր Կատըֆրի տուած էր իրենց: Սիլասի տարիներու զոհողութիւնը Էփին մեծցնելով դրական ազդեցութիւն մը ձգած էր բոլորին վրայ: [[Պատկեր:Silas marner 0324.jpg|մինի|աջից]] == Դերակատարներ == * '''Սիլաս Մարնըր''': Մանրածախ մը, որ դաւաճանութեան մը զոհը կը դառնայ Լենթըր Եարտի իր մտերիմ ընկերոջմէն՝ Ուիլիըմ Տէյնէն, եւ կը փոխադրուի Րեւելոյ, ընչաքաղց մը կը դառնայ, մինչեւ որ ունեցուածքը կը գողցուի Տանսթըն Գասէն: Իր հաւատքը վերստին կը գտնէ, երբ կը տեսնէ Էփին(Կատըֆրիի աղջիկը): * '''Սքուայըր Գաս''': Րեւելոյի բարեկեցիկներէն, որ հողերու եւ արտերու տէր էր: * '''Կատըֆրի Գաս''': Անդրանիկ զաւակը Գաս ընտանիքին, որ եղբօրը հետ միշտ հարցեր կ'ունենար Մոլիի հետ իր ամուսնութեան պատճառով: Երբ Մոլի կը մահանայ, ինքզինք հանգիստ կը զգայ, բայց որոշ ժամանակ մը ետք կը զգայ, թէ պէտք է սրբագրէ իր ըրած սխալները: * '''Տանսթըն Գաս''': Երկրորդ զաւակն էր Գասի: Ան կը գողնայ Սիլասի ոսկիները: * '''Մոլի Ֆերըն''': Կատըֆրիի առաջին եւ գաղտնի կինը, որմէ աղջիկ մը ունէր եւ թմրեցուցիչի մոլի դարձած էր։ Ան կը մեռնի երբ Րեւելոյ կ'երթայ գաղտնիքը յայտնաբերելու, աղջիկը՝ Էփի, կը մնայ Սիլասի քով, որու ամբողջ կեանքը կը փոխէ: * '''Էփի''': Մոլիի եւ Կատըֆրիի զաւակը, զոր Սիլաս կը մեծցնէ եւ հոգ կը տանի մօր մահէն ետք: Շատ գեղեցիկ աղջիկ մը կը դառնայ, որ շատ լաւ կրթութիւն ստացած էր Սիլասէն: * '''Նենսի Գաս''' (Նենսի Լամադեր): Կատըֆրիի երկրորդ կինը, որ ընկերային բարձր խաւին կը պատկանէր: * '''Փրիսիլա Լամադեր''': Նենսիի քոյրը: * '''Արոն Ուինթրոփ''': Տոլիի զաւակը, որ պատմութեան աւարտին կ'ամուսնանայ էփիի հետ: * '''Տոլի Ուինթրոփ''': Արոնի մայրը, Պենի կինը եւ Էփիի կնքամայրը: * '''Պարոն Սնել''': Րեյնպոյ ճաշարանին տէրը՝ Րեւելոյի մէջ: * '''Ուիլիըմ Տէյն''': Սիլասի նախկին մտերիմ ընկերը՝ Լենթըր Եարտի մէջ։ Ուիլիըմ կը դաւաճանէ Սիլասը եւ կ'ամուսնանայ վերջինիս նշանածին՝ Սարայի հետ: * '''Սարա''': Սիլասի նշանածը, որ Լենթըր Եարտի մէջ կ'ամուսնանայ Ուիլիըմ Տէյնի հետ: * '''Պարոն Մէյսի''': Եկեղեցւոյ ժամկոչը եւ դերձակ մը: * '''Սողոմոն Մեյսի''': Պարոն Մէյսիի եղբայրը եւ տաղանդաւոր ջութակահար մը: * '''Պարոն Գրաքենթրոփ''': Րեւելոյի քահանան եւ արդարութիւն հետապնդող անձ մը: * '''Պոպ Լոնտի''': Րեւելոյի մսագործը: * '''Ճեմ Րոտնի''': Երբ Սիլասի ոսկիները կը գողցուին, առաջին ամբաստանեալը: == Պատշաճեցում == Նուազագոյնը 5 ֆիլմեր արտադրուած են Սիլաս Մարնըրի մասին.- * Սիլաս Մարնըր ([[ԱՄՆ]], [[31 Մարտ]] [[1911]]) [[Ֆրանք Հոլի]]ի հետ<ref>{{cite web|title=Silas Marner (1911)|url=http://www.imdb.com/title/tt0163232/|website=IMDb.com|publisher=(Amazon)|accessdate=11 April 2015}}</ref>: * Սիլաս Մարնըրի Կաղանդը ([[Բաթէ եղբայրներ]], [[Ֆրանսա]], [[Նոյեմբեր 1912]], Սիլաս Մարնըրի Կաղանդը)<ref>{{cite web|title=SIlas Marner's Christmas (1912)|url=http://www.imdb.com/title/tt3748356/|website=IMDb.com|publisher=(Amazon)|accessdate=11 April 2015}}</ref> * Սիլաս Մարնըր (Էտիսոն Գործարանը ԱՄՆ, [[24 Հոկտեմբեր]] [[1913]]-ին) Ուիլիըմ Լանկթոն Ուեսթ<ref>{{cite web|title=Silas Marner (1913)|url=http://www.imdb.com/title/tt0163233/|website=IMDb.com|publisher=(Amazon)|accessdate=11 April 2015}}</ref> * Սիլաս Մարնըր ([[19 Փետրուար|19 Փերտրուար]] [[1916]]) Ֆրետերիք Ուարտի հետ<ref>{{cite web|title=Silas Marner (1916)|url=http://www.imdb.com/title/tt0012684/|website=IMDb.com|publisher=(Amazon)|accessdate=11 April 2015}}</ref><ref>{{citation|url=http://vimeo.com/21306075|title=Silas Marner (1916) remaining reels|publisher=Ned Thanhouser of the [[Thanhouser Company|Thanhouser Film Corporation]] and [[Vimeo]]|accessdate=June 26, 2014}}</ref> * Սիլաս Մարնըր (ԱՄՆ, Մայիս 1922) (Անգլիա, 25 Յունուար 1926) Քրոֆորտ Քենրի հետ<ref>{{cite web|title=Silas Marner (1922)|url=http://www.imdb.com/title/tt0163234/|website=IMDb.com|publisher=(Amazon)|accessdate=11 April 2015}}</ref> * [[Մայքըլ Ուիլիըմզ]] Մարնըրի դերով, իր վերջին ֆիլմը կը խաղայ նախ քան մահանալը: Արտադրութեան մէջ մաս կը կազմեն [[Էտուըրտ Ուտուարտ]], [[Ճընի Ակուդեր]], [[Ալեքս Ճեննինկզ]] եւ [[Թիմոթի Պադեսոն]]: * Ժիլպըրդ ([[1876]])<ref>''[[Illustrated London News]]''. 18 November 1876, page 476</ref><ref>{{cite book|last=Stedman|first=Jane W.|year=1996|title=W. S. Gilbert, A Classic Victorian & His Theatre|url=https://archive.org/details/wsgilbertclassic0000sted|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-816174-3}} p. 141</ref> * Քննադատօրէն ըսուած է [[1954]]-ին Հնդկական ֆիլմ Պանկարու Բաբա Թելուկուի մէջ, որ կը խաղան [[Րանկա Րաո|Րանկա Րաօ]] եւ [[Քրիշնա Գումարի]], նաեւ Սիլաս Մարնըրին պատմուածքէն քաղուածք մը<ref>Bangaru Papa in Naati 101 Chitralu, S. V. Rama Rao, Kinnera Publications, Hyderabad, 2006, pp. 109–110</ref> * [[Անգլիացի]] յօրինող [[Ճոն Ճուպերթ]] Օփերա մը կը գրէ Սիլաս Մարնըրի պատմութեան վրայ հիմնուելով [[1961]]-ին<ref>[http://www.chesternovello.com/default.aspx?TabId=2432&State_3041=2&workId_3041=13278 Silas Marner, John Joubert<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.johnjoubert.org.uk/works.html |title=John Joubert: composer<!-- Bot generated title --> |accessdate=2016-10-07 |archive-date=2010-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117031940/http://www.johnjoubert.org.uk/works.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117031940/http://www.johnjoubert.org.uk/works.html |date=2010-01-17 }}</ref> * Պատմուածքը յարմարեցուած է իբր «Սուխտաս» Հնդկերէնով՝ Հնդիկ գրող Փրեմչենտ<ref name="Nagendra1981">{{cite book | author=Nagendra | title=Premchand: an anthology | year=1981|publisher=Bansal | oclc = 8668427 | page = 70 }}</ref> * [[Պեն Քինկսլի]] կը խաղայ Սիլաս Մարնըր [[1985]]-ին [[Փացի Քենսիթ]]ի հետ որ Էփին էր<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0090019/ IMDB listing] Retrieved 2015-10-17</ref><ref>[http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/archive/87/87.html Masterpiece Theater database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831162508/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/archive/87/87.html |date=2016-08-31 }} Retrieved 2015-10-17</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=q7THUBwEJus Youtube link] Retrieved 2015-10-17</ref> * Պզտիկներու հեռատեսիլի կայանին * [[Սթիվ Մարթին]] կը գրէ, կ'արտադրէ եւ դեր կ'ունենայ [[1994]]-ին այս պատմուածքին ֆիլմին մէջ<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0111194/ IMDB listing] Retrieved 2015-10-17</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից|2017 թվականի [[Կաղապար:Օրվա հոդված/Հոկտեմբերի 20, 2017 թ.|հոկտեմբերի 20]]}} kts377k8p1vjvl88kx94upxgdicyako 0 6097 253861 221958 2026-08-28T23:03:12Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253861 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ալիսիա Սիլուերսթոն | բնագիր ԱԱՀ = Ալիսիա Սիլուերսթոն | պատկեր = [[Պատկեր:Alicia Silverstone.jpg|250px|մինի]] | Հասակ = 165 սմ | նկարագրութիւն = Ալիսիա Սիլուերսթոնը 2006 թ.-ին Sanctury Gala-յին մէջ | ծնած է = [[4 Հոկտեմբեր]] [[1976 թուական|1976]] (40 տարեկան) | ծննդավայր = [[Սան Ֆրանցիսքոյ]], [[Քալիֆորնիա]], {{USA}} | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = {{USA}} | imdb_id =0000224 | ԿինոՊոիսկ_id =13413 | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | Ժանրեր = [[Կատակերգութիւն]], [[թատերախաղ]], [[նուագախաղ]] | մասնագիտութիւն = Դերասանուհի, Արտադրող | ամուսին = Քրիստոֆեր Ջարեկի | ծնողներ = | Զաւակներ = 1 զաւակ | պարգեւներ և մրցանակներ = | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} '''Ալիսիա Սիլուերսթոն''' ({{lang-en|Alicia Silverstone}}; ծնած է՝ [[4 Հոկտեմբեր]] [[1976 թուական|1976]] (40 տարեկան), [[Սան Ֆրանցիսքոյ]], [[Գալիֆորնիա]], [[ԱՄՆ]]), ամերիկացի դերասանուհի։<ref>{{cite book|last=Morgan|first=Adam|title=Eating the Big Fish: How Challenger Brands Can Compete Against Brand Leaders|url=https://archive.org/details/eatingbigfishhow0000morg|year=2009|publisher=Wiley|isbn=978-0470238271|page=[https://archive.org/details/eatingbigfishhow0000morg/page/144 144]}}</ref><ref>{{cite book|last=Vaughn|first=Jacqueline|title=Environmental Activism: A Reference Handbook|url=https://archive.org/details/environmentalact00swit|year=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1576079010|page=[https://archive.org/details/environmentalact00swit/page/167 167]}}</ref><ref>{{cite web |author=Photography By Rodale Images |url=http://www.womenshealthmag.com/nutrition/alicia-silverstones-vegan-tips |title=Alicia Silverstone: The Kind Diet &#124; Women's Health Magazine |publisher=Womenshealthmag.com |date=5 Ապրիլ, 2012 |accessdate=11 Ապրիլ, 2012 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331005117/http://www.womenshealthmag.com/nutrition/alicia-silverstones-vegan-tips |dead-url=yes }}</ref> Դերասանական ծաղրանկար սկիզբը նկարահանած է ''[[Aerosmith]]'' ռոք-խումբի երաժշտական տեսահոլովակներուն մէջ։ Դերասանուհին յաջողութիւն բերած է «[[Տարուածութիւն]]» ([[1993 թուական|1993]]) ֆիլմը։ Հանդիսատեսին յայտնի է նաեւ «[[Պայթիւն անցեալից]]» եւ «[[Պաթմանը եւ Ռոպինը]]» ֆիլմերէն։ == Ֆիլմագրութիւն == === Դերակատարումներ === {| class="wikitable sortable" |- !Թիւ !! Ֆիլմի անուն !! Բնօրինակի անուանումը !! Դէրը !! Տեսակը !! Ուղղիչ !! Խաղընկերներ |- | 1988 - 1993 || Հրաշալի տարիներ || The Wonder Years || Ճեսիգա || [[սերիալ]], <br>[[Կատակերգութիւն]], <br>[[Ընտանեկան ֆիլմ|Ընտանեկան]] || Մայքլ Տիներ <br>եւ այլք || |- | 1993 || Տարուածութիւն || The Crush || Ատրինե Ֆորեստեր || [[թնդարկու]], <br>[[Դատերախաղ]] || Ալան Շապիրո || |- | 1993 || Սիրոյ երգեր. հուր եւ Գիրք || Torch Song || Տելֆին || [[Դատերախաղ]] || Մայքլ Միլըր || |- | 1993 || Երազանքներու հաւանականութիւն || Scattered Dreams || Ֆիլիս Մեսենճեր || [[Դատերախաղ]] || Նինա Պարնէթ || |- | 1994 || Ուժեղները եւ ցնորուածները || Cool and the Crazy || Ռոզալին || [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br>[[Թնդարկու]] || Ռալֆ Պակշի || [[Ճարետ Լեդո]] |- | 1994 || Aerosmith. Դուք դեռ նման բան մը չէք տեսած || Aerosmith: Big Ones You Can Look at || Պատանի աղջիկ || [[Փաստագրական ֆիլմ|Փաստագրական]], <br>[[Երաժշտական ֆիլմ|Երաժշտական]] || || |- | 1994 || Ռեպըլ մայրուղին || Rebel Highway || Ռոզալին || [[սերիալ]], <br> [[Դատերախաղ]] || Ալան Արկուշ, ... || [[Ռենէ Զելվեգեր]], <br> [[Սալմա Հայէք]] |- | 1995 || Նոր աշխարհ || Le nouveau monde || Թրուդի Ուադ || [[Դատերախաղ]] || Ալեն Կորնո || |- | 1995 || Փախստարան || Hideaway || Ռեճինա || [[Սարսափ ֆիլմ|Սարսափ]] || Պրետ Լեոներ || [[Ճէֆ Կոլտպլիւմ]] |- | 1995 || Անմիտը || Clueless || Շեր Հորովէն || [[Նուագաղ]], <br> [[Կատակերգութիւն]] || Էմի Հեքերլինգ || [[Բրիդանի Մերֆի]] |- | 1995 || Իրական հանցագործութիւն || True Crime || Մերի Ժիրարտինո || [[թնդարկու]], <br> [[եղեռնական ֆիլմ|Եղեռնական]] || Պետ Վերդուչի || |- | 1995 || Դայակը || The Babysitter || Ճենիֆեր || [[թնդարկու]], <br> [[Դատերախաղ]] || Գայ Ֆերլենտ || |- | 1997 || [[Պաթման եւ Ռոպին]] || Batman & Robin || Վատ աղջիկը / Բարբարա Ուիլսոն || [[Տարօրինակ ֆիլմ|բանդագուշական]], <br> [[երեւակայութիւն]], <br> [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]] || Ճոել Շումահեր || [[Առնոլտ Շուարցենեգեր]], <br> [[Ճորճ Գլունի]], <br> [[Ումա Թուրման]] |- | 1997 || [[Անձնական ուղղեբեռ]] || Excess Baggage || Էմիլի Հոփ || [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br> [[Նուագախաղ]], <br> [[Կատակերգութիւն]] || Մարկո Պրամպիլա || [[Բենիսիո Տել Դորո]], <br> [[Քրիստոֆեր Ուոքեն]] |- | 1999 || [[Պայթիւն անցեալէն]] || Blast from the Past || Էւա Ռուստիկով || [[Դատերախաղ]], <br>[[Նուագախաղ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Հիւ Ուիլսոն || [[Պրենտըն Ֆրէյզըր]], <br>[[Քրիստոֆեր Ուոքեն]], <br>[[Սիսի Սփէյսեք]] |- | 2000 || Սիրոյ ապարդիւն փորձեր || Love's Labour's Lost || իշխանուհի || [[Երաժշտական ֆիլմ|Երաժշտական]], <br>[[Նուագախաղ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Քենեթ Պրենա || |- | 2001 - 2003 || Խելացի Շերոնը || Braceface || Շերոն Սպից || [[սերիալ]], <br>[[ոգեւորութիւն|ծաղրանկար]] || Չարլզ Ե. Պասթեն || |- | 2002 || Աւելի վատ չ'ըլլայ || Scorched || Շեյլա Ռիո || [[Կատակերգութիւն]], <br>[[եղեռնական ֆիլմ|եղեռնական]] || Գեւին Գրէյզեր || [[Վուդի Հարսլսոն]] |- | 2002 || Չափէն դուրս անօրինականութիւն || Global Heresy || Նաթ || [[Դատերախաղ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Սիտնի Ջ. Ֆիւրի || |- | 2003 || Խնամախօսը || Miss Match || Քէյթ Ֆոքս || [[սերիալ]] || Մայքլ Լանժ <br>եւ այլք || |- | 2004 || [[Սքուպի Տու 2. Հրեշներն ազատութեան մէջ]] || Scooby Doo 2: Monsters Unleashed || Հիթեր || [[Երեւակայութիւն]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Ռոջա Գոսնել || [[Սառա Միշել Գելար]] |- | 2005 || Գեղեցկութեան սրահը || Beauty Shop || Լին || [[Կատակերգութիւն]] || Բիլէ Վուդրաֆ || |- | 2005 || Դուն կը դառնաս լռութիւն || Silence Becomes You || Վիոլէթ || [[թնդարկու]] || Սդեֆանի Սինկլեյր || |- | 2005 || Թագուհի Բ || Queen B || Բեաթրիս 'Բեա' || [[Կատակերգութիւն]] || [[Տանի տէ Վիդո]] || [[Տանի տէ Վիդո]] |- | 2006 || Շանթահարը || Stormbreaker || Ճէք Սթարբայթ || [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]], <br>[[Ընտանեկան ֆիլմ|Ընտանեկան]] || Ճեֆրի Սաքս || [[Ալեքս Փեթիֆեր]], <br>[[Միքի Ռուրկ]], <br>[[Պիլ Նայի]], <br>[[Յուեն Մագրրեկոր]] |- | 2006 || Պէյ փողոցի մոմերը || Candles on Bay Street || Դի Դի || [[Դատերախաղ]] || Ճոն Էրման || |- | 2006 || Միայնակներու սեղանը || The Singles Table || Ճեորճիա || [[սերիալ]] || Ատամ Պերնշդէյն <br>եւ այլք || |- | 2006 || Վարդագոյնը || Pink Collar || || [[Կատակերգութիւն]] || Ալան Փոլ || |- | 2008 || Մանկական հիւանդանոց || Childrens Hospital || Քելլի || [[սերիալ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Ռոբ Գորտի <br>եւ այլք || |- | 2008 || Վատ մայրիկի տեղեկատուն || Bad Mother's Handbook || Կարէն || [[Կատակերգութիւն]] || || |- | 2011 || Պայքար ձեր իրաւունքներու համար || Fight for Your Right Revisited || սուրճի հաճախորդ || [[Կարճամետրաժ ֆիլմ|Կարճամետրաժ]] || Ադամ Յաուխ || [[Էլայճա Վուդ]], <br>[[Սիւզան Սարանտոն]] |- | 2011 || Տնային աշխատանք || The Art of Getting By || միսս Հերման || [[Դատերախաղ]], <br>[[Նուագախաղ]] || Գեւին Վենսըն || [[Էմմա Ռոպերդս]] |- | 2011 || Պայքար ֆերմայի համար || Save the Farm || || [[Կարճամետրաժ ֆիլմ|Կարճամետրաժ]] || Մայքլ Կուենհերթ || |- | 2011-2014 || Արուարձան || Suburgatory || Էտեն || [[սերիալ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Քէն Ուիթենգեմ <br>եւ այլք || |- | 2012 || Վամպիրուհիները || Vamps || Գուդի || [[Նուագախաղ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Էն Հեգերլինկ || |- | 2011 || Կարագ || Butter || Ճուլիա Էմեթ || [[Կատակերգութիւն]] || Ճին Ֆիլտ Սմիթ || [[Ճենիֆըր Գարնըր]] |- | 2012 || Աստուածներու խաղերը || Gods Behaving Badly || Քէյթ || [[Դատերախաղ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Մարգ Թուրթլեթաուբ || [[Շերոն Սթոուն]], <br>[[Քրիստոֆեր Ուոքեն]] |- | 2014 || Հրեշտակներ աստղային փոշիի մէջ || Angels in Stardust || Թիմմի || [[Դատերախաղ]], <br>[[Կատակերգութիւն]] || Ուիլեաամ Քերրի || |- | 2014 || Հիմարիկները || Ass Backwards || Լաուրել || [[Կատակերգութիւն]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]] || Քրիստոֆեր Նելսոն || |} === Արտադրողներ === {| class="wikitable sortable" |- !Թիվ !! Ֆիլմի անուն !! Բնօրինակի անուանումը |- | 1997 || [[Անձնական ուղղեբեռ]] || Excess Baggage |- | 2001 - 2003 || Խելացի Շերոնը (սերիալ) || Braceface |- | 2005 || Թագուհի Բ || Queen B |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Սիլվերսթոուն, Ալիսիա}} [[Ստորոգութիւն:Հոլիուուտեան դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:1976 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:4 Հոկտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] qhqbgd5omelu1b4ci77qus5kqrw34q0 0 6144 253923 247430 2026-08-28T23:43:12Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253923 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Garlic clove.JPG|250px|մինի|աջից]] '''Սխտոր''' (''Allium sativum''), խոտաբոյս: Անիկա կը բուծանուի յատկապէս Կեդրոնական Ասիոյ եւ Իրանի Հիւսիս արեւելքը եւ հազարաւոր տարիներէ ի վեր ամբողջ աշխարհի տարածքին կը գործածուի իբրեւ համեմ: Կ'օգտագործուի թարմ վիճակին մէջ, ծանրամարս կերակուրներու հետ իբրեւ համեմ, թթուաշներու եւ պահածոներու մէջ՝ իբրեւ իւրայատուկ համ ու բոյր տուող համեմ, իսկ երշիկի պատրաստութեան ատեն՝ իբրեւ հականեխիչ ազդեցութիւն ունեցող նիւթ։ Անիկա կ'օգտագործուի նաեւ ժողովրդական բժշկութեան մէջ։ == Նկարագրութիւն == Սխտորը ունի «գլուխ» մը, որ բաղկացած է քանի մը բլթակներէ (պճեղներէ), տերեւները խիտ են եւ բծաւոր, ունի սուր հոտ: [[Պատկեր:Garlic Press and Garlic.jpg|մինի|ձախից]] Սխտորին քիմիական կազմը կախեալ է իր տեսակէն, մշակման վայրէն ու եղանակէն։ Սխտորին քիմիական կազմին մէջ կը գտնուի 64.66% [[ջուր]], 35.34% չոր նիւթ, (ածխաջուրեր՝ 26.31%, սպիտակուցներ՝ 6.67%, ճարպեր՝ 0.06%, թաղանթանիւթ՝ 0.77%) եւ 1.44% մոխիր։ Սխտորը հարուստ է նաեւ A եւ C կենսանիւթերով եւ եթերաիւղերով։ Հանքային տարրերէն սխտորը կը պարունակէ կրածին (Calcium), մանկանէզ (magnesium), ֆոսֆոր, ծծումբ եւ անագ։ Ունի բարձր ջերմուժ. մէկ քիլոկրամը կու տայ 1300 ջերմուժ։<blockquote>Թէեւ սխտորը հաճելի հոտ մը չունի, բայց շատ օգտակար բոյս մըն է:</blockquote> == Բուժիչ յատկութիւններ == Շատ հին ժամանակներէն սխտորը կարեւոր բաղադրիչ եղած է բժշկութեան մէջ: Անիկա օգտագործուած է մարմինի դիմադրականութեան բարելաւման, սրտանօթային հիւանդութիւններու բուժման եւ կանխարգիլման<ref>[http://archive.aztagdaily.com/archives/149699 Սխտորին օգտակարութիւնը]</ref>, ինչպէս նաեւ համաճարակային հիւանդութիւններէ պաշտպանուելու համար։ Յոյն բժիշկ [[Հիպոկրատ]] սխտոր ուտել կը թելադրէր բազմաթիւ հիւանդութիւններ, յատկապէս արեան բարձր ճնշում, մարսողական հարցեր կամ գերյոգնածութիւնը յաղթահարելու համար<ref>{{Cite web |url=https://www.kantsasar.com/news/18759-2/ |title=Բուժիչ յատկութիւններ |accessdate=2021-04-07 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308114745/http://www.kantsasar.com/news/18759-2/ |dead-url=yes }}</ref>: * Սխտորը կը պարունակէ [[ծծումբ]], որ կը մաքրէ արիւնը, կ'ընդլայնէ երակները եւ թշնամի է պնդերակութեան, կը զօրացնէ [[ոսկոր]]ները եւ կը հականեխէ թոքերը: * Կը նպաստէ նաեւ արագ [[Մարսողութիւն|մարսողութեան]], որովհետեւ կը խթանէ [[Ստամոքս|ստամոքսային]] յոյզերու արտաթորումը: Արեան շրջագայումը աւելի արագ կը կատարուի սխտորի իոտին շնորհիւ, եւ արեան մէջ կուտակուած թոյներն ու թափուքները շուտով կ'արտաքսուին: * Սխտորը կը զօրացնէ [[Սիրտ|սիրտին]] մկանը եւ երակները ընդլայնելով, կը նպաստէ արեան արագ հոսքին: * Բժիշկները, որոնք ուսումնասիրած են սխտորին օգտակարութիւնը, կը յանձնարարեն ճաշին հետ խմել 20-30 կաթիլ սխտորի հիւթ քիչ մը ջուրի մէջ: * Սխտորը իր ծծումբով կը լուծէ երակներուն մէջ կրային կուտակումները, որոնք կը կարծրացնեն զանոնք: Պնդերակութեան դէմ օգտակար է առաւօտուն ծոմ վիճակով օրական պճեղ մը սխտորը: * Երբ արեան թունաբարձութեան իբրեւ հետեւանք [[մորթ]]ին գոյնը փոխուի, սխտորը կը գեղեցկացնէ մորթը՝ մաքրելով արիւնը: *Սխտորը, իբրեւ մկաններու աշխատանքը խթանող սնունդ, կ'օգտագործէին [[Ողիմպիական Խաղեր|ողիմպիականի]] հնագոյն մարզիկները: *Օրական մէկ պճեղ սխտորը կ'օգնէ հաւասարակշռելու արեան մէջ շաքարին մակարդակը: *Սխտորին հիւթը պէտք է խմել [[սնկային բորբոքումներ]] ունենալու պարագային: *Տարեցներ, պարբերաբար սխտոր օգտագործելով, կրնան խուսափիլ [[Ալզայմըրի Հիւանդութիւն|Ալզհայմըր]] հիւանդութենէն, իսկ երիտասարդները` բարելաւել իրենց յիշողութիւնն ու ուղեղին աշխատանքին արդիւնաւէտութիւնը<ref>[https://armeniasputnik.am/world/20200919/24497424/sxtori-ogutn-u-vnas-inch-e-texi-unenum-organizmi-het-erb-sxtor-enq-utum.html Սխտորին օգուտը]</ref>։ Վերջապէս սխտորը կը պաշտպանէ մարմինը գրեթէ բոլոր [[Մանրէները Եւ Բնական Պաշտպանութեան Մարդկային Կազմուածքը|մանրէական հիւանդութիւններէն]] եւ [[Կրիփ եւ Հարբուխ|կրիփէն]]: Ծծումբն ու իոտը սքանչելի հականեխիչի մը կը վերածեն զայն: [[Համաճարակ]]<nowiki/>ի ատեն, լաւ է երկու պճեղ սխտոր եփել կաթին մէջ եւ տաք վիճակի մէջ խմել: Առատ սխտորով եփած կերակուրները օգտակար են միշտ: Ճաշին հետ սխտոր օգտագործելը կ'իջեցնէ մարդուն զարկերակային ճնշումը եւ քնանալու ցանկութիւն կը յառաջացնէ։ == Ուտելիքներու Մէջ == Սխտորը, իբրեւ տարբեր թացաններու բաղադրամաս, լայն տարածում գտած է հիւսիսային միջերկրածովեան երկիրներուն մէջ։ Յոյները եւ հայերը կը պատրաստեն «ճաճիկ»՝ սխտորով եւ քամած մածունով, սովորաբար՝ այծի կամ ոչխարի: [[Ճափոն|Ճափոնցիներն]] ու [[Քորէա|քորէացիները]] բարձր ջերմաստիճանին թթու դնելով կը ստանան, այսպէս կոչուած «սեւ սխտոր», որ հիմա լայնօրէն տարածուած է Արեւմուտքի մէջ։ Սխտորը հայկական ճաշերու բաղադրատոմսերուն անբաժան մէկ մասը կը կազմէ։ <gallery mode="packed" height="100px"> Black garlic.jpg|Սեւ սխտոր Ajos aliñados-2009.jpg|Սխտորով եւ ձիթաիւղով ուտեստ </gallery> == Կանաչ սխտորը == [[Պատկեր:Green-Garlic 12896-480x360 (4816894659).jpg|մինի|ձախից|Կանաչ սխտոր]] Կանաչ սխտորը սովորական սխտորէն կը զանազանուի իր իւրայատուկ համով. անոր համը նուազ շեշտուած է, չափաւոր է եւ եփելէ ետք կը դառնայ աւելի քաղցր` ուտելիքին տալով իւրօրինակ համ եւ բոյր: Կանաչ սխտորը կարելի է օգտագործել թէ՛ հում, թէ՛ եփած` կերակուրներու եւ աղցաններու մէջ: Կանաչ սխտորին առողջարար 5 յատկութիւններն են. *Կը խթանէ մարմինին դիմադրականութիւնը: *Կանաչ սխտորի հետեւողական գործածութիւնը յստակօրէն կը բարձրացնէ օրկանիզմի պաշտպանողական յատկութիւնները: *Անթիպիոթիքի դեր կը կատարէ. ունի մանրէներու դէմ պայքարելու եւ հակաբորբոքային յատկութիւններ: [[Պատկեր:Green garlic.jpg|մինի|աջից|կանաչ սխտոր]] *Հարուստ է երկաթով: Յատկապէս սակաւարիւնութենէ տառապողները պէտք է յաճախակի կանաչ սխտոր ներառեն իրենց ճաշացուցակին մէջ`իբրեւ երկաթի հարուստ աղբիւր: *Կը նպաստէ սիրտի աշխատանքին: Անոր պարունակած մանկանէզը կը կարգաւորէ քոլեսթերոլի մակարդակը մարմնին մէջ եւ կը նուազեցնէ կաթուածի կամ սրտանօթային հիւանդութիւններու վտանգը: *Կը պայքարի աղեստամոքսային բորբոքումներուն դէմ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/245320 Կանաչ սխտորին յատկութիւնները]</ref>: == Սխտորին Հետ Կապուած Հաւատալիքներ == Ժողովրդական հաւատալիքներուն մէջ սխտորը բաւական շատ ներկայացուած է: Երբեմն անոր կը վերագրեն գերբնական յատկութիւններ, երբեմն ալ անիկա կը կապեն չար ուժերու հետ։ * Կեդրոնական Եւրոպայի մէջ սխտորը կը համարուի իբրեւ պաշտպանողական միջոց մը մարդագայլերուն, չարքերուն եւ կեղեքիչներուն դէմ: Որպէսզի կեղեքիչները ներս չմտնեն, սխտորի գլուխներ կը կախեն պատուհաններէն, բուխերկիներու եւ անցքերու մօտ<ref name="asdf">{{cite book|author=McNally, R.T.|title=In Search of Dracula|url=https://archive.org/details/insearchofdracul00mcna|publisher=Houghton Mifflin|year=1994|isbn=0-395-65783-0|pages=[https://archive.org/details/insearchofdracul00mcna/page/120 120]–122}}</ref><ref>{{cite book|author=Pickering, D.|title=Cassell's Dictionary of Superstitions|publisher=Sterling Publishing|year=2003|isbn=0-304-36561-0|page=211}}</ref>: * Չեխերուն մօտ ընդունուած կարծիք մը կայ, որ տանիքին վրայ դրուած սխտորը տունը կը պաշտպանէ [[կայծակ]]էն։ * Կարգ մը հայեր կը հաւատան, թէ սխտորը ձեռքէ ձեռք փոխանցելը չարիք կը բերէ։ * [[Իրան|Իրանի]], [[կովկասեան]] եւ [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] քանի մը երկիրներ եւ [[Աֆղանիստան|Աֆղանիստանի]] ժողովուրդները, որոնք պարսկական [[Նոր Տարի|Նոր տարին]]՝ Նաւրուզը կը տօնեն, սխտորը կը համարեն աւանդական սեղանին դրուող «եօթ սիներէն» («սին» տառով սկսող) իրերէն մին: * [[Իսլամութիւն|Իսլամները]] խստիւ կ'արգիլեն մզկիթ երթալէն առաջ սխտոր ուտելը, քանի որ աղօթելու ընթացքին անոր հոտը կրնայ հաւատացեալներուն տհաճ թուիլ:<ref>{{cite web|url=http://sunnah.com/bukhari/10/245|title=Hadith – Book of Call to Prayers (Adhaan) – Sahih al-Bukhari&nbsp;— Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|work=sunnah.com}}</ref> [[Մուհամետ Մարգարէ|Մուհամետ]] չէր սիրեր սխտոր ոտել<ref>{{cite web|url=http://sunnah.com/muslim/5/91|title=Hadith – The Book of Mosques and Places of Prayer – Sahih Muslim&nbsp;— Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|work=sunnah.com}}</ref>: * [[Հինտուիզմ]]<nowiki/>ին եւ [[ճայնիզմին]] մէջ կը համարուի, որ սխտորը կը ջերմացնէ մարմինը եւ կը տանի դէպի երազանքներու աշխարհ: * [[Պուտտիզմ|Պուտտիզմի]] որոշ աւանդոյթներուն մէջ կը համարուի, որ սխտորը, այլ «կծու» ուտելիքներու նման կը բարձրացնէ սեռական ցանկութիւնը եւ կռուարարութիւնը, որ կը վնասէ երանութեան մէջ խորասուզուելու: * [[Իսրայէլ|Հրեաները]] սխտորը կը համարեն «սուրբ ուտելիք»: == Սխտորին «Մայրաքաղաքը» == Ամէն տարուան ամրան, [[Սպանիա|Սպանիոյ]] [[Լաս Փեթրոնիերաս]] քաղաքին մէջ կը կայանայ Սխտորի համաշխարհային համաժողովը: [[Պատկեր:Escudo de Las Pedroñeras.svg|մինի|աջից]] Քաղաքին զինանշանին վրայ սխտորի գլուխ մը պատկերուած է: == Պատկերասրահ == <center><gallery mode="packed" height="100px"> Պատկեր:Allium sativum. Restra de allos de Oroso- Galiza.jpg|Սխտորի պճեղներ Պատկեր:YosriBawangPutih.jpg Պատկեր:Flowers - garlic.jpg| Պատկեր:Flickr_-_cyclonebill_-_Hvidløg.jpg| </gallery></center> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://database.prota.org/dbtw-wpd/exec/dbtwpub.dll?AC=QBE_QUERY&BU=http%3A%2F%2Fdatabase.prota.org%2Fsearch.htm&TN=PROTAB~1&QB0=AND&QF0=Species+Code&QI0=Allium+sativum&RF=Webdisplay ''Allium sativum''] * [http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Allium+sativum Սխտորի մասին] [[Ստորոգութիւն:Բոյսեր]] [[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]] r7yphu8o1yeui230p4gm2iepjy6zyic 0 6178 253965 231725 2026-08-29T00:09:46Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253965 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Սուազիլանտ''' ({{Լեզու en|Swaziland}}, պաշտօնապէս՝ '''էՍուաթինի թագաւորութիւն'''<ref>{{cite web|title=Kingdom of Eswatini Change Now Official|url=http://www.times.co.sz/news/118373-kingdom-of-eswatini-change-now-official.html|website=Times Of Swaziland|accessdate=25 May 2018|date=18 May 2018|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101352/http://www.times.co.sz/news/118373-kingdom-of-eswatini-change-now-official.html|dead-url=yes}}</ref> {{resize|90%|սուազերէն՝}} Umbuso weSwatini), հարաւային [[Ափրիկէ]]ի ինքնիշխան երկիր մըն է: Սահմանակից է հիւսիս-արեւելքին՝ Մոզամպիքին, հիւսիսին, արեւմուտքին եւ հարաւին՝ Հարաւային Ափրիկէին: Ծովէն մեկուսի երկիր է: Երկիրը եւ իր ժողովուրդն իրենց անուններն ստացած են 19<sup>րդ</sup> դարու թագաւոր Մսուազի Բ.-էն, որուն տիրապետութեան ատենը Սուազի տարածքը միաւորուեր է:<ref name="Kuper86">{{cite book |last=Kuper |first=Hilda |title=The Swazi: A South African Kingdom |year=1986 |publisher=Holt, Rinehart and Winston |pages=9–10}}</ref> Հիւսիսէն հարաւ 200 քմ եւ արեւելքէն արեւմուտք 130 քմ ձգուածութեամբ Սուազիլանտը Ափրիկէի ամենափոքր երկիրներէն մեկն է, որուն հակառակ, ունի բազմազան բնութենական պայմաններ, փոփոխուող ցուրտ բարձրադիր լեռներէն միչեւ տապ եւ չորային հարթավայրերը: Բնակչութեան գերակշիռ մասը էթնիք սուազիներ են, որոնց լեզուն սուազերէնն է: Անոնք իրենց թագաւորութիւնը 18<sup>րդ</sup> դարու կէսերուն հիմնած են Նկուանէ Բ.-ի գլխաւորութեամբ: Ներկայիս սահմանները գծուած են 1881-ին Ափրիկէի հարաւին համար կռիւներուն:<ref name="Bonner82">{{cite book |last=Bonner |first=Philip |title=Kings, Commoners and Concessionaires |url=https://archive.org/details/kingscommonersco0000bonn |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |location=Great Britain |isbn=0521242703 |pages=[https://archive.org/details/kingscommonersco0000bonn/page/9 9]–27}}</ref> Անկլա-պուրական պատերազմէն ետք, Սուազիլանտը 1903-էն պրիթանական ենթակայութեան տակ եղած է մինչեւ 1968-ի Սեպտեմբեր 6-ին անկախութիւն ձեռք բերելը:<ref name="Gillis99">{{cite book |last=Gillis |first=Hugh |title=The Kingdom of Swaziland: Studies in Political History |url=https://archive.org/details/kingdomofswazila0000gill |year=1999 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0313306702}}</ref> Երկրին կառավարումը 1986-էն կը կատարէն բացարձակ իշխանութիւնով օժտուած Մսուաթի Գ. թագաւորը (նկուէնեամա) եւ Նթֆոմպի Թֆուալա մայր թագուհին (նտլովուքաթի):<ref>{{cite news |issue=630 |last=Tofa |first=Moses |title=Swaziland: Wither absolute monarchism? |work=Pambazuka News |accessdate=19 October 2014 |date=16 May 2013 |url=http://www.pambazuka.net/en/category/features/87402/print |archive-url=https://archive.is/20141019191941/http://www.pambazuka.net/en/category/features/87402/print |dead-url=yes |archive-date=19 October 2014 }}</ref><ref>{{cite web |title=Swaziland: Africa′s last absolute monarchy |work=Deutsche Welle |accessdate=19 October 2014 |date=14 July 2014 |url=http://www.dw.de/swaziland-africas-last-absolute-monarchy/a-17784664}}</ref> Սուզիլէնտի ներկայիս սահմանադրութիւնը վերջին փոփոխութիւնները կրած է 2005-ին: == Աշխարհագրական տուեալներ == Սուազիլանտը փոքր, ծովէն մեկուսի թագաւորութիւն մըն է, արեւէլքէն սահմանակից է Մոզամպիքին եւ մնացեալ մասով՝ Հարաւային Ափրիկէական հանրապետութեանը: Ունի չորս առանձին աշխարհագրական շրջաններ, որոնք կը ձգուէն հիւսիսէն հարաւ եւ կ'որոշուէն բարձրութիւններով: Ամենաբարձր կէտը ՀԱՀ-ի սահմանին գտնուող 1862 մ բարձրութեան Էմլեմպէ լեռնագագաթն է: Սուազիլանտը ունի բնաշխարհի լայն բազմազանութիւն, Մոզամպիքի երկայնքով ձգուող լեռներէն մինչեւ սաւաննաները արեւելքին եւ անձրեւային անտառները հիւսիս-արեւմուտքին: Երկրին միջով կը հոսին քանի մը գետեր, որոնցմէ Մեծ Ուսութու գետն է: == Պատմութիւն == Սուազի ժողովուրդի նախնիները [[Ափրիկէ]]ի հարաւ եկած են միջին դարուն, մայցամաքի կեդրոնական մասէն: 1836-ին սուազիներու առաջնորդ Սոպհուզան վճռական յաղթանակ տարաւ զուլուներէն, իր ենթակայութեան տակ առաւ միւս առաջնորդները եւ, այդպիսով, ստեղծեց սուազիներու պետութիւն: Սուազիներու յաջարդ թագաւոր Մսուաթի Ա.-ը 1830-ականներու վերջին երկրի հիւսիսին միացուց նոր հողեր եւ երկիր տարածքը հասցուց ներկայ տարածքէն կրկնակի աւելիի: 19<sup>րդ</sup> դարու կէսերուն պուրերը եկան Սուազիլենտ եւ սկսան գնել խոշոր հողակտորներ: 21 Փետրուար 1895-ին Սուազիլանտը անցաւ Տրանսվաալի ենթակայութեան տակ, որը երկրորդ անկլա-պուրական պատերազմէն ետք դարձած է Մեծն Պրիթանիոյ պաշտպանեալ: == Միապետութիւն == [[Պատկեր:King of Eswatini.jpg|մինի|180px|Մսուաթի Գ.]] Սուազիլանտին մէջ բացարձակ միապետութիւնը կը տիրէ սահմանադրական դրոյթներով եւ սուազիական օրէնքներով ու աւանդոյթներով:<ref>{{cite web |url=http://www.gov.sz/index.php?option=com_content&view=article&id=170&Itemid=209 |title=Our governance |publisher=Gov.sz |date= |accessdate=16 August 2014}}</ref> Երկիրին գլխաւորը արքան է, կամ՝ նկուէնէյեաման (նշ. առիւծ), ներկայիս՝ Մսուաթի Գ. թագաւորը, որ 1986-ին գահակալած է 1982-ին մահացած իր հօրէն՝ Սոպհուզա Բ.-էն ետք: Երկրի սահմանադրութեան համաձայն, Արքան եւ Նկուէնէյեաման սուազիներու միասնութեան եւ յաւերժութեան խորհրդանիշն է:<ref name=Const05>Սուազիլէնտի Թագաւորութեան Սահմանադրութիւն Act, 2005, Chapter 1, Section 4(2)</ref> Ըստ աւանդոյթի, արքան կը թագաւորէ իր մօր կամ ծիսական փոխանորդին՝ Նտլովուքաթիին (նշ.Փիղուհի) հետ: == Հարեւան Երկիրներ == {{Հարեւան Երկիրներ | Կեդրոն = Սուազիլէնտ | Հիւսիս = {{դրոշ|ՀԱՀ}} <br>Հարաւափրիկէան Հանրապետութիւն | Արեւելք = {{դրոշ|Մոզամբիկ}} [[Մոզամպիք]] | Հարաւ = {{դրոշ|ՀԱՀ}} <br>Հարաւափրիկէան Հանրապետութիւն | Հարաւ-Արեւմուտք = {{դրոշ|ՀԱՀ}} <br>Հարաւափրիկէան Հանրապետութիւն | Արեւմուտք = {{դրոշ|ՀԱՀ}} <br>Հարաւափրիկէան Հանրապետութիւն | Հիւսիս-Արեւմուտք = {{դրոշ|ՀԱՀ}} <br>Հարաւափրիկէան Հանրապետութիւն }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] f43y6unm3tii725547uoq3mrjjenr2n 0 6196 253845 240734 2026-08-28T22:50:21Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253845 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք }} '''Սուր''' ({{lang-ar|صور}}, [[փիւնիկերէն]]՝ ''Ṣūr'', [[ասորերէն]]՝ ܣܘܪ, ''Tzór'', {{lang-grc|Τύρος}} ''Týros'', {{lang-la|Tyrus}}, ''Տիր'', {{lang-fr|Tyr}}), [[Լիբանան]]<nowiki/>ի հարաւը գտնուող մեծ քաղաք: Ըստ 2003-ի տուեալներուն, անոր բնակչութեան թիւը 117,000 է:<ref>[http://www.citypopulation.de/Lebanon.html Lebanon – city population]</ref> Բայց, Լիբանանի կառավարութիւնը 1932-էն ի վեր շատ յստակ հաշուարկներ չէ հրատարակած, ուստի յստակ վիճակագրութիւն մը կարելի չէ տալ:<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7956.html Lebanon Population]</ref> Սուր կը գտնուի [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծովու]] ափին, [[Պէյրութ]]<nowiki/>էն 80 քիլոմեթր դէպի հարաւ: Տարածութեամբ՝ Լիբանանի չորրորդ մեծագոյն քաղաքն է [[Պէյրութ]]էն, [[Թրիփոլի]]էն եւ [[Սայտա]]յէն ետք: Քաղաքին անունը կը նշանակէ «ժայռ», որ կը վերագրուի քաղաքին շինութեան հիմնաքարերուն:<ref>Bikai, P., "The Land of Tyre", in Joukowsky, M., ''The Heritage of Tyre'', 1992, chapter 2, p. 13</ref> Սուր [[Փիւնիկէ|փիւնիկ]]<nowiki/>եան քաղաք մըն է, ուր ծնած են Եւրոպա եւ Տիտօ դիցաբանութեան հերոսները:<ref>{{Cite web |url=http://tyros.leb.net/tyre/ |title=Tyre City, Lebanon |accessdate=2018-08-26 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701222648/http://tyros.leb.net/tyre/ |dead-url=yes }}</ref> Ունի Լիբանանի մեծագոյն նաւահանգիստները: Հոն զարգացած է նաեւ զբօսաշրջութիւնը: Քաղաքը ունի բազմաթիւ պատմական վայրեր, ինչպէս Սուրի հռոմէական բերդը, որ 1979-էն ի վեր [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Կայքի ցանկին վրայ կը գտնուի:<ref>Resolution 459</ref><ref>[http://www.lcps-lebanon.org/pub/breview/br5/seedenbr5.html#cases Lebanon's Archaeological Heritage] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090311024355/http://www.lcps-lebanon.org/pub/breview/br5/seedenbr5.html#cases |date=March 11, 2009 }}</ref> == Պատմութիւն == [[File:Tyre Triumphal Arch.jpg|thumb|Յաղթութեան կամարը (վերանորոգուած)]] [[File:TyreAlMina.jpg|thumb|Հին սիւներու մնացորդներ՝ «Ալ-Մինա»-ի մէջ]] [[File:TyreAlMinaTheatre.jpg|thumb|«Ալ-Մինա»-ի քառանկիւն թատերասրահը]] [[File:Tyre2009b.JPG|thumb|Սուրի հարաւային բաժինը՝ ներկայիս:]] Սուր կը բաղկանար երկու հեռաւոր բնակավայրերէ՝ Սուրը, որ ծովեզերքը գտնուող կղզի մըն էր եւ ցամաքին վրայ գտնուող Ուշու բնակավայրը: [[Մեծն Աղեքսանտր]] Սուրի պաշարման ընթացքին կղզին ցամաքին կը միացնէ ճամբայ մը շինելով ՝ քանդելով հին քաղաքը, անոր քարերը օգտագործելու համար:<ref>Presutta, David. ''The Biblical Cosmos Versus Modern Cosmology''. 2007, page 225, referencing: Katzenstein, H.J., ''The History of Tyre'', 1973, p.9</ref><ref>Robin Lane Fox, ''Alexander the Great'' 1973:181f.</ref> Կղզիին վրայ գտնուող քաղաքը ունէր երկու նաւահանգիստ, որոնցմէ մէկը կը գտնուէր կղզիին հարաւը, իսկ միւսը՝ հիւսիսը: Այսպիսով, Սուր ծովեզերեայ շրջաններուն վրայ ձեւով մը կ'իշխէ: Հիւսիսային նաւահանգիստը Միջերկրական ծովուն արեւելեան լաւագոյն նաւահանգիստներէն էր։ Հարաւային նաւահանգիստը կ'ոչնչանայ, սակայն հիւսիսայինը մինչեւ օրս կ'օգտագործուի:<ref>See Jidejian, Nina. ''Tyre Through the Ages'', 1969, for further information about the history of Tyre and its present condition.</ref> Հին ժամանակներուն, Սուր կղզին ամրոցներով լաւապէս կը շրջապատուէր եւ Ուշու հողն ալ քաղաքէ մը աւելի կը նմանէր զանազան արուարձաններու ու կը գործածուէր իբրեւ ջուրի եւ տախտակի հարթակ կղզիին:<ref>[http://encyclopedia.jrank.org/TUM_VAN/TYRE_Phoen_and_Hebr_rock_Assyr_.html 'Tyre' from Encyclopædia Britannica 11th ed.]</ref> Յովսէփուս կ'արձանագրէ, որ այս երկու քաղաքներուն բնակիչները երբեմն կը կռուէին, սակայն ընդհանրապէս միշտ իրարու կողքին կը կանգնէին, որովհետեւ կ'օգտուէին կղզիին հարստութիւններէն, որոնք կու գային նաւահանգիստէն, բնական փայտէն, ջուրէն եւ հողէն: === Պրոնզի եւ երկաթի դարեր === Ըստ Հերոտոթոսի, Սուր կը հիմնուի մօտաւորապէս Ք.Ա. 2750-ին՝ ցամաքին վրայ, իբրեւ պատուած քաղաք:<ref name="Bement 47">{{cite book|last=Bement|first=R B|title=Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians|publisher=Ulan Press|asin=B009WP2MR8|page=47}}</ref> Սուր անունը յուշարձաններու վրայ կը սկսի յիշուիլ Ք.Ա. 1300-էն ի վեր: Ք.Ա. 1350-էն հասած են 10 նամակներ, քաղաքապետ Ապիմիլքուին կողմէ՝ ուղղուած Աքենաթենի: Նամակներուն նիւթը ընդհանրապէս ջուրին, փայտին, Հապիրուի քաղաքը գրաւելուն ու կղզիին վրայ անոր ազդեցութեան մասին են:<ref name="Bement 47"/> Հին աշխարհի դրամները կը պահուէին Սուրի մթերանոցներուն մէջ:<ref>from 'Tyre' in Easton's Bible Dictionary</ref> Սուր կը դառնայ [[Փիւնիկէ]]<nowiki/>ի ամէնէն զօրաւոր քաղաքներէն մէկը: Իր թագաւորներէն մէկը՝ Տէր Իթոպալ Ա. կը կառավարէ Փիւնիկէն, որ կը տարածուէր Պէյրութէն մինչեւ [[Կիպրոս]]ի որոշ մասեր: [[Թունուզ|Թունիսի]] մէջ [[Քարթաժ քաղաք]]ը կը հիմնուի Ք.Ա. 814-ին՝ [[Փիկմալիոն]]<nowiki/>ի իշխանութեան օրերուն: Փիւնիկէի մասին որեւէ մէկ բան օտարներուն կողմէ կը սկսի կոչուիլ ''Սիտոնիա'' կամ ''Թիրիա'': Փիւնիկեցիներն ու քանանացիները կը կոչուէին ''սիտոնցիներ'' կամ ''թիրցիներ'', երբ փիւնիկեան քաղաքները յաջորդաբար կը սկսին հռչակ ստանալ: Սուր նշանաւոր էր իր իւրայատուկ եւ թանկարժէք մանիշակագոյն ներկով, որ կ'արտադրուէր միւրէքս ձուկէն: Այս գոյնը կը կոչուէր սուրեան մանիշակագոյն, որ կը վերապահուէր թագաւորական կամ ազնուական ընտանիքներուն համար:<ref>Bariaa Mourad. ''"Du Patrimoine à la Muséologie : Conception d'un musée sur le site archéologique de Tyr",''(Thesis); Museum National d'Histoire Naturelle (MNHN), Study realised in cooperation with the Unesco, Secteur de la Culture, Division du Patrimoine Culturel, Paris, 1998</ref> Սուրէն փիւնիկեցիներ կը հաստատուին [[Մեմֆիս]]<nowiki/>ի մէջ՝ [[Հեփեստոսի Տաճար|Հեփեստոսի տաճար]]<nowiki/>ին հարաւը գտնուող Սուրի բանակատեղին:<ref>{{cite book|last=Herodotus|title=The Histories|year=2008|url=https://archive.org/details/histories0000hero_k8e1|publisher=Oxford World's Classics|isbn=9780199535668|page=[https://archive.org/details/histories0000hero_k8e1/page/137 137]}}</ref> Սուրի վրայ [[Եգիպտոս]]<nowiki/>էն յաճախ կը յարձակէր [[Ասորեստան|ասորի]] թագաւոր Շալմանեսեր Ե., որ 5 տարի ցամաքի փիւնիկեցիներէն օգնութիւն ստանալէ ետք, կը պաշարէ Սուրը: Ք.Ա. 586-էն մինչեւ Ք.Ա. 573 քաղաքը կը պաշարուի [[Բաբելոն]]<nowiki/>ի [[Նաբուգոթոնոսոր Գ.]]-ի կողմէ, մինչեւ որ հարկ վճարելու համաձայնութիւնմը կը կնքուի փիւնիկեցիներուն եւ Բաբելոնի միջեւ:<ref>{{cite book|last=Bement|first=R B|title=Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians|publisher=Ulan Press|asin=B009WP2MR8|page=48}}</ref> === Պարսկական ժամանակաշրջան === [[File:A naval action during the siege of Tyre by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|right|thumb|Նաւային շարժում՝ Սուրի պաշարման ատեն (Ք.Ա. 332): Գծուած է Անտրէ Քասթանիէի կողմէ, 1888-89:]] Ք.Ա. 539-էն մինչեւ Ք.Ա. 332, Սուր կը մնայ [[Մեծն Կիւրոս]]<nowiki/>ի հիմնած [[աքեմենեան կայսրութեան]] իշխանութեան տակ:<ref name="JSTOR">{{cite web|url=https://www.jstor.org/discover/10.2307/3209545?uid=3738736&uid=2460338175&uid=2460337855&uid=2&uid=4&uid=83&uid=63&sid=21104492085901|title=Tyre in the early Persian period (539-486 B.C)|accessdate=9 November 2014}}</ref> Այնուհետեւ, պարսիկները [[Փիւնիկէ|Փիւնիկ]]<nowiki/>էն կը բաժնեն 4 վասալական թագաւորութիւններու՝ [[Սայտա]]<nowiki/>յի, Սուրի, Արուատի եւ [[Պիպլոս]]<nowiki/>ի: Անոնք կը սկսին ծաղկիլ ու զարգանալ պարսիկ թագաւորներու նաւատորմեր շինելով: Անկէ ետք, փիւնիկեան ազդեցութիւնը հետզհետէ կը սկսի տկարանալ: === Հելլենիստական ժամանակաշրջան === Ք.Ա. 332-ին, [[Մեծն Ալեքսանտր|Մեծն Աղեքսանտր]] կը գրաւէ Սուրը:<ref name="JSTOR"/> Ք.Ա. 315-ին, Աղեքսանտրի նախկին հրամանատար Անթիկոնուս Ա. կը պաշարէ Սուրը՝<ref name="315 B.C. – events and references">[http://www.attalus.org/bc4/year315.html#20 315 B.C. – events and references]</ref> զայն գրաւելով տարի մը ետք:<ref>[http://www.attalus.org/bc4/year314.html#16 314 B.C. – events and references]</ref> [[Պատկեր:NationalMuseumBeirut RamsesII-BasaltStele-Tyre-13cBC RomanDeckert31102019.jpg|մինի|ձախից|Պէյրութի ազգային թանգարանին մէջ կը ցուցադրուի Տիւրոսի մէջ յայտնաբերուած՝ Ռամսիս Բ.-ի ժայռապատկերը:]] Ք.Ա. 126-ին, Սուր իր անկախութիւնը կը ստանայ [[Սելեւկեան կայսրութիւն|Սելեւկեաններու կայսրութեն]]<nowiki/>էն:<ref>[http://www.attalus.org/bc2/year126.html#9 126 B.C. – events and references]</ref> === Հռոմէական ժամանաշրջան === Ք.Ա. 64-ին, երբ Սուր կը դառնայ հռոմէական նահանգ մը, կը պահէ իր անկախ վիճակը՝ իբրեւ դաշնակից նահանգ ({{lang-la|civitas foederata}}):<ref>E. G. Hardy, Roman Laws and Charters, New Jersey 2005, p.95</ref><ref>[http://www.attalus.org/bc1/year64.html#31 64 B.C. – events and references]</ref> Սուր կը շարունակէ մնալ առեւտրական կարեւոր կեդրոն մը, նոյնիսկ Քրիստոսի ծնունդէն ետք: Հռոմէական ժամանակաշրջանին, Սուրի ժողովուրդը կը սկսի հաստատուիլ մերձակայ շրջաններուն մէջ, ինչպէս՝ Քետէշի,<ref>Josephus, ''Wars of the Jews'' (ii.xviii.§1; iv.ii.§3)</ref> Քըրմոլ լերան<ref>Josephus, Wars of the Jews'' (iii.iii.§1)</ref> եւ հիւսիսային Պուքիայի մէջ:<ref>Josephus, ''De Bello Judaico'' (Wars of the Jews III, 35 (''Wars of the Jews'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D3%3Awhiston+chapter%3D3%3Awhiston+section%3D1 3.3.1])</ref> [[Աստուածաշունչ]]<nowiki/>ի [[Նոր Կտակարան]]<nowiki/>ին մէջ կը նշուի, որ [[Յիսուս Քրիստոս]] այցելած է Սուր ու [[Սայտա]] եւ բժշկած է ոչ-հրեայ մը: (Մատթէոս 15:21, Մարկոս 7:24) Այս շրջաններէն շատեր կու գային իր քարոզները լսելու: (Մարկոս 3:8, Ղուկասի աւետարան 6:17, Մատթէոս 11:21-23) Ս. Ստեփանոսէն ետք կը հիմնուի միութիւն մը: Իր երրորդ քարոզչական արշաւանքէն ետք, Պօղոս առաքեալ իր մարգարէներուն հետ հոն ժամանակ կ'անցընէ: Ըստ [[Լիոն]]<nowiki/>ի Երանիոսի «Կնոսիս կոչուածին յայտնաբերութեան եւ շրջման», Սիմոն Մակոսի աղջիկ ընկերակիցը եկած է հոնկէ: Նշանաւոր Հատրիանի կամարը եւ շրջանի լաւագոյն ձիարշաւարանները կը կառուցուին [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] ընթացքին:<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kilb7bDgSSA Video showing the Roman hippodrome of Tyre]</ref> === Բիւզանդական ժամանակաշրջան === 395-էն 638, Սուր կը մնայ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] իշխանութեան տակ: Այս թուականէն ետք, շրջանը կը գրաւուի արաբներուն կողմէ: === Վաղ իսլամական ժամանակաշրջան === Սուրի ապստամբութեան ընթացքին (996-998), ժողովուրդը կ'ապստամբի ֆաթիմական իշխանութեան դէմ՝ գլխաւորութեամբ Ալլաքա անունով նաւավարի մը, սակայն անոնք ճնշման կ'ենթարկուին Մայիս 998-ին: 1086-ին, շրջանը կ'անցնի [[Սելճուքեան Կայսրութիւն|սելճուքներ]]<nowiki/>ու ձեռքը, որմէ ետք՝ 1089-ին, Սուր կ'անցնի ֆաթիմականներու տիրապետութեան տակ: === Խաչակրական ժամանակաշրջան === 1111-ի առաջին պաշարման ձախողութենէն ետք, Խաչակիրներու առաջին խումբը կ'արշաւէ Սուրի վրայէն 7 Յուլիս 1124-ին ու կը դառնայ Երուսաղէմի թագաւորութեան կարեւորագոյն քաղաքներէն մէկը: Անիկա թագաւորական կալուած կը դառնայ, հակառակ անոր, որ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] վաճառական քաղաքներուն հետ առեւտուր կ'ընէր: 1187-ի Հաթթինի պատերազմի խաչակրական պարտութեան եւ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] Ռիչարտ Ա.-ի Աքրան գրաւելէն ետք (12 Յուլիս 1191), թագաւորական աթոռը կը փոխադրուի [[Աքրա]], բայց թագադրութիւնները տեղի կ'ունենան Սուրի մէջ։ ԺԳ. դարուն, Սուր կը բաժնուի թագաւորական կալուածէն: === Մեմլուքեան ժամանակաշրջան === 1291-ին, Սուր կը գրաւուի [[Մեմլուքներու Սուլթանութիւն|մեմլուքներ]]<nowiki/>ուն կողմէ: === Օսմանեան ժամանակաշրջան === 1516-17-ին օսմանցիները կը գրաւեն Սուրը մինչեւ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Համաշխարհային Ա. Պատերազմ]]: === Ներկայի Լիբանան === [[Պատկեր:Tyre in Lebanon marking as protected cultural property.jpg|thumb]] Ներկայի [[Լիբանան]]<nowiki/>ի պետութիւնը կը հռչակուի 1920-ին: Ներկայի Սուրը կը ծածկէ բուն կղզին եւ ցամաքը միացնող ճամբուն մեծ մասը: Դարերու ընթացքին տեղի ունեցած ցեխի նուազումին պատճառով, այս միացնող ճամբան բաւական կը լայննայ: Կղզիին այն բաժինը, որ այսօր չի գտնուիր Սուրի սահմաններուն մէջ, իր ունեցած հնութիւններուն պատճառով է: Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան կատարած յարձակումներէն եւ վրէժխնդրութիւններէն ետք, ինչպէս՝ [[Իսրայէլ]]<nowiki/>ի դեսպան Արկովի մահափորձը, 1978-ի [[Լիբանան|Հարաւային Լիբանան]]<nowiki/>ի պատերազմով Իսրայէլ կը գրաւէ շրջանը, ինչ որ պատճառ կը դառնայ Սուրի ահաւոր աւերման: Սուր դարձեալ կը վնասուի Իսրայէլի եւ Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան միջեւ տեղի ունեցած 1982-ի լիբանանեան պատերազմի ընթացքին: Քաղաքը կ'օգտագործուի իբրեւ Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան զինուորական կայան եւ կը կործանուի իսրայէլական հրետանիով:<ref>The toll of three cities, ''The Economist'' June 19, 1982. p. 26.</ref> 1982-ի պատերազմէն ետք, Սուր կը դառնայ իսրայէլական զօրակայան: 1982-ի վերջաւորութեան եւ Նոյեմբեր 1983-ին, իսրայէլցիներու ապաստանած շէնքեր կը կործանին ռմբակոծումով, ինչ որ պատճառ կը դառնայ բազմաթիւ կեանքի կորուստներու երկու կողմերէն. այս մէկը Իսրայէլի կողմէ կը ճանչցուի իբրեւ Սուրի առաջին եւ երկրորդ աղէտներ: 1983-ին Պէյրութի [[ԱՄՆ]]-ի զինուորներու եւ [[ֆրանսա]]կան ջոկատի զօրանոցներու ռմբակոծումէն 10 օր ետք, բեռնատար ինքնաշարժով մը անձնասպանական գործողութիւն մը տեղի կ'ունենայ: [[Իսրայէլ]] եւ [[ԱՄՆ]] կը մեղադրեն [[Իրան]]<nowiki/>ն ու [[Հըզպ Ալլահ|Հըզպալլա]]<nowiki/>ն, բայց անոնք կը հերքեն այս գործողութիւններուն իրենց միջամտութիւնը: 2006-ի Իսրայէլի Լիբանանի գրաւման ատեն, քաղաքին շրջակայքը գտնուող բազմաթիւ անբնակելի վայրեր կ'օգտագործուին իբրեւ հրասանդի արձակման կեդրոններ:<ref>Butcher, Tim. [http://www.smh.com.au/news/world/rebels-were-ready-for-attacks/2006/07/26/1153816254833.html Rebels were ready for attacks]. ''Sydney Morning Herald'' 27 July 2006.</ref> Բազմաթիւ վայրերու կողքին, նուազագոյնը մէկ գիւղ կը ռմբակոծուի Իսրայէլի կողմէ՝ պատճառելով քաղաքացիներու մահ եւ Սուրի մէջ սնունդի պակաս:<ref>Engel, Richard. [http://msnbc.msn.com/id/14030075/ Desperation descends on Tyre, Lebanon.] ''MSNBC'' 25 July 2006.</ref> == Ծովեզերքի բնութեան պահպանում == Սուրի ծովեզերքի բնութեան պահպանումը կը կազմէ 380 հեկտար տարածք եւ կը բաժնուի երեք մասերու՝ զբօսաշրջութեան մաս, որ կ'ընդգրկէ հանրային ծովափները, հին քաղաքն ու շուկան եւ հին նաւահանգիստը, հողագործական մաս եւ հնագիտական մաս: Այս երեք հիմնական մասերուն վրայ կ'աւելնայ պահպանողական մասը, որ կ'ընդգրկէ [[Փիւնիկէ|փիւնիկեան]] Ռաս Ըլ-Էյնի աղբիւրները: Իր բազմատեսակ բուսականութեան եւ անասնային կեանքին պատճառով, պահպանութեան վայրը կը կոչուի Ռամսար: Անիկա կարեւոր թուխսի վայր մըն է գաղթող թռչուններու եւ վտանգուած Լոճըրհետ ու կանաչ ծովային կրիաներուն համար: Անիկա նաեւ ապաստան է արաբական ողնայարով մուկին եւ այլ կարեւոր էակներու:<ref>{{cite web|title=Protecting marine biodiversity in Lebanon|url=https://www.iucn.org/about/union/secretariat/offices/iucnmed/iucn_med_programme/?9741/Protecting-marine-biodiversity-in-Lebanon|publisher=International Union for Conservation of Nature (IUCN)]]|date=2 May 2012|access-date=17 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811180131/http://www.iucn.org/about/union/secretariat/offices/iucnmed/iucn_med_programme/?9741%2FProtecting-marine-biodiversity-in-Lebanon|archive-date=11 August 2014|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|author1=Hany El Shaer |author2=Ms. Lara Samaha |author3=Ghassan Jaradi |title=Lebanon’s Marine Protected Area Strategy|url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/2012-081.pdf|publisher=Lebanese Ministry of Environment|date=Dec 2012}}</ref> == Մշակութային ժառանգութիւն == [[Պատկեր:Roman Hippodrome in Tyre, Lebanon.jpg|thumb|Սուրի հռոմէական ձիարշաւարանը]] Սուրի պատմական մշակութային վայրերը վտանգուած են, քաղաքին զարգացման եւ հին իրերու անօրէն վաճառականութեան պատճառով:<ref>{{cite news|url=|title=Lebanon's Archaeological Heritage|author=Helga Seeden|date=December 2, 2000 }}</ref> 2011-էն ի վեր պողոտայ մը կառուցելու ծրագիրը կայ, հնագիտական արժէք ներկայացնող տարածքներուն վրայ։ Փոքրածաւալ աշխարհաբնագիտական քննաչափութիւն մը տարածքին մէջ ի յայտ կը բերէ հնագիտական մնացորդներ: Շրջանները չեն հետազօտուած: Հակառակ ճամբուն կառուցման վայրի փոփոխութեան, ճշգրիտ սահմաններու բացակայութիւնը ձախողութեան կը մատնէ պահպանութեան գործընթացը:<ref name="icomos118">Toubekis, Georgios (2010). "Lebanon: Tyre (Sour)". In Christoph Machat, Michael Petzet and John Ziesemer (Eds.), {{cite web |url=http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2008-2010/H@R_2008-2010_final.pdf |title=Heritage at Risk: ICOMOS World Report 2008-2010 on Monuments and Sites in Danger }}. Berlin: hendrik Bäßler verlag, 2010, pg. 118.</ref> [[Պատկեր:Tyre-109945.jpg|thumb|Սիւներն ու զբօսաշրջիկները]] 2006-ին Լիբանանի պատերազմը հնութիւնները վտանգի կ'ենթարկէ, ինչ որ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] գործավար պատասխանատուն կը մղէ, որ մշակութային ահազանգ հնչեցնէ:<ref>{{cite news|url=http://whc.unesco.org/en/news/276|title=UNESCO Director-General Launches "Heritage Alert" for the Middle East|publisher=UNESCO World Heritage Centre|author1=Koïchiro Matsuura |author2=The Director-General of UNESCO |date=August 11, 2006}}</ref> Պատերազմի աւարտէն ետք՝ Սեպտեմբեր 2006-ին, պահպանութեան մասնագէտներ կ'այցելեն Լիբանան եւ հնութեան վրայ վտանգներ չեն նկատեր: Բայց, ռմբակոծումները կը վնասեն Սուրի գերեզմանատան քարայրներէն մէկուն մէջ գտնուող որմնանկարները: Կը յիշուին նաեւ վայրին վատթարացման մասին, ինչպէս պահպանութեան գործընթացին պակասը, անձրեւի ջուրի անկարգաւորութեան պատճառով շինութեան կործանում եւ փափուկ քարերու կործանում:<ref name="icomos118"/> == Ժողովրդագրութիւն == Սուրի բնակչութեան մեծամասնութիւնը շիա [[իսլամութիւն|իսլամ]] է: Ունի նաեւ քրիստոնեայ բնակչութիւն: Սուրի մէջ կը բնակին նաեւ 60,000 պաղեստինցի Սիւննի գաղթականներ: 2010-ին, քրիստոնեաները կը կազմեն Սուրի բնակչութեան 10 առ հարիւրը:<ref>http://www.asianews.it/news-en/Bishop-of-Tyre:-Christians-in-Lebanon-have-become-a-minority-in-their-country-17638.html</ref> == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:TyreAlMinaCollonnadedStreet.jpg Պատկեր:TyreAlMinaAgora.jpg Պատկեր:TyreNarrowStChrQrt.jpg|Քրիստոնէական նեղ թաղամաս մը Պատկեր:TyreFishingHarbourOldTown.jpg|Սուրի նաւահանգիստը Պատկեր:Tyre-109949.jpg|Ծովափնեայ կիսասիւն մը Պատկեր:Tyre-109953.jpg|Պատմական վայրեր Պատկեր:Tyre-109955.jpg </gallery> == Քոյր քաղաքներ == * {{դրօշ|Ալժիր}} Ալճերիա, [[Ալճերիա]] * {{դրօշ|Իրան}} Տեզֆուլ, [[Իրան]] * {{դրօշ|Իսպանիա}} Մալակա, [[Սպանիա]] * {{դրօշ|Ֆրանսա}} Փերփիյնան, [[Ֆրանսա]] * {{դրօշ|Թունիս}} Թունիս, [[Թունիս]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Գրականութիւն == *Bikai, Patricia Maynor. ''The Pottery of Tyre''. Warminster: Aris and Phillips, 1978. *Bullitt, Orville H. ''Phoenicia and Carthage: A Thousand Years to Oblivion''. Philadelphia: Dorrance, 1978. *Joukowsky, Martha, and Camille Asmar. ''The Heritage of Tyre: Essays On the History, Archaeology, and Preservation of Tyre''. Dubuque, Iowa: Kendall/Hunt Pub. Co., 1992. *Woolmer, Mark. ''Ancient Phoenicia: An Introduction''. London: Bristol Classical Press, 2011. == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20100825092114/http://lebanon360hd.com/videos/video_tyr_en.html 360 Panorama of Tyre's Archeological Site] * [http://tyros.leb.net/tyre Lebanon, the Cedars' Land: Tyre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140526053553/http://tyros.leb.net/tyre/ |date=2014-05-26 }} * [http://www.photo-2u.com photo 2u] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405153424/http://photo-2u.com/ |date=2019-04-05 }} * [http://virtualreligion.net/iho/tyre.html Tyre] entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith with picture of Tyrian silver shekel. * [http://www.ancient.eu.com/image/537/ Alexander's Siege of Tyre at Ancient History Encyclopedia] by Grant Nell *[https://web.archive.org/web/20131004220711/http://www.aub.edu.lb/news/2013/Pages/tyre-museum.aspx American University of Beirut (AUB) Museum team discovers first Phoenician Temple in Tyre; only complete one in Lebanon] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հնադարեան քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Նաւահանգիստներ]] [[Ստորոգութիւն:Պատմական քաղաքներ]] ak4epz2sl6p7tzozzahayevrbfw4pha 0 6244 253817 218633 2026-08-28T22:29:26Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253817 wikitext text/x-wiki '''Սուրբ Ստեփանոսի մայր տաճար''' ([[գեմաներէն]]՝ Stephansdom, խօսակցական լեզուով՝ ''Steffl''), կաթոլիկ տաճար, [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] ազգային խորհրդանիշը․ Աւստրիոյ մայրաքաղաք [[Վիեննա]]յի գլխաւոր տաճարը եւ խորհրդանիշը<ref name="ArchDiocese">{{cite web |url=http://www.stephansdom.at |accessdate=12 September 2014 |language=German |title=Unser Stephensdom| trans_title=Our Stephansdom}}</ref>: Կարտինալ արքեպիսկոպոսի նստավայրը։ Կը գտնուի հին քաղաքի կեդրոնական մասը, Սուրբ Ստեփանոսի հրապարակին տարածքին: [[Պատկեր:Wien - Stephansdom (2).JPG|350px|մինի|աջից|Սուրբ Ստեփանոսի Մայր Տաճար]] [[Պատկեր:Pummerin, St. Stephan, Vienna - October 26, 2013.ogg|thumb|right|150px|Փումմերինի ղօղանջը]] Ստեփանոսը մշակութային նշանակութիւն ունեցող կառոյց է։ Գործող եկեղեցի է, ուր ամէն օր ժամերգութիւններ տեղի կ՛ունենան. աշխատանքային օրերուն՝ առաւօտեան ժամը 7-ին, իսկ հանգստեան օրերուն` առաւօտեան ժամը 10-ին։ Պատարագներ կը մատուցին բոլոր եկեղեցական տօներուն. [[Սուրբ Ծնունդ]], [[Սուրբ Յարութեան Տօն|Զատիկ]], [[Սուրբ Երրորդութիւն]] եւ այլն։ Այդ օրերուն Աւստրիացիները եկեղեցին առանձնայատուկ գեղեցկութեամբ կը զարդարեն։ Տաճարին հարաւային աշտարակը, որն ունի 137 մեթր բարձրութիւն, կը համարուի գոթական ճարտարապետական ոճի գլուխ գործոց։ Տաճարին արեւմտեան ճակատը (հսկայական դարպասներն ու երկու [[Հեթանոսթիւն|հեթանոսական]] աշտարակները) եւրոպական արուեստի գլուխ գործոցներ են, որոնք գերակայած են Աւստրիոյ ճարտարապետութեան մէջ, 950 թուականէն մինչեւ 1200 թուականը։ == Պատմութիւն == Առաջին կառոյցը եղած է քաղաքի սահմաններէն դուրս, եւ միայն [[1137 թուական]]ին սկսած է գործել որպէս եկեղեցի։ [[1147 թուական]]ին տաճարը օծուած է իբրեւ եռանաւ հռովմէական աթոռանիստ եկեղեցի եւ կոչուած է Շթեֆանստոմ` ի պատիւ սուրբ Ստեփանոսի։ Այդ մասին առաջին գրաւոր յիշատակումը եղած է 1221 թուականին։ Այժմեական տեսքը ստացած է [[1511 թուական]]ին: Պատմութեան ընթացքին տաճարի հիւսիային աշտարակի ձեւափոխման համար կատարուած են բազմաթիւ առաջարկներ, սակայն տաճարը մնացած է իր անհաւասար ուրուագիծով։ Այսօրուան Շթեֆանստոմն ունի գրեթէ նոյն տեսքը, որ ունէր 15-րդ դարու կէսերուն։ === Շինարարութիւն === [[Պատկեր:StephansdomBauHistorie.svg|thumb|200px|աջից|Տաճարի ընդարձակումը 12—15 դարեր:<br /><span style="color:green;">'''Ռոմանական աշտարակները եւ ճակատամուտքը, 1230–1245''' </span><br /> <span style="color:#FF8080;">'''Երկրորդ եկեղեցին , 1263'''</span><br /><span style="color:purple;">'''Ալպերթեան վերնատունը, 1304–1340'''</span><br /><span style="color:blue;">'''Վերակառուցումը Ռուտոլֆ Դ․-ի օրօք, 1359-էն'''</span>]] [[1137 թուական]]ին մարքիզ Լէոփոլտ Դ․-․ Ռեկիմարի՝ «Փասաու»ի եպիսկոպոսի հետ հիմնադրa] են առաջին եկեղեցին: Հռովմէանական ոճով բազիլիկի շինարարութիւնը աւվարտած է 1147 թուականին<ref name="ce1">[[Wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Vienna]]</ref>: 1230—1245 թուականներուն, այն ընդարձակուած է դէպի արեւմուտք, այդ ժամանակէն պահպանուած է տաճարի արեւմտեան պատը՝ շքամուտքով եւ զոյգ աշտարակներվ, որոնք յետագային վերակառուցուած են գոթական ոճով (աշտարակները վերակառուցուած են հռովմէական քանդուած տաճարներու քարերով, այդ պատճառով այն երբեմն հեթանոսական կ՛անուանեն): 1258 թուականին առաջին եկեղեցին այրած է<ref name=OS>{{Cite web |url=http://www.stephansdom.at/data/derdom/geschichte/index.php |title=գերմ.: Պաշտօնական կայքէջ. Պատմութիւն |accessdate=2016-09-17 |archive-date=2007-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071106101035/http://www.stephansdom.at/data/derdom/geschichte/index.php |dead-url=yes }}</ref>: 1263 թուականին տեղը կառուցած են երկրորդ եկեղեցին, նոյնպէս հռովմէական ոճով, տաճարի օծման օրը՝ [[23 Ապրիլ|Ապրիլ 23]]-ը, տօնական օր է նաեւ հիմա: 1304—1340 թուականներուն, Ալպերէ Ա․-ի եւ Ալպերթ Բ․-ի օրօք, եկեղեցւոյ արեւելեան կողմէն կ՛աւելցուի եռանաւը՝ ''Ալպերթեան վերնասրահը'', աշխատանքները աւարտին կը հասցնեն երկրորդ եկեղեցւոյ օծումէն 77 տարի ետք: [[1359 թուական]]ի [[7 Ապրիլ|Ապրիլ 7]]-ին Ռուտոլֆ Դ․-ի հովանաւորութեամբ կը սկսին տաճարի ընդլայնման աշխատանքները արդէն գոթական ոճով։ Մասնաւորապէս աւելցած հարաւային աշտարակն ու հարաւային նաւվը։ [[1433 թուական]]ին, աւարտեցաւ հարաւային աշտարակի կառուցումը: Տաճարի ընդլայնման եւ վերանորոգման աշխատանքները շարունակուեցան 100 տարի` մինչեւ [[1523 թուական]]ը։ Այդպիսով, հռովմէական երկայնաձիգ նաւուն շուրջ կը շարուին նոր, գոթական ոճի պատեր։ === Ներքնամաս === [[Պատկեր:St Stephan IMG 6049.JPG|thumb|ձախից|Սուրբ Ստեփանոս տաճարի ներքնամասը]] Երեք դար շարունակ Սուրբ Ստեփանոսի եկեղեցին գործած է որպէս ծխական եկեղեցի: [[1469 թուական]]ին, Ֆրիտրիխ Գ․-ի օրօք, Սուրբ Ստեփանոսի եկեղեցին կը դառնայ մայր տաճար, 1513 թուականին տաճարէն ներս երգեհոն կը տեղադրուի: 16—17 դարերոն, բարեկարգութեան եւ աւստրո-թուրքական պատերազմի պատճառով, տաճարը գրեթէ փոփոխութեան չ՛ենթարկուիր: Այդ ժամանակաշրջանին տաճարին ներքնամասը կը յարմարեցուի ու կը վերափոխուի [[պարոքքօ]] ոճի:<ref name="OS"/> === 1945 թուականի հրդեհը եւ վերակառուցումը === Տաճարը չէ տուժած Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռմբակոծութիւններէն: Վիեննայէն նահանջելու ժամանակ Տիթրիխը գերմանական հրետանիին կը հրամայէ ոչնչացնել Վիեննայի կեդրոնը սակայան հրամանը չի կատարուիր<ref name=forum>{{cite web| title=Der Stephansdom und seine politische Symbolik| url=http://austria-forum.org/af/Wissenssammlungen/Symbole/Stephansdom| trans_title=St. Stephen's Cathedral and its political symbolism| last=Diem| first=Peter| publisher=Austria Forum| language=German| accessdate=12 September 2014}}</ref>": 1945 թուականի [[11 Ապրիլ|Ապրիլ 11]] -ին տեղաբնակները կ՛այրեն կողոպտուած կրպակները, յաջորդ օրը կրակը կը տարածուի եւ կը հասնի տաճարին<ref name="OS"/>: Կրակի հետեւանքով տանիքը կը փլի, ամենամեծ զանգը կը զատուի եւ կ՛իյնայ Հիւսիսային աշտարակին մէջ, որու հետեւանքով կը կոտրի<ref name=history>{{cite web| title=Die Geschichte des Stephansdoms| trans_title=The history of the St. Stephan's Cathedral| url=http://www.stephansdom.at/dom_geschichte.htm|| publisher=Unser Stephensdom| accessdate=12 September 2014}}</ref>, ներքնամասը գրեթէ ամբողջութեամբ կկը քանդուի, երգեհոնը կ՛այրի: Կրակէն կը փրկուին աղիւսէ դամբանով պաշտպանուած արժէքաւոր մասունքները: Տաճարը կը վերականգնուի կամաւորներու ջանքերով: [[1948 թուական]]ի [[19 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 19]]-ին կը վերականգնուի գլխաւոր նաւու տանիքը, 1952 թուականի [[23 Ապրիլ|Ապրիլ 23]]-ին (տաճարի 689 ամեակին) կը վերսկսին եկեղեցական արարողութիւնները: Յետպատերազմեան վերականգնումը կ՛աւարտի [[1960 թուական]]ին: 1980-ական թուականներէն կը սկսի ծաւալուն վերականգնողական աշխատանքներու երկրորդ հանգրուանը, որ կը շարունակուի մինչեւ օրս: == Ճարտարապետութիւն == === Չափերը === [[Պատկեր:Wien.Stephansdom78.jpg|thumb|Տանիքի զինանշանները]] * Հարաւային աշտարակի բարձրութիւնը - 136,44 մ * հիւսիսային աշտարակի բարձրութիւնը - 68,3 մ * Կեդրոնական նաւու տանիքի բարձրութիւնը - 60 մ * Տաճարի լայնութիւնը եւ երկարութիւնը հողի մակերեւոյթէն - 62×198,2 Հապըսպուրկներու կառավարման ժամանակաշրջանին Աւստրո-Հունգարական կայսրութեան մէջ ոչ մէկ եկեղեցի Սուրբ Ստեփանոսի տաճարի հարաւային աշտարակէն բարձր պէտք չէ ըլլար<ref>{{Cite web |url=http://www.stephansdom.at/data/derdom/masse/index.php |title=գերմ.: Պաշտօնական կայք. Չափերը. |accessdate=2016-09-17 |archive-date=2007-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109225641/http://www.stephansdom.at/data/derdom/masse/index.php |dead-url=yes }}</ref>: === Տանիքը === Գլխաւոր նաւու տանիքի երկարութիւնը 110 մեթր է, տանիքի որոշ հատուածներու թեքութիւնը կը հասնի 80° -ի, այսպիսի թեքութեան շնորհիւ անձրեւի ջուրերը արդիւնաւէտօրէն կը լուան կղմինտրէ տանիքը, իսկ հազուադէպ պատահող ձիւնը, չմնալով տանիքը, կը թափուի դէպի վար: Վիթխարի խճաքարերով ծածկուած տանիքը կառուցուած է 230,000 գունաւոր [[կղմինտր]]է: Տանիքի խճաքարերով պատկերներէն են՝ երկգլխանի արծիւը, Վիեննայի ու [[Աւստրիոյ զինանշան]]ը<ref>Based on the info from a guided tour at the Vienna City Museum. The year of the replacement has been embedded into the removed emblem.</ref>: === Զարդարանքը === [[Պատկեր:Wien - Stephansdom, Capistrankanzel (2).JPG|thumb|ձախից|Սուրբ Յովհաննէես Քափիսթրանոսի [[ամպիոն]]ը]] Տաճարի գեղարուեստական հարստութիւնը հսկայական է. տաճարի ներսը մեծ քանակութեամբ արուեստի եւ կրօնական նշանակութիւն ունեցող եզակի առարկաներ կան` միջնադարեան քանդակներ, մասամբ պահպանուած խարսխակալներ, տապանաքարեր եւ այլն։ Այստեղ կարելի է տեսնել նաեւ կտորի երկարութեան եւ հացի կշիռքի չափման համար նախատեսուած պարագաներ, որոնմցով միջնադարեան իւրաքանչիւր առեւտրական կրնար ստուգել իր գնածը։ Գլխաւոր շքամուտքի մօտ, «հռովմէական պատին» (շքամուտքը աւանդական գոթական ոճով է) զետեղուած են * Սուրբ Յովհաննէս Քափիսթրանոսի [[ամպիոն]]ը, ուրկէ ան 1454 թուականին կոչ կ՛ընէր թուրքերու դէմ [[խաչակրաց արշաւանքներ]]ու: * «Ատամնացավով» խաչելութիւնը, այդպես է անվանվել Փրկչի դեմքի արտահայտութիւնից * Արքպութանի [[արեգակնային ժամացոյց]]ը === Երգեհոնները === Նոր մեծ [[երգեհոն]]ը<ref name="O2">{{cite web |url=http://iof.pipechat.org//ldshow.php?file=04300100022 |title=St Stephan's Church: Main organ |accessdate=1 January 2013<!-- 2007 -->|work=Catalogue entry |publisher=International Organ Foundation}}</ref>, որ տեղադրուած է 1960 թուականին, փոխարինած է 1945 թուականի հրդեհի ժամանակ ոչնչացած երգեհոնին<ref name="O4">{{Cite web |url=http://www.stephansdom.at/data/derdom/details/orgel.php |title=Die Orgel im Stephansdom |accessdate=1 January 2013<!-- 2007 --> |language=German |publisher="Rettet den Stephansdom" – Verein zur Erhaltung des Stephansdoms |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106041000/http://www.stephansdom.at/data/derdom/details/orgel.php |archivedate=6 January 2010 }}</ref><ref name="O1">{{cite book| first=Günter| last=Lade| isbn=3-9500017-0-0| page=295| title=Orgeln in Wien| year=1990 |publisher=Selbstverl |location=Wien |url=https://books.google.am/books?id=88UZAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=stephen |subscription=yes}}</ref>: Ունի 125 ստեղնաշար եւ 10 հազար երգեհոնային փող: Այս երգեհոնը Աւստրիոյ ամենամեծն է: Տաճարէն ներս, ընդհանուր առմամբ, կայ երեք փողաւոր երգեհոն, բոլորն ալ կառուցուած են Աւստրիական «Rieger» կազմակերպութեան կողմէ: Պատարագներու ընթացքին կ՛օգտագործուի «միջին երգեհոնը»: == Մասունքներն Ու Տեսարժան Վայրերը == [[Պատկեր:Wien - Stephansdom, Maria-Pötsch-Altar.JPG|աջից|thumb|Սուրբ Մարիամի սրբապատկերը]] 1676 թուականին հունգարացի Լասլօ Շիկրին, Պեչ գիւղին մէջ, ի յիշատակ թուրքական գերութենէն ազատագրման՝ կը պատուիրէ Աստուածամօր սրբապատկերը: 1696 թուականին Լէոփոլտ առաջին կայսրը սրբապատկերը Հունգարիայէն Վիեննա կը տանի՝ Սուրբ Ստեփանոսի մայր տաճար, զարմանալի դէպքէ մը ետք: Սրբապատկերին մէջ պատկերուած Մարիամ Աստուածածնայ աչքերէն իրական արցունքներ հոսած են: Այժմ այն փակցուած է տաճարի հարաւ-արեւմտեան անկիւնը, շքամուտքի մօտ: === Զանգերը === Զանգակատան մէջ, ընդհանուր առմամբ, կայ 23 զանգ, որոնցմէ 20-ը կը գործածուին, իւրաքանչիւրն ունի իր դերը: Հիւսիսային աշտարակի մեծ զանգը՝ Փումմերինը, որ կը կշռէ 21 383 քկ․, տեղադրուած է 1957 թուականին, այն տարուան ընթացքին կը ղօղանջէ տասնմէկ անգամ, երկրի կարեւոր տօներուն ժամանակ (տաճարի օծման օրը՝ Ապրիլ 23-ին, Ամանորի գիշերը)<ref>{{Cite web |url=http://www.stephansdom.at/data/derdom/faq/index.php |title=գերմ., տաճարի պաշտօնական կայք |accessdate=2016-09-17 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308112127/http://www.stephansdom.at/data/derdom/faq/index.php |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.stephansdom.at /data/derdom/details/pummerin.php#start գերմ., տաճարի պաշտօնական կայք, Փումմերին]</ref> Փումմերինը մեծութեամբ երկրորդն է Եւրոպայի տարածքին՝ [[Քիոլնի տաճար]]էն ետք: === Ամպիոնը === [[Պատկեր:Wien.Stephansdom42.jpg|ձախից|thumb|ամպիոնը]] Փորագրազարդ [[ամպիոն]]ը ստեղծուած է 15-րդ դարուն, կը վերագրուի Նիքոլաուս Կայրհալթըր: Այն զարդարուած է առաջին չորս եկեղեցւոյ ուսուցչի՝ Աւրելիոս Օգոստինիոսի, Ամպրոսիոս Մեդիոլանցիի, Հիերոնիմոսի, Գրիգոր Ա․-ի քանդակներով: Ամպիոնի յատակի բաժինը քանդակագործին ինքնադիմաքանդակն է, որ պատուհանէն դուրս կը նայի: Աստիճաններու վանդակամատը զարդարուած է երեւակայական դոդոշներու եւ մողէզներու զարդաքանդակներու յաջորդականութեամբ (բարիի եւ չարի պայքարի այլաբանութիւն): === Դամբարանները === Տաճարը բաղկացած է վեց եպիսկոպոսական առանձին մատուռներէ, այն կանգնած է ստորգետնեայ գերեզմանատան, գետնադամբաններուի վրայ, ուր 18-րդ դարէն յուղարկաւորուած է մօտ 11 հազար մարդ: Տաճարի ներսը յուղարկաւորուած են * Ռուտոլֆ Դ․ Աւստրիոյ դուքս (իշխան՝ տաճարը կառուցողը, մահացած է 1365 թուականին) * Ֆրիտրիխ Գ․ (մահացած է 1493 թուականին) * Եւգենի Սավոյացի (մահացած է 1736 թուականին) * Կապսպուրկներու արքայական ցեղի 72 անդամ * տաճարի վանահարեր == Պատկերասրահ == <gallery> Image:Wien.Stephansdom32.jpg|Աշտարակը Image:Stephansdom Dach Suedseite.JPG|Կղմինտրէ տանիքի խճանկար Image:St Stephan IMG 6049.JPG|Ներքնամասը երեկոյեան Image:Stephansdom Wien 2.jpg|Ներքնամասը Image:IMG 0190 - Wien - Stephansdom.JPG|Ներքնամասը Image:Wien - Stephansdom, Domorgel (Rieger-Orgel).JPG|Երգեհոնը Image:Wien.Stephansdom38.jpg|Խորանը Image:Stephansdom - Pulpit.JPG|Ամպիոնը Image:Wien - Stephansdom, Grabmal Kaiser Friedrichs III.JPG|Ֆրիտրիխ Գ․-ի դամբարանը Image:Wien.Stephansdom70.jpg|Մկրտութիւնին աւազանը </gallery> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.stephansdom.at/ Սուրբ Ստեփանոսի մայր տաճարի պաշտօնական կայքէջ] {{ref-de}} * [http://www.wien.info/en/sightseeing/sights/st-stephens-cathedral Զբօսապտոյտ Սուրբ Ստեփանոսի տաճարէն ներս] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507144514/https://www.wien.info/en/sightseeing/sights/st-stephens-cathedral |date=2016-05-07 }} * [http://www.kunstkultur.com Սուրբ Ստեփանոսի տաճար] {{ref-en}} * [http://www.dommuseum.at/ Սուրբ Ստեփանոսի տաճարի թանգարան] * [http://www.your-friend.info/fileadmin/downloads/vienna/podcast/Vienna-01-STEPHANSDOM.mp3 St. Stephen's Cathedral guided tour] * [http://www.dombauwien.at/ St. Stephen's Cathedral permanent construction office] {{ref-de}} * [http://www.stephanskirche.at/ St. Stephen's Cathedral parish] {{ref-de}} * [http://www.stephanscom.at Archdiocese of Vienna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802040316/http://stephanscom.at/ |date=2009-08-02 }} {{ref-de}} == Գրականութիւն == # Bermann, Moriz. Der Wiener Stefans-Dom und seine Seenswürdigkeiten in Geschichte, Kunst, Legenden- und Sagenbilde. Wien, Pest, Leipzig., 1878. # Kurt, Hielscher. Österreich. Landschaft und Baukunst. Berlin-Zürich., 1928. # Wasnuths. Lexicon der Baukunst. 3-4 Band. Berlin., 1929. # Wien. Geschichte, Kunst, Leben. Wien., 1943. # Ulmann, Ernst. Die Welt der gotischen Kathedrale. Berlin.,1981. # Architektur des Mittelalters: Funktion und Gestalt. Weimar., 1983. # Wien: [Bildband1]. Texte von Peter Pötscher. Frankfurt am Main., 1989. # Conrad, Dietrich. Kirchenbau im Mittelalter: Bauplannung und Bauausführung. Leipzig., 1990. # Сененко М. С. Вена. М., 1970. # Грубер, Райнхард Х., Кафедральный собор Св. Стефана в Вене. Вена., 2002. # {{cite book|last=Böker |first=Johann J. |title=Der Wiener Stephansdom in der Spätgotik |publisher=Pustet |edition=First |location=Salzburg |year=2007 |page=432 |isbn=3-7025-0566-0}} # {{cite book|last=Donin |first=Richard Kurt |title=Der Wiener Stephansdom und seine Geschichte |language=German |publisher=A. Schroll |location=Vienna |year=1952 |isbn= |asin= B0000BHI6S}} # {{cite book|last=Feuchtmüller |first=Rupert |author2=Kodera, Peter |title=Der Wiener Stephansdom |url=https://archive.org/details/derwienerstephan0000feuc |language=German |publisher=Wiener Dom-Verl |location=Vienna |year=1978 |page=[https://archive.org/details/derwienerstephan0000feuc/page/420 420] |isbn=3-85351-092-2}} # {{cite book|last=Gruber |first=Reinhard H. |author2=Bouchal, Robert |title=Der Stephansdom: Monument des Glaubens |language=German |publisher=Pichler Verlag |location=Vienna |year=2005 |isbn=3-85431-368-3}} # {{cite book|last=Gruber |first=Reinhard H. |title=St. Stephan's Cathedral in Vienna |publisher=St. Stephan's Cathedral |location=Vienna |year=1998 |isbn= |asin=B001OR6HQ4}} # {{cite book|last=Macku |first=Anton |title=Der Wiener Stephansdom: Eine Raumbeschreibung |language=German |publisher=F. Deuticke |location=Vienna |year=1948 |page=30 |isbn=}} # {{cite book|last=Meth-Cohn |first=Delia |title=Vienna: Art and History |publisher=Summerfield Press |location=Florence |year=1993 |isbn= |asin=B000NQLZ5K}} # {{cite book|last=Riehl |first=Hans |title=Der St. Stephansdom in Wien |language=German |publisher=Hrsg. von der Allgemeinen vereinigung für christliche kunst |location=Vienna |year=1926 |page=64 |isbn=}} # {{cite book|last=Strohmer |first=Erich V. |title=Der Stephansdom in Wien |language=German |publisher=K.R. Langewiesche |location=Vienna |year=1960 |isbn= |asin=B0000BOD4J}} # {{cite book|last=Toman |first=Rolf |title=Vienna: Art and Architecture |publisher=Könemann |location=Cologne |year=1999 |isbn=978-3829020442}} # {{cite book|last=Zykan |first=Marlene |title=Der Stephansdom |language=German |publisher=Zsolnay |location=Vienna |year=1981 |page=301 |isbn=3-552-03316-5}} {{refend}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Վիեննայի տաճարներ]] 6y40o5zy2dwckh2mcli4ua3ueieebhx 0 6265 253820 250297 2026-08-28T22:30:42Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253820 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Սոֆիա''' (պուլկարերէն՝ Со́фия {{IPA|[ˈsɔfija]}}, ծագած է յունարէն σοφία-էն՝ «վարպետութիւն», «իմաստութիւն»), [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]] [[մայրաքաղաք]]ը, [[Սոֆիայի քաղաքային մարզ]]ի եւ իրեն միակ Սթոլիչնա համայնքի վարչական կեդրոնը։ Կը գտնուի Սոֆիայի գոգաւորութեան հարաւը, Վիտոշա լեռնազանգուածի ստորոտը։ Քաղաքի արեւելեան ծայրամասէն կը հոսի Իսքիր գետը։ == Անուան ծագումնաբանութիւնը == Այդպէս կոչուեցաւ Սուրբ Սոֆիային նուիրուած տաճարի անունով։ Իսկ Սոֆիա բառը Բիւզանդիոյ շրջանին կը նշանակէր «իմաստութիւն» եւ դարձած էր կրօնական եզր։<ref>[http://www.slideshare.net/mskh/bararan3-s-v#btnNext Աշխարհագրական եւ պատմական անձնանուններու բառարան]</ref> == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Sofia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sofia&oldid=1348484672|date=2026-04-12|accessdate=2026-04-17|language=en}}</ref> == === Նախապատմութիւն եւ հնադար === Այս տարածքը ունի գրեթէ 7,000 տարուան պատմութիւն<ref>{{Cite book|title=Plants and habitats of European cities|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-0-387-89683-0|editor-last=Kelcey|editor-first=John G.|series=Life sciences|location=New York|editor-last2=Müller|editor-first2=Norbert}}</ref>։ Քաղաքի գլխաւոր գրաւչութիւնը տաք ջուրի աղբիւրներն են, որոնք մինչեւ օրս առատօրէն կը հոսին քաղաքի կեդրոնին մէջ։ Սլաթինայի մէջ փաստագրուած է Նոր քարէ դարու (Նէոլիթեան) գիւղ մը, որ կը թուագրուի մ.թ.ա. 5-րդէն 6-րդ հազարամեակներով։ Նոր քարէ դարու մէկ այլ բնակավայր հիմնուած է մ.թ.ա. 3-րդէն 4-րդ հազարամեակներուն՝ ներկայիս Ազգային պատկերասրահի տարածքին մօտ, որ այդ ժամանակէն ի վեր եղած է քաղաքի աւանդական կեդրոնը։<ref>"София – 130 години столица на България". ''sofiaculture.bg''. Archived from the original on 5 September 2017.</ref> Առաջին ցեղերը, որոնք հաստատուած են հոս, թրակիական Թիլաթայի (Tilataei) ցեղերն էին։ Ք.ա. 500-ական թուականներուն տարածքը մաս կազմեց թրակիական պետական միութեան՝ Օտրիսեան թագաւորութեան (Odrysian kingdom)։ Ք.ա. 339-ին Մակեդոնացի Փիլիպոս Բ.-ը առաջին անգամ ըլլալով կործանեց եւ աւերեց քաղաքը։ Կելտական Սերտի (Serdi) ցեղը քաղաքին տուաւ իր անունը։ Քաղաքի մասին ամենավաղ յիշատակումը կը գտնուի Ք.ա. 1-ին դարու աթենական արձանագրութեան մը մէջ, ուր նշուած է ''Astiu ton Serdon'', այսինքն՝ Սերտիներու քաղաք։ Ըստ արձանագրութեան եւ Տիոս Քասիոսի գրութիւններուն՝ հռոմէացի զօրավար Կրասոսը հպատակեցուցած է Սերտիները եւ գլխատած գերիները։ Տիոս Քասիոսը, Պլինիոս Աւագը եւ Պտղոմէոսը կը նշեն, որ Ք.ա. 27-29 թուականներուն Կրասոսը յարձակած է «Սեկեթիքէ» (Segetike) տարածաշրջանին վրայ, որ կ'ենթադրուի թէ Սերտիքան է։ Հնագոյն քաղաքը կը գտնուի TZUM-ի, «Շերաթոն» պանդոկի եւ Նախագահական նստավայրի միջեւ։ Այն աստիճանաբար դարձաւ տարածաշրջանի ամենակարեւոր հռոմէական քաղաքը։ Թրայանոս կայսեր (98–117) օրով այն ստացաւ ''municipium''-ի կարգավիճակ։ Սերտիքան ընդարձակուեցաւ․ կառուցուեցան աշտարակներ, պաշտպանական պատեր, հանրային բաղնիքներ, վարչական եւ պաշտամունքային շէնքեր, քաղաքացիական բազիլիկ մը, ամփիթատրոն մը, կրկէս մը, Քաղաքային խորհուրդը (Boulé), մեծ ֆորում մը եւ այլն։ Սերտիքան կարեւոր քաղաք էր հռոմէական ''Via Militaris'' ճանապարհին վրայ, որ կը միացնէր Սինկիտունումը (Պելկրատ) եւ Բիւզանդիոնը։ 3-րդ դարուն այն դարձաւ ''Dacia Aureliana'' նահանգի մայրաքաղաքը։ Երբ Տիոկղետիանոս կայսրը բաժնեց նահանգը, Սերտիքան դարձաւ Միջերկրեայ Տակիոյ (Dacia Mediterranea) մայրաքաղաքը<ref>''Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature''. University of Minnesota. 1827. Archived from the original on 19 August 2020. Retrieved 12 September 2017.</ref>։ Հռոմէական կայսրեր Աւրելիանոսը (215–275)<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/1874-6772_seg_a49_714|title=Herakleia Lynkestis. Honorary inscription for emperor Aurelian, ca. 270-275 A.D.|website=Supplementum Epigraphicum Graecum|accessdate=2026-04-17}}</ref> եւ Կալերիոսը (260–311)<ref>"Eutropius: Book IX". ''thelatinlibrary.com''. Archived from the original on 10 September 2017. Retrieved 16 February 2012.</ref> ծնած են Սերտիքայի մէջ։ Քաղաքը ընդարձակուեցաւ եւ դարձաւ նշանակալի քաղաքական ու տնտեսական կեդրոն, յատկապէս երբ դարձաւ հռոմէական առաջին քաղաքներէն մէկը, ուր քրիստոնէութիւնը ճանչցուեցաւ իբրեւ պաշտօնական կրօն (Կալերիոսի օրով)։ 311 թուականին Կալերիոս կայսրը Սերտիքայի մէջ հրապարակեց «Հանդուրժողականութեան հրովարտակը»՝ պաշտօնապէս դադրեցնելով քրիստոնեաներու հալածանքները։ Այս հրովարտակով քրիստոնէութիւնը ստացաւ ''religio licita'' կարգավիճակ՝ դառնալով Հռոմէական կայսրութեան կողմէ ընդունուած պաշտամունք։ Ասիկա քրիստոնէութիւնը օրինականացնող առաջին հրովարտակն էր, որ երկու տարիով կը նախորդէր Միլանի հրովարտակին։ Սերտիքան Տակիոյ թեմի (Diocese of Dacia) մայրաքաղաքն էր (337–602)։ Կոստանդիանոս Մեծի համար Սերտիքան «իմ Հռոմս է» (''Sardica mea Roma est'')։ Ան կը մտածէր Սերտիքան դարձնել Բիւզանդական կայսրութեան մայրաքաղաքը՝ Կոստանդնուպոլսոյ փոխարէն։ 343 թուականին քաղաքին մէջ տեղի ունեցաւ Սարտիկայի ժողովը՝ այն եկեղեցւոյ մէջ<ref>{{Cite book|title=Christianity in ancient Rome: the first three centuries|url=https://archive.org/details/christianityinan0000gree|last=Green|first=Bernard|date=2010|publisher=T&T Clark|isbn=978-0-567-03249-2|location=London ; New York}}</ref>, ուր յետագային՝ 6-րդ դարուն, կառուցուեցաւ ներկայիս Սուրբ Սոֆիա եկեղեցին։ Քաղաքը կործանուեցաւ 447 թուականին՝ հոներու արշաւանքի ժամանակ եւ մէկ դար շարունակ մնաց աւերակներու մէջ։ Այն վերակառուցուեցաւ Բիւզանդիոնի Յուստինիանոս Ա. կայսեր կողմէ։ Յուստինիանոսի օրով քաղաքը ծաղկում ապրեցաւ՝ շրջապատուելով հզօր բերդապարիսպներով, որոնց մնացորդները տեսանելի են մինչեւ այսօր։ == Քոյր քաղաքներ == {| | valign="top" | * {{դրօշ|Ալճերիա}} [[Ալժիր (քաղաք)|Ալճերիա]], [[Ալժիր|Ալճերիա]] * {{դրօշ|Թուրքիա}} [[Անքարա|Անգարա]], [[Թուրքիա]] (1992) * {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պեռլին|Պերլին]], [[Գերմանիա]] * {{դրօշ|Սլովակիա}} [[Պրատիսլաւա]], [[Սլովաքիա]] (2008) * {{դրօշ|Պելճիքա}} [[Բրյուսել|Պրիւքսէլ]], [[Պելճիքա]] * {{դրօշ|Ռումանիա}} [[Պուխարեսթ|Պուխարեստ]], [[Ռումինիա|Ռումանիա]] * {{դրօշ|Հունգարիա}} [[Պուտապեշտ]], [[Հունգարիա]] * {{դրօշ|Թուրքիա}} [[ՊԲուրսա|Պուրսա]], [[Թուրքիա]] (1998) * {{դրօշ|Ֆինլանտա}} [[Հելսինկի]], [[Ֆինլանտա]] * {{դրօշ|Ուքրանիա}} [[Քիեւ]], [[Ուքրանիա]] (1997) * {{դրօշ|Մեծ Բրիտանիա}} [[Լոնտոն]], [[Մեծ Բրիտանիա]] * {{դրօշ|Սպանիա}} [[Մատրիտ]], [[Սպանիա]] | valign="top" | * {{դրօշ|Իտալիա}} [[Միլան]], [[Իտալիա]] * {{դրօշ|Ֆրանսա}} [[Փարիզ]], [[Ֆրանսա]] (1998) (գործընկեր քաղաք) * {{դրօշ|ԱՄՆ}} [[Փիթսբուրգ]], [[ԱՄՆ]] * {{դրօշ|Չեխիա}} [[Պրահա]], [[Չեխիա]] * {{դրօշ|Ռուսաստան}} [[Սանկտ Պետերբուրգ]], [[Ռուսաստան]] * {{դրօշ|Թուրքիա}} [[Մարաշ]], [[Թուրքիա]] * {{դրօշ|Մակեդոնիա}} [[Սկոպյե]], [[Մակեդոնիա]] (2006) * {{դրօշ|Իսրայել}} [[Թել Ավիվ]], [[Իսրայել|Իսրայէլ]] (1992) * {{դրօշ|Ալբանիա}} [[Տիրանա]], [[Ալբանիա|Ալպանիա]] (2008)<ref name="International relations">{{cite web |url=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations |accessdate=2009 թ․ հունիսի 23 |work=Municipality of Tirana |publisher=www.tirana.gov.al |format=PDF |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216035358/http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>Twinning Cities: International Relations. Municipality of Tirana. www.tirana.gov.al. Retrieved on 2008-01-25.</ref> * {{դրօշ|Հայաստան}} [[Երևան|Երեւան]], [[Հայաստան]] (2008) (գործընկեր քաղաք) * {{դրօշ|Լեհաստան}} [[Վարշավա]], [[Լեհաստան]] |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպական մայրաքաղաքներ]] s6fwfmzwv0uwyxwoivo7wrcnukv2crl 0 6362 253948 192180 2026-08-29T00:01:47Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253948 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Tireoidum.jpg|thumb|'''Վահանագեղձը''']] '''Վահանագեղձ'''ը, կը գտնուի վիզին յառաջամասը։ Անիկա կազմուած է երկու բաժիններէ՝ աջ եւ ձախ, որոնք միացած են իրարու վահանագեղձային վզիկով մը (isthmus), որոնք կը շրջապատեն խռչափողը առջեւէն եւ երկու կողմերէն<ref name=GA2008 >{{cite book|author1=editor-in-chief, Susan Standring ; section editors, Neil R. Borley et al.|title=Gray's anatomy : the anatomical basis of clinical practice|url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse_c5d4|date=2008|publisher=Churchill Livingstone|location=London|isbn=978-0-8089-2371-8|edition=40th|pages=[https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse_c5d4/page/462 462]-464}}</ref><ref name="Endosurg">{{cite web|title=Thyroid, Parathyroid, Adrenal, Endocrine Surgery, Anatomy of the Thyroid Gland|url=http://www.endocrinesurgeon.co.uk/index.php/anatomy-of-the-thyroid-gland|website=www.endocrinesurgeon.co.uk}}</ref>: Վահանագեղձը կ'արտադրէ երկու կարեւոր [[Ներազդակներ (Հորմոններ)|ներազդակներ (Հորմոններ]], hormones)՝ thyroxine-T4 եւ triiodothyronine-T3, որոնք կը գործեն մարմինի բոլոր հիւսկէններուն բջիջներուն վրայ: T3 եւ T4 ներազդակները մեծ դերակատարութիւն ունին սաղմի եւ [[նորածին]]<nowiki/>ի աճման եւ զարգացման գործընթացին մէջ, ի մասնաւորի [[ուղեղ]]<nowiki/>ային եւ մարմնական (somatic) հիւսկէններու պարագային: Անոնք մարդու կեանքին ամբողջ տեւողութեան կը կանոնաւորեն բնասպիտի, ածխաջրատներու եւ ճարպերու նիւթափոխանակումը (metabolism): T3 ներազդակը ամէնէն աւելի գործողն է: T4 ներազդակը երկարակեաց է եւ կրնայ փոխուիլ T3 ներազդակի գրեթէ բոլոր հիւսկէններուն մէջ՝ ըստ պահանջի: Հետեւաբար T4-ը կարելի է նկատել իբրեւ T3 ներազդակի շտեմարան: Վահանագեղձը կ'արտադրէ նաեւ calcitonin ներազդակը, որ կը կանոնաւորէ մարմինին [[կիր]]<nowiki/>ին համաչափութիւնը, այսինքն՝ գերարիւնակրութեան (hypercalcemia) պարագային անիկա կը նուազեցնէ արեան կիրին քանակը<ref name="Guyton">{{cite book|last1=Hall|first1=John|title=Guyton and Hall textbook of medical physiology|date=2011|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-1-4160-4574-8|page=907|edition=12th}}</ref>: T3 եւ T4 ներազդակներուն արտադրութիւնը տեղի կ'ունենայ վահանագեղձին մէջ, շնորհիւ մանիշի (iodine) գոյութեան եւ ներգործութեան: Սննդանիւթերու մէջ գտնուած մանիշը կը ներծծուի աղիքներու պատերուն կողմէ եւ կը հասնի վահանագեղձ՝ [[Արիւն|արեան]] շրջանառութեան միջոցաւ: Վահանագեղձին մէջ մանիշը որոշ փոխանակումներու ենթարկուելէ ետք՝ կ'արտադրուին T4 եւ T3 ներազդակները, որոնք շուտով կը մտնեն արեան շրջանառութեան մէջ: Անոնց մեծ տոկոսը կը միանայ արեան մէջ գտնուող յատուկ բնասպիտներու հետ եւ կը փոխադրուի մարմինին զանազան հիւսկէններուն, իսկ պզտիկ մէկ տոկոսը՝ առանց միանալու բնասպիտներուն՝ դարձեալ կը հասնի մարմինին զանազան հիւսկէններուն: T4 եւ T3 ներազդակներուն արտադրութիւնը վահանագեղձին մէջ կը ղեկավարուի մակուղեղին (pituitary gland) յատուկ մէկ ներազդակով մը, որ կը կոչուի՝ TSH ներազդակ<ref name="Eugster">Page 493 (Table 33-3) in: {{Cite book|author1=Eugster, Erica A. |author2=Pescovitz, Ora Hirsch |title=Pediatric endocrinology: mechanisms, manifestations and management |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstwon, MD |year=2004 |pages= |isbn=0-7817-4059-2 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref>: Արեան մէջ T4 եւ T3 ներազդակներուն նուազումով՝ TSH ներազդակը առատօրէն կ'արտադրուի մակուղեղին մէջ։ Մեծ քանակութեամբ արտադրուած այս TSH ներազդակը վահանագեղձը կը մղէ յաւելեալ աշխատանքի, որպէսզի պահանջուած T3 եւ T4 ներազդակները արտադրուին: Արեան T3 ներազդակին 3/4-ը կը յառաջանայ գեղձէն դուրս, իսկ մնացեալ 1/4-ը կ'արտադրուի ուղղակի գեղձին մէջ: Վահանագեղձին T3 եւ T4 ներազդակներուն նուազումը ընդհանրապէս տեղի կ'ունենայ վահանագեղձին զանազան հիւանդութիւններուն հետեւանքով, սակայն անոնք կրնան նուազիլ նաեւ ոչ վահանագեղձային կարգ մը սուր եւ մնայուն հիւանդութիւններու հետ միատեղ, օրինակ՝ սուր ծոմապահութիւն (starvation), յոռի սննդառութիւն (malnutrition), մարմնական մեծ արկածներ, [[սրտի կաթուած|սիրտի կաթուած]] (myocardial infarction) եւ [[երիկամ|երիկամունք]]<nowiki/>ի ու [[լեարդ]]<nowiki/>ի ձախողանք: == Վահանագեղձին յայտնուիլը == Վահանագեղձը կը յայտնուի հետեւեալ հիւանդագին վիճակներով. * Վահանագեղձի գերարտաթորում, կամ գերվահանագեղձութիւն (hyperthyroidism), ուր T3 եւ T4 ներազդակներուն արտաթորումը բնականէն շատ աւելի կ'ըլլայ։ * Վահանագեղձի ենթա-արտաթորում, կամ ենթավահանագեղձութիւն (hypothyroidism), ուր T3 եւ T4 ներազդակներուն արտաթորումը բնականէն շատ աւելի նուազ կ'ըլլայ։ * Վահանագեղձատապ – [[բորբոքում]] (thyroiditis)։ * Հաշիմոթոյի հիւանդութիւն։ * Յետ [[Ծննդաբերութիւն|ծննդաբերութեան]] վահանագեղձաբորբ։ * Վահանագեղձի պարզ ծաւալում (simple goiter)։ * Վահանագեղձի հանգուցաւոր ծաւալում (nodular goiter)։ * Վահանագեղձի լաւորակ ուռեր (benign tumors)։ * Վահանագեղձի չարորակ ուռեր (malignant tumor)։ == Գերվահանագեղձութեան ախտապատճառները == [[Պատկեր:Blausen 0534 Goiter.png|250px|մինի|աջից]] # Գերվահանագեղձութիւնը կը յառաջանայ հետեւեալ ախտապատճառներով եւ [[հիւանդութիւն]]<nowiki/>ներու պարագային. * Վահանագեղձի T3 եւ T4 ներազդակ<nowiki/>ներու առատ արտադրութիւն, * Վահանագեղձի ընդհանուր համահաւասար ծաւալում, * Վահանագեղձի հանգուցաւոր ծաւալում, * Վահանագեղձատապ – բորբոքում, * [[Մակուղեղ]]<nowiki/>ի TSH ներազդակ<nowiki/>ի առատ արտադրութիւն, * [[Յղութիւն]], * Որոշ դեղերու գործածութիւն։ Գերվահանագեղձութան ախտանշաններն են՝ * վահանագեղձի ծաւալում (goiter) եւ հանգուցաւորում (nodulatory), * ջղագրգռութիւն, * [[սիրտ]]<nowiki/>ի արագ զարկ եւ բաբախում, * արագաշարժութիւն, * առատ [[քրտինք]] եւ [[արցունք]], * տաքի անհանդուրժողականութիւն, * յոգնածութիւն, * շատակերութիւն, * կշիռքի կորուստ, * անքնութիւն, * [[փորհարութիւն]], * մարմնական տկարութիւն, * [[աչքեր]]<nowiki/>ու սեւեռում (stare), * [[կոպեր]]<nowiki/>ու թուլութիւն եւ կախուածութիւն, * ակնազօդի (conjunctiva) կարմրութիւն, * ցցուն ակնագունդեր (exophthalmia), * երկտեսողութիւն: Գերվահանագեղձութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի արեան T3 եւ T4 ներազդակներու բարձրացումով եւ վահանագեղձի գերարտաթորումի ախտանշաններու գոյութեամբ: Տեսնուած է, որ T3 ներազդակը ընդհանրապէս աւելի կը բարձրանայ քան T4 ներազդակը: Գերվահանագեղձութեան դարմանումը կ'ըլլայ հակավահանագեղձային դեղերու, եւ շողագործօն մանիշի կիրարկումով: Յաճախ վահանագեղձին գերաշխատանքը եւ T3 եւ T4 ներազդակներուն գերարտաթորումը չափազանցօրէն անընդունելի սահմաններու կը հասնին եւ կը ստեղծուի վտանգաւոր հիւանդագին կացութիւն մը, ուր հիւանդը կ'ունենայ՝ * շատ բարձր ջերմութիւն, * գերյոգնութիւն, * [[Մկաններ|մկան]]<nowiki/>ային կորուստ, * զգացական խանգարում, * չափազանց անհանդարտութիւն, * շփոթ, * հոգեկան վերիվայրումներ, * նողկանք, * փսխուք, * փորհարութիւն, * [[Դեղնախտ|դեղնութիւն]] եւ մահաքունակ վիճակ: Այս պարագային հիւանդը կը կարօտի [[Շտապ Օգնութիւն|շտապ օգնութեան]] եւ [[հիւանդանոց]]<nowiki/>ային խնամքի: 2.Ենթավահանագեղձութիւնը կը յառաջանայ երկու ձեւերով. Հիմնական (primary), որ կը յառաջանայ. * Վահանագեղձի բորբոքում<nowiki/>ով, * Հաշիմոթօ հիւանդութեամբ, * Գերվահանագեղձութեան դարմանումի ընթացքին, որ կը պատահի շողագործօն մանիշի եւ այլ դեղերու գործածութեամբ, եւ կամ վահանագեղձի վիրահատումով։ Երկրորդական (secondary), որ կը յառաջանայ. * մակուղեղի TSH-ի անբաւարար արտադրութեամբ: TSH ներազդակը կը գործէ վահանագեղձին վրայ եւ կը յառաջացնէ անոր ծաւալումը: Երկրորդական ենթավահանագեղձութիւնը հազուագիւտ երեւոյթ մըն է, ուր կը տեսնուին մորթի եւ մազի չորութիւն, մորթի տժգունութիւն, կրծքագեղձի հիւծում եւ արեան ճնշումի նուազում: Վահանագեղձին ենթա-արտաթորումը կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի եւ առանց սեռի խտրութեան, սակայն ան աւելի կը պատահի տարեցներու եւ իգական սեռին մօտ: [[Պատկեր:Plate 16 Zuckerkandl.jpg|250px|մինի]] Անոր ախտանշաններն են՝ * պաղի անհանդուրժողականութիւն, * պնդութիւն, * մոռացկոտութիւն, * շատակերութիւն, * ճարպակալում, * ոտքերու թմրութիւն եւ զգացողականութեան նուազում, * դէմքի տափակ-մելամաղձոտ արտայայտութիւն (dull face), * [[ձայն]]<nowiki/>ի խռպոտութիւն, * կոպերու յոգնածութիւն-կախուածութիւն (drooping), * [[Մաշկ (մարդու)|մորթ]]<nowiki/>ի չորութիւն, * [[սիրտ]]<nowiki/>ի զարկի նուազում եւ [[Արիւն|արեան]] գերքարօթինութիւն (hypercarotenemia): Ախտաճանաչումը կը փաստարկուի [[Արիւն|արեան]] քոլեսթերոլի եւ TSH-ի բարձրացումով, ինչպէս նաեւ վահանագեղձի ներազդակներու նուազումով: Ենթավահանագեղձութեան դարմանումը կը կատարուի T4 եւ T3 ներազդակներու գործածութեամբ: == Վահանագեղձատապ-բորբոքում (thyroiditis) == Անիկա ժահրային ժամանակաւոր բորբոքում մըն է, ուր հիւանդը կ'ունենայ՝ * բարձր ջերմութիւն, * ցաւ, * վահանագեղձի գերաշխատանքային ժամանակաւոր ախտանշաններ, * երբեմն, վահանագեղձի ծաւալում: Այս պարագային դարմանումը կ'ըլլայ ցաւաբեկ դեղերով եւ քորթիզոնի գործածութեամբ<ref name="eCureMe">"Hashimoto's Thryoiditis." ECureMe.Com. 2003. 15 Mar. 2008 <http://www.google.com/imgres?imgurl=http://www.ecureme.com>{{Dead link|date=December 2015}}.</ref>: Ընդհանրապէս հիւանդը քանի մը շաբաթ ետք կը վերադառնայ իր առողջ վիճակին: == Տե՛ս նաեւ == * [[Հեշտոցային Արիւնահոսութիւն]] * [[Քիթի Արիւնահոսութիւն]] * [[Երիկամ]] * [[Կրիփ Եւ Հարբուխ]] * [[Շաքարախտ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, Տօքթ..Կարպիս Հարպոյեան, [[18 Դեկտեմբեր]] [[2009]]: * [http://emedicine.medscape.com/article/925249-overview#a4 http://emedicine.medscape.com] * [http://emedicine.medscape.com/article/120937-overview] qar5h3ccqff9brjo9mq4ss3trcnci2f 0 6525 253987 247979 2026-08-29T00:25:36Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253987 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Վիքթոր Օրպան''' ({{Լեզու hu|Orbán Viktor}}<ref>[http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html Orbánnak kiütötték az első két fogát] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614221248/http://www.origo.hu/itthon/20121220-a-story-osszeallitasa-33-dolog-amit-nem-tudunk-orban-viktorrol.html |date=2018-06-14 }}, ''Origo'', 20 December 2012; accessed 30 August 2012</ref> ծն.[[31 Մայիս]] [[1963 թուական|1963]])՝ հունգար իրաւաբան եւ քաղաքական գործիչ: [[Հունգարիա|Հունգարիոյ]] ներկայիս վարչապետն է, այդ պաշտօնին է [[2010 թուական]]էն: Նաեւ մինչ այդ վարչապետի պաշտօնն զբաղեցուցած է [[1998 թուական|1998-էն]] մինչեւ [[2002 թուական]]ը: Ազգային-պահպանողական Ֆիտես {{resize|90%|({{Լեզու hu|Fidesz}})}} կուսակցութեան առաջնորդն է: == Կենսագրութիւն == === Վաղ Տարիներ === Ծնած է Սեքէշֆեհերուար {{resize|90%|({{Լեզու hu|Székesfehérvár}})}} գիւղական միջին խաւի ընտանիքի մէջ, որպէս գիւղատնտեսական ձեռնարկատէր Տեոզեոյ Օրպանի {{resize|90%|({{Լեզու hu|Győző Orbán}}, ծն. 1940)}} եւ խօսքաբոյժ Էրժեպէթ Շիփոշի {{resize|90%|({{Լեզու hu|Erzsébet Sípos}})}} աւագ որդի:<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], [[Heti Világgazdaság]], 11 July 2012</ref>: Օրպանն իր մանկութիւնն անցուցած է երկու մօտակայ՝ Ալսութտոպոժ {{resize|90%|({{Լեզու hu|Alcsútdoboz}})}} եւ Ֆելսութ {{resize|90%|({{Լեզու hu|Felcsút}})}} գիւղերուն մէջ: === Ուսում === Սեքէշֆեհերուար ուսանած շրջանին սորված է [[անգլերէն]]: Երկու տարի ռազմական ծառայութենէ ետք իրաւաբանութիւն ուսանած է [[Պուտափեշտ]]ի Լորանտ Եթուեոշ համալսարանէն {{resize|90%|({{Լեզու hu|Eötvös Loránd Tudományegyetem}})}} ներս, աստիճանաւորուած է [[1987 թուական]]ին եւ իր թեկնածուական թեզը գրած է Լեհական համերաշխութեան շարժումի առարկայով:<ref>{{cite book|last1=Kenney|first1=Padraic|title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989|url=https://archive.org/details/carnivalofrevolu0000kenn|date=2002|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-05028-7|page=[https://archive.org/details/carnivalofrevolu0000kenn/page/138 138]}}</ref> Ատկէ ետք երկու տարի ապրած է Սոլնոք {{resize|90%|({{Լեզու hu|Szolnok}})}} եւ ապա անցած է [[Պուտափեշթ]] եւ աշխատած է գիւղատնտեսութեան եւ պարէնի նախարարութենէ ներս:<ref>{{Citation | language = Hungarian| url = http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf | title = Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban | type = biography | publisher = Parlament | place = HU}}</ref> [[Պատկեր:Orbán Viktor 2016.jpg|մինի|160px]] Մինչեւ քաղաքականութեան մէջ մտնելը, կարճատեւ քաղաքագիտութիւն ուսանած է Օքսֆորտի մէջ, ստանալով կրթաթոշակ [[Ճորճ Սորոս|Սորոսի]] հիմնադրամին կողմէն:<ref>{{Citation | language = Hungarian| url = http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm | title = Orbán Viktor | year = 1996 | type = biography |trans-title=Viktor Orbán | publisher = arlament | place = HU}}</ref> Իր անձնական դասախօսը եղած է Հեկելական քաղաքական փիլիսոփայ Զպիկնիեւ Փելժինսքին {{resize|90%|({{lang-en|[[:en:Zbigniew Pelczynski|Zbigniew Pelczynski]]}})}}<ref>{{Citation | title = Fulbright report | url = http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf | place = Oxford, UK | publisher = Rhodes house | format = PDF | accessdate = 2017-11-28 | archivedate = 2014-12-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf | deadurl = yes }}</ref>: [[1990 թուական|1990]]-ի [[Յունուար]]ին վերադարձած է Հունգարիա՝ մասնակցելու համար առաջին յետհամայնավարական խորհրդարանի ընտրութիւններուն: Տասնչորս եւ տասնհինգ տարեկանին եղած է Համայնավար Երիտասարդական Կազմակերպութեան քարտուղար իր դպրոցէն ներս:<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Budapest, 2005, pp 138-139.</ref><ref>{{Citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Budapest |year=2002 |language=Hungarian}}</ref> Օրպանն ըսած է յետագայ հարցազրոյցներուն մէջ, որ իր քաղաքական հայեացքները արմատապէս փոխուած են ռազմական ծառայութեան ատեն, բնութագրելով համայնավարական վարչակարգին իր աջակցութիւնը որպէս «միամտութիւն»:<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Budapest, 2002.</ref> == Մրցանակներ եւ Պատուոյ Տիտղոսներ<ref>{{Citation|title=Viktor Orbán|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Viktor_Orb%C3%A1n&oldid=1337741159|date=2026-02-11|accessdate=2026-02-23|language=en}}</ref> == === Օտարերկրեայ === * '''Պոսնիա''' '''եւ Հերցեկովինա''' (Սերպական Հանրապետութիւն)․ Սերպական Հանրապետութեան շքանշան (2024) * '''Ֆրանսա'''․ Արժանիքի ազգային շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ (2001) * '''Ղազախստան'''․ Բարեկամութեան շքանշանի առաջին կարգ (2023) * '''Լիթուանիա'''․ Լիթուանիայի Մեծ իշխան Կետիմինասի շքանշանի Հրամանատարական Մեծ խաչ (2009) * '''Հիւսիսային Մակեդոնիա'''․ «8-ը Սեպտեմբերի» շքանշան (2013) * '''Սերպիա'''․ Սերպիայի Հանրապետութեան շքանշանի առաջին կարգ (2022) * '''Վատիկան'''․ Սուրբ Գրիգոր Մեծի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ (2004) === Դաւանաբանական (Եկեղեցական) === * '''Հայ Կաթողիկէ''' '''Եկեղեցի'''․ Սուրբ Խաչի երախտագիտութեան մետալ (2022) * '''Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցի'''․ Փառքի եւ Պատուոյ շքանշանի առաջին կարգ (2023) * '''Սերպ Ուղղափառ Եկեղեցի'''․ Սուրբ Սաւայի շքանշանի առաջին կարգ (2022) === Այլ Պատիւներ === * Գիտութիւններու եւ արուեստներու եւրոպական ակադեմիայի պատուոյ անդամ (2000) * '''Ազատութեան մրցանակ'''՝ American Enterprise Institute-ի կողմէ (2001) * '''Ֆրանց Եոզեֆ Շթրաուսի մրցանակ'''՝ Hanns Seidel Foundation-ի կողմէ (2001) * '''Փոլաքի մրցանակ'''՝ հաստատուած Մարիա Փոլաք հիմնադրամին կողմէ (2001) * Սոցիալական շուկայական տնտեսութեան մրցանակ՝ Գերմանական տնտեսագիտական ակումբի կողմէ (2002) * Հունգարիոյ Սիք (Szék) քաղաքի պատուաւոր քաղաքացի (2002) * Սուրբ Ստեփանոսի մրցանակ (2002) * Լասլօ Թոքէշի մրցանակ՝ Լասլօ Թոքէշ հիմնադրամի կողմէ (2003) * Հունգարիոյ Էսթերկոմ (Esztergom) քաղաքի պատուաւոր քաղաքացի, երկու անգամ (2006, 2009) * Եւրոպական արժանիքներու հիմնադրամի ոսկէ մետալ (2004) * '''Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան''' (ԱՀԿ/WHO) մրցանակ՝ Առանց ծխախոտի համաշխարհային օրուան առթիւ (2013) * «Տարուան մարդ 2013» տիտղոս՝ լեհական Gazeta Polska պարբերաթերթի կողմէ (2014) * «28 երկիրներէ 28 անձեր, որոնք կը ձեւաւորեն եւ կը ցնցեն Եւրոպան․ 2016-ի դասակարգ»՝ Politico Europe պարբերաթերթի կողմէ * «Տարուան մարդ 2015» տիտղոս՝ Լեհաստանի Տնտեսական համաժողովի ընթացքին (2016) * Լողի միջազգային ֆետերասիոնի (FINA) արժանիքի շքանշան (2017) * «Իմ Ատրպէյճան» միջազգային պարբերաթերթի Ոսկէ շքանշան (2022) * '''Թրքական աշխարհի բարձրագոյն շքանշան''' (6 Նոյեմբեր 2024) === Պատուաւոր դոկտորի կոչումներ === * '''Թաֆթս համալսարան''' (ԱՄՆ, 2002) * '''Ճոսայ համալսարան''' (Ճափոն, 2013) * '''Մարմարա համալսարան''' (Թուրքիա, 2013) == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:11 Նոյեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:31 Մայիսի ծնունդներ]] kxczadeiz0ugkj7afzqwbmhbf4ld7jx 0 6530 253952 191921 2026-08-29T00:03:36Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253952 wikitext text/x-wiki '''Վոլփրամ,''' ([[Անգլերէն|Անգլ.]]՝ ''Tungsten, or wolfram''), քիմիական տարր մը, որուն նշանն է <big>'''W'''</big> ({{lang-la|Wolframium}}), կարգահամարը՝ 74, աթոմական զանգուածը՝ 183,81: [[Պատկեր:Capa electrónica 074 Wolframio.svg|մինի]] == Պատմութիւն == Վոլփրամը յայտնաբերած եւ WO<sub>3</sub>-ի ձեւով անջատած է Քարլ Վիլհեմ Շէելէն (Carl Wilhelm Scheele) 1781-ին, թունկսթեն հանքանիւթէն, որուն իբրեւ արդիւնք կը ստացուի [[դեղին (գոյն)|դեղին]], ծանր քար մը (Վոլփրամի եռաթթուիդ (trioxide)), որ հետագային վերանուանուած է՝ շէելիթ։ 1783-ին սպանացի քիմիագէտ Էլհույեար (Elhuyar) եղբայրները կը յայտարարեն, թէ սաքսոնական Վոլփրամիթ հանքանիւթէն ստացած են նոր մետաղ մը։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]ի տարիներուն Վոլփրամ քաղաքական գործընթացներուն համար ունեցած է նշանակալի դերակատարութիւն։ [[Փորթուկալ]], իբրեւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] այս տարրին գլխաւոր մատակարարը, ճնշման տակ էր երկու կողմերէն, որովհետեւ Փանասքերայի մէջ (Panasqueira) Վոլֆրամի հանքավայրեր ունէր։ Վոլփրամ այդ օրերուն ռազմարդիւնաբերութեան կարեւոր նիւթերէն եղած է։ == Անուանումը== [[Պատկեր:TungstenMetalUSGOV.jpg|մինի|240px|Վոլփրամի փոշի]] Անունը ստացած է Վոլփրամիթ հանքանիւթէն, որ կը նշանակէ «Գայլի փրփուր» ({{lang-la|Spuma Lupi}} կամ {{lang-de|Wolf}}՝ գայլ, Rahm՝ փրփուր): Շուէտերէն tungsten («ամուր քար») անունը կը գործածուի [[անգլերէն|անգլերէնի]] մէջ։ == Բնութեան Մէջ == Վոլփրամ հազուագիւտ տարր է, երկրակեղեւին մէջ պարունակութիւնը 1•10<sup>−4</sup> զանգուած%, տարածութեամբ 55<sup>րդ</sup>ն է: Կը յառաջացնէ հանքանիւթեր, որոնցմէ արդիւնաբերական նշանակութիւն ունին Վոլփրամիթը՝ (FeMn) WO<sub>4</sub> եւ շեէլիթը՝ CaWO<sub>4</sub>։ == Բնութենական յատկութիւններ == Վոլփրամ ծանր, դժուարահալ, [[արծաթ]]ափայլ մոխրագոյն մետաղ մըն է, հալման ջերմաստիճանը՝ 3420°C, եռմանը՝ 5700°C, [[խտութիւն]]ը՝ 19,3 կ/սմ<sup>3</sup>, տեսակարար [[ելեկտրականոթիւն|ելեկտրահաղորդականութիւնը]]՝ 1,82•10<sup>5</sup> • օհմ<sup>−1</sup> սմ<sup>−1</sup>) (20°C)։ Պահուածքին յատկութիւնները կախեալ են մաքրութեան աստիճանէն եւ վերամշակման եղանակէն։ Սովորական պայմաններուն, օդին մէջ քիմիապէս կայուն է։ Միացութիւններուն կը ցուցաբերէ +2-էն +6 ժանգահարման աստիճաններ (առաւել կայուն է վեցարժէք Վոլփրամը)։ Սենեկային ջերմաստիճանին, չոր օդին քիմիապէս բաւականին անաշխոյժ է, բայց բարձր ջերմաստիճանին՝ 400 – 500°C-ին դանդաղօրէն կը ժանգահարի [[թթուածին]]ով: [[Ջրածին]]ի<nowiki/>ն հետ գործնական գետնի վրայ չի փոխազդեր, նոյնիսկ հալման ջերմաստիճանին։ [[Բորակածին]]ին հետ կը փոխազդէ 2000°C-էն բարձր ջերմաստիճանին։ [[Ածխածին]]ը 1100 – 1200°C-ին կը փոխազդէ Վոլփրամին հետ՝ յառաջացնելով <big>WC</big> եւ <big>W<sub>2</sub>C</big> միացութիւնները։ Վոլփրամ կը փոխազդէ նաեւ աղածիններու (քիմիական), [[ծծումբ|ծծումբի]] եւ [[սեղէն]]ի հետ։ == Քիմիական Յատկութիւններ == Անցումային տարր է։ Պարբերական համակարգին գրաւած դիրքին համապատասխան ունի 6 արժէքական [[ելեկտրոն]]<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/?id=foLRISkt9gcC&pg=PA9|page=9|title=Tungsten: properties, chemistry, technology of the element, alloys, and chemical compounds|author=Erik Lassner|author2=Wolf-Dieter Schubert|publisher=Springer|date=1999|isbn=0-306-45053-4}}</ref> 5s<sup>2</sup> 5p<sup>6</sup> 5d<sup>4</sup> 6s<sup>2</sup>: K, L, M, N թաղանթները լրացուած են։ Վոլփրամ միացութիւններ կը յառաջացնէ +2, +3, +4, +5 եւ +6 ժանգահարման աստիճաններով<ref name="emsley">{{cite book |last=Emsley |first=John E. |title=The elements |url=https://archive.org/details/elements0000emsl_j5r1 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |location=New York |date=1991 |isbn=0-19-855569-5 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Morse|first1 = P. M. | last2 = Shelby|first2 = Q. D. | last3 = Kim|first3 = D. Y. | last4 = Girolami|first4 = G. S. | title = Ethylene Complexes of the Early Transition Metals: Crystal Structures of [HfEt<sub>4</sub>(C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>)<sup>2−</sup>] and the Negative-Oxidation-State Species [TaHEt(C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>)<sub>3</sub><sup>3−</sup>] and [WH(C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>)<sub>4</sub><sup>3−</sup>] | journal = Organometallics | volume = 27 | issue = 5 | pages = 984–993 | date = 2008 | doi = 10.1021/om701189e }}</ref>, սակայն զինք աւելի կը բնութագրէ +6 օքսիտացման աստիճանը։ == Արդիւնահանում== {| class="wikitable" align="right" |- ! Տեղ ! Երկիր ! {{resize|80%|Արդիւնահանում <br> (2012, հազար թոն)}} |- | align="center" | 1 || {{դրօշ|Չինաստան}} [[Չինաստան]] ||align="right"| 64 000 |- | align="center" | 2 || {{դրօշ|Ռուսաստան}} Ռուսիա ||align="right"| 3 557 |- | align="center" | 3 || {{դրօշ|Կանադա}} [[Քանատա]] ||align="right"| 2 197 |- | align="center" | 4 || {{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիվիա]] ||align="right"| 1 247 |- | align="center" | 5 || {{դրօշ|Վիետնամ}} [[Վիէթնամ]] ||align="right"| 1 050 |- | align="center" | 6 || {{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Փորթուկալ]] ||align="right"| 763 |- | align="center" | 7 || {{դրօշ|Ավստրիա}} [[Աւստրիա]] ||align="right"| 706 |- | align="center" | 8 || {{դրօշ|Ռուանդա}} Ռուանտա ||align="right"| 700 |- | align="center" | 9 || {{դրօշ|Սպանիա}} [[Սպանիա]] || align="right" | 542 |- | align="center" | 10 || {{դրօշ|Պրազիլ}} [[Պրազիլ]] || align="right" | 381 |} Վոլփրամի միացութիւնները բնութեան մէջ բաւականին քիչ տարածում ունին։ Երկրակեղեւին անոր պարունակութիւնը կը կազմէ 0,0013%: Վոլփրամի ընդհանուր համաշխարհային պահեստային քանակը կը կազմէ 7,5 միլիոն թոն։ Վոլփրամի մեծ պաշարներ կան [[Չինաստան|Չինաստանի]], [[Քանատա|Քանատայի]], Ռուսիոյ, [[Պոլիվիա|Պոլիվիոյ]] եւ [[Փորթուկալ]]ի մէջ: Վոլփրամի հանքեր կան նաեւ [[Հայաստան|Հայաստանի]] մէջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 6as3e284h71un7ez9pxse4nc3gdl0nx 0 6587 253767 248064 2026-08-28T21:49:49Z InternetArchiveBot 5016 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253767 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|ստորագրութիւն=Trumpsignature2025.svg|բնագիր անուանում=Donald J. Trump|անուն ազգանուն=Տանըլտ Ճ. Թրամփ}} '''Տանըլտ Ճոն Թրամփ''' (անգլ.՝ Donald John Trump, Sr., ծ.՝ Յունիս 14, 1946-ին), ամերիկացի առեւտրական, քաղաքական գործիչ եւ [[ԱՄՆ]]-ի 45-րդ նախագահ: [[1971 թուական|1971]]-էն ի վեր կը նախագահէ իր շինարարական եւ այլ առեւտրական աշխատանքներու գլխաւոր կազմակերպութիւնը՝ «Տը Թրամփ Կազմակերպութիւն»-ը: Առեւտրական ասպարէզով զբաղելու ժամանակ, Թրամփ շինել տուած է գրասենեակներու աշտարակներ, պանդոկներ, բախտախաղի կեդրոններ, կոլֆի մրցադաշտեր եւ համաշխարհային այլ բարձրորակ կառոյցներ: [[2016 թուական|2016]]-ի ընտրութիւններուն, ընտրուած է ԱՄՆ-ի 45-րդ նախագահ [[Հանրապետական Կուսակցութիւն (ԱՄՆ)|Հանրապետական կուսակցութեան]] կողմէ, գերազանցելով [[Տեմոքրաթական Կուսակցութիւն (ԱՄՆ)|Դեմոկրատ կուսակցութեան]] թեկնածու [[Հիլըրի Քլինթըն]]ը: Ան իր նախագահական պարտականութիւնը ստանձնած է [[20 Յունուար]] [[2017 թուական|2017]]-ին: Թրամփ ծնած ու մեծցած է [[Նիւ Եորք]]ի մէջ։ 1968-ին, [[Փենսիլվանիոյ Համալսարան]]ի «Ուարթըն Սքուլէն» վկայուած է քաղաքական տնտեսագիտութեան պսակաւոր գիտութեանց վկայականով (BS in Economics): [[1971 թուական|1971]]-ին, ստանձնած է իր հօր՝ Ֆրէտ Թրամփի շինարարական ընկերութիւնը: Թրամփ երեւցած է «Միսս USA»-ի գեղեցկութեան մրցանակին, որուն սեփականատէրն էր [[1996 թուական|1996]]-էն մինչեւ [[2015 թուական|2015]]: Ան նաեւ երեւցած է ֆիլմերու եւ պատկերասփիւռի հաղորդումներու մէջ։ 2000-ի նախագահական ընտրութիւններուն, Թրամփ ուզած է «Վերակազմութիւն» կուսակցութեան թեկնածու ըլլալ, բայց հրաժարած է քուէարկութենէն առաջ: 2004-էն 2015, ան վարած եւ արտադրած է «Էն.Պի.Սի» պատկերասփիւռի կայանի «Տը Ափրենթիս» հաղորդաշարը: 2016-ին, [[Ֆորպս]]-ի կողմէ արձանագրուած է աշխարհի 324-րդ ամէնէն հարուստ մարդը, 156-րդը՝ ԱՄՆ-ի, 3,7 միլիառ տոլարով, [[Հոկտեմբեր]] [[2016]]-ին:<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/profile/donald-trump|title=#156 Donald Trump|publisher=Forbes}}</ref> [[Յունիս]] [[2015 թուական|2015]]-ին, Թրամփ նախագահական իր թեկնածութիւնը յայտնած է Հանրապետական կուսակցութեան կողմէ եւ շուտով բարձրացած է առաջնակարգ դիրքերու: [[Մայիս]] [[2016 թուական|2016]]-ին, անոր Հանրապետական մրցակիցները կը դադրեցնեն իրենց ընտրական պայքարը եւ Յուլիսին ան պաշտօնապէս կը նշանակուի նախագահական թեկնածու 2016-ի Հանրապետական Ազգային Համագումարի ժամանակ: Թրամփի ընտրական պայքարը արժանացաւ ընկերային ցանցերու եւ համաշխարհային ուշադրութեան: [[Թուիթըր]] ընկերային ցանցի բազմաթիւ հարցազրոյցներու եւ ընտրական պայքարներու ընթացքին կատարած է սխալ յայտարարութիւններ: Ցոյցեր տեղի ունեցած են անոր պայքարի նախնական շրջաններուն: [[7 Հոկտեմբեր]]ին, յայտնաբերուած է 2005-էն ձայնային արձանագրութիւն մը, ուր Թրամփ խոստովանած է բռնութեամբ համբուրած եւ սիրաբանած ըլլալը կիներու հետ: Ան ներողութիւն խնդրած է եւ հերքած՝ լուրը, զայն նկարագրելով, իբրեւ աւելի լայն ընտրական պայքարի մաս: 70 տարեկանին, Թրամփ դարձած է նախագահական պաշտօն ստանձնող ամէնէն տարեց անձը: Թրամփի ծրագիրը կ'ընդգրկէ ԱՄՆ-Չինաստան վաճառականական բանակցութիւններ, շարք մը վաճառականական համաձայնութիւններու՝ ինչպէս «ՆԱՖԹԱ»-ի եւ «Թրանս-Փասիֆիք Փարթնըրշիփ»-ի ընդդիմութիւն, գաղթականութեան օրէնքներու զօրացումը՝ պատ մը կառուցելով ամերիկեան եւ մեքսիքական սահմանին վրայ, վեթերաններու հոգատարութեան բարեկարգում, «Ըֆորտըպլ Քէր Աքթ»ի վերահաստատում եւ տուգանքներու ջնջում: [[Նոյեմբեր]] [[2015 թուական|2015]]-ի [[Փարիզ]]ի յարձակումէն աւելի քան տարի մը ետք, Թրամփ ժամանակաւորապէս արգիլած է իսլամներու գաղթը դէպի ԱՄՆ, այնուհետեւ նշելով, թէ արգելք պէտք է հանդիսանալ այն երկիրներուն, որոնք զինեալ խմբաւորումներու պատմութիւն ունին:<ref>{{cite web |title=Donald J. Trump Statement On Preventing Muslim Immigration |url=https://www.donaldjtrump.com/press-releases/donald-j.-trump-statement-on-preventing-muslim-immigration |format=Press Release |publisher=donaldjtrump.com |date=December 7, 2015}} </ref> == Վաղ Կեանք == Թրամփ ծնած է [[14 Յունիս]] [[1946 թուական|1946]]-ին, [[Ճամայքա]], [[Քուինզ]], [[Նիւ Եորք]]:<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/projects/pdf/20110328125536753.pdf |title=Certificate of Birth: Donald John Trump |author=Jamaica Hospital |date=June 14, 1946 |publisher=[[Fox News Channel]] |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110409070650/http://www.foxnews.com/projects/pdf/20110328125536753.pdf |archivedate=April 9, 2011 |deadurl=no |accessdate=May 31, 2016}}</ref> Ան ընտանիքի հինգ երեխաներէն երկրորդ ամէնէն փոքրն է: Իր 4 քոյր-եղբայրներէն, երեքը՝ Մարիանը, Էլիզապէթը եւ Ռոպերթը ողջ են, իսկ մէկ եղբայրը՝ կրտսեր Ֆրէտը մահացած է 1981-ին, ալքոհոլամոլութենէ: Եղբօրը մահը պատճառ դարձած է, որ ան երբեք ալքոհոլ եւ ծխախոտ չգործածէ:<ref>{{cite news |last=Horowitz |first=Jason |date=January 2, 2016 |title=For Donald Trump, Lessons From a Brother's Suffering |url=http://www.nytimes.com/2016/01/03/us/politics/for-donald-trump-lessons-from-a-brothers-suffering.html |newspaper=[[Նյու Յորք Թայմս]] |access-date=July 24, 2016}}</ref> Թրամփ իր հօրմէն ունի գերմանական արմատներ, իսկ իր մօրմէն՝ սկովտիական: Իր 2 մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը ծնած են Եւրոպայի մէջ։ Իր հայրը՝ [[Ֆրէտ Թրամփ]]ը (1905-1999) ծնած է Գերմանիոյ Քալլսթատ քաղաքէն եկած ծնողներէ Քուինզի մէջ եւ դարձած է Նիւ Եորքի մեծագոյն շինարարներէն մէկը:<ref name=dad>{{cite news |last=Blair |first=Gwenda |date=August 24, 2015 |title=The Man Who Made Trump Who He Is |url=http://www.politico.com/magazine/story/2015/08/the-man-who-made-trump-who-he-is-121647 |newspaper=[[Politico]] |access-date= July 24, 2016}}</ref><ref>{{cite news |date=August 9, 2000 |title=Mary MacLeod Trump Philanthropist, 88 |url=http://www.nytimes.com/2000/08/09/nyregion/mary-macleod-trump-philanthropist-88.html |newspaper=[[Նյու Յորք Թայմս]] |type=Obituary |access-date=May 12, 2016}}</ref> Մայրը՝ Մէրի Թրամփ (ծնեալ՝ ՄաքԼէօտ, 1912-2000) ծնած է Թոնկի մէջ, Լէուիս, Սկովտիա:<ref name=Pilon>{{cite news |title=Donald Trump's Immigrant Mother |first=Mary |last=Pilon |date=June 24, 2016 |work=[[The New Yorker]] |url=http://www.newyorker.com/news/news-desk/donald-trumps-immigrant-mother}}</ref> Ֆրէտ եւ Մէրի զիրար ծանօթացած են Նիւ Եորքի մէջ եւ ամուսնացած [[1936]]-ին ու հաստատուած են Քուինզի մէջ:<ref name=Pilon/><ref>{{cite news |title=The Ancestral German Home of the Trumps |first=Sally |last=McGrane |date=April 29, 2016 |work=[[The New Yorker]] |url=http://www.newyorker.com/culture/culture-desk/the-ancestral-german-home-of-the-trumps}}</ref> Հօրեղբայրը՝ [[Ճօն Թրամփ]], որ [[Մասսաչուսէց]]ի Արուեստից Հիմնարկի դասախօս էր [[1936]]-[[1973]], եւ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]ին մաս կազմած է դաշնակիցներու ռատիոտեղեկայանի բաժինին մէջ, շինած է «Էքս-Րէյ»-ի a3nbidi մեքենաներ, որոնք [[քաղցկեղ]]է տառապողներուն կեանքը երկարած են: 1943-ին, [[Հետազօտութեան Դաշնակցային Բիւրօ]]ն Ճ. Թրամփի առաջարկած է, որ վերատեսութեան ենթարկէ [[Նիքոլա Թէսլա]]յի թուղթերն ու առարկաները, երբ Նիքոլա Թէսլա [[Նիւ Եորքըր պանդոկ]]ի իր սենեակին մէջ մահացաւ:<ref>{{cite news |last=Davidson |first=Amy |date=April 8, 2016 |title=Donald Trump’s Nuclear Uncle |url=http://www.newyorker.com/news/amy-davidson/donald-trumps-nuclear-uncle |newspaper=[[The New Yorker]] |access-date=July 24, 2016}}</ref> Թրամփներուն մեծ հայրն էր Ֆրետերիք Թրամփ, որ շատ մեծ հարստութիւն մը շինած է [[Սիթըլ]]ի եւ [[Քանատա]]յի [[Քոլնտայք]] քաղաքին մէջ իր ունեցած ճաշարաններէն եւ տուներէն:<ref>{{cite news|title=Donald Trump's grandfather ran Canadian brothel during gold rush|url=http://www.cbc.ca/news/canada/trump-canada-yukon-1.3235254|publisher=[[CBC News]]|accessdate=December 10, 2015|date=September 19, 2015}}</ref> Թրամփ ընտանիքը լիւթերաններ եղած են, բայց Թրամփի ընտանիքը պատկանած է [[Ամերիկայի Վերակազմուած Եկեղեցի|Ամերիկայի Վերակազմուած եկեղեցւոյ]]:<ref>Blair, Gwenda (2001). T''he Trumps: Three Generations of Builders and a Presidential Candidate'' (1st ed.). Simon & Schuster. pp. 28–29 and p. 453. ISBN 9780743210799.</ref> Ընտանիքի անունը նախապէս կոչուած է Տրամփֆ կամ Տրամֆթ եւ յետագային՝ [[17-րդ դար]]ու [[Երեսուն Տարիներու պատերազմ]]ին դարձած է Թրամփ:<ref name="blair">{{cite book |last=Blair |first=Gwenda |title=The Trumps: Three Generations That Built an Empire |publisher=Simon & Schuster |location=New York |date=2001 |page=26 |isbn=978-0-7432-1079-9}}</ref> Թրամփ ըսած է, թէ հպարտ է իր գերմանացի արմատներով: Ան, իբրեւ բարձր դատաւոր ոստիկան ծառայած է [[1999]]-ի գերմանական եւ ամերիկեան Սթէուպէն փառատօնին, որ տեղի ունեցած է Նիւ Եորքի մէջ:<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2015/08/24/politics/donald-trump-immigrant-wives/ |title=Donald Trump's Immigrant Wives |date=August 24, 2015 |accessdate=September 3, 2015 |first=Chris |last=Frates |publisher=CNN}}</ref> [[Պատկեր:Donald Trump NYMA.jpg|apright|thumb|alt=A black-and-white photograph of Donald Trump as a teenager, smiling and wearing a dark uniform with various badges and a light-colored stripe crossing his right shoulder. This image was taken while Trump was in the New York Military Academy in 1964.|Թրամփ 18 տարեկանին [[Նիւ Եորքի Զինուորական Ակադեմիա]]յի մէջ, [[30 Յունիս]] [[1964]]]] Ընտանիքը երկու յարկանի տուն մը ունէր Ճամայքայի Միտլանտ Փարքուէյի մէջ, ուր Թրամփ ապրած էր «Տը Քիու-Ֆորեսթ Սքուլ» յաճախած ժամանակ:<ref>{{cite news |last=Horowitz |first=Jason |date=September 22, 2015 |title=Donald Trump's Old Queens Neighborhood Contrasts With the Diverse Area Around It |url=http://www.nytimes.com/2015/09/23/us/politics/donald-trumps-old-queens-neighborhood-now-a-melting-pot-was-seen-as-a-cloister.html |newspaper=[[Նյու Յորք Թայմս]] |access-date=January 17, 2016}}</ref> Թրամփ դպրոցը ձգած է 13 տարեկանին եւ մտած է Նիւ Եորքի Քորնուոլ քաղաքին մէջ գտնուող [[Նիւ Եորքի Զինուորական Ակադեմիա]]<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |title=Yes, Donald Trump really went to an Ivy League school |url=https://www.washingtonpost.com/news/answer-sheet/wp/2015/07/17/yes-donald-trump-really-went-to-an-ivy-league-school/ |accessdate=February 27, 2016 |newspaper=The Washington Post |date=July 17, 2015}}</ref>, ուր աւարտած է 8-րդ դասարանն ու երկրորդական վարժարանը: 1983-ին, Ֆրէտ Թրամփ հարցազրոյց վարողի մը ըսած է, թէ մանկութեան Թրամփ բաւական ծոյլ աշակերտ եղած է:<ref name=Bender7Aug>{{cite news |accessdate=May 22, 2008 |url=http://www.nytimes.com/1983/08/07/business/the-empire-and-ego-of-donald-trump.html |title=The empire and ego of Donald Trump |work=The New York Times |date=August 7, 1983 |author=Bender, Marylin}}</ref> Թրամփ մասնակցած է տողանցքներուն, հագած է տարազ եւ աւարտական տարին ստացած է հրամանատարի աստիճան: Ան փոխանցուած է հրամատարութեան աշակերտի կարգէն, հաստատուած՝ իրմէ ստորադասի մը կողմէ, կորսուած կրտսերի մը փաստէն ետք: Թրամփ այս փոխանցումը կ'եզրակացնէ իբրեւ «բարձրացում»:<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Michael |title=50 years later, disagreements over young Trump's military academy record |url=https://www.washingtonpost.com/politics/decades-later-disagreement-over-young-trumps-military-academy-post/2016/01/09/907a67b2-b3e0-11e5-a842-0feb51d1d124_story.html |accessdate=April 9, 2016 |newspaper=The Washington Post |date=January 9, 2016}}</ref> 2015-ին, ան կենսագրական գրողի մը ըսած է, թէ զինուորական ակադեմիան «զայն զինուորութեան գացողէ մը աւելի լաւ մարզած է»:<ref name=Barbaro8Sept>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2015/09/09/us/politics/donald-trump-likens-his-schooling-to-military-service-in-book.html |title=Donald Trump Likens His Schooling to Military Service in Book |work=The New York Times |first=Michael |last=Barbaro |date=September 8, 2015 |accessdate=September 8, 2015}}</ref> Թրամփ 2 տարի ուսանած է «տը Պրոնքս»-ի [[Ֆորտհամ Համալսարան]]ին մէջ, Օգոստոս 1964-էն սկսեալ: Ապա, փոխանցուած է [[Փենսիլխանիոյ Համալսարան]]ի «Ուորթըն Սքուլ», ուր կը դասաւանդուէր շինարարական ընկերութիւններու գիտութիւններ, որ այդ օրերուն [[ԱՄՆ]]-ի մէջ ամէն տեղ գտնելը կարելի չէր:<ref name="Blair2005">{{cite book |first=Gwenda |last=Blair |title=Donald Trump: Master Apprentice |url=https://books.google.am/books?id=AiFeQZhakXQC&pg=PA16 |year=2005 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-7510-1 |pages=16–}}</ref><ref name="auto">{{cite news |first=Matt |last=Viser |title=Even in college, Donald Trump was brash |date=August 28, 2015 |website=[[The Boston Globe]] |url=https://www.bostonglobe.com/news/nation/2015/08/28/donald-trump-was-bombastic-even-wharton-business-school/3FO0j1uS5X6S8156yH3YhL/story.html}}</ref> Ուսանած ժամանակ, ան կ'աշխատէր իր ընտանիքի հիմնած ընկերութեան՝ «Էլիզապէթ Թրամփ եւ որդիք» հաստատութեան մէջ, որ կոչուած է իր հօրենական մեծ մօր անունով:<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/09/03/if-donald-trump-followed-this-really-basic-advice-hed-be-a-lot-richer/ |title=The real reason Donald Trump is so rich |newspaper=The Washington Post |date=September 3, 2015 |accessdate=January 17, 2016 |first=Max |last=Ehrenfreund}}</ref> [[Մայիս]] [[1968]]-ին, Թրամփ կը վկայուի [[Քաղաքական Տնտեսագիտութիւն|Քաղաքական Տնտեսագիտութեան]] [[պսակաւոր գիտութեանց վկայական]]ով:<ref name="auto"/><ref>{{cite web |title=The Best Known Brand Name in Real Estate |date=Spring 2007 |website=[[The Wharton School]] |url=https://www.wharton.upenn.edu/wp-content/uploads/125anniversaryissue/trump.html |accessdate=2016-11-13 |archive-date=2017-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412233710/https://www.wharton.upenn.edu/wp-content/uploads/125anniversaryissue/trump.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.archives.upenn.edu/primdocs/upg/upg7/upg7_1968.pdf |title=Two Hundred and Twelfth Commencement for the Conferring of Degrees |publisher=University of Pennsylvania |date=May 20, 1968 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160719213709/http://www.archives.upenn.edu/primdocs/upg/upg7/upg7_1968.pdf |archivedate=July 19, 2016 |deadurl=y}}</ref> Թրամփ չէ մասնակցած [[Վիեթնամի պատերազմ]]ին:<ref name="defer">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/news/donald-trump-avoided-vietnam-with-deferments-records-show |title=Donald Trump avoided Vietnam with deferments, records show |date=April 29, 2011 |publisher=[[CBS News]] |author=Montopoli, Brian |accessdate=July 17, 2015}}</ref> Ուսանած տարիներուն՝ [[1964]]-էն [[1968]], ան 4 անգամ յետաձգած է զինուորութիւնը, իբրեւ աշակերտ:<ref>{{Cite news |url=http://www.latimes.com/politics/la-na-pol-donald-trump-military-20160803-snap-htmlstory.html |title=How deferments protected Donald Trump from serving in Vietnam |last=Lee |first=Kurtis |date=August 4, 2016 |newspaper=Los Angeles Times |issn=0458-3035|access-date=August 4, 2016 |via=}}</ref> 1966-ին, ան յարմար նկատուած է ծառայութեան, զինուորական բժշկական քննութիւններէ ուղղուած եւ 1968-ին, ան նաեւ յարմար նկատուած է տեղական ծրագիրի յանձնախումբին կողմէ, բայց [[Հոկտեմբեր]] [[1968]]-ին ստացած է բժշկական յետաձգում:<ref name="Whitlock21July">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/questions-linger-about-trumps-draft-deferments-during-vietnam-war/2015/07/21/257677bc-2fdd-11e5-8353-1215475949f4_story.html |title=Questions linger about Trump's draft deferments during Vietnam War |last=Whitlock |first=Craig |date=July 21, 2015 |work=[[The Washington Post]]}}</ref> [[Դեկտեմբեր]] [[1969]]-ին, Թրամփ խումբի վիճակահանութեան բարձր թիւ մը ստացած է, որ զայն ազատած է ծառայութենէն:<ref name="Whitlock21July"/><ref name="RG">{{cite news |url=http://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-vietnam-draft-records-secret-documents-deferments/story?id=13492639 |title=Donald Trump's Own Secret: Vietnam Draft Records |last=Goldman |first=Russell |date=April 29, 2011 |publisher=[[ABC News]] |quote=Nor do the documents categorically suggest it was deferments and not a high draft number that ultimately allowed him to avoid the draft. |accessdate=August 1, 2016}}</ref><ref name="SE">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2016/08/02/us/politics/donald-trump-draft-record.html |title=Donald Trump's Draft Deferments: Four for College, One for Bad Feet |last=Eder |first=Steve |date=August 1, 2016 |last2=Philipps |first2=Dave |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |quote=Because of his medical exemption, his lottery number would have been irrelevant, said Richard Flahavan, a spokesman for the Selective Service System, who has worked for the agency for three decades....Still, Mr. Trump, in the interviews, said he believed he could have been subject to another physical exam to check on his bone spurs, had his draft number been called. 'I would have had to go eventually because that was a minor medical....' But the publicly available draft records of Mr. Trump include the letters 'DISQ' next to his exam date, with no notation indicating that he would be re-examined.|access-date=August 2, 2016 |via= |df=mdy-all}}</ref> == Առեւտրական Ասպարէզ == «Տը Էքոնոմիսթ» 2016-ին Թրամփի առեւտրական ասպարէզին վրայ կայացած քննութիւն մը կատարած է եւ եզրակացուցած՝ թէ «իր աշխատանքը (1985-էն 2016) եղած է միջին, բաղդատած՝ Նիւ Եորքի շուկային եւ ստացուածքներուն», նկատի ունենալով իր յաջողութիւններն ու ձախողութիւնները:<ref name="econ_From">{{cite news |title=From the Tower to the White House |work=The Economist |date=February 20, 2016 |accessdate=February 29, 2016 |url=http://www.economist.com/news/united-states/21693230-enigma-presidential-candidates-business-affairs-tower-white |quote=Mr Trump's performance has been mediocre compared with the stockmarket and property in New York.}}</ref> Քննութիւն մը կատարած է նաեւ «Տը Ուաշինկթըն Փոսթ», որուն լրագրողը Թրամփի ընտրական պայքարին կողմէ մերժուած մամլոյ յանձնարարականներ էին: Անոնք եզրակացուցած են, թէ «Թրամփ խառնուրդ մըն է սնապարծութեան, առեւտրական անկումներու եւ շինարարական յաջողութիւններու»:<ref>{{cite news |first=Ana |last=Swanson |title=The myth and the reality of Donald Trump's business empire |date=February 29, 2016 |website=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/02/29/the-myth-and-the-reality-of-donald-trumps-business-empire/}}</ref> === Շինարարական Աշխատանք === ==== Վաղ Ասպարէզ ==== Նախքան համալսարանը աւարտելը, Թրամփ իր շինարարական աշխատանքի ասպարէզը սկսած է իր հօր՝<ref name="parade">{{cite news |title=In Step With: Donald Trump |work=[[Parade (magazine)|Parade]] |date=November 14, 2004 |url=http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_11-14-2004/in_step_with_0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014022222/http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_11-14-2004/in_step_with_0 |archive-date=October 14, 2010}}</ref> Ֆրէտ Թրամփի «Էլիզապէթ Թրամփ եւ որդիք» հաստատութեան մէջ,<ref>{{cite book |first1=Donald J. |last1=Trump |first2=Tony |last2=Schwartz |date=January 1989 |orig-year=First published 1987 |title=Trump: The Art of the Deal |url=https://archive.org/details/trumpartofdealtrum00trum |publisher=[[Warner Books]] |page=[https://archive.org/details/trumpartofdealtrum00trum/page/46 46] |isbn=978-0-446-35325-0 |quote=He called his company Elizabeth Trump & Son&nbsp;...}}</ref> որ կեդրոնացած էր միջին դասակարգի վարձու տուներու շինարարութեամբ, [[Նիւ Եորք Սիթի]]ի աւաններէն՝ [[Պրուքլին]]ի, [[Քուինզ]]ի եւ [[Սթէյթըն Այլընտ]]ի մէջ։ Իր նախավկայեալ ուսման ժամանակ, Ֆրէտ եւ Տանըլտ Թրամփ գործածած են $500.000-ի ներդրում, որպէսզի յաջողութեամբ բանան նախապէս փակուած «Սուիֆթըն Վիլէճ» յարկաբաժիններու աւանը, [[Սինսինաթի]]ի մէջ, [[Օհայօ]]:<ref>{{cite news |title=Donald Trump's Bond Hill connection |newspaper=The Enquirer |date=August 12, 2015}}</ref> [[1971]]-ին, ան կը սկսի հաստատութիւնը վարել եւ առաջին գործերէն կ'ըլլայ զայն վերանուանել «Տը Թրամփ Կազմակերպութիւն»:<ref>{{cite book|url = https://books.google.am/books?id=AiFeQZhakXQC&pg=PA23#v=onepage&q&f=false|page = 23|first = Gwenda|last = Blair|title = Donald Trump: Master Apprenticel|year = 2005|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn = 978-0-7432-7510-1}}</ref><ref>{{cite news |first=Conor |last=Kelly |title=Meet Donald Trump: Everything You Need To Know (And Probably Didn't Know) About The 2016 Republican Presidential Candidate |date=July 27, 2015 |publisher=ABC News |url=http://abcnews.go.com/Politics/meet-donald-trump-2016-republican-presidential-candidate/story?id=32108595}}</ref> Ան կը նշանակուի կազմակերպութեան նախագահը, 1973-ին: Այդ տարին, ինք եւ իր հայրը աւելի մեծ ուշադրութիւն դարձուցին, երբ [[Արդարութեան Բաժանմունք]]ը հաստատեց, թէ անոնք աւելի խտարականութիւն կը դնեն սեւերու միջեւ, որոնք կ'ուզեն իրենց յարկաբաժիններէն վարձել, քան ցած ամսականներ ունեցողներ, որոնց նշած է Թրամփ: Ապա, ստորագրուած է պայմանագրութիւն մը, որուն մէջ Թրամփները չեն ուզեր որեւէ սխալ գործ ընել եւ որակեալ փոքրամասնութիւններէ դիմողները պիտի ներկայացուին Քաղաքային Լիկայի կողմէ:<ref name="LookingBack">{{cite news |last=Dunlap |first=David |date=July 30, 2015 |title=1973: Meet Donald Trump |url=http://www.nytimes.com/times-insider/2015/07/30/1973-meet-donald-trump/ |dead-url=no |newspaper=[[Նյու Յորք Թայմս]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150731123300/http://www.nytimes.com/times-insider/2015/07/30/1973-meet-donald-trump/ |archive-date=July 31, 2015 |quote=Trump Management ... was also to allow the league to present qualified applicants for every fifth vacancy... Trump himself said he was satisfied that the agreement did not 'compel the Trump Organization to accept persons on welfare as tenants unless as qualified as any other tenant.'}}</ref><ref name="kranish">{{cite news |last1=Kranish |first1=Michael |last2=O'Harrow |first2=Robert |date=January 23, 2016 |title=Inside the government's racial bias case against Donald Trump's company, and how he fought it |url=https://www.washingtonpost.com/politics/inside-the-governments-racial-bias-case-against-donald-trumps-company-and-how-he-fought-it/2016/01/23/fb90163e-bfbe-11e5-bcda-62a36b394160_story.html |newspaper=[[The Washington Post]] |quote=Civil rights groups in the city viewed the Trump company as just one example of a nationwide problem of housing discrimination. But targeting the Trumps provided a chance to have an impact, said Eleanor Holmes Norton, who was then chairwoman of the city's human rights commission. 'They were big names.'}}</ref> Թրամփի առաջին մեծ գործը կ'ըլլայ Մանհաթընի մէջ, 1978-ին: Հոն, ան կը վերաձեւաւորէ Քոմոտոր պանդոկի Կեդրոնական Մեծ Վերջակայանին մօտ գտնուող Կրանտ Հիաթ պանդոկը: Այս գործը հովանաւորուած է 70 միլիոն ամերիկեան տոլարի կառուցման մուրհակով, որ միասնաբար երաշխաւորուած էր Ֆրէտ Թրամփի եւ Հիաթ պանդոկին կողմէ:<ref>{{cite book |last=Wooten |first=Sara McIntosh |date=2009 |title=Donald Trump: From Real Estate to Reality TV |url=https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot |pages=[https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot/page/32 32]–35 |isbn=0-7660-2890-9}}</ref><ref name=WashingtonPost>{{cite news |first=Glenn |last=Kessler |title=Trump's false claim he built his empire with a 'small loan' from his father |date=March 3, 2016 |website=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/fact-checker/wp/2016/03/03/trumps-false-claim-he-built-his-empire-with-a-small-loan-from-his-father/}}</ref> ==== Թրամփի Աշտարակ ==== [[Պատկեր:TrumpTower.JPG|thumb|alt=a view upward toward the top of the Trump Tower, a 58-floor building with a brown-glassed facade|[[Թրամփի Աշտարակ (Նիւ Եորք Սիթի)|Թրամփի Աշտարակ]] Միտթաուն Մանհաթընի [[Հինգերորդ Պողոտայ]]էն դիտուած]] [[1978]]-ին, Թրամփ համաձայնութիւններ կը գոյացնէ 58 յարկանի, 202 մեթրնոց (663 ոտք) աշտարակ մը կառուցելու Միտթաուն Մանհաթընի մէջ։ Այս աշտարակը կոչուեցաւ [[Trump Tower|Թրամփի Աշտարակ]]: Այս աշխատանքը «[[Տը Նիու Եորք Թայմզ]]»-ը վերագրած է իր «յարատեւութեան» եւ «բանակցութեան ձիրքերուն»:<ref>{{cite news |title=The Expanding Empire of Donald Trump |date=April 8, 1984 |work=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/1984/04/08/magazine/the-expanding-empire-of-donald-trump.html?pagewanted=3}}</ref> Շինարարական աշխատանքները աւարտած են 1983-ին, ինչպէս նաեւ Տանըլտ Թրամփի բուն բնակարանը եւ «Տը Թրամփ» կազմակերպութեան կեդրոնը:<ref name=TrumpTowerResidence>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2016/03/30/us/politics/new-york-primary.html?action=click&contentCollection=nyregion&region=rank&module=package&version=highlights&contentPlacement=2&pgtype=sectionfront&_r=0 |title=With the New York Presidential Primary, the Circus Is Coming Home |first1=Matt |last1=Flegenheimer |first2=Maggie |last2=Haberman |newspaper=The New York Times |date=March 29, 2016 |accessdate=March 29, 2016}}</ref> Թրամփի Աշտարակէն կը սփռուի «Էն.Պի.Սի»-ի «Տը Ափրենթիս» յայտագիրը: Հոն նաեւ կը գտնուի պատկերասփիւռի արուեստանոց մը:<ref>{{cite web |title=History |date=n.d. |accessdate=May 24, 2016 |website=Trump Tower New York |url=http://www.trumptowerny.com/trump-tower-new-york}}</ref> Շինութիւնը կը գտնուի նախկին Պոնուիթ Թելլըր վաճառատան տեղը, որ նշանաւոր էր իր ճարտարապետութեամբ: Անոր կործանումը հակամարտ էր, անոր ճակատը գտնուող «Արթ Տեքօ» քանդակներու կործանման պատճառով,<ref name=Gray3Oct>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2014/10/05/realestate/fifth-avenue-bonwit-teller-opulence-lost.html |title=The Store That Slipped Through the Cracks |work=The New York Times |date=October 3, 2014 |accessdate=August 22, 2015 |first=Christopher |last=Gray}}</ref><ref name=Leccese1July>{{cite news |work=Preservation News |url=http://prn.library.cornell.edu/cgi-bin/cornell-prn?a=d&d=PRN19800701.2.10&e=-------en-20--1--txt-IN------ |title=New York City Trumped: Developer Smashes Panels |first=Michael |last=Leccese |date=July 1, 1980 |accessdate=August 22, 2015}}</ref> ինչպէս նաեւ յանձնառուի 200 անօրէն [[լեհ]] գործաւորներ աշխատցնելու պատճառով, որոնք ժամական 4-5 տոլար կը գանձէին, 12 ժամ աշխատանքով:<ref name=Baquet13July /><ref name=Daly8July>{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/07/08/trump-tower-was-built-on-undocumented-immigrants-backs.html |title=Trump Tower Was Built on Undocumented Workers' Backs |date=July 8, 2015 |accessdate=August 24, 2015 |first=Michael |last=Daly |work=The Daily Beast}}</ref> 1990-ին, Թրամփ վկայած է, թէ ինք շատ հազուադէպ այցելած է վայրը եւ անտեղեակ էր անօրէն աշխատողներէն:<ref>{{cite news |last1=Hays |first1=Constance L. |title=Judge Says Trump Tower Builders Cheated Union on Pension Funds |url=http://www.nytimes.com/1991/04/27/nyregion/judge-says-trump-tower-builders-cheated-union-on-pension-funds.html |accessdate=March 9, 2016 |work=The New York Times |date=April 27, 1991}}</ref><ref name=Raab14June>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1998/06/14/nyregion/after-15-years-in-court-workers-lawsuit-against-trump-faces-yet-another-delay.html |title=After 15 Years in Court, Workers' Lawsuit Against Trump Faces Yet Another Delay |first=Selwyn |last=Raab |date=June 14, 1998 |accessdate=August 24, 2015 |work=The New York Times |quote=Both sides, however, appealed the findings and each won partial victories. A Federal appeals court upheld most of Judge Stewart's decisions but ruled that Trump-Equitable had been denied a full opportunity to rebut the charge that the funds had been damaged by the loss of contributions for the Polish workers. The appeals court also ruled that Judge Stewart wrongly dismissed a claim by the plaintiffs that the Trump group was responsible for payments to the funds because it had been the workers' actual employer.}}</ref> ==== Ընդարձակում ==== [[Պատկեր:Central Park Wollman Rink.jpg|thumb|alt=An outdoor skating rink with many people on the rink. There are skyscrapers in the background. This is the Wollman Rink in Central Park.|[[Ուոլման Չմշկելու Կեդրոն]], [[Սենթրըլ Փարք]]]] [[1980]]-ին, Սենթրըլ Փարքի մէջ գտնուող Ուլման Չմշկելու Կեդրոնի նորոգութեան աշխատանքները սկսան ընդհանուր շինարարի մը կողմէ, որ որեւէ մէկ կապ չունէր Թրամփի հետ: Այս նորոգութեան համար նախատեսուած էր երկուքուկէս տարի, բայց 1986-ին տակաւին իր աւարտին չէր հասած: Ապա, Թրամփ ստանձնեց այս գործը եւ զայն ամբողջացուց 3 ամիսէն, 1,95 միլիոն ամերիկեան տոլարով, որ 750.000 ամերիկեան տոլարով պակաս էր սկիզբի պիւտճէէն, ապա այս չմշկարանի մէկ տարուան հասոյթը նուիրեց բարեսիրական միութեան, փոխարէնը ստանալով անոր արտօնութեան իրաւունքը:<ref name="Bloomberg L.P">{{cite news|last1=Freedlander|first1=David|title=A 1980s New York City Battle Explains Donald Trump’s Candidacy|url=http://www.bloomberg.com/politics/features/2015-09-29/a-1980s-new-york-city-battle-explains-donald-trump-s-candidacy|accessdate=October 23, 2016|agency=Bloomberg|publisher=Bloomberg L.P.|date=September 29, 2015}}</ref> [[1984]]-ին, տեղի ունեցած է «Հարրազ աթ Թրամփ Փլազա»յի բացումը, [[Աթլանթիք Սիթի]], [[Նիւ Ճըրսի]]ի մէջ։ Այս պանդոկը եւ բախտախաղի կեդրոնը կառուցուած է Թրամփի կողմէ, Հոլիտէյ Քորփի ֆինանսաւորումով<ref>{{cite book |last=Wooten |first=Sara McIntosh |date=2009 |title=Donald Trump: From Real Estate to Reality TV |url=https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot |pages=[https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot/page/57 57]–58 |isbn=0-7660-2890-9}}</ref> ու գործարկուած Հոլիտէյ Քորփի բախտախաղի բաժանմունքին կողմէ: Բախտախաղի կեդրոնի անյաջողութիւնը խնդիրներ յառաջացուցին Թրամփի եւ Հոլիտէյ Քորփի միջեւ:<ref name="swartz">{{cite news |title=Holiday, Trump drafting terms to end rocky alliance over Atlantic City casino |newspaper=The Wall Street Journal |first=Steve |last=Swartz |date=November 11, 1985 |url=http://search.proquest.com/nationalnewspremier/docview/397993833/CE0F988D5C424FD9PQ/156}} {{subscription required|via=ProQuest}}</ref> Ինչպէս նաեւ, Թրամփ [[Հիլթըն Առեւտրական Ընկերութիւն|Հիլթըն Առեւտրական Ընկերութեան]] կողմէ Աթլանթիք Սիթիէն գնեց մասամբ շինուած շէնք մը, 320 միլիոն ամերիկեան տոլար արժողութեամբ: 1985-ին, երբ ամբողջացաւ շինութիւնը, կոչուեցաւ Թրամփի Պալատ, որ կառավարուեցաւ Թրամփի առաջին կնոջ՝ Իւանայի կողմէ:<ref>{{cite book |last=Wooten |first=Sara McIntosh |date=2009 |title=Donald Trump: From Real Estate to Reality TV |url=https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot |pages=[https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot/page/59 59]–60 |isbn=0-7660-2890-9}}</ref> [[1985]]-ին, [[Փալմ Պիչ]], [[Ֆլորիտա]]յի մէջ, Թրամփ գնեց Մար-ա-Լակօ կալուածը, որ կ'արժէր 5 միլիոն ամերիկեան տոլար, ինչպէս նաեւ 3 միլիոն տոլար ծախսուեցաւ կահաւորումին համար: Որպէս ձմեռնային հանգստեան տուն ծառայելէ անկախ, Թրամփ այդ կալուածը վերածած է անձնական ակումբի, որուն անդամակցութիւնը կ'արժէր 150.000 ամերիկեան տոլար: Մօտաւորապէս նոյն ժամանակին, ան Լի Այոքայի հետ Փալմ Պիչի մէջ գնեց տիրակցութեան աւան մը, որ դարձաւ Փալմ Պիչի Թրամփ Փլազան:<ref>{{cite book |last=Wooten |first=Sara McIntosh |date=2009 |title=Donald Trump: From Real Estate to Reality TV |url=https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot |page=[https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot/page/62 62] |isbn=0-7660-2890-9}}</ref> [[1988]]-ին, Թրամփ Մանհաթթանի Փլազա պանդոկը գնեց 400 միլիոն ամերիկեան տոլարի: Գործը եւ նորոգութեան աշխատանքները դարձեալ կառավարուեցան Իւանայի կողմէ:<ref>{{cite book |last=Wooten |first=Sara McIntosh |date=2009 |title=Donald Trump: From Real Estate to Reality TV |url=https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot |pages=[https://archive.org/details/donaldtrumpfromr0000woot/page/65 65]–66 |isbn=0-7660-2890-9}}</ref> Նոյն տարին, Թրամփ Թաժ Մահալի Բախտախաղի կեդրոնը գնեց Մըրվ Կրիֆինի եւ «Րիզօրց Ինթըրնաշընըլ»ի գործառնութեամբ:<ref>{{cite news |title=Seven Acquisitive Executives Who Made Business News in 1988: Donald Trump&nbsp;– Trump Organization; The Artist of the Deal Turns Sour into Sweet |last=Cuff |first=Daniel |date=December 18, 1988 |url=http://www.nytimes.com/1988/12/27/business/seven-acquisitive-executives-who-made-business-1988-donald-trump-trump.html |accessdate=May 27, 2011 |work=[[Նյու Յորք Թայմս]]}}</ref> [[Ապրիլ]] [[1990]]-ին կատարուած է բացումը կեդրոնին, որուն շինարարութեան ծախսերը արժած են 1,1 միլիառ ամերիկեան տոլար, որ այդ ժամանակուան ամէնասուղ բախտախաղի կեդրոնի շինութեան ծախսերը եղած են:<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1990/04/08/business/trump-s-taj-open-at-last-with-a-scary-appetite.html |title=Trump's Taj&nbsp;— Open at Last, With a Scary Appetite |date=April 8, 1990 |last=Glynn |first=Lenny |work=[[Նյու Յորք Թայմս]] |accessdate=August 14, 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.pbs.org/newshour/rundown/new-owner-of-trumps-taj-mahal-wants-to-make-casino-great-again/ |title=New owner wants to make Trump's Taj Mahal casino great again |date=May 20, 2016 |first=Wayne |last=Parry |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[PBS NewsHour]] |accessdate=August 14, 2016}}</ref> Այս շինութեան կառուցման համար, 675 միլիոն ամերիկեան տոլար պարտքի դրամ առնուած է<ref name=UPI9April/> 14 առ հարիւր տոկոսով, ինչ որ պատճառ դարձած է այս ծրագրի սնանկութեան:<ref name=abc>{{cite news |url=http://abcnews.go.com/Politics/donald-trump-filed-bankruptcy-times/story?id=13419250 |first=Amy |last=Bingham |title=Donald Trump's Companies Filed for Bankruptcy 4 Times |publisher=[[ABC News]] |date=April 21, 2011 |accessdate=February 20, 2015}}</ref> Դրամատուներն ու արժէտէրերը, որոնք հարիւրաւոր միլիոն տոլարներու վնասներ կրեցին, ուզեցին վերատեսութեան ենթարկել այս մուրհակները: Թաժ Մահալը սնանկանալու սկսաւ [[5 Հոկտեմբեր]] [[1991]]-ին, երբ Թրամփ կորսնցուց անոր սեփականութեան իրաւունքին 50 առ հարիւրը, մուրհակներու տոկոսը նուազելու եւ ժամանակի երկարաձգումի պատճառներով:<ref name="NYTimes">{{cite news |work=[[Նյու Յորք Թայմս]] |url=http://www.nytimes.com/1991/10/05/business/company-news-taj-mahal-is-out-of-bankruptcy.html |title=Taj Mahal is out of Bankruptcy |accessdate=May 22, 2008 |date=October 5, 1991}}</ref> Ան նաեւ ծախեց իր Թրամփ Շաթըլ օդանաւային ընկերութիւնը եւ 86 մեթրանոց Մեկայախթը՝ տը Թրամփ Փրինսէսը:<ref name=UPI9April>{{cite news |url=http://www.upi.com/Archives/1991/04/09/Trump-reaches-agreement-with-bondholders-on-Taj-Mahal/7261671169600/ |title=Trump reaches agreement with bondholders on Taj Mahal |agency=United Press International |date=April 9, 1991 |accessdate=March 21, 2016}}</ref><ref name=Schneider19May>{{cite news |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20122177,00.html |title=The Donald Ducks Out |date=May 19, 1997 |accessdate=September 10, 2015 |work=People |first=Karen S. |last=Schneider}}</ref><ref name=McQuade16Aug>{{cite news |url=http://www.phillymag.com/news/2015/08/16/donald-trump-atlantic-city-empire/ |title=The Truth About the Rise and Fall of Donald Trump's Atlantic City Empire |work=Philadelphia Magazine |date=August 16, 2015 |accessdate=March 21, 2016 |first=Dan |last=McQuade}}</ref> Ան այս կալուածը դարձեալ գնեց 1996-ին եւ անիկա կոչուեցաւ Թրամփ Հոթըլզ էնտ Րիզօրց: Ասիկա դարձեալ սնանկութիւն ապրեցաւ1,8 միլիառ ամերիկեան տոլար պարտքով, 2004-ին: Այս մէկը պատճառ դարձաւ Թրամփի հինգ տարուան սնանկութեան 50 միլիոն ամերիկեան տոլար իր հարստութեամբ եւ 500 միլիոն ամերիկեան տոլար պարտքով: Վերատեսութեան ենթարկուելէ ետք, Թրամփի բաժին մնաց Թաժ Մահալի սեփականութեան միայն 10 առ հարիւրը, ինչպէս նաեւ ուրիշ այլ բախտախաղի կեդրոններ:<ref name=McQuade16Aug/> 1995-ի կէսերէն մինչեւ 2009-ի սկիզբը, Թրամփ ատենապետն էր կազմակերպութեան, որուն անունը փոխուեցաւ «Թրամփ Ինթըրթէյնմընթ Րիզօրց»-ի, իսկ 2000-ի կէսէն մինչեւ 2005-ի կէսը՝ անոր տնօրէնը:<ref name=Tully10Mar>{{cite news |url=http://fortune.com/2016/03/10/trump-hotel-casinos-pay-failure/ |title=How Donald Trump Made Millions Off His Biggest Business Failure |work=Fortune |date=March 10, 2016 |accessdate=March 21, 2016 |first=Shawn |last=Tully}}</ref> ==== Գործի Սնանկութիւններ ==== Թրամփ երբեք անձնական սնանկութիւն չէ ունեցած, բայց բախտախաղի կեդրոններու եւ պանդոկներու գործերը ունեցած են 6 անգամ [[1991]]-էն [[2009]] թուականներուն, դրամատուներու եւ արժետէրերու հետ մուրհակներ կարգադրելու համար:<ref>{{cite web |url=http://www.vanityfair.com/news/2015/06/donald-trump-companies-bankruptcy-atlantic-city |title=4 Times Donald Trump’s Companies Declared Bankruptcy |publisher=Vanity Fair News |date=June 29, 2015 |accessdate=January 17, 2016 |author=Hood, Bryan}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ibtimes.com/donald-trump-questioned-his-bankruptcies-279717 |author=Hao Li |title=Donald Trump Questioned on His Bankruptcies |work=[[International Business Times]] |date=April 12, 2011 |accessdate=February 19, 2015}}</ref> Այս գործերը կ'ապրէին 11 գլուխի սնանկութիւն, այսինքն անոնք պարտքերու կարգադրութեան ժամանակ տակաւին կրնային գործել: [[2011]]-ին, այս մասին «Նիուզուիք» հարցուցած է Թրամփի, որ ըսած է.- «Սնանկութեան օրէնքներուն հետ կը խաղամ. Այս մէկը շատ լաւ է ինծի» պարտքերս զեղչելու համար»:<ref name=publicintegrity1>{{cite news|last1=Stone|first1=Peter|title=Donald Trump's lawsuits could turn off conservatives who embrace tort reform|url=http://www.publicintegrity.org/2011/05/05/4478/donald-trumps-lawsuits-could-turn-conservatives-who-embrace-tort-reform|accessdate=March 14, 2016|work=The Center for Public Integrity|date=May 5, 2011|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116122403/https://www.publicintegrity.org/2011/05/05/4478/donald-trumps-lawsuits-could-turn-conservatives-who-embrace-tort-reform|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kurtz|first1=Howard|title=Kurtz: The Trump Backlash|url=http://www.newsweek.com/kurtz-trump-backlash-66503|accessdate=March 14, 2016|work=Newsweek|date=April 24, 2011}}</ref> Վեց սնանկութիւններուն պատճառներն ալ [[Աթլանթիք Սիթի]]ի եւ [[Նիւ Եորք]]ի մէջ իր կարողութենէն աւելի բարձր գործերու ձեռնարկումներն էին, որոնք են Թրամփի Թաժ Մահալը (1991), Թրամփ Փլազա Պանդոկն ու Բախտախաղի Կեդրոնը (1992), Փլազա Պանդոկը (1992), Փլազա Քասըլ Պանդոկն ու Բախտախաղի Կեդրոնը (1992),«Թրամփ Հոթըլզ էնտ Րիզօրց»-ը (2004), եւ «Թրամփ Ինթըրթէյնմընթ Րիզօրց»-ը (2009):<ref name=six>{{cite web|last1=Winter|first1=Tom|title=Trump Bankruptcy Math Doesn't Add Up|url=http://www.nbcnews.com/news/us-news/trump-bankruptcy-math-doesn-t-add-n598376|publisher=NBC News|accessdate=October 8, 2016}}</ref><ref name=forbes>{{cite news |url=http://www.forbes.com/sites/clareoconnor/2011/04/29/fourth-times-a-charm-how-donald-trump-made-bankruptcy-work-for-him/ |first=Clare |last=O'Connor |title=Fourth Time's A Charm: How Donald Trump Made Bankruptcy Work For Him |work=[[Forbes]] |date=April 29, 2011 |accessdate=February 19, 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://thelawdictionary.org/article/how-is-donald-trump-able-to-file-for-bankruptcy-so-many-times/ |first=James |last=Hirby |title=How is Donald Trump Able to File for Bankruptcy So Many Times? |publisher=The Law Dictionary |accessdate=February 19, 2015}}</ref> Թրամփ ըսած է.- «Պարտքերէն զեղչելու համար, օգտագործած եմ այս երկրին օրէնքները... Պիտի ունենանք միութիւնը: Պիտի ձեռնարկենք նորերու: Դրամատուներու հետ բանակցութիւններ պիտի վառենք: Լաւ սակարկութիւն մը պիտի ընենք: «Աշկերտի» պէս է այս մէկը: Անձնական բան մը չէ: Պարզապէս գործ է»:<ref name=abc/> === Կողմնակի Բախտաւորութիւններ === Երբ Թրամփ ստանձնեց իր ընտանիքին շինարարական ընկերութիւնը, զայն վերանուանեց «Տը Թրամփ Կազմակերպութիւն»: Ան շինարարական աշխատանքները ընդարձակելու կողքին, յանձն առաւ շարք մը այլ առեւտրական աշխատանքներ եւ հետզհետէ ընկերութիւնը հարիւրաւոր առանձին առեւտրական ընկերութիւններու եւ գործակիցներու մայր կազմակերպութիւնը դարձաւ։<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.com/news/world-us-canada-33644498 |title=Five take-aways from Donald Trump's financial disclosure |publisher=BBC |date=July 23, 2015 |access-date=January 17, 2016 |first=Anthony |last=Zurcher}}</ref> ==== Մարզական Նախաձեռնութիւններ ==== Սեպտեմբեր 1983-ին, Թրամփ գնած է Նիւ Ճըրսի Ճեներալզ ամերիկեան ֆութպոլի խումբը, որ խաղացած է [[ԱՄՆ]]-ի ֆութպոլի լիկային մէջ։ Այս լիկան գարնան եւ ամրան խաղացած է երեք շրջան: 1985-ի շրջանէն ետք, կազմակերպութիւնը նիւթական դժուարութիւններու պատճառով անկում ապրած է, հակառակ «Էն.Էֆ.Էլ»-ի դէմ դատը շահելուն:<ref name=Markazi>{{cite news |first=Arash |last=Markazi |title=5 things to know about Donald Trump's foray into doomed USFL |date=July 14, 2015 |publisher=[[ESPN]] |url=http://www.espn.com/espn/story/_/id/13255737/five-things-know-donald-trump-usfl-experience}}</ref> Ան նաեւ եղած է Մայք Թայսընի նիւթական խորհրդատուն:<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/07/12/sports/sports-of-the-times-trump-promoter-or-adviser.html |title=Sports of The Times; Trump: Promoter Or Adviser? |access-date=February 11, 2011 |date=July 12, 1988 |work=[[The New York Times]] |author=Anderson, Dave}}</ref> 1989-ին եւ 1990-ին, Թրամփ հեծելարշաւի մրցաշարքի մը տուած է [[Թուր տը Թրամփ]] անունով, որուն նպատակն էր ստեղծել [[Թուր տը Ֆրանս]]ի կամ [[Ճիրօ տԻթալիա|Ճիրօ տ՚Իթալիա]]յի մակարդակով մրցաշարք մը:<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/02/25/sports/trump-gets-tyson-fight.html |title=Trump Gets Tyson Fight |access-date=February 11, 2011 |date=February 25, 1988 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Ահա թարգմանությունը արեւմտահայերէնով (Նախագահութիւններու միջեւ եղած շրջանը՝ 2021–2025). == Նախագահութիւններու Միջեւ (2021–2025)<ref>{{Citation|title=Donald Trump|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Donald_Trump&oldid=1324495852|date=2025-11-27|accessdate=2025-11-28|language=en}}</ref> == Սպիտակ Տունը լքելէ ետք, Թրամփը սկսաւ բնակիլ Մար-ա-Լակոյի մէջ՝ հիմնելով գրասենեակ մը այնտեղ, ինչպէս նախատեսուած է Նախկին Նախագահներու Օրէնքով։ 2020-ի ընտրութիւններուն վերաբերող անոր շարունակուող կեղծ պնդումները անոր քննադատներուն կողմէ ընդհանրապէս կը կոչուէին «մեծ սուտ», թէեւ 2021-ի Մայիսին ան եւ իր բազմաթիւ կողմնակիցները սկսան այդ եզրը գործածել, ընտրութիւնը նկատի ունենալու համար։ Հանրապետական Կուսակցութիւնը անոր կեղծ պնդումները գործածեց, արդարացնելու համար ի՛ր շահին համար քուէարկութեան նոր սահմանափակումներ պարտադրելը։ Ան շարունակեց ճնշում գործադրել նահանգային օրէնսդիրներուն վրայ, ընտրութիւնը տապալելու համար։ Ի տարբերութիւն միւս նախկին նախագահներուն, Թրամփը շարունակեց գերիշխել իր կուսակցութեան մէջ. ''The New York Times''-ի 2022-ի յօդուած մը զինք կը նկարագրէր որպէս արդի կուսակցութեան ղեկավար: Ան շարունակեց դրամահաւաքը, կուտակելով ռազմական գանձարան մը, որ կրկնապատիկ մեծ էր Հանրապետական Կուսակցութեան գանձարանէն, եւ շահ քաղեց այն դրամահաւաքներէն, զորս Հանրապետական բազմաթիւ թեկնածուներ կը կազմակերպէին Մար-ա-Լակոյի մէջ։ Անոր ուշադրութեան կեդրոնը գլխաւորաբար կուսակցական կառավարումն էր եւ իրեն հաւատարիմ պաշտօնատարներու նշանակումը առանցքային պաշտօններու։ 2022-ի միջանկեալ ընտրութիւններուն ընթացքին ան պաշտպանեց աւելի քան 200 թեկնածուներու՝ զանազան պաշտօններու համար։ 2021-ի Փետրուարին ան գրանցեց նոր ընկերութիւն մը՝ Trump Media & Technology Group (TMTG), որպէսզի ԱՄՆ-ի յաճախորդներուն տրամադրէ «ընկերային ցանցի ծառայութիւններ»։ 2024-ի Մարտին TMTG-ն միաձուլուեցաւ յատուկ նպատակային ձեռքբերումի ընկերութեան (''special-purpose acquisition company'') Digital World Acquisition-ի հետ եւ դարձաւ հանրային ընկերութիւն։ 2022-ի Փետրուարին TMTG-ն գործարկեց Truth Social-ը՝ ընկերային մետիա հարթակ մը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:14 Յունիսի ծնունդներ]] tat2qrvb6bh3ql0qr7d1crbzt5tnkcw 0 6720 253973 216531 2026-08-29T00:15:38Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253973 wikitext text/x-wiki '''Սելին Տիոն''' (անգլերէն՝ Celine Dion, ծնեալ՝ [[30 Մարտ]] [[1968]]) [[Քանատա]]ցի երգչուհի է։ Ծնած է Քանատայի [[Քէպեք]] նահանգ՝ Շարլըմէն (Charlemagne)։ 1990-ին, [[անգլերէն]]ով ձայնագրած է «Unison» ալպոմը։ 1988-ին՝ Սելին Տիոն, յաղթած է Եամահայի համաշխարհային երգի մրցոյթը (Yamaha World Popular Song Festival), իսկ 1988-ին Եւրատեսիլ երգի մրցոյթը (1988 Eurovision Song Contest)։ Չնայած ունեցած մեծ յաջողութիւններուն, Սելին Տիոնը 1999-ին սկսած իր ժամանակը աւելի շատ յատկացնել [[ընտանիք]]ին եւ ամուսնոյն, որ կը տառապէր [[քաղցկեղ]]ով։ [[Երաժշտութիւն|Երաժշտութեան]] ասպարէզ կրկին կը վերադառնայ 2002-ին։ Սելին Տիոնի երգերը Քանատայի երգիչի ամենաշատ վաճառքն ունեցող երգերն են։ ԱՄՆ-ի մէջ ամենամեծ վաճառքն ունեցող կին երգիչն է եւ միակ կին երգիչը, որուն 2 երգերու սկաւառակը (Single play record) «սինկլները» [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութեանց]] մէջ վաճառուած են աւելի քան 1 միլիոն օրինակով։ 1995-ին անոր «D'eux» ալպոմը դարձած է բոլոր ժամանակներու ամենամեծ վաճառքն ունեցող ֆրանսալեզու ալպոմը։ Աշխարհի վրայ իր ալպոմներու 175 միլիոն վաճառքէն ետք, 2004-ին Սելին Տիոնը ներկայացուած է «Chopard Diamond Award» եւ «World Music Awards» մրցանակաբաշխութիւններուն, որպէս ամենաշատ վաճառքն ունեցող երգչուհի։ Ըստ «Sony Music Entertainment»-ի Սելին Տիոնի ալպոմները աշխարհի տարածքին վաճառուած են շուրջ 200 միլիոն օրինակով։ == Կենսագրութիւն Եւ Ասպարէզ == === Մանկութիւն եւ ասպարէզի սկիզբ === Ատեմար Տիոնի եւ Թերեզա Թանկէի (երկուքն ալ [[ֆրանսա]]կան-[[Քանատա]]կան ծագումով) 14 զաւակներէն ամենակրտսերը՝ Սելին Տիոնը մեծցած է [[Հռոմ]]էա-կաթողիկէ աղքատ<ref>http://www.perche-quebec.com/files/celine/individus/celine_en.htm,«{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Céline Dion. from the Perche to Las Vegas"</ref>, բայց, ինչպէս ինք կ՛ըսէ, երջանիկ ընտանիքին մէջ, Շառլեմանի մէջ (այժմ՝ թաղամաս Մոնրէալի արեւմտեան ծայրամասը)<ref name="CNNN">«[http://www.cnn.com/CNN/Programs/people/shows/dion/profile.html The Ultimate Diva]». [[CNN]]. October 22, 2002. Retrieved September 13, 2007.</ref><ref name="autogenerated12">«Profiles of Celine Dion, Enrique Iglesias, Moby.» Paula Zahn, Charles Molineaux, Gail O’Neill. ''People in the News''. May 18, 2002. Transcript.</ref>։ [[Երաժշտութիւն]]ը միշտ այդ ընտանիքին մաս կազմած է (Տիոնին անուանած են «Céline» երգի պատուին, որ ֆրանսացի երգիչ՝ Եուկ Օֆրէն ձայնագրած էր իր ծնունդէն երկու տարի առաջ)<ref>{{cite book | first= Georges-Herbert| last= Germain| others= translated by David Homel and Fred Reed| year= 1998| title= Céline: The Authorized Biography | url= https://archive.org/details/celineauthorized0000germ| page= [https://archive.org/details/celineauthorized0000germ/page/16 16] | publisher=Dundurn Press| isbn= 1-55002-318-7 }}</ref>։ 1973 թուականի [[Օգոստոս 13]]-ին հնգամեայ Սելինն առաջին անգամ հրապարակային ելոյթ ունեցաւ եղբօր՝ Միշելի հարսանիքին՝ կատարելով Քրիսթին Շարպոնոյի «Du fil des aiguilles et du coton» երգը։ Արդիւնքը այն էր, որ ան սկսաւ երգել իր քոյրերուն ու եղբայրներու հետ՝ ծնողներուն փոքրիկ «Le Vieux Baril» կոչուած ըմպելարանին դաշնակին վրայ (Fortepiano-Bar)։ Վաղ տարիքէն Տիոն կ՝ երազէր երգչուհի դառնալ<ref name=autogenerated6>Alexander, Charles P. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,980285,00.html The Power of Celine Dion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612175925/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,980285,00.html |date=2008-06-12 }}". ''Time''. March 7, 1994. Retrieved April 7, 2008.</ref>։ 1994 թուականին People ամսագիրին տրուած հարցազրոյցին ան կը նշէ. «Ես կը կարօտնայի տունս եւ ընտանիքիս, սակայն ես չեմ զղջար, որ կորսնցուցած եմ պատանեկութիւնս։ Ես մէկ երազանք ունէի. կ՛ուզէի երգչուհի դառնալ»<ref>{{cite web|last=Sanz|first=Cynthia|title=North Star|url=http://www.people.com/people/article/0,,20108321,00.html|publisher=People|date=19940613|accessdate=20120210|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017065229/http://www.people.com/people/article/0,,20108321,00.html|archivedate=2015-10-17|dead-url=yes}}</ref>։ 12 տարեկանին Տիոն մօր եւ եղբօր՝ Ժագի հետ, կը յօրինէ իր առաջին երգը՝ «Ce n’était qu’un rêve» («Այդ միայն երազ էր»)<ref name="autogenerated12" />։ Իր եղբայրը՝ Միշել Տոնտալինժ Տիոն, ձայնագրութիւնը կ՛ուղարկէ երաժշտական տնօրէն Ռընէ Անժելիլին, որուն անունը ան գտած էր Ժանեթ Ռենոյի ալպոմին հակառակ երեսը<ref name=Jam>[http://jam.canoe.ca/Music/Pop_Encyclopedia/D/Dion_Celine.html Céline Dion Biography]. «Canoe Jam!». Retrieved September 13, 2007.</ref>։ Անժելիլը, Սելինի ձայնէն այնչափ տպաւորուած, որոշեց զինք աստղ դարձնել<ref name="autogenerated12" />։ 1981 թուականին ան գրաւ դրաւ իր բնակարանը՝ ֆինանսաւորելու Սելինի առաջին ձայնագրութինը La voix du bon Dieu («Աստուծոյ ձայնը»), որ աւելի ուշ դարձաւ տեղադրելով այն թիւ մէկ ձայնագրութիւն (hit) եւ անմիջապէս Տիոնին դարձուց Քէպէքի (Quebec) աստղ։ Ան յայտնի դարձաւ աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ, երբ 1982 թուականին [[Թոքիօ|Թոքիոյի]] մէջ ([[Ճափոն]]) մասնակցեցաւ Yamaha երաժշտական փառատօնին եւ ստացաւ «Լաւագոյն կատարող» մրցանակը, ինչպէս նաեւ՝ ոսկէ շքանշան լաւագոյն երգի՝ «Tellement j’ai d’amour pour toi» («Իմ մէջ այնքան սէր կայ քեզ համար») համար<ref name="Jam"/>։ [[1983]] թուականին, դառնալով [[Ֆրանսա]]յի ոսկէ սկաւառակի արժանացած քանատական առաջին կատարողը («D’amour ou d’amitié»՝ «Սէր կամ ընկերութիւն» երգին համար), Տիոն ստացաւ նաեւ մի քանի «Ֆելիքս» մրցանակ, այդ կ՛ընդգրկէր նաեւ՝ «Լաւագոյն կատարող» եւ «Տարուան յայտնութիւն» մրցանակները<ref name="Jam"/><ref name="autogenerated20">«[http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/304:149/1/Celine_Dion.htm Celine Dion Biography].» The Biography Channel. September 13, 2007.</ref>։ [[Եւրոպա]]յի, [[Ասիա|Ասիոյ]] եւ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] մէջ Տիոնին առաւել եւս յաջողութիւն բերաւ երգի միջազգային «Եւրատեսիլ 1988» փառատօնին յաղթանակը՝ Տապլինի մէջ ([[Իրլանտա]]), ուր ան ներկայացուց [[Զուիցերիա]]ն՝ «Ne partez pas sans moi» («Չհեռանաք առանց ինձ») երգով։<ref>{{cite book|last=O'Connor |first=John Kennedy |title=The Eurovision Song Contest&nbsp;— The Official History |url=https://archive.org/details/eurovisionsongco0000ocon |authorlink=John Kennedy O'Connor |publisher=Carlton Books |location=UK |date=April 2, 2007 |ISBN=978-1-84442-994-3}}</ref>։ Բայց եւ այնպէս, Ամերիկեան յաջողութիւնը դեռ զինք կը սպասէր, նաեւ այն պատճառով, որ ան բացառապէս ֆրանսալեզու կատարող էր<ref name="autogenerated18">Alexander, Charles P. «The Arts & Media/Music: At Age Five She Belted Out French pop tunes standing atop tables.» ''Time International''. February 28, 1994. pg 44.</ref>։ Տասնութ տարեկանին, տեսնելով [[Մայքըլ Ճեքսըն]]ի ելոյթը, Տիոն յայտարարեց Անժելինին, որ Ճեքսընի պէս աստղ դառնալ կ՛ուզէ<ref>[http://www.vh1.com/artists/az/dion_celine/artist.jhtml#biographyEnd ''Céline Dion''] provided by VH1.com . Retrieved August 16, 2005.</ref>։ Վստահ ըլլալով Տիոնի տաղանդով՝ Անժելիլն, այնուամենայնիւ, հասկցաւ, որ համաշխարհային առեւտրային գործառնութիւնը եւ փոխանակութիւնը (commercial) յաջողութեան հասնելու համար պէտք է փոխել անոր կերպարը<ref name="autogenerated12" />։ Տիոն որոշ ժամանակ անհետացաւ բեմէն՝ այդ ընթացքին արտաքինը բարելաւելու համար (stomatology) բերանի եւ [[ակռայ]]ի վիրահատութիւն կրելով, իսկ [[անգլերէն]]ը կատարելագործելու նպատակով 1989 թուականին ընդունուեցաւ Պերլիցի (Berlitz) դպրոցը<ref name= Enc>{{cite web | title = The Canadian Encyclopedia | work = Céline Dion Biography | url = http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=U1ARTU0000970 | accessdate = July 14, 2006 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060623155654/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=U1ARTU0000970 | archivedate = 2006-06-23 | dead-url = yes }}</ref>։ [[1989]] թուականին «Incognito» ալպոմի պաշտպանութեանն ուղղուած շրջագայութեան ժամանակ Տիոնը կորսնցուց ձայնը։ Ականջ եւ կոկորդ մասնագէտ (Otolaryngologist) Ուիլիըմ Կուլտը<ref name="Bombardier 2009 172–173">{{cite book|first=Denise |last=Bombardier |title=L'énigmatique Céline Dion |url=https://archive.org/details/lenigmatiqueceli0000bomb |publisher=Albin Michel, XO éditions |year=2009|pages=[https://archive.org/details/lenigmatiqueceli0000bomb/page/172 172]–173 |ISBN=978-2-84563-413-8|language=French}}</ref><ref name="Germain p. 279-280">Germain, Georges-Hébert (2010). ''René Angélil: Derrière le conte de fées.'' Michel Lafon. p. 279—280.</ref> խորհուրդ տուաւ կա՛մ վիրահատել ձայնալարերը, կամ երեք շաբաթուան ընթացքին ընդհանրապէս չօգտագործել ձայնալարերը<ref name="Bombardier 2009 172–173"/>։ Տիոն ընտրեց երկրորդը եւ սկսաւ վոքալ ձայնի կրթութեան (vocal) դասեր ստանալ Ուիլիըմ Ռայլիէն<ref name="Bombardier 2009 172–173"/><ref name="Germain p. 279-280"/>, որովհետեւ, ըստ Կուլտի եւ Ռայլիի, Տիոն սխալ կ՛օգտագործէր իր [[ձայն]]ալարերը<ref name="Bombardier 2009 172–173"/><ref name="Germain p. 279-280"/>։ {{DEFAULTSORT:Տիոն, Սելին}} [[Ստորոգութիւն:Քանատացի երգչուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:1968 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:30 Մարտի ծնածներ]] qf20fx444qzktl77hwiozt0nnsl8soq 0 6889 253834 220927 2026-08-28T22:40:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253834 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ռազմական հակամարտութիւն |conflict=Կովկասեան արշաւանք |partof=[[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]] |image=[[Պատկեր:WW1 TitlePicture For Caucasus Campaign.png|300px]] |caption=Վերը` աւերուած [[Կարին]] քաղաքը; ձախ վերը` ռուսական ուժերը; ձախ ներքեւը` մուսուլման փախստականներ; աջ վերը` թրքական ուժեր; աջ ներքեւը` [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] ժամանակ` [[Վանի հերոսամարտ]]ի ընթացքում [[Վան]] քաղաքում ապաստան գտած [[հայ]] փախստականներ |date=[[24 Հոտկեմբեր]], [[1914]] – [[30 Հոկտեմբեր]], [[1918]] |place=[[Հայկական լեռնաշխարհ]], [[Փոքր Ասիա]] |result= * [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի ժամանակաւոր ռազմակալում [[Ռուսական կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութեան]] կողմէն * [[Կովկաս]]ում նոր պետութիւններու առաջացում * [[Պրեստ-Լիթովսկի հաշտութեան պայմանագիր]] (ռուս-թրքական) * [[Փոթիի պայմանագիր‎|Փոթիի հաշտութեան պայմանագիր]] (գերմանա-վրացական) * [[Պաթումի պայմանագիր|Պաթումի հաշտութեան պայմանագիր]] (հայ-թրքական) * [[Սեւրի պայմանագիր]] ([[Անտանտ]]-[[Օսմանեան կայսրութիւն]]) |territory=Օսմանեան կայսրութեան մասնատում; ըստ [[Սեւրի պայմանագիր|Սեւրի պայմանագրի]] [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մեծ մասի [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] անցումը |combatant1={{դրօշաւորում|Օսմանեան կայսրութիւն}}<br> {{դրօշ|Ատրպէյճան}} [[Ատրպէյճանի Տեմոկրատական Հանրապետութիւն]] <br> [[Պատկեր:Flag of the German Empire.svg|25px]] [[Գերմանական կայսրութիւն]] |combatant2={{դրօշաւորում|Ռուսական կայսրութին}} (1914–1917)<br> [[Պատկեր:Flag of Administration of Western Armenia.svg|border|22px]] [[Արեւմտեան Հայաստանի Ատմինիստրացիա|Արեւմտեան Հայաստան]]<br> {{դրօշաւորում|Մեծ Բրիտանիա}} <br> {{դրօշաւորում|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն}} <br> [[Պատկեր:Flag of the Centrocaspian Dictatorship.svg|25px]] [[Կենդրոնական Կասպիական Բռնապետութիւն]] <br> }} '''Կովկասեան արշաւանք''', Առաջին Համաշխարհային պատերազմի Կովկասեան արշաւանք, Կովկասեան ճակատ, Օսմանեան կայսրութեան եւ Ռուսական կայսրութեան միջեւ ռազմական հակամարտութիւն էր, հետագային ներառելով նաեւ Ատրպէյճանը, Հայաստանը, Կեդրոնական Կասպիական Բռնապետութիւնը եւ Բրիտանական կայսրութիւնը։ [[Պատկեր:Armenian 3rd battalion cavalry and troops rallying at Etchmiadzin 1914.png|300px|մինի|ձախից|Համազասպ Սրուանձտեանի ղեկավարած հայկական զօրաբանակի 3-րդ գումարտակը էջմիածնի մէջ, 1914 թ.]] 23 Փետրուար 1917 թուականին, Ռուսաստանի յեղափոխութենէն ետք ռուսական զօրքի առաջխաղացումը դադրեցաւ, այնուհետեւ ցրուեցաւ ռուսական կովկասեան բանակը, որուն փոխարինեցին հայկական կամաւորական ջոկատները եւ ֆիտայական ջոկատները։ [[1918 արեւմտահայերէն|1918]] թուականին ստեղծուեցաւ Կեդրոնական Կովկասեան բռնապետութիւնը եւ լեռնային Հայաստանի Հանրապետութիւնը։ 3 Մարտ 1918 թուականին, Ռուսաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ հաշտութիւն կնքուեցաւ Պրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով եւ 4 Յուլիս [[1918 արեւմտահայերէն|1918]] թուականին Օսմանեան կայսրութիւնը ստորագրեց Պաթումի պայմանագիրը Հայաստանի հետ։ Սակայն զինուած հակամարտութիւնը Կեդրոնական Կովկասեան բռնապետութեան, Լեռնային Հայաստանի եւ Բրիտանական զօրքերու միջեւ շարունակեց մինչեւ 30 Հոկտեմբեր [[1918 արեւմտահայերէն|1918]] թուական։ == Հակամարտութեան պատճառներ == Օսմանեան կայրութեան հիմնական նպատակն էր վերականգնել Կովկասի մէջ իր տարածքները։ Այս տարածները թուրքերը կորսնցուցած էին [[1877-1878 արեւմտահայերէն|1877-1878]] թուականներուն Ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքին։ Օսմանեան զօրքերու հիմնական նպատակն էր վերադարձնել Արդվինը, Արտահանը, Կարսը եւ Պաթումի նաւահանգիստը։ Այս արշաւանքի յաջողութիւնը կը բերէր ռուսական զօրքերու թուլացման լեհական եւ գալիսիական ճակատներուն<ref name=caven>{{cite book |last=Hinterhoff |first=Eugene |title=Persia: The Stepping Stone To India |series=Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I |volume=4 |publisher=Marshall Cavendish Corporation |year=1984 |location=New York |isbn=0-86307-181-3 |pages=499–503 }}</ref>։ Կովկասեան արշաւանքները կը շեղէին ռուսական զօրքերու հիմնական ռազմաճակատներէն։ Այս ծրագիրը արժանացաւ գերմանական կայսրութեան հաւանութեանը։ Գերմանիա օժանդակեց օսմանցիներուն աղբիւրներով եւ մարդկային ուժով։ Պատերազմի նախարար Էնվեր փաշա յոյս ունէր ճամբայ բանալ Պիթլիս եւ միաւորել բոլոր կովկասեան մուսուլմանները, ռուսական կայսրութեան դէմ։ Օսմանեան զօրքերու հիմնական նպատակն էր կտրել Ռուսաստանի կասպիական նաւթէն։ Ռուսաստանի համար Կովկասեան ռազմաճակատը կը համարուէր երկրորդային, Արեւելեան ռազմաճակատ։ Ռուսական կայսրութեան հիմնական ուժերը կեդրոնացած էին Արեւելեան ռազմաճակատին մէջ։ Ռուսաստանին կը պատկանէին Կարս ամրոցը եւ Պաթումի նաւահանգիստը։ Մարտ [[1915 արեւմտահայերէն|1915]] թուականին Ռուսական կայսրութեան արտաքին գործերու նախարար Սերկէյ Սազոնովը հանդիպեցաւ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի դեսպաններուն եւ քննարկեցին Թուրքիոյ մայրաքաղաքի, Վոսփորի եւ Տարտանելի նեղուցները գրաւելու հարցը։ Ցարական Ռուսաստանը նաեւ կը ծրագրէր աքսորել մուսուլմաններուն Իսթանպուլէն եւ զանոնք բնակեցնել խազախներով<ref>{{cite book |first=Ronald Park |last=Bobroff |title=Roads to glory – Late Imperial Russia and the Turkish Straits |location=London |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=1-84511-142-7 |page=131 }}</ref>։ Հայ ֆիտայական շարժումը կը ձգտէր ստեղծել անկախ Հայաստան։ Հայ Յեղափոխական դաշնակցութիւնը իրականացուց այս ձգտումը եւ [[1918 արեւմտահայերէն|1918]] թուականին ստեղծեց Հայաստանի առաջին հանրապետութինը [[1918 արեւմտահայերէն|1918]] թուականի Մայիսին։ Բացի աստի, [[1915 արեւմտահայերէն|1915]] թուականի դրութեան Արեւմտեան Հայաստանի մէկ մասը եւ Լեռնահայաստանի հանրապետութիւնը կը գտնուէին հայերու տիրապետութեան տակ, բացի ասկէ, Անդրկովկասեան բռնապետութիւնը նոյնպէս ստեղծուած էր հայերու մասնակցութեամբ։ Այս պետութիւններէն ոչ մէկը երկար գոյատեւեց։ Բրիտանացիները ռուսական յեղափոխական զօրքերու հետ կը պայքարէին, որպէսզի չիրականանայ Էնվեր փաշայի նպատակը՝ տիրանալ Կովկասի նաւթին։ Անգլո-իրանական նաւթային ընկերութիւնը դէմ էր օսմանեան կիրքերուն։ Ընկերութեան կը պատկանէին Պարսկական կայսրութեան ամբողջ տարածքին նաւթի արտահանման իրաւունքը, բացի Ատրպէյճան, Գիլիան, Մազենդարան, Աստրապատ եւ Խորասան գաւառներու։ [[1914 արեւմտահայերէն|1914]] թուականին, պատերազմէն առաջ Բրիտանիայի կառավարութիւնը պայմանագիր կնքած էր կազմակերպութեան հետ, որպէսզի ապահովուի իր նաւատորմի նաւթային կարիքները։ == Բանակներ == Տարածաշրջանին մէջ տեղակայուած էր օսմանեան 3-րդ բանակը։ [[1916 արեւմտահայերէն|1916]] թուականին այստեղ ղրկեց նաեւ 2-րդ բանակը։ Օսմանեան կայսրութեան հրամանատարական կազմը ուսանած էր դաշնակիցներու միջոցով։ Հակամարտութեան սկիզբը օսմանցիները ռազմաճակատին վրայ կեդրոնացուցած էին 100.000-էն 190.000 զօրք, հիմնականին տկար պատրաստուած։ Մինչեւ պատերազմի սկիզբը ռուսական կովկասեան բանակը ունէր 100.000 զինուոր, որուն հրամանատարը նշանակուած էր Գեներալ Վորոնցովը։ Բայց իրական հրամանատարը Գեներալ Նիկոլայ Նիկոլաեւիչ Եուդենիչն էր։ Սակայն պատերազմի ընթացքին ռուսերը ստիպուած էին բանակին մէկ մասը տեղափոխել Պրուսիայի ռազմաճակատ քանի մը ճակատամարտերուն վրայ կռուելու համար՝ ձգելով ընդամէնը 60.000 զինուոր։ Հայ գեներալներ Նազարբեկովի, Սիլիկեանի եւ Պիրումովի զօրքերը մնացին Կովկասին մէջ։ [[1917 արեւմտահայերէն|1917]] թուականին յեղափոխութենէն ետք ռուսական զօրքերը ձգեցին ռազմաճակատին վրայ։ Երբ ռուսական բանակը կազմակերպուեցաւ 1917 թուականին, բանակը 110.000-120.000 զինուոր ունէին հայկական նախնիներ<ref>{{cite book |last=Kayaloff |first=Jacques |title=The Battle of Sardarabad |series=Near and Middle East Monographs |volume=10 |location=Paris |publisher=Mouton |year=1973 |page=73 |isbn=3-11-169459-3 }}</ref>։ Այս թիւը շուտով հասաւ 150.000-ի երբ միացան Մերձաւոր Արեւելքի հայկական ջոկատները<ref>{{cite book |first=Fridtjof |last=Nansen |title=Armenia and the Near East |url=https://archive.org/details/bwb_C0-ANZ-940 |series=Middle East in the Twentieth Century |location=New York |publisher=Da Capo Press |year=1976 |page=[https://archive.org/details/bwb_C0-ANZ-940/page/310 310] |isbn=0-306-70760-8 }}</ref>։ 1914 թուականի ամառէն ետք Հայ կամաւորական ջոկատները մտան ռուսական զօրքերու հրամանատարութեան տակ։ Որպէս հայ-ռուսական բարեկամութեան նշան հայ կամաւորները ուղարկուեցան նաեւ եւրոպական ռազմաճակատ: Այս ջոկատները կազմաւորուած էին հայերէ, բայց որոնք պարտաւոր չէին ծառայել ռուսական կայսրութեան։ Այս ջոկատները ինքնակազմաւորուած խումբեր էին, որոնց նպատակն էր ստեղծել անկախ Հայաստան։ Այս ջոկատներու հրամանատարներն էին՝ Անդրանիկ Օզանեանը, Դրաստամատ Կանաեանը, Արշակ Գաֆավեանը եւ Սարգիս Մեհրաբեանը։ Սկիզբը անոնց զօրքը 20.000 էր, սակայն հակամարտութեան ընթացքին այս թիւը աճեցաւ։ [[1916 արեւմտահայերէն|1916]] թուականի վերջին՝ Եուդենիչը որոշեց այս ջոկատները ներառել ռուսական բանակին։ Հակամարտութեան ժամանակ Հայկական ազգային լիպերալ շարժումը կը ղեկավարէին Հայ Ֆիտայիները։ Այս զինուած խմբաւորումները կ՝ենթարկուէին իրենց անուանի զօրապետերուն շուրջ, որոնցմէ են՝ Սեբաստացի Մուրատը։ Անոնց յաճախ կ՛անուանէին հայկական պարտիզանական ջոկատներ։ Վանէն մինչեւ Երզնկա գիծը վերահսկողութեան կ՝ենթարկուէր ֆիտայիներու կողմէ։ Հայկական ազգային լիպերալ շարժումը Դեկտեմբեր [[1917 արեւմտահայերէն|1917]] թուականին հիմնեց զինուած ուժեր, որոնք կը գլխաւորէր գեներալ Թովմաս Նազարբեկեանը։ Դրաստամատ Կանաեանը նշանակուեցաւ քաղաքացիական կոմիսար։ Ռազմաճակատը ունէր երեք հիմնական գօտի՝ Մովսէս Սիլիկեանի, Անդրանիկ Օզանեանի եւ Միքայել Արեշեանի գլխաւորութեան։ Տարածաշրջանին մէջ կը գործէին նաեւ քրտական զինուած խմբաւորումներ։ Անոնք կը կռուէին օսմանցիներու եւ ռուսական զօրքերուն դէմ։ Լիոնել Դանստերվիլը նշանակուած էր միացեալ զօրքերու հրամանատար, որ կազմուած էր 1000 աւստրալիացի, բրիտանացի, գանատացի եւ զելանտացի յատուկ նշանակութեան զինուոր։ <gallery widths="350" perrow="5" caption="Հակամարտութեան մեջ ներառուած զօրքեր"> Պատկեր:Sarikam.jpg|Ռուսական զօրքը Սարիղամիշի մէջ 1914 թուական Պատկեր:Staff of armenian volunteers 1914.png|1914, Հայկական կամաւորական ջոկատներու ղեկավարներ՝ [[Խեչո]], [[Դրաստամատ Կանաեան|Դրօ]] եւ [[Գարեգին Փաստերմաջեան|Արման Գարօ]] Պատկեր:Battle Sarikamis winter gear.png|1914, Օսմանեան 3-րդ բանակը ձմեռնային համազգեստով Պատկեր:World War I Caucasus Campaign -memory.loc.gov.png|1915, քրտական հեծելազօրք </gallery> == Ծանօագրութիւններ== {{Ծնթ․ցանկ}} m2yeccwgnv2ixsgwhmvm1rlzk8djaoz 0 6898 253974 215803 2026-08-29T00:16:21Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253974 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ |Ճակատամարտի անուանում = Կուամի Ճակատամարտ (1944)<br> {{lang-en|Battle of Guam}} |Հակամարտութիւն = Համաշխարհային երկրորդ պատերազմ<br>Խաղաղական ովկիանոսի պատերազմ |Պատկեր = [[Պատկեր:Battle of Guam map.jpg|250փքս]] |Վերնագիր = |300px|<nowiki>Карта Гуамской операции 1944 года]]</nowiki> |Թուական = 21 Յուլիս - 10 Օգոստոս<br> 1944 |Վայր = [[Կուամ]]<br>[[Մարիանեան Կղզիներ|Մարիանեան կղզիներ]] |Արդիւնք = ԱՄՆ յաղթանակ |Հակառակորդ1 = [[ԱՄՆ]] |Հակառակորդ2 = [[ճափոնական Կայսրութիւն|Ճափոնական կայսրութիւն]] |Հրամանատար1 = [[Ռոյ Սթենլի Կէյկեր]] |Հրամանատար2 = Տաքէսի Տակաշիմա<br>Հիդեյոշի Օբաթա |Ուժեր1 = 36 000 |Ուժեր2 = 18 500 |Կորուստներ1 = 3 000 |Կորուստներ2 = 18 000 }} '''Կուամի երկրորդ ճակատամարտ''' (21 Յուլիս-10 Օգոստոս),Ամերիկայի զօրքերու կողմէ [[Կուամ]]ի ([[Մարիանեան Կղզիներ|Մարիանեան կղզիներու]]<nowiki/>ամենամեծ կղզին) գրաւումը՝ [[ճափոն]]ական բանակին կողմէ: Տեղի ունեցած է [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ]]ի ժամանակ` Խաղաղական Ովկիանոսի պատերազմի ընթացքին: ==Պատմութիւն== Կուամ ունի 341.18 քառակուսի քիլոմեթր տարածք եւ Մարիանեան կղզիներու ամենամեծ կղզին կը հանդիսանայ<ref>{{Cite web|url=http://ns.gov.gu/geography.html|title=Guam's Geography at ns.gov.gu|website=ns.gov.gu|access-date=2016-05-02|archive-date=1996-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/19961027163532/http://ns.gov.gu/geography.html|dead-url=yes}}</ref><ref name=Rottman>{{cite book |author=Rottman, G. |year=2004 |publisher=Osprey Publishing |location=Oxford |isbn=9781841768113 |title=Guam 1941 & 1944: Loss and Reconquest|url=https://archive.org/details/guam19411944loss0000gord }}</ref>: Կուամ եղած է [[ԱՄՆ]]-ու իշխանութեան տակ 1898-էն ի վեր, երբ ԱՄՆ-ի զօրքերը գրաւած էին զայն [[Սպանիա|սպանական]] զօրքերէն: 10 Դեկտեմբեր 1941-ին, ճափոնական զօրքերը ԱՄՆ-էն գրաւեցին Կուամը, որ [[Փերլ Հարպոր]]ի վրայ յարձակման շարունակութիւնն էր: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի դաշնակցային տերութիւններու պատասխան գործողութիւնները երկար չտեւեցին: «Ֆորագեր» գործողութիւնը կը ծրագրէր նախապատրաստական ռմբակոծումներ իրականացնել, առաջին հերթին [[Մարշալեան Կղզիներ|Մարշալեան կղզիներ]]ու մէջ տեղակայուած աւելորդ նաւով, ապա նաեւ այլ ուղղութիւններով<ref name=Rottman/>: [[Սաիփան]], [[Տինիա]]ն եւ [[Կուամ]]ը ճափոնական ռազմական հրամանատարութեան կողմէն որպէս թիրախներ ընտրուած էին, որովհետեւ նշուած կղզիներու տեղաբաշխուածութիւնը թոյլ կու տար զանոնք ռազմական կարեւոր հենակէտերու վերածել եւ յաջողութիւնը դէպի [[Ֆիլիփին]] եւ [[Թայուան]] հասցնել<ref name=Rottman/>: Սաիփանի ներխուժումը ծրագրուած էր իրականցնել 15 Յունիս 1944-ին, իսկ Կուամի մէջ զօրքեր բերելը՝ 18 Յունիսին: Սկզբնական ժամանակացոյցը բաւականին լաւատէս կը թուէր: Սակայն դաշնակցային ուժերը ստիպուած էին մարտավարութիւնը փոխել, որովհետեւ ճափոնի զօրքերու դիմադրութիւնը անկարելի դարձուց կղզիին գրաւումը եւ ստիպեց մօտ մէկ ամիս սպասել<ref name=Rottman/>: ԱՄՆ-ի ռազմածովային եւ ռազմաօդային ռմբակոծութիւնները 11-13 Յունիս (1944) տեւեցին` ներառելով 216 ռմբակոծիչներ: Այսպիսի մեծ տարողութեամբ յարձակման ընթացքին, շուրջ 12 ճափոնական նաւեր խորտակուեցան։ 27 Յունիսին ամերիկեան ռազմանաւերը` կործանիչներու աջակցութեամբ նոր գրոհի սկսան կղզիի ուղղութեամբ<ref name=Rottman/>: ==Ճակատամարտ== [[File:Pre-invasion bombardment of Guam on 14 July 1944.jpg|thumb|left|Կուամի ռմբակոծութիւնը 14 Յուլիս-ին` ճակատամարտէն առաջ:]] [[File:USMC-M-Guam-OFC.jpg|thumb|left|ԱՄՆ ծովայիններու ափհանումը կղզիին մէջ:]] [[File:Map of the Battle of Guam, 1944.svg|300px|thumb|Կուամի գրաւման առաջընթացը ցոյց տուող քարտէս:]] Կուամը, անմատչելի ժայռերով եւ ծանծաղուտներով շրջապատուած ըլլալով, իսկական մարտահրաւէր եւ պատուհաս կը թուէր որեւէ յարձակողի համար<ref name=Rottman/>: Ամերիկեան նախապատրաստական թիմը՝ անօգնական,իր դէմ ելլող խոչընդոտները յաղթահարեց 14-17 Յուլիսին: Չնայած այս բազմաթիւ խոչընդոտներուն` ամերիկեան զօրքերը [[Օրոթէ]] թերակղզիի երկու կողմերէն դուրս եկան` Կուամի արեւմտեան կողմը, Ափրա Հարբորը ազատագրելու նպատակով<ref name=Rottman/>: ԱՄՆ–ու ռազմածովային Երրորդ ստորաբաժանումը Օրոթէ թերակղզիի հիւսիսային հատուածին մօտեցաւ, իսկ Առաջին ռազմածովային ստորաբաժանումը հարաւային հատուածին<ref name=Rottman/>: Ափհանումը կ՛ուղղեկցուէր թեժ մարտերով եւ բազմաթիւ կորուստներով, բայց ի վերջոյ յաջողութեամբ պսակուեցաւ: Սակայն այս մէկը միայն սկիզբն էր. ճափոնական ուժերը յատկապէս գիշերները հակայարձակումներու կը դիմէին հակառակորդին կորուստներ պատճառելու եւ ուժերը ջախջախելու համար: Բայց այս հակայարձակումները լաւ արդիւնքեր չունեցան<ref>Gailey (1988), pp.90–112.</ref>: 23-24 Յուլիսին, Ամերիկայի բանակի 77-րդ հետեւակային բաժինը աւելի բարդ ճակատագիր որոշած էր ցամաք հանելու համար<ref name=Rottman/>: Ցամաք հանելու մեքենաներու կարիքը ունենալով` զինուորներուն ափ իջեցուցին՝ ցամաքին վրայ, եւ անմիջապէս յայտնուեցան ճափոնական ուժերու գնդակոծման տակ<ref>{{cite video | year =1944 | title =Video: Allies Study Post-War Security Etc. (1944) | url = https://archive.org/details/gov.archives.arc.39024 | publisher =[[Universal Newsreel]] | accessdate =21 February 2012 }}</ref>: Նոր ուժերու դէպի Կուաամ ուղարկումը աւելի կը դժուարանար. ցամաք ելլող նաւերը չէին կրնար ափին մօտենալ կրակոցներու պատճառով, իսկ ցամաք հանելու մեքենաներ չկային: 25 Յուլիս–ին, Ամերիկեան ռազմական առաջին կիսաբաժինը շրջափակման ենթարկուած էր Օրոնթէ թերակղզիին մէջ, եւ օղակը աւելի կը նեղնար: Նոյն գիշերը, ճափոնական զօրքերու հրամանատար [[Ժեներալ-Լեյտենանտ|Ժեներալ-Լէյտենանտ]] Տակաշին գործողութիւն նախատեսած էր իրականացնել նաեւ Երրորդ բաժինի նկատմամբ, որ հիւսիս կը գտնուէր<ref name=Rottman/>{{rp|56}}: Յաջորդ օրը ժեներալ Օբաթան հաղորդեց. «մեր զօրքերը ձախողեցան ցանկալի նպատակներուն հասնելու գործին մէջ»<ref name=Rottman/>{{rp|61}}: 28 Յուլիս-ին ժեներալ-լէյտենանտ Տակեշի Տակաշինան զոհուեցաւ, եւ ընդհանուր հրամանատարութիւնը ժեներեալ Օբաթան ստանձնեց<ref name=Rottman/>{{rp|65}}: Արդէն 28 Յուլիս-ին երկու հենակէտերն ալ ամերիկեան հսկողութեան ներքեւ վերցուած էին, եւ մինչեւ 29 Յուլիս ամերիկեան զօրքերը ամբողջ թերակղզին կը վերահսկէին<ref name=Rottman/>{{rp|17}}: Ճափոնցիներու հակայարձակումները ամերիկեան յենակէտերուն վրայ ուժասպառ ըրին զանոնք: Օգոստոսի սկզբը ճափոնցիները զէնքի եւ պարէնի խիստ կարիքը ունեցան: Արդիւնքը այն էր, որ ժեներալ Օբաթան իր զօրքերը դուրս բերաւ Կուամի հարաւային շրջաններէն` նպատակ ունենալով կղզիի լեռնային հատուածներուն մէջ դիմադրութիւնը շարունակել<ref name=Rottman/>{{rp|65}}: Ամերիկեան ուժերու յաջողութիւնը եւ յառաջխաղացքը արագանալով, նոյն օրը ազատագրեցին նաեւ Ագանան<ref name=Rottman/>{{rp|70}}: Իսկ Տիյան ազատագրուեցաւ 1 Օգոստոս-ին<ref name=Rottman/>{{rp|72}}: Անտառներու մէջ մարտնչիլը, չափազանց բարդ էր ամերիկեան զօրքերուն համար: Բայց անոնք աննկուն էին եւ Բարրիգադա լերան շրջանին մէջ, 2-4 Օգոստոսի ընթացած թէժ մարտերու պատճառով, ճափոնական պաշտպանական գիծը փլուզուեցաւ<ref name=Rottman/>{{rp|73–74}}: Ճափոնի միւս կարեւոր յենակէտը` Սանտա Ռոզա լեռը ազատագրուեցաւ 8 Օգոստոսին<ref name=Rottman/>{{rp|74,81}}: 10 Օգոստոսին, ճափոնի կազմակերպած դիմադրութիւնը վերջնականապէս քանդուեցաւ<ref name=Rottman/>{{rp|81}}: Յաջորդ օրը` Ճափոնի յղած հրաժեշտի խօսքէն ետք, ժեներալ Օբաթան, վարչական իր գրասենեակին մէջ ինքնասպան եղաւ<ref name=Rottman/>{{rp|81}}: ==Հետեւանքներ== [[File:Coast Guard Marines at Guam - ca. July 1944.jpg|thumb|left|ԱՄՆ ծովայիններ]] [[File:Guam amphib bn.JPG|thumb|Կուամի ազատագրման մասնակցած երեք ամերիկեան սպաներ:]] Կուամի ճակատամարտէն ետք, որոշ ճափոնցի զինուորներ անտառներու մէջ ապաստան գտան<ref name=Rottman/>{{rp|87}}: 8 Դեկտեմբեր 1945-ին, երեք ամերիկեան ծովայիններ սպանուած էին անոնց կողմէն: 24 Յունուար 1972-ին, քանի մը որսորդներ, ճափոնական բանակի քսանապետ Յոկոյին յայտնաբերեցին անտառներու մէջէն: Ան քարայրին մէջ ապրած էր շուրջ 28 տարի: Կուամի ազատագրման գործողութենէն ետք այնտեղ դաշնակցիներու ռազմական կայանները տեղակայուեցան` ճափոնական տարածքներու վրայ յարձակումը իրականացնելու նպատակով<ref name="Rottman" />{{rp|87–88}}: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ==Գրականութեան Ցանկ== *{{cite book| url = http://www.history.army.mil/brochures/westpac/westpac.htm| title = Western Pacific| series = U.S. Army Campaigns of World War II| publisher = [[United States Army Center of Military History]]| first = Charles R.| last = Anderson| id = CMH Pub 72-29| access-date = 2017-09-27| archive-date = 2012-02-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20120203034354/http://www.history.army.mil/brochures/westpac/westpac.htm| dead-url = yes}} *{{cite book | last = Gailey | first = Harry | year = 1988 | title = The Liberation of Guam 21 July – 10 August| url = https://archive.org/details/liberationofguam0000harr | publisher = [[Presidio Press]] | location = Novato, California, U.S.A. | isbn = 0-89141-651-X}} *{{cite book| url = http://www.history.army.mil/books/wwii/guam/guam77div-fm.htm| title = Guam: Operations of the 77th Division| series = American Forces in Action series| origyear = 1946| publisher = [[United States Army Center of Military History]]| year = 1990| id = CMH Pub 100-5| access-date = 2017-09-27| archive-date = 2017-06-07| archive-url = https://web.archive.org/web/20170607002326/http://www.history.army.mil/books/wwii/guam/guam77div-fm.htm| dead-url = yes}} *{{cite book | last = Hatashin | first = Omi | authorlink = | year = 2009 | title = Private Yokoi's War and Life on Guam, 1944–72: The Story of the Japanese Imperial Army's Longest WWII Survivor in the Field and Later Life | publisher = University of Hawaii Press | location = Honolulu | isbn = 1-905246-69-2 }} * Manchester, W., 1980, ''Goodbye, Darkness: A Memoir of the Pacific War'', Boston: Little, Brown, and Co., {{ISBN|978-0-316-54501-3}}, pp 278–302 ==Արտաքին Յղումներ== *{{YouTube|id=FiQUCxbHgnI|title=Battle for the Mariana Islands}} *[http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=10 "The Marianas and the Great Turkey Shoot"], World War II Database. * Lodge, Major O.R. [http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-M-Guam/index.html ''USMC Historical Monograph: The Recapture of Guam''], Historical Branch, United States Marine Corps, 1954. *O'Brien, Cyril J. [http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/USMC-C-Guam/index.html ''Liberation: Marines in the Recapture of Guam''], Marines in World War II Commemorative Series, Marine Corps Historical Center, United States Marine Corps, 1994. *{{cite web | last = Dyer | first = George Carroll | authorlink = | coauthors = | year = 1956 | month = | url = http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/ACTC/index.html | title = The Amphibians Came to Conquer: The Story of Admiral Richmond Kelly Turner | work = | pages = | publisher = United States Government Printing Office | language = | accessdate = 5 May 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110521010748/http://ibiblio.org/hyperwar/USN/ACTC/index.html| archivedate = 21 May 2011 | deadurl= no}} *{{cite web | last = Keene | first = R.R. | title = Wake up and die, Marine! | work = | magazine = Leatherneck Magazine | date = | url = http://www.military.com/NewContent/0,13190,Leatherneck_WWII_072804,00.html | accessdate = }} *[http://therealrevo.com/blog//?page_id=423 ''Photos from the Liberation of Guam''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806160819/http://therealrevo.com/blog/?page_id=423 |date=2017-08-06 }} The Real Revo *{{Internet Archive film clip|id=gov.archives.arc.39024|description=Allies' Study: Post-War Security, etc. (1944)}} *[http://www.nps.gov/wapa/index.htm Pacific War Museum National Park Service site] [[Ստորոգութիւն:Համաշխարհային երկրորդ պատերազմ]] [[Ստորոգութիւն:Կուամ]] rmjlnuqvpb7wqm6wc60v74hmraytb1o 0 6946 253813 236276 2026-08-28T22:25:14Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253813 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ճակատամարտ |ճակատամարտի անուանում = Հաթթինի ճակատամարտ |Հակամարտութիւն = [[Խաչակրաց Երրորդ Արշաւանք|Խաչակրաց Երրորդ Արշաւանք]] |Պատկեր = [[Պատկեր:Battle of Cresson.jpg|250px]] |Վերնագիր = Հաթթինի ճակատամարտ |Թուական = [[4 Յուլիս]] [[1187]] |Վայր = Հաթթին, [[Գալիլիա (Իսրայէլ)|Գալիլիա]] |Արդիւնք = Իսլամներու յաղթանակ |Հակառակորդ1 = [[Պատկեր:Flag of Ayyubid Dynasty.svg|20px]] [[Այուպեաններ]] |Հակառակորդ2 = [[Պատկեր:Cross of the Knights Templar.svg|20px]] [[Խաջակիրներ|Խաչակիրներ]]<br />[[Պատկեր:Cross of the Knights Templar.svg|20px]] [[Տաճարականներու Միաբանութիւն|Տաճարականներու միաբանութիւն]]<br />[[Պատկեր:Cross of the Knights Hospitaller.png|20px]] [[Հիւանդախնամներու Միաբանութիւն|Հիւանդախնամներու միաբանութիւն]]<br />[[Պատկեր:Armoiries Bohémond VI d'Antioche.svg|22px]] [[Անտիոքի Դքսութիւն|Անտիոքի դքսութիւն]] |Հրամանատար1 = [[Սալահ ալ-Տին]] |Հրամանատար2 = [[Պատկեր:Blason Royaume de Jérusalem.svg|22px]] [[Կի տը Լուզինեան]]<br />[[Պատկեր:Blason Royaume de Jérusalem.svg|22px]] [[Ռայմոնտ III]]<br />[[Պատկեր:Armoiries Bohémond VI d'Antioche.svg|22px]] [[Ռէնօ տը Շատիլեօն]]<br />[[Պատկեր:Blason Royaume de Jérusalem.svg|22px]] [[Պալիան տը Իբելին]]<br />[[Պատկեր:Cross of the Knights Templar.svg|border|22px]] [[Ժերար տը Րիդֆոր]] |Ուժեր1 = 30,000 մարդ<ref name="Konstam119">A. Konstam, ''Historical Atlas of The Crusades'', 119</ref> |Ուժեր2 = 20,000 մարդ<ref name="Konstam133">A. Konstam, ''Historical Atlas of The Crusades'', 133</ref> *15,000 [[հետեւակ]]ային *1,200 [[ասպետ]] *500 թուրքոպոլ<ref>{{cite book|last=Madden,|first=Thomas|title=Crusades The Illustrated History|url=https://archive.org/details/crusadesillustra0000thom|location=Ann Arbor|publisher=University of Michiga P|year=2005|pages=}}</ref> |Կորուստներ1 = անյայտ |Կորուստներ2 = 17,000 մարդ }} '''Հաթթինի ճակատամարտ''', [[4 Յուլիս]] [[1187]]-ին [[Երուսաղէմի Թագաւորություն|Երուսաղէմի թագաւորութեան]] [[Խաջակիրներէ|խաչակիրներու]] [[Այուպեաններ]]<nowiki/>ու ուժերու միջեւ տեղի ունեցած ճակատամարտը''',''' որուն ընթացքին, [[Սալահ ալ-Տին]] ջախջախիչ յաղթանակ տարաւ ընդդէմ խաչակիրներու։ == Նախապատմութիւն == Երուսաղէմի արքայ [[Պալտուին IV]], իր կենդանութեան վարակուած էր մահացու՝ [[Բորոտութիւն|բորոտ]] հիւանդութեամբ. այդ պատճառով գահը ժառանգած է անոր եօթամեայ զարմիկ՝ [[Պալտուին V]]-ը, իսկ գահակալութեան խնամակալ եղած է [[Դրիբոլիի Կոմսութիւն|Թրիթոլիի կոմս]]՝ [[Ռայմոնտ III]]-ը։ Ռայմոնտ, օգտուելով իր լիազօրութիւններէն, քառամեայ հաշտութեան պայմանագիր կը կնքէ [[Սալահ ալ-Տին]]ի հետ։ Մէկ տարի ետք, անչափահաս արքան կը մահանայ, եւ գահը կը ժառանգեն Պալտուին IV-ի քոյրերը՝ Սիպիլլան եւ Իզապելլան։ Մինչեւ Պալտուին IV-ի մահը, [[Աքքա]]յի մէջ տեղի ունեցած խորհրդաժողովի ժամանակ [[Երուսաղէմ]]ի [[պարոն]]ները արքային կը խոստանան, որ անոր մահէն ետք, գահը [[Գի տը Լուզինեան]]ին չ'անցնիր, եւ [[Հռոմի Պապ]]ը կ'որոշէ գահաժառանգը։[[Պատկեր:Saladin Guy.jpg|ձախից|մինի]]Մարտ [[1185]]-ին, [[Պալտուին IV]]-ը՝ պարոնները մերժելով անոնց տուած խոստումը եւ չսպասելով Պապի որոշումը, երկու հակամարտող ճակատներու կը բաժնուի: Առաջին ճակատը Սիպիլլային եւ անոր ամուսին [[Կի տը Լուզինեան]]ին կ'աջակցի (առաջին ճակատի համախոհներն էին [[Տաճարականներու Միաբանութիւն|Տաճարականներու միաբանութեան]] առաջնորդ՝ [[Ժերար տը Ռիդֆոր]]ը եւ Երուսաղէմի պատրիարքը), իսկ երկրորդ ճակատը Իզապելլային եւ անոր ամուսին Օնֆռուա IV-ին կ'աջակցէր (երկրորդ ճակատի համախոհներն էին՝ [[Պալիան տը Իբելին]]ը եւ կոմս Ռայմոնտ III-ը)։ Արդիւնքը այն էր, որ 20-Մարտ 1189-ին, Սիպիլլան եւ Կին թագադրուեցան։ [[Ռէնօ տը Շատիլյոն|Ռէնօ տը Շատիլեօն]] [[Եգիպտոս]]<nowiki/>էն [[Տամասկոս|Դամասկոս]] գացող հարուստ կարաւանը կը կողոպտէ, որուն մէջը նաեւ կը գտնուէր [[Սալահ ալ-Տին]]ի քոյրը, որ ինչպէս բոլորը, ինք եւս սպանուեցաւ։ [[Սալահ ալ-Տին]]ը պատուիրակութիւն կ'ուղարկէ Երուսաղէմ, պահանջելով յանձնել քաղաքը եւ Ռէնօ տը Շատիլիօնին։ Սակայն կը մերժուի։ [[Սալահ ալ-Տին]]<nowiki/>ը կը պաշարէ Ռայմոնտ III-ի յենարան՝ [[Տիբերիա]] քաղաքը։ 1187-ին [[Աքքա]]յի մէջ պարոններու համաժողովի ժամանակ քաղաք կը հասնի Ռայմոնտի կնոջ սուրհանդակը՝ օգնութեան խնդրանքով։ Յաջորդ գիշեր, Տաճարականներու առաջնորդ՝ Ժերար տը Ռիտֆորի ճնշման տակ Կին կ'որոշէ օգնութեան հասնիլ պաշարուած քաղաքին։ Յաջորդ առաւօտեան, կը սկսի զօրքերու շարժը։ == Ճակատամարտ == Խաչակիրներու ճամբան այդքան ալ երկար չէր (20քմ.)։ Սակայն Պաղեստինի չոր եւ կիզիչ Յուլիսը կը դժուարացնէր անոնց ճամբան։ Խաչակիրները չկրցան ջուրի աղբիւրը հասնիլ մինչեւ մայրամուտ։ Ետ դարձի համար արդէն ուշ էր, եւ Ռայմոնտ III-ի խորհուրդով, զօրքերը հասան Հաթթին կոչուող մասը։ Վրանները պատրաստելէ ետք, Սալահ ալ-Տին հրամայեց այրել շրջապատի չոր բուսականութիւնը, եւ որուն հետեւանքով, տհաճ ծուխը պատեց ամբողջ երկինքը։ Երկար ժամանակ ետք, խաչակիրներու վիճակը աւելի ծանրացաւ, անոնք սկսան շնչահեղձ ըլլալ կրակի ծուխէն։ Սուլթանը հրամայեց նետաձիգներուն կրակ բանալ խաչակիրներու ճամբարի ուղղութեամբ։ Ռազմական խորհուրդի ժամանակ, Կիի կողմէն որոշում կայացուեցաւ անյապաղ յարձակում կատարել սուլթանի ուժերուն վրայ։ Զօրքերը սկսան գրոհի պատրաստուիլ։ [[Ռայմոնտ III]] լրացուցիչ ուժերը կը ղեկավարէր եւ ճամբար հասնելուն պէս իր խումբով առաջնագիծը կազմեց։ Թիկունքը կազմեցին Պալիան տը Իպելինը եւ Ժոսլէն Եդեսիացին։ Երբ խումբերը մարտականօրէն պատրաստ էին, Ռայմոնտի խումբէն վեց դաւաճան ասպետներ, «Սատանայական ոգիի ազդեցութեամբ հասան Սալահ ալ-Տինի մօտ, եւ անոր տեղեկացուցին քրիստոնեաներու բոլոր մտադրութիւններու մասին, եւ գրաւուած դիրքի իւրայատկութիւնները»: Սուլթանին խորհուրդ տուին անակնկալ գրոհով ջախջախել խաչակիրներուն։ Լսելով այս ամէնը, սուլթանը զօրքերուն հրամայեց անյապաղ դասաւորուիլ եւ գրոհել ասպետներուն։ Արքայական զօրքերու հետեւակայինները, տեսնելով սարակինոսներու յառաջխաղացումը բարձրացան բլուրի վրայ եւ հրաժարեցան մարտնչելէ, չենթարկուելով՝ արքայի եւ պարոններու հրամաններուն եւ եպիսկոպոսներու աղերսներուն։ Ռայմոնտ III իր խումբով դիմաւորեց իսլամներուն, սակայն իսլամները խորամանկաբար շրջափակեցին զանոնք։ Յաջողեցան փրկուիլ միայն 10-20 ասպետներ նաեւ՝ կոմսը, [[Պալիան տը Իբելին]]<nowiki/>ին եւ Ժոսլէն Եդեսիացուն։{{քաղվածք|''Այդ ժամանակ Դրիբոլիի կոմս՝ Ռայմոնտ գրոհ նախաձեռնեց հիւսիսային ուղղութեամբ, որուն արդիւնքը այն էր, որ կրցաւ խուսափիլ ջախջախումէն, որ տեղի ունեցաւ խաչակիրներու բանակի հետ ՝ գոյացած էին մահուան ամպեր: Ծեր կոմսը իր ջոկատի առջեւէն կը ձիավարէր: Բլուրի լանջին փոշոտ ճամբայէն հեռացաւ խումբը դէպի Թրիփոլի:''|}} == Արդիւնքներ == [[4 Ապրիլ]] [[1187]]-ին խաչակիրները ամբողջութեամբ ջախջախուեցան եւ շուրջ 17.000 զոհ տուին։ [[Ռէնո տը Շատիլեօն|Ռէնո տը Շատիլէօն]], [[Ժերար տը Րիդֆոր]] եւ շարք մը նշանաւոր ասպետներ, որոնց մէջն էր նաեւ Կին՝ գերի ինկան։ [[Սալահ ալ-Տին]] անձամբ գլխատեց Ռենոյին՝ իր քրոջ վրէժը լուծելու համար: Մարտի ընթացքին, քրիստոնեաները նաեւ կորսնցուցին քրիստոնէութեան գլխաւոր մասունքներէն մէկը՝ Ամենափրկիչ խաչը (այն խաչը, որուն վրայ խաչեցին [[Յիսուս Քրիստոս]]ը)։ «Այդ ողբի, տանջանքի, ցաւի եւ աւերածութիւններու օրը խաւարեցաւ նաեւ լոյսը»։ Սալահ ալ-Տին շարժեցաւ դէպի [[Երուսաղէմ]]։ Հաթթինի մէջ փրկուած Պալիան տը Իբելինը [[Սիպիլ Անժուացի|Սիպիլլա]]<nowiki/>յի հետ միասին հերոսական ինքնապաշտպանութիւն կազմակերպեց [[Երուսաղէմ]]<nowiki/>ի մէջ, սակայն զօրքերու քանակի խիստ անհաւասարութեան պատճառով, [[2 Հոկտեմբեր]] [[1187]]-ին, [[Երուսաղէմի Պաշարում (1187)|քաղաքը ինկաւ]]: [[Սալահ ալ-Տին]]<nowiki/>ի յաղթանակը Հաթթինի մէջ սկիզբ հանդիսացաւ քրիստոնեաներու [[Սուրբ Երկիր|Սուրբ Երկր]]<nowiki/>էն հեռացմանը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Գրականութիւն == * Baldwin M. W, «Raymond III of Tripolis». Princeton, 1936. * Duggan A, «The Story of the Crusade». London, 1963. * Runciman S, «A History of the Crusades», 2 vols. Cambridge, 1952. * Schlumberger G, «Renaud de Châtillon…» Paris, 1898. * «Estoire d’Eracle…» (через цитаты авторов 19-20 вв.) * «The Crusades», the author and narrator Terry Jones. BBC, 1995 [[Ստորոգութիւն:1187]] [[Ստորոգութիւն:Պաղեստինի պատմութիւն]] [[Ստորոգութիւն:4 Յուլիս]] [[Ստորոգութիւն:Երկրորդ խաջակրաց արշաւանք]] {{Արտաքին յղումներ|pid=Q233568}} hl16q8rhierufo5kz8pmls233k15x3m 0 7002 253936 233490 2026-08-28T23:52:12Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253936 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Համօ Օհանջանեան''', ծնած է {{ԱԾ}} Մկրտութեան անունը՝ Համազասպ, կուսակցական անունը՝ Մհերեան: Հայ քաղաքական գործիչ, ա­զատ ու ան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի կեր­տիչ­նե­րէն, [[Հայաստան]]ի Ա. Հանրապետութեան երրորդ վարչապետ: Անարատ եւ անբասիր հասարակական եւ յեղափոխական գործիչ, [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ.Յ.Դ.]] բիւրոյի անդամ:<ref name="Former Prime Ministers2">{{cite web|url=http://www.gov.am/en/prime-ministers/info/97/|title=Former Prime Ministers|publisher=Government of the Republic of Armenia|accessdate=18 November 2012}}</ref><ref name="Walker2">{{cite book|title=Armenia: The Survival of a Nation|url=https://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk_x3w7|last=Walker|first=Christopher J.|date=1990|publisher=Routledge|isbn=0-415-04684-X|edition=2nd|location=London|pages=[https://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk_x3w7/page/437 437]–438|author-link=Christopher J. Walker}}</ref><ref name="Former Prime Ministers">{{cite web|url=http://www.gov.am/en/prime-ministers/info/97/|title=Former Prime Ministers|publisher=Government of the Republic of Armenia|accessdate=18 November 2012}}</ref> == Կեանքը == Ծնած է 1873-ին, Ախալքալաք, Խասպաղջայի հանդիպակաց «Օհանջանովենց» թաղը, բազմանդամ ընտանիքի մը յարկին տակ:<ref name=":1">{{Cite web|url=https://azator.gr/?p=5884|title=Hamō Ōhanjanean (1873-1947)|date=2017-07-31|website=Azat Or|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510093634/https://azator.gr/?p=5884|archive-date=2022-05-10}}</ref> Ուսումը ստացած է [[Թիֆլիս]]-ի մէջ. աւարտած է Թիֆլիսի պետական քիմիական համալսարանը ապա ուսանած բժշկութիւն՝ [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] եւ [[Մոսկուա]]յի համալսարաններուն մէջ։ Ուսանողական ըմբոստացումներուն իր գործօն մասնակցութիւնը պատճառ կը դառնայ, որ հեռացուի ոչ միայն համալսարանէն, այլեւ՝ Մոսկուայէն: Կը վերադառնայ Թիֆլիս, ուր 1897-ին իրեն կը միանայ ուսանողական տարիներու իր ընկերուհին՝ ռուս յեղափոխական Ռուբինա Արեշեանը. կ'ամուսնանան եւ կ'ունենան երեք զաւակ՝ 2 մանչ (Մոնիք եւ Արիք) եւ դուստր մը (Կալիա):<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.historyofarmenia.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Ohanjanyan_Hamazasp|title=Ōhanjanyan Hamo|website=historyofarmenia.am|publisher=YSU Institute for Armenian Studies|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025042449/http://www.historyofarmenia.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Ohanjanyan_Hamazasp|archive-date=2015-10-25|url-status=dead}}</ref> 1899-ին, ուսումը շարունակելու նպատակով, Համօ Օհանջանեան կ'երթայ Լօզան, Զուիցերիա: Երեք տարի կը հետեւի բժշկութեան մասնագիտացման՝ միաժամանակ բոլոր ուժերով նուիրուելով ուսանողական շրջանակներու մէջ յեղափոխական քարոզչութեան եւ ցուցական գործունէութեան: Թիֆլիսիէն արդէն ծանօթացած էր Քրիստափորի հետ եւ իրենց միջեւ ստեղծուած գաղափարական կապն ու մտերմութիւնը աւելիով կը խորանան, Լօզանի մէջ Համօ Օհանջանեանի ծաւալած աշխոյժ գործունէութեան ընթացքին: Քրիստափոր մեծ համարում ունէր բժշկութեան ուսանողին գաղափարական ուղղութեան, յեղափոխական բարոյականին եւ հանդարտաբարոյ խառնուածքին, բայց միաժամանակ անզիջող՝ սկզբունքայնութեան նկատմամբ: Այդ մտերմութիւնն ու գործակցութիւնը մեծապէս կ'օգնեն, որպէսզի Դաշնակցութեան հիմնադիր սերունդին ուղղակի մաս չկազմած Համօ Օհանջանեանը, 1902-ին ուսումը աւարտելով եւ Թիֆլիս վերադառնալով, ամբողջութեամբ նուիրուի յեղափոխական գործունէութեան՝ հանրային եւ կուսակցական բարձրագոյն պատասխանատուութեանց կոչուելով:Ուսանողական շրջանին, իբրեւ դաշնակցական գործիչ, մտերիմ կապերով կապուած է [[Քրիստափոր Միքայէլեան]]ի հետ, թէ՛ [[Կովկաս]]ի եւ թէ՛ Զուիցերիոյ մէջ: Համօ Օհանջանեան բախտորոշ դեր կը կատարէ 1900-ականներու դաշնակցական երիտասարդութեան եւ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|ՀՅԴ]] հիմնադիր սերունդին միջեւ գաղափարական ու կազմակերպական կամրջումը ամրապնդելու կենսական գործին մէջ: Համալսարանական շրջանը աւարտելէ ետք, կը հաստատուի Թիֆլիս, իբրեւ բժիշկ եւ ամբողջութեամբ կը նուիրուի հանրային – կուսակցական գործունէութեան: * Եղած է Հ.Յ.Դ. Արեւելեան Բիւրոյի անդամ եւ կուսակցութեան ներկայացուցիչը արտաքին աշխարհի առջեւ: * Իր ջանքերով լոյս տեսած են «Յառաջ» օրաթերթը եւ «Յառաջ» մատենաշարը: * Անգնահատելի եղած է իր դերը «անջատական» եւ «միհրանական» շարժումներու ժամանակ: * իր համոզումներով եւ խառնուածքով կեդրոնական տեղ գրաւած է Դաշնակցութեան մէջ եւ եղած է միութեան կապը աջ ու ձախ կողմերու համար: * Հայոց եկեղեցապատկան կալուածներու բռնագրաւման 1903-ի ցարական որոշումին դէմ համաժողովրդային բողոքին եւ պայքարին դրօշակիրներէն մէկը եղած է: * Յանուն Երկրի զինման եւ ազատագրական պայքարի ուժեղացման Դաշնակցութեան ձեռնարկած «Փոթորիկ»-ի դրամահաւաքին իր աշխոյժ մասնակցութիւնը բերած է Քրիստափորի կողքին: * ՀՅԴ Երրորդ եւ Չորրորդ Ընդհանուր ժողովներուն իր մասնակցութեամբ, նաեւ ՀՅԴ Արեւելեան Բիւրոյի իր անդամակցութեամբ, Համօ պատմական դեր կատարած է՝ Դաշնակցութիւնը փրկելով ներքին պառակտման փորձերէն, աննկուն հաստատակամութեամբ դիմագրաւելով եւ ձախողութեան դատապարտելով Դաշնակցութիւնն ու ընդհանրապէս հայ ազգային-ազատագրական շարժումը աջի եւ ձախի, արեւմտահայու եւ արեւելահայու բաժնելու ցարական սադրանքները: * Պատասխանատուութեան այդ դիրքէն Համօ Օհանջանեան աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալած է 1905-ի համառուսական առաջին յեղափոխութեան շրջանին՝ թէ՛ ցարական կարգերը ժողովրդավարական արմատական բարեկարգման ենթարկելու պայքարին մասնակցելու, թէ՛ ցարիզմի հրահրած հայ եւ թաթարական ընդհարումները հակակշռելու առումներով: * Յատկապէս, Համոյի նկատմամբ դաժան գտնուած է ցարական իշխանութիւնը: Մինչեւ 1912-ի «Դաշնակցութեան Դատը», Համօ ահաւոր չարչարանքներու ենթարկուած է Մետեխի մէջ, որպէսզի խոստովանի Դաշնակցութեան «մեղքերը»: * 20 Մարտ, 1912-ին, չորս տարուան տաժանակիր աշխատանքի դատապարտուած Համօ Օհանջանեան կ’աքսորուի Սիպերիա հիւծած եւ հիւանդ վիճակի մէջ։ Ռուբինա Արեշեան կ’երթայ Սիպերիա զինք խնամելու համար: Հոն կ’ամուսնանայ Հ. Օհանջանեանի հետ եւ կը դառնայ Ռուբինա Օհանջանեան: ազատ արձակուած է՝ 1915-ին: * Կարեւոր մասնակցութիւն ունեցած է Վանի մէջ, ուր թրքական լուծէն ժամանակաւորապէս ազատագրուած հայութեան կառավարիչ կարգուած էր [[Արամ Մանուկեան]], իսկ Համօ անոր աջ բազուկը: Առաջին Աշխարհամարտի բռնկումէն ետք, երբ ռուս - թրքական պատերազմը թափ կ'առնէ, ցարական քաղաքականութիւնը շրջադարձ կը կատարէ եւ Հայ Կամաւորական Շարժման առաջացման նպատակով, Դաշնակցութեան առջեւ ասպարէզ կը բացուի, Համօ Օհանջանեան սիպիրեան իր կալանավայրէն ուղղակի Թիֆլիս կը վերադառնայ եւ, իբրեւ բժիշկ, իր պատասխանատու դերակատարութիւնը կը ստանձնէ ռազմաճակատներու վրայ Հայ Կամաւորական Գունդերու մղած կռիւներուն ընթացքին։ Յատկապէս հայ զինուորներու խնամատարութեան մէջ օրհնաբեր կ'ըլլայ Համոյի գործունէութիւնը։ * Վարչապետ նշանակուած է 1920-ին, Հայաստանի առաջին հանրապետութեան օրով: * Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, անցած է Պարսկաստան եւ այնտեղէն Գահիրէ, ուր մնացած այնուհետեւ: == Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը եւ Օհանջանեանի կառավարութիւնը == Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք, ռուսական զօրքերը կը լքեն կովկասեան ճակատը։ Հայ ազգային խորհուրդը [[Գերմանիա]] կ'ուղարկէ պատուիրակութիւն մը ՝ Օհանջանեանի գլխաւորութեամբ, սակայն բանագնացները չեն կրնար լուծել դրուած խնդիրը։ 1918 Մայիսին, Օհանջանեան գործօն մասնակցութիւն կ'ունենայ [[Ղարաքիլիսէ]]յի ճակատամարտներուն։ Նոյն ճակատամարտին կը զոհուի իր անդրանիկ որդին։ 28 Մայիսին, Հայաստան անկախ կը հռչակուի։ Անդամ էր [[Փարիզ]] մեկնող Հայաստանի Հանրապետութեան Պատուիրակութեան՝ [[Աւետիս Ահարոնեան]]իգլխաւորութեամբ: 1919 –ին, Հ.Յ.Դ. 9-րդ ընդհանուր ժողովին, Օհանջանեան կ'ընտրուի բիւրոյի անդամ։ 1920-ին, [[Ալեքսանդր Խատիսեան]]ի հանրապետական դահլիճին մէջ կը դառնայ արտաքին գործերու նախարար: Կը նախագահէ Հայաստանի Հանրապետութեան երրորդ դահլիճին: 1919-ին անկախ Երեւանի մէջ գումարուած ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին կ'ընտրուի ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, իր մեծ օժանդակութիւնը կը բերէ Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին-դիւանագիտական կապերու ընդլայնումին եւ ամրապնդումին: Կ'ըլլայ Հաշտութեան խորհրդաժողովներուն մասնակցող Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութեան փոխնախագահ: Իսկ Մայիս 1920-ին, երբ բոլշեւիկեան դաւադիր ըմբոստացումը տեղի կ'ունենայ, կը գլխաւորէ Բիւրօ-կառավարութիւնը՝ անոր վարչապետութիւնն ու արտաքին գործոց նախարարութիւնը ստանձնելով: Օհանջանեանի կառավարութիւնը կը յաջողի վերջ տալ երկրին մէջ թեւածող ապստամբական շարժման: խստօրէն կը պատժէ կազմակերպիչները, բանակի միջոցով կը ճնշէ նաեւ Հայաստանի քանի մը գաւառներու մէջ ծայր առած թաթարական խռովութիւնները: Օգոստոսի 10-ին կը ստորագրուի Սեւրի դաշնագիրը. միացեալ Հայաստան ստեղծելու դարերու նուիրական երազը, իրականութիւն կը դառնայ այս կառավարութեան օրով:Ան յատուկ ուշադրութեան առարկայ կը դարձնէ նաեւ հայ-ռուսական յարաբերութիւնները եւ յատուկ յանձնարարականով մը Մոսկուա կ'ուղարկէ Լեւոն Շանթը` բանակցելու բոլշեւիկեան կառավարութեան հետ: Օհանջանեանի վարչապետութիւնը կ'ապրի ծանր օրեր: Սեպտեմբերին կը սկսի հայ-թրքական պատերազմը, ճակատը ներսէն կը քայքայէին հայ բոլշեւիկները: Ի վերջոյ, 23 Նոյեմբերին Կառավարութիւնը հրաժարական կը ներկայացնէ, Օհանջանեանի խօսքով, «նկատի ունենալով հանրապետութեան շահերը»: == Հետխորհրդային շրջան == Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, բոլշեւիկները կը հետախուզեն Օհանջանեանի փոքրիկ բնակարանը, որ կը գտնուէր ներկայիս [[Ամիրեան փողոց]]ին մէջ։ Ան կը ճաշակէ [[Երեւան]]ի բանտի դառնութիւնները: Կը փորձէ Հայրենիքը լքել, սակայն հայ-վրացական սահմանին վրայ կը ձերբակալուի։ Ինք եւ շատերը կը փրկուին 1921-ի փետրուարեան ապստամբութենէն։ Ապրիլին, Օհանջանեան կը հեռանայ [[Լեռնահայաստան]], այնուհետեւ Յունիսին՝ [[Պարսկաստան]], քիչ ետք՝ Եգիպտոս (կը Հաստատուի Գահիրէ), ուր կը զբաղի բժշկութեամբ: == Համօ Օհանջանեան՝ Համազգայինի հիմնադիրներէն մէկը == Գիտակից այն ահաւոր վտանգին, որ կը սպառնար սփիւռքի հայութեան, 1928-ին, հայ մշակոյթի ճանապարհով հայութիւնը հայ պահելու ճիգին կը նուիրուի իր բարեկամներուն եւ գործակիցներուն հետ, դառնալով յամառ պաշտպանն ու պահապանը [[Համազգային|Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միութեան]], որու հիմնադիրներէն մէկն էր եւ նախագահը ամբողջ տասնութ տարիներ, մինչեւ իր մահը՝ 31 Յուլիս, 1947։ Անոր տապանաքարին վրայ գրուած է «Ապրեցաւ ինչպէս քարոզեց»։ Իր մահէն ետք, Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութեան նստավայրը կ'ըլլայ [[Պէյրութ]]ի մէջ: Տէր կանգնելով հանդերձ [[Գահիրէ]]ի եւ [[Աղեքսանդրիա|Աղեքսանդրիոյ]] Համազգայինի մասնաճիւղերուն, Փարիզ գտնուած միջոցին, հիմը կը դնէ Փարիզի մասնաճիւղին, ինչպէս նաեւ իր մեծ ներդրումը կ'ունենայ [[1930]]-ին Պէյրութի մէջ բացուած երկրորդական վարժարանին՝ Հայ Ճեմարանին հիմնադիրներու զմայլելի կամքով եւ աննկուն զոհողութիւններով: Հ. Օհանջանեան ամէն տեսակի մեծ տիտղոսներու փոխարէն սիրով յանձն կ'առնէ հայ մշակոյթի համեստ գործիչի անունը ու ջանք չի խնայեր կանգուն պահելու Համազգայինը եւ անոր հիմնած Ճեմարանը: ==== Օհանջանեան Մարդը ==== Մարդ­կա­յին յա­րա­բե­րու­թեանց մէջ դիւ­րա­հա­ղորդ եւ բա­րե­համ­բոյր, անձ­նո­ւիր­ման մէջ հե­տե­ւո­ղա­կան եւ լուռ, բո­լո­րին հաս­նող եւ ա­մէ­նուն կող­մէ վստա­հու­թեան ար­ժա­նա­ցող խառ­նո­ւած­քով, ­Թիֆ­լի­սի եւ ընդ­հան­րա­պէս ­Կով­կա­սի հա­յու­թեան ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կան եւ յե­ղա­փո­խա­կան կեան­քի ա­ռա­ջա­տար ու­ժե­րէն մէ­կը։ Անոր բա­րու­թիւ­նը ո՛չ բնա­զան­ցա­կան սկզբունք էր, ո՛չ ճգնա­ւո­րի հա­մա­կեր­պու­թիւն եւ ոչ ալ թու­լամ­տու­թիւն ու ան­տար­բեր մեղ­կու­թիւն, այլ շի­նիչ, կե­նա­րար եւ գի­տա­կից ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն մը, որ ա­նընդ­հատ կը պայ­քա­րէր՝ չա­րի­քը խա­փա­նե­լով եւ վսեմը կը կեր­տէր՝ հի­նը տա­պա­լե­լով։ Բա­րի­քը, անոր հա­մար, հան­րա­յին կար­ծի­քին տրուած տուր­քը չէր, այլ սրտի ինք­նա­բուխ զե­ղում եւ իր մէջ հան­րա­յին ան­հա­տը լիաց­նող նե­րու­նակ պար­տադ­րանք։ Հա­մօ Օ­հան­ջա­նեան մարմ­նա­ւո­րած է տի­պա­րը ­Մեծ ­Դաշ­նակ­ցա­կա­նին, որ այն­պէ՛ս «ապ­րե­ցաւ, ինչ­պէս քա­րո­զեց»։ Իր անձին օրինակով, գաղափարական համոզումներով եւ բարոյական սկզբունքներով՝ Համօ Օհանջանեան եղաւ դաշնակցական ա՛յն գործիչը, որ իր կեանքի բոլոր հանգրուաններուն արժանաւորապէս բարձր պահեց արիւնոտ դրօշը հայ ժողովուրդի պայքարին՝ յանուն Արդարութեան եւ Իրաւունքի նուաճումին։ Կարելի է ըսել, որ Համօ Օհանջանեան իր երկրին, իր ժողովուրդին տուած է ամէն ինչ, ինչ որ ունէր: Մայիս 1918-ին Ղարաքիլիսայի հերոսամարտին կը զոհուի անոր անդրանիկ որդին: Քոյրը` Սաթենիկ, նոյն թուականին կը մահանայ տիֆէն` հիւանդանոցը վիրաւորներ խնամելու ատեն:Գործօն հասարակական, կուսակցական կեանք կը վարէր նաեւ Օհանջանեանի կինը` Ռուբինա Արեշեանը, որ Սուլթան Համիտի դեմ մահափորձի անմիջական կազմակերպիչներէն էր եւ ՀՅԴ հիմնադիր Քրիստափոր Միքայէլեանի հոգեզաւակը: == Աղբիւրներ == *28 Մայիս, Հայաստանի Հանրապետութեան Հիմնադրութեան 96 - Ամեակ, Հրատարակութիւն՝ Հ.Յ.Դ. Լիբանանի կեդրոնական կոմիտէի, 2014, էջ 32 *«Ազդակ» Օրաթերթ, 24 Յունուար,2015: *«Ազդակ» Օրաթերթ, 1 Օգոստոս,2017: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 8ppzmy8kzp2e22tefcd2y6snme0p0y6 0 7046 253926 231051 2026-08-28T23:43:56Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253926 wikitext text/x-wiki '''Տրամաբանութիւն''' ([[յունարէն]] ''[[wiktionary:λογική|λογική]]'' logikē)<ref>"possessed of reason, intellectual, dialectical, argumentative", also related to ''[[wiktionary:λόγος|λόγος]]'' (logos), "word, thought, idea, argument, account, reason, or principle" (Liddell & Scott 1999; Online Etymology Dictionary 2001).</ref>, [[Փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփայութեան]] մէջ տրամաբանութիւնը իրաւացիութեան եւ յստակ [[պատճառահետեւանք]]ային սկզբունքներու պաշտօնական դասականացուած ուսումնասիրութիւնն է: Տրամաբանութիւնը կ'օգտագործուի մտաւոր գործունէութեան մեծ մասին մէջ, բայց անիկա ի սկզբանէ ուսումնասիրուած է փիլիսոփայութեան եւ [[թուաբանութիւն|թուաբանութեան]] բնագաւառներուն մէջ<ref>Locke, 1690. An Essay Concerning Human Understanding, IV. v. 1-8)</ref>: Փիլիսոփայութեան մէջ տրամաբանութիւնը կը կիրարկուի գրեթէ բոլոր բնագաւառներուն մէջ՝ իմացաբանութիւն, բարոյագիտութիւն, բնազանցութիւն (մետաֆիզիկա). թուաբանութեան մէջ ճշգրիտ մտայանգումներու ուսումնասիրութիւնն է որոշ պաշտօնական լեզուներու մէջ<ref name="abduction">* Magnani, L. "Abduction, Reason, and Science: Processes of Discovery and Explanation". ''Kluwer Academic Plenum Publishers, New York, 2001''. xvii. 205 pages. Hard cover, ISBN 0-306-46514-0. * R. Josephson, J. & G. Josephson, S. "Abductive Inference: Computation, Philosophy, Technology" ''Cambridge University Press, New York & Cambridge (U.K.)''. viii. 306 pages. Hard cover (1994), ISBN 0-521-43461-0, Paperback (1996), ISBN 0-521-57545-1. * Bunt, H. & Black, W. "Abduction, Belief and Context in Dialogue: Studies in Computational Pragmatics" ''(Natural Language Processing, 1.) John Benjamins, Amsterdam & Philadelphia, 2000''. vi. 471 pages. Hard cover, ISBN 90-272-4983-0 (Europe), 1-58619-794-2 (U.S.)</ref>: Տրամաբանութիւնը կ'ուսումնասիրուի նաեւ ''Հիմնաւորման տեսութեան'' մէջ:<ref>{{cite book | editor1-first = J. Robert | editor1-last = Cox | editor2-first = Charles Arthur | editor2-last = Willard | title = Advances in Argumentation Theory and Research | url = https://archive.org/details/advancesinargume0000unse | publisher = Southern Illinois University Press | year = 1983 | isbn = 978-0809310500}}</ref><ref>T. Mossakowski, J. A. Goguen, R. Diaconescu, A. Tarlecki, "What is a Logic?", Logica Universalis 2007 Birkhauser, pp. 113–133.</ref> == Տե՛ս նաեւ == *[[Փիլիսոփայութիւն]] *[[Փիլիսոփայութիւնը Հայաստանի Մէջ]] *[[Վերլուծական Փիլիսոփայութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] rnxwfixts8htv4yoo9y5f9bpbkkq3x9 0 7067 253946 210880 2026-08-28T23:59:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253946 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|մինի|300px|«Ցեղասպանութիւն» բառի ծագումը]] '''Ցեղասպանութիւն''' ([[յունարէն]]՝ γένος - ցեղ եւ [[լատիներէն]]՝ caedo - կը սպասեմ), միջազգային յանցագործութիւն, ըստ՝ [[ՄԱԿ|Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան]], [[1948]] թուականի [[Դեկտեմբեր 12]]-ին ընդունուած «[[Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխելու եւ անոր համար պատիժի մասին համաձայնագիր]]»՝ որեւէ ազգային, կրօնական կամ ցեղային խումբի, մասնակիօրէն կամ ամբողջութեամբ մտադրուած համակարգուած ոչնչացում հետեւեալ կերպով՝ * Խումբի անդամներու սպանութիւն, * Խումբի անդամներուն մարմնական կամ մտաւոր ծանր վնասի պատճառել, * Միտումնաւոր այնպիսի կենսապայմաններ ստեղծել այդ խումբի համար, որ հաշուուած են՝ հանգեցնելու անոնց լիարժէք կամ մասնակի ֆիզիկական ոչնչացման, * Այնպիսի միջոցառումներ պարտադրել, որ կը կանխարգիլեն այդ խումբի աճման, * Այդ խմբի երեխաները՝ հարկադրաբար, այլ խումբ տեղափոխման։ [[1948]] թուականի [[Դեկտեմբեր 12]]-ին ընդունուած [[ՄԱԿ]]-ի համաձայնագիրով, ցեղասպանութիւնը կը նկատուի միջազգային յանցագործութիւն։ == Ցեղասպանութեան օրինակներ == * [[Հայեր]]ու սպանութիւնն ու տեղահանումը [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] ժամանակաշրջանին՝ [[1895]]–[[1923]] թուականներուն (տես՝ [[Մեծ Եղեռն]])։ * [[Հայեր]]ու ոչնչացումն [[Ատրպէյճան]]ի մէջ՝ [[1988]]–[[1993]] թուականներուն (տես՝ [[Մարաղայի կոտորած]], [[Սումկայիթի Ջարդեր|Սումկայիթի ջարդեր]], [[Պաքուի Ջարդեր|Պաքուի ջարդեր]], [[Գանձակի Ջարդեր|Գանձակի ջարդեր]])։ * [[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստական Գերմանիոյ]] կողմից [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ [[հրեա]]ներու (տես [[Հոլոքոսթ]]), [[գնչուներ]]ու եւ խորհրդային ռազմագերիներու ոչնչացումը։ * [[Փոլ Փոթի]]ի եւ [[Իենգ Սարի]]ի ռեժիմի օրով [[1975]] - [[1979|79]] թուակններուն երեք միլիոն կամբոջացիներու ոչնչացումը։ * [[1994]] թուականին [[Ռուանտա]]յի մէջ մասսայական ջարդը, որուն ժամանակ [[խութ]]ի ցեղը ոչնչացուց [[թութսի]] ցեղէն՝ 600,000 հոգի։ == Գրականութիւն == * {{cite book |last=Andreopoulos |first=George J., ed. |title=Genocide: Conceptual and Historical Dimensions |url=https://archive.org/details/genocideconceptu0000unse |year=1994 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=0-8122-3249-6 }} * Ball, P., P. Kobrak, and H. Spirer (1999). State Violence in Guatemala, 1960–1996։ A Quantitative Reflection. Washington, D.C.։ American Association for the Advancement of Science. * {{cite book |last=Chalk |first=Frank |title=The History and Sociology of Genocide: Analyses and Case Studies |url=https://archive.org/details/historysociology00chal |coauthors=Kurt Jonassohn |year=1990 |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-04446-1 }} == Տե՛ս նաեւ == * [[Հայոց Ցեղասպանութիւն]] * [[Հոլոքոստ]] * {{Ուիքիդարան}} [[Ստորոգութիւն:Ցեղասպանութիւն]] ovpsxli5ppeke8nq8wj43bfa3niodwg 0 7127 253932 216803 2026-08-28T23:50:39Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253932 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Patriot System 2.jpg|աջից|300px]] '''MIM-104 Patriot'''՝ ցամաքէն-օդ հրթիռաձիգ համակարգ մըն է, որուն սկզբնական տեսակներն օգտագործած են Միացեալ նահանգներու բանակը եւ մի քանի դաշնակից երկիրներ: Անիկա կ'արտադրէ ԱՄՆ պաշտպանութեան մատակարար Raytheon եւ իր անունն ստացած է համակարգի ռատարային բաղադրիչէն: Համակարգը նախատեսուած է սպառազինուեան ըլլալու մինչեւ ամենաուշը 2040 թուականը:<ref name="armytimes15march16">{{cite web |url=http://www.armytimes.com/story/defense/show-daily/ausa-global-force/2016/03/15/raytheon-unveils-new-patriot-radar-ausa-global-16/81804418/ |title=Raytheon Unveils New Patriot Radar at AUSA Global 16 |website=[[Army Times]] |date=March 15, 2016}}{{dead link|date=January 2018}}</ref> Համակարգը նախագծուած է Redstone Arsenal-ին կողմէ Հանթսուիլ, Ալապամա: Փէյթրիըթ համակարգին գնորդներ դարձած են Նետերլանտները, [[Լեհաստան]]ը, [[Գերմանիա]]ն, [[Ճափոն]]ը, [[Իսրայէլ]]ը, [[Սէուտական Արաբիա]]ն, [[Քուէյթ]]ը, [[Յունաստան]]ը, [[Սպանիա]]ն, [[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ]]ը, [[Քաթար]]ը եւ Ռումանիան: Հարաւային Քորէան նոյնպէս Գերմանիայէն առած է Հիւսիսային Քորէային կողմէ Ճափոնական ծովուն մէջ փորձնական պալիսթիք հրթիռներ արձակելէն եւ 2006-ին ստորգետնեայ միջուկային փորձարկումէն ետք:<ref>{{cite web |url=http://www.spacewar.com/reports/South_Korea_Eyes_Independent_Missile_Defense_System_999.html |title=South Korea Eyes Independent Missile Defense System |website=Spacewar.com |date=December 20, 2006 |accessdate=September 27, 2014}}</ref> 2012-ի Դեկտեմբեր 4-ին ՆԱԹՕ-ն վավերացուցած է Թուրքիոյ տարածքին Փէյթրիըթ հրթիռաձիգներ տեղադրելու որոշումը պաշտպանելու համար երկիրը հարեւան Սուրիոյ մէջ սկսուած քաղաքացիական պատերազմական գործողութիւններու ընթացքին արձակուող հրթիռներէն:<ref>{{cite web |url=http://www.boston.com/news/world/europe/2012/12/04/official-nato-oks-patriot-missiles-for-turkey/QaBdhQo2uB1C6vgNyM6nZK/story.html |title=NATO backs Patriot anti-missile system for Turkey |website=[[Boston.com]] |date=December 4, 2012 |last=Lekic |first=Slobodan |accessdate=December 4, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020062334/http://www.boston.com/news/world/europe/2012/12/04/official-nato-oks-patriot-missiles-for-turkey/QaBdhQo2uB1C6vgNyM6nZK/story.html |archivedate=October 20, 2013}}</ref> ==Օգտագործողներ== [[Պատկեր:Patriot missile launch b.jpg|աջից|180px]] * {{դրօշ|Նիդերլանդներ}} Նետերլանտներու Թագաւորական բանակ՝ 802 ջոկատ * {{դրօշ|Գերմանիա}} Գերմանիոյ Լուֆթվաֆֆէ * {{դրօշ|Ճապոնիա}} [[Ճափոն]]ի Օդային ինքնապաշտպանութեան ոյժեր * {{դրօշ|Իսրայել}} [[Իսրայէլ]]ի պաշտպանութեան զօրք<ref>{{cite news |url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2010/me_israel0405_05_12.asp |title=Israel completes upgrade of PAC missile defense |newspaper=World Tribune |date=May 12, 2010 |accessdate=September 27, 2014}}</ref> * {{դրօշ|Սաուդյան Արաբիա}} Թագաւորական [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական]] օդային ոյժեր * {{դրօշ|Քուվեյթ}} [[Քուէյթ]]ի օդային ոյժեր 2012-ի Օգոստոսին Քուէյթը գնած է 60 հատ MIM-104F PAC-3 հրթիռներ, որոնց թուին՝ չորց ռատար եւ 20 արձակիչ:<ref>{{cite web |url=http://strategypage.com/htmw/htada/articles/20120806.aspx |title=Air Defense: Kuwait Versus Iranian Missiles |website=StrategyPage.com |date=August 6, 2012 |accessdate=September 27, 2014}}</ref> * {{դրօշ|Հորդանան}} [[Յորդանան]]ի օդային ոյժեր, ունի երեք<ref>{{cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |date=2006 |title=Arab-Israeli Military Forces in an Era of Asymmetric Wars |edition=1st |url=https://books.google.am/books?id=3eZK7cm6pjoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |access-date=March 27, 2018}}</ref><ref>{{cite book |last=Terrill |first=W. Andrew |date=2010 |title=Global Security Watch--Jordan |url=https://books.google.am/books?id=J7HsiU7161kC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |access-date=March 27, 2018}}</ref> կամ չորս <ref>{{cite web|url=http://www.informationclearinghouse.info/article1124.htm|title=Jordan To Receive 3 US Patriot Anti-missile Batteries On Feb 6 Diplomats|website=www.informationclearinghouse.info|accessdate=2018-05-23|archive-date=2017-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511003932/http://www.informationclearinghouse.info/article1124.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2012/02/22/01003-20120222ARTFIG00610-la-jordanie-deploie-des-batteries-patriot-contre-damas.php|title=La Jordanie déploie des batteries Patriot contre Damas|date=February 22, 2012|publisher=}}</ref> Փէյթրիըթ հրթիռային մարտկոց, ձեռք բերուած Գերմանիայէն: Սա մարտկոցները տեղակայուած են Իրպիտին մէջ Սուրիոյ սահմանին մօտ: * {{դրօշ|Թայվան}} Չինաստանի հանրապետութեան (Թայվան) զինուած ոյժեր * {{դրօշ|Հունաստան}} Հելլենական զինուած ոյժեր՝ 350 ուղեկցուող հրթիռային թեւեր * {{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սպանիա|Սպանիոյ]] բանակ՝ 74 * {{դրօշ|Հարավային Կորեա}} Քորէայի հանրապետութեան օդային ոյժեր * {{դրօշ|ՄԱԷ}} Միացեալ զինուած ոյժեր * {{դրօշ|Կատար}} [[Քաթար]]ի զինուած ոյժեր՝ 2012-ի Նոյեմբերին յայտարարուած է Միացեալ նահանգներէն 246 MIM-104E GEM-T եւ 786 PAC-3 հրթիռներ եւ ուղեկցող հանդերձանք ձեռք բերելու մասին <ref>{{cite web |url=https://www.federalregister.gov/articles/2012/11/16/2012-27945/36b1-arms-sales-notification |title=36(b)(1) Arms Sales Notification |date=November 16, 2012 |website=[[Federal Register]] |accessdate=January 5, 2018}}</ref> * {{դրօշ|ԱՄՆ}} Միացեալ նահանգներու բանակը կ'օգտագործէ ընդհանուրը 1,106 Patriot արձակիչներ<ref>{{cite book |title=The Military Balance |url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9 |author=International Institute for Strategic Studies |year=2010 |publisher=Routledge |page=[https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9/page/33 33] |isbn=978-1-85743-557-3}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iiss.org |title=International Institute for Strategic Studies |website=iiss.org}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Զէնք]] gjlc9dcsbhuscuqnv8zkdtvtrwfzwmn 0 7138 253959 230189 2026-08-29T00:07:00Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253959 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ալեքս Փիլիպոս''' ({{ԱԾ}}) մարդասէր, առեւտրական, մեծ քանակով սեխ աճեցնող Գալիֆորնիոյ մէջ<ref>{{cite book|last=James Brown|first=Francis|title=One America: the history, contributions, and present problems of our racial and national minorities|year=1970|publisher=Negro Universities Press|page=303|url=https://books.google.am/books?id=6slyAAAAMAAJ&q|accessdate=7 March 2013|quote=Pilibos is one of the largest cantaloupe producers in California.}}</ref> եւ հիմնադիրը Րոզ Եւ Ալեքս Հայկական Դպրոցի<ref name="Berge">{{cite book|last=Bulbulian|first=Berge|title=The Fresno Armenians: history of a diaspora community|year=2000|publisher=Press at California State University, Fresno|location=Fresno, CA|isbn=9780912201351|page=207|url=https://books.google.am/books?id=mRV2AAAAMAAJ&q}}</ref><ref name="Science">{{cite journal|last=D. Ratcliff|first=John|title=Science Year Book|journal=Science Year Book|year=1943|page=267|url=https://books.google.am/books?id=SJ4WAQAAIAAJ&q|accessdate=7 March 2013|quote=there was Alex Pilibos, large-scale grower of melons in the Imperial Valley.}}</ref><ref>{{cite journal|last=Atamian|title=The Armenian Community|url=https://archive.org/details/armeniancommunit0000atam|year=1955}}</ref>։ == Կենսագրութիւն == Ալեքս Փիլիպոս ծնած է [[Խարբերդ|Խարբերդ,]][[1888]]<ref name="Berge" />, [[Մամուրեդ Ալ Ազիզ]] Վիլայէթը, [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութիւն]]։ [[1905]]-ին Փիլիպոս բնակեցաւ [[Ֆրեզնo|Ֆրեզնօ]], [[Քալիֆորնիա|Գալիֆորնիա]]։ Ալեքս Փիլիպոսի հայրը ըսաւ իրեն թէ հող գնէ [[Սան Ճոագի Ձոր|Սան Ճոագին Ձորը]]։ Հողը գնելէն եւ սկսիլ ցանելէն ետք, Փիլիպոս սորվեցաւ ճարտարապետութիւն [[Հարաւային Գալիֆորնիա|Հարաւային Գալիֆորնիոյ]] Համալսարանը, [[Լոս Անճելոս]]ի մէջ։ Նաեւ ան գնաց կանոնի դպրոց USC, ուր իր սենեակիցն էր Ուիլիըմ Սարոյեանին հօրեղբայրը՝ Արամ Սարոյեան։ Փիլիպոս մտաւ երկրագործական առեւտրականութեան մէջ [[Արքայութեան Ձոր]]ին մէջ իր ընկերակիցներուն հետ՝ Արբաքսատ Սեդրակեանի եւ Հերի Քարեանի, որոնք յետագային եղան մեծ հողատէրեր անձնական Քարեան Գոչելա Ձորին մէջ եւ Սեդրակեան Սան Ճոագի Ձորին մէջ<ref name=Berge />։ [[1940]]-ին վերջերը, Փիլիպոս եւ իր պզտիկ եղբայրը՝ Ստեփան հաստատեցին յաջող սեխի արտադրութեան գործարանը Մենտոդայի մէջ<ref name=Science />։ Իր ագարակը հաստատուած էր Էլ Սենդոյի մօտ, Գալիֆորնիա եւ 400 ակր էր<ref>{{cite journal|title=Alex Pilibos|journal=Market Growers Journal|year=1942|volume=70-71|publisher=Greenhouse Vegetable Growers and Market Gardeners' Association of America|quote=International Harvester's Farmall-H cultivating cantaloupes on the 400-acre farm of Alex Pilibos, near El Centro, California.}}</ref>։ Եղբայրները Սուրիայէն բերուած սերմերու սկսան աճեցնել տարբեր տեսակի սեխեր։ Անոնք սկսան կիրառել սեխերու փաթեթաւորման նոր ձեւեր։ Փաթեթաւորման գործընթացը բարելաւելու համար Ստեփան Փիլիպոսը ստեղծեց գնահատման եւ տեսակաւորման սարքեր։ Ինք խնամակալ յանձնաժողովին անդամ էր Արեւմտեան Պտղաբոյծներու Ընկերակցութեան<ref>{{cite news|title=Melon Packers Grant 5 Cent Wage Increase|url=http://news.google.com/newspapers?nid=1948&dat=19580626&id=XZEkAAAAIBAJ&sjid=NuAFAAAAIBAJ&pg=1721,4729510|accessdate=7 March 2013|newspaper=The Modesto Bee|date=Jun 26, 1958}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Ան մեռաւ Ֆրեզնօ, Գալիֆորնիոյ մէջ [[1966]]-ին։ == Մարդասիրութիւն == Ալեքս Փիլիպոս մարդասէր էր: Անոնք հաստատեցին Հայկական Ուսումնական Հիմնադրութինը եւ օգնեցին Գալիֆորնիոյ Հայկական Տան եւ Հայկական որբանոցին [[Սուրիա|Սուրիոյ]], [[Կիպրոս]]ի եւ [[Յունաստան]]ի մէջ։ Ալեքս Փիլիպոսի մահէն ետք, իր տիկինը, Րոզ օգնեց միջոցներ կ'ապահովէ Րոզին եւ Ալեքս Փիլիպոս Հայկական Դպրոցի ստեղծման համար,[[1969]]-ին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Փիլիպոս, Ալեքս}} k0zxzln321k91qb36ot0f9ka274sc31 0 7186 253983 223018 2026-08-29T00:23:29Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253983 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էլիա Քազան''' ({{lang-en|Elia Kazan}}, իսկական անուն մականունը՝ Էլիաս Քազանճիօղլու, {{lang-el|Ηλίας Καζαντζόγλου}}, {{lang-tr|Elia Kazancıoğlu}}, {{ԱԾ}}), թատրոնի եւ շարժապատկերի արմատներով յոյն ամերիկացի բեմավար, թատերագիր եւ արտադրող։ [[Օսքար]]ի եռակի եւ Ոսկեայ Կլոպուս քառակի դափնեկիր։ == Կենսագրութիւն Եւ Ասպարէզ== Էլիա Քազանը ծնած է [[1909 թուական|1909-ին]] Պոլսոյ մէջ յոյն առեւտրականներու ընտանիքի մէջ։ [[1913 թուական|1913]]-ին անոր ընտանիքը տեղափոխուած է Միացեալ Նահանգներ եւ բնակութիւն հաստատած Նիւ Եորքի մէջ, ուր անոր հայրը կը զբաղէր գորգերու վաճառքով։ [[Մասաչուսէթս]]ի քոլէճներէն մէկը աւարտելէ ետք կ'ընդունուի Եէլսքի համալսարանի թատերական արուեստի բաժանմունքը։ 1930 ականներուն արդէն կը սկսի աշխատիլ Նիւ Եորքի թատերախումբերէն մէկուն մէջ, իբրեւ բեմավար։ [[1934 թուական|1934]]-էն սկսեալ շուրջ 2 տարի Էլիա Քազան ԱՄՆ-ի համայնավար կուսակցութեան գաղտնի անդամ էր<ref name=pegasos>{{cite web|author=|title=Elia Kazan (1909-2003), Elia Kazanjoglous|url=http://www.kirjasto.sci.fi/kazan.htm|publisher=Pegasos|date=2003|accessdate=2008 թ․ մայիսի 28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120317023915/http://www.kirjasto.sci.fi/kazan.htm|archivedate=2012-03-17|dead-url=yes}}</ref>: Արդէն 1940-ի սկիզբէն Քազան կը համարուէր Նիւ Եորքի ամէնէն յայտնի թատերական բեմավարներէն մէկը։ Ան նաեւ կը խաղար թատրոնի մէջ («Սպիտակ Խալաթներով Մարդիկ», «Լեֆտին Սպասելով», «Ճոնի Ճոնսոն», «Ոսկէ Տղան», «Լիլոիմ» եւ այլն)։ Ստացած է թատրոնի հեղինակաւոր Թոնի մրցանակ։ 1940-ականներուն վերջաւորութենէն Քազան կը սկսի նկարահանել նաեւ ֆիլմեր, սկիզբը քանի մը կարճ վաւերագրական ֆիլմեր, ապա նաեւ գեղարուեստական ֆիլմեր։ Անոր արդէն առաջին մեծ աշխատանքներէն մէկը՝ 1947-ին նկարահանուած «Ջենտլմենական Համաձայնութիւն» ֆիլմը մեծ յաջողութիւն կ'ունենայ արժանանալով 3 Օսքարի, որոնց մէջ նաեւ Քազան կը ստանայ իր առաջին Օսքարը լաւագոյն բեմավար անուանակարգին մէջ։ Մէկ Օսքար եւս ան կը ստանայ 1954-ին նկարահանուած «Նաւահանգիստին Մէջ» ֆիլմին համար (ֆիլմը կ'արժանանայ 8 Օսքարի, ինչպէս [[Օսքար Լաւագոյն Ֆիլմի Համար]])։ Միւս նշանաւոր շարժապատկերի աշխատանքներն են «Ցանկութիւն» «տրամվայը», «Դրախտէն Արեւելք»-ը, «Վայրի Գետը», «Տիկնիկ»-ը, «Ամերիկա, Ամերիկա»-ն եւ այլն։ Անոր վերջին աշխատանքը շարժապատկերի մէջ դարձաւ 1976-ին նկարահանուած «Վերջին Մագնատը» թատերգութիւնը՝ հոլիուուտեան շարք մը յայտնի դերասաններու մասնակցութեամբ։ Էլիա Քազան մասամբ վատ համբաւ ձեռք բերաւ [[1952]]-ին՝ յետաքննութեան յատուկ մարմիններու յայտնելով իր համայնավար գաղափարակից ընկերներու մասին տեղեկութիւններ<ref name="Rothstein">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2003/09/28/obituaries/28CND-KAZAN.html|title=Elia Kazan, Influential Director, Dies at 94|last=Rothstein|first=Mervyn|date=սեպտեմբերի 28, 2003|work=The New York Times|accessdate=2009 թ․ հունվարի 28}}</ref>: Յետաքննութեան պատճառով անոր գաղափարակից դերասաններէն 8 հոգի յայտնուեցան, հոլիուուտեան սեւ ցուցակին մէջ եւ անոնց ասպարէզը վերջ գտաւ։ Այդ արարքը շատ շարժապատկերի գործիչներ չներեցին, մասնաւորապէս [[1999]]-ին, երբ անոր կը յանձնուէր պատուաւոր Օսքար շարժապատկերի մէջ ունեցած մեծ աւանդի համար, ներկաներէն մէկ քանին ([[Նիք Նոլթի]], [[Էտ Հարիս]]) հրաժարեցան ծափահարել անոր, իսկ ոմանք ալ ([[Սթիւըն Սփիլպըրկ]], [[Ճիմ Քերրի]]) կը ծափահարէին նստած տեղէն<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3YziNNCZeNs |title=Elia Kazan receiving an Honorary Oscar® |publisher=YouTube |date=2008-04-24 |accessdate=2010 թ․ մարտի 7}}</ref><ref>{{cite web|last=Weinraub|first=Bernard|url=http://www.nytimes.com/1999/03/22/arts/amid-protests-elia-kazan-receives-his-oscar.html|title=Amid Protests, Elia Kazan Receives His Oscar|publisher=NYTimes.com|date=1999-03-22|accessdate=2010 թ․ մարտի 7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118235605/http://www.nytimes.com/1999/03/22/arts/amid-protests-elia-kazan-receives-his-oscar.html|archivedate=2012-01-18|dead-url=yes}}</ref>: Իսկ [[ֆրանսա]]ցի դերասան [[Ժիւլ Տասսեն]]ը առարկութեամբ հանդէս եկաւ անոր պատուաւոր Օսքար յանձնելու համար, որ նոյնպէս յայտնուած էր այդ սեւ ցուցակին մէջ։ Էլիա Քազան երեք անգամ ամուսնացած է<ref name="Rothstein"/>: Մահացած է 2003-ին Նիւ Եորքի մէջ 94 տարեկանին։ == Ֆիլմագրութիւն == Ընդհանուր թիւով 21 ֆիլմի բեմավար է, 8 ֆիլմի արտադրող, 6 ֆիլմի թատերագրութիւններու հեղինակ։ Խաղացած է 6 ֆիլմի մէջ, իբրեւ դերասան։ <br /> Ամէնէն նշանաւոր բեմավարական աշխատանքներէն են՝ {| class="wikitable" |- ! Տարի !! Ֆիլմ !! Բնօրինակ Անուանում !! Դերասաններ |- | [[1945]] || Ծառ Կ'աճի Պրուքլինի Մէջ || ''The tree grow in Brooklyn'' || |- | [[1947]] || Խոտի Ծով || ''Sea Of Grass'' || [[Սփենսըր Թրէյսի]]<br />[[Քեթրին Հեփպորն]] |- | 1947 || [[Ճենտլմենական Համաձայնութիւն]]|| ''Gentleman’s Agreement'' || [[Կրէկորի Փէկ]] |- | 1947 || [[Պումըրանկ (ֆիլմ)|Պումըրանկ]]|| ''Boomerang!'' || [[Լի Ճէյ Քոպպ]]<br />[[Արթուր Քենետի]] |- | [[1949]] || Փինքի || ''Pinky'' || |- | [[1950]] || Խառնաշփոթ Փողոցներու Մէջ || ''Panic In The Streets''|| |- | [[1951]] || [[«Ցանկութիւն» Տրամվայը (ֆիլմ, 1951)|«Ցանկութիւն» տրամվայը]]|| ''A Streetcar Named Desire'' || [[Մառլոն Պրանտօ]]<br />[[Վիվիէն Լի]] |- | [[1952]] || [[Վիվա Սափաթա]]|| ''Viva Zapata!'' || Մառլոն Պրանտօ<br />[[Էնթընի Քուին]] |- | [[1953]] || [[Մարդը Պարանի Վրայ (ֆիլմ, 1953)|Մարդը Պարանի Վրայ]]|| ''Man On A Tightrope'' || [[Ֆրետրիք Մարչ]]<br />[[Կլորիա Կրեհըմ]] |- | [[1954]] || [[Նաւահանգիստին Մէջ]]|| ''On The Waterfront'' || [[Մառլոն Պրանտօ]]<br />[[Լի Ճէյ Քոպպ]]<br />[[Ռոտ Սթայկըր]]<br />[[Մարթին Պոլսամ]]<br />[[Քառլ Մոլտըն]] |- | [[1955]] || [[Եդեմէն Արեւելք]]|| ''East Of Eden'' || [[Ճէյմս Տին]] |- | [[1956]] || [[Տիկնիկ (ֆիլմ, 1956, արեւմտահայերէն)|Տիկնիկ]]|| ''Baby Doll'' || [[Էլի Ուոլլաք]]<br />[[Քերոլ Պէյքըր]]<br />Քառլ Մոլտըն |- | [[1957]] || Երեսը Ամբոխի Մէջ || ''A Face In The Crowd'' || [[Ուոլթըր Մաթաու]] |- | [[1960]] || [[Վայրի Գետ (ֆիլմ, 1960, արեւմտահայերէն)|Վայրի Գետ]]|| ''Wild River''|| [[Մոնթկոմըրի Քլիֆտ]] |- | [[1961]] || [[Հիանալին Խոտերու Մէջ]]||''Splendor In The Grass'' || [[Ուորըն Պիթի]]<br />[[Նաթալի Ուուտ]] |- | [[1963]] || [[Ամերիկա, Ամերիկա]]|| ''America, America'' || |- | [[1969]] || Գործարք || ''The Arrangement'' || [[Քըրք Տուկլաս]]<br />[[Ֆէյ Տանաուէյ]]<br />[[Տեպորա Քըր]] |- | [[1972]] || [[Հիւրերը (ֆիլմ, 1972)|Հիւրերը]]|| ''The Visitors'' || [[Ճէյմս Ուուտս]] |- | [[1976]] || [[Վերջին Մագնատը]]|| ''The Last Tycoon'' || [[Ռոպըրթ Տէ Նիրօ]]<br />[[Թոնի Քըրթիս]]<br />[[Ճէք Նիքոլսըն]]<br />[[Ռոպըրթ Միտչեմ]]<br />[[Ժաննա Մորօ]]<br />[[Անժելիքա Հիւսթըն]] |} == Մրցանակներ == Ընդհանուր առմամբ Էլիա Քազան ստացած է 33 մրցանակ, ներկայացած է 24-ի եւս, ինչպէս. === Օսքար === 8 անգամ ներկայացած է Օսքար, ստացած 3-ը * «Ճենտլմենական Համաձայնութիւն» - ստացած է [[Օսքար Լաւագոյն Բեմավարի Համար]] * «Ցանկութիւն» «Թրամվայ» - ներկայացած է լաւագոյն բեմավար անուանակարգին մէջ * «Նաւահանգիստին Մէջ» - ստացած է լաւագոյն բեմավար անուանակարգին մէջ * «Դրախտէն Արեւելք» - ներկայացած է լաւագոյն բեմավար անուանակարգին մէջ * «Ամերիկա, Ամերիկա» - ներկայացած Օսքարի 3 անուանակարգերու՝ [[Օսքար Լաւագոյն Ինքնատիպ Թատերագրութեան Համար]] (իբրեւ թատերագիր), [[Օսքար Լաւագոյն Ֆիլմի Համար]] (իբրեւ արտադրող) եւ [[Օսքար Լաւագոյն Բեմավարի Համար]] (իբրեւ բեմավար) ստացած է նաեւ 1 պատուաւոր Օսքար. === Ոսկէ Գնդակ === 4 անգամ ներկայացած եւ 4 անգամ ստացած է [[Ոսկէ Գնդակ]] մրցանակը [[Ոսկէ Գնդակ Լաւագոյն Բեմավարի Համար]] անուանակարգի մէջ, որ թերեւս չէ յաջողած ոչ մէկ բեմավարի. * «Ճենտլմենական Համաձայնութիւն» * «Ցանկութիւն» Թրամվայ» * «Նաւահանգիստի Մէջ» * «Տիկնիկ» === Այլ Մրցանակներ === Ստացած է նաեւ. * [[Պերլինի Շարժապատկերի Փառատօն]]ի 2 մրցանակ * 2 [[Պոտիլ]] * 4 անգամ ներկայացած է [[Քաննի Շարժապատկերի Փառատոն]]ի տարբեր մրցանակներու, ստացած՝ 1 հատը * 9 անգամ ներկայացած է ԱՄՆ-ի բեմավարներու գիլդիայի մրցանակի, ստացած է 3-ը * 7 անգամ ներկայացած է [[Վենետիկի Շարժապատկերի Փառատօն]]ին մրցանակներ, ստացած է 4-ը եւ այլն։ == Գրականութիւն == *{{cite book | author=Jones, David, Richard | title=Great directors at work : Stanislavsky, Brecht, Kazan, Brook | url=https://archive.org/details/greatdirectorsat0000jone | year=1986 | location=Berkeley ; London | publisher=University of California Press | isbn=0-520-04601-3}} *{{cite book | author=Ciment, Michel | title=An American Odyssey | url=https://archive.org/details/americanodyssey0000kaza | year=1988| location=London | publisher=Bloomsbury Publishing Ltd. | isbn=0-7475-0241-2}} *{{cite book | author=Schickel, Richard| title=Elia Kazan: A Biography | url=https://archive.org/details/eliakazanbiograp0000schi| publisher=HarperCollins Publishers | year=2005 | location=New York | isbn=0-06-019579-7}} *{{cite book | author=Murphy, Brenda | title=Tennessee Williams and Elia Kazan : a collaboration in the theatre | year=2006 | location= Cambridge| publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-03524-4 (pbk)}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.ibdb.com/person.asp?ID=15277 Էլիա Քազանը Internet Broadway Database կայքին վրայ] {{ref-en}} * [http://www.kinopoisk.ru/name/178158/ КиноПоиск կայքին վրայ] {{ref-ru}} * [http://goodcinema.ru/?q=node/5486 Էլիա Քազանի լուսանկարներ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415131144/http://goodcinema.ru/?q=node%2F5486 |date=2012-04-15 }} {{ref-ru}} * [http://www.azg.am/AM/2010121519 Էլիա Քազանի մասին] {{DEFAULTSORT:Քազան, Էլիա}} [[Ստորոգութիւն:1909 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2003 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:7 Սեպտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:28 Սեպտեմբերի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Նիւ Եորք մահեր]] 4l96upnqqygp81lvk734awtyw1x50ci 0 7189 253906 229242 2026-08-28T23:32:29Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253906 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Երկիր}} '''Քաթար''' ({{lang-ar|قطر}} ‎‎‎‎), պաշտօնապէս՝ Քաթարի Պետութիւն, պետութիւն Հարաւ արեւմտեան Ասիոյ մէջ, Քաթար թերակղզիին մէջ։ Կ'ողողուի [[Պարսից ծոց]]ի ջուրերով։ Սահմանակից է [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիոյ]] եւ [[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ]]ուն։ Տարածքը 22 հազար քմ² է։ Մայրաքաղաքը [[Տոհա]]ն է։ == Անուան Ծագումնաբանութիւնը == Փլինիոս Աւագը ''(Pliny the Elder)'' վաւերագրած է շուրջ Ք.Ա. առաջին դարու կէսին թերակղզիին բնակիչներուն հետ առնչուող ամէնէն վաղ վկայութիւնը։ Հռոմէացի գրողը իր գործին մէջ Քաթարը յիշատակած է ''Քաթարէի'' անուանումով, որ ամենայն հաւանականութեամբ վերցուած է տեղաբնակներու լեզուէն<ref>{{cite book|title=Քաթարի ժառանգութիւն|last=|last1=Քեսի|first1=Փաուլ|last2=Վինէ|first2=Փեթեր|publisher=Իմմել հրատարակչութիւն|year=1992|isbn=|location=|pages=17}}</ref><ref name="qsahistoryw">{{cite web|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/History.aspx|title=Քաթարի պատմութիւն|last=|first=|date=|website=|publisher=Քաթարի վիճակագրութեան ծառայութիւն|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606170458/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/History.aspx|archive-date=6 Յունիս 2017|dead-url=yes|accessdate=11 Մայիս 2015}}</ref>։ Մէկ դար ետք, յոյն նշանաւոր աշխարհագրագէտ Քլավտիոս Պտղոմէոսը կը ներկայացնէ թերակղզիին առաջին քարտէսը, ուր երկիրը յիշատակուած էր ''Քաթառա'' անուանումով<ref>{{cite web|url=http://www.qnl.qa/collections/aihl/maps|title=Քարտէսներ|last=|first=|date=|website=|publisher=Քաթարի ազգային գրադարան|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606173751/http://qnl.qa/collections/aihl/maps|archive-date=6 Յունիս 2017|dead-url=yes|accessdate=11 Մայիս 2015}}</ref>։ Քարտէսին մէջ մատնանշուած էր նաեւ թերակղզիին արեւելքը գտնուող «Քաթարան» անունով քաղաք մը<ref name="katara">{{cite web|url=http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/|title=Մեր մասին|last=|first=|date=|website=|publisher=Քաթարա|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722071207/http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/|archive-date=22 Յուլիս 2015|dead-url=yes|accessdate=11 Մայիս 2015}}</ref>։ ''Քաթառա'' անուանումը օգտագործուած է մինչեւ ԺԸ. դար<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/classicalgazett02hazlgoog|title=Դասական զեկոյց․ Հնագոյն աշխարհագրութեան բառարան|last=Հազլիթ|first=Ուիլյամ|publisher=|year=1851|isbn=|location=|pages=}}</ref>, որմէ ետք, «Քաթառան» կը դառնայ ամէնէն տարածուած անուանումը<ref name="katara" />։ Ի վերջոյ, ժամանակակից ուղղագրութեամբ «Քաթար»ը կ'ընդունուի իբրեւ երկրին անուանումը<ref name="katara" />։ Ժամանակակից գրական արաբերէնի մէջ երկիրին անուանումը կ'արտասանուի, իբրեւ [qɑtˤɑr], իսկ տեղական բարբառներուն մէջ՝ [ɡitˤar]<ref name="EoI">{{cite web|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/katar-SIM_4018|title=Իսլամի հանրագիտարան|last=Եոհնսթոն|first=Տ․Մ․|date=|year=2008|work=Քաթար, Տոհա|publisher=Brill Online|accessdate=22 Յունուար, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/posttv/politics/how-do-you-say-qatar-senate-hearing-has-the-answer/2014/06/12/57b193aa-f240-11e3-8658-4dc6c63456f1_video.html|title=Քաթա՞ր, քննարկում պետութեան անուան վերաբերեալ|last=|first=|date=12 Յունիս, 2014|website=|publisher=Washington Post|accessdate=12 Մարտ 2015}}</ref>։ === Ընդհանուր Աշխարհագրական Ակնարկ === [[Պատկեր:Zekreet_(7242412130).jpg|աջից|մինի|252x252փքս|Վեր խոյացող տարօրինակ քարաժայռ Զակրէթի անապատին մէջ]] Քաթար տեղակայուած է [[Ասիա|Ասիոյ]] հարաւ արեւմտեան մասին մէջ՝ [[Արաբական թերակղզի|Արաբական թերակղզիին]] վրայ։ Բացարձակ միապետութեան կառավարման համակարգ ունեցող այս երկիրը կը գտնուի համանուն թերակղզիին մէջ, [[Ծովի մակարդակի բարձրութիւնը|ծովու մակերեսէն]] 103 մեթր բարձրութեան վրայ<ref>{{Cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/asia/qatar/qaland.htm|title=Քաթարի աշխարհագրութիւն՝ աշխարհի ատլաս|last=|first=|date=|website=www.worldatlas.com|publisher=|language=en|accessdate=24 Յուլիս, 2017}}</ref>։ Արաբական թերակղզիին արեւելքը գտնուելուն պատճառով, Քաթար թերակղզիին դիրքը ցած է։ Անիկա պայմանաւորուած է նաեւ այն հանգամանքով, որ Արաբիոյ հարաւ-արեւմուտքը գտնուող հնագոյն լեռները, զառիվար իջնելով, կը տարածուին դէպի ենթացամաքին միւս շրջանները՝ ձեւաւորելով արեւելեան հարթավայրային շերտը։ Ամէնէն բարձր կէտը երկրին հարաւը՝ Սէուտական Արաբիոյ հետ սահմանին մօտ գտնուող Քուրայն Ապու ալ-Պաուլ լեռն է՝ 103 մեթր բարձրութեամբ<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|title=Քաթարի Պետութիւն|last=|first=|date=8 Փետրուար, 2012|work=|publisher=Կեդրոնական հետախուզութեան գործակալութիւն|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|archive-date=24 Դեկտեմբեր 2018|dead-url=yes|accessdate=4 Մարտ 2012}}</ref>։ Քաթարի գրեթէ ամբողջ տարածքը [[Անապատներ|անապատային]] է։ Ափերը ցած են, հարթ, տեղ-տեղ կտրտուած ծոցերով՝ եզրաւորուած խութերով։ Մակերեւոյթը կրաքարերէն կազմուած ցած, քարքարոտ, տեղ-տեղ ճահճապատ հարթութիւն է։ Հարուստ է նաֆթի եւ բնական կազի հանքավայրերով։ Երկրին հիւսիսային աւազոտ հարթավայրերուն մէջ տեղ-տեղ կը նկատուին ովասիսներ, որոնք կը զբաղեցնեն խիստ սահմանափակ տարածքներ։ Քաթարը գրեթէ ամբողջութեամբ (բացառութեամբ Սէուտական Արաբիոյ հետ սահմանամերձ հատուածէն) շրջապատուած է [[Հնդկաց ովկիանոս|Հնդկաց ովկիանոսին]] մաս կազմող [[Պարսից Ծոց|Պարսից ծոցին]] ջուրերով։ Ծովափնեայ գիծին ընդհանուր երկայնքը կը կազմէ 563 քմ։ Ափերը ցած են, հարթ, տեղ-տեղ կտրտուած ծոցերով՝ եզրաւորուած խութերով։ Մշտական գետեր չկան եւ շատ են չոր հուները։ Անապատային ովասիսներուն մէջ կան ստորգետնեայ քաղցրահամ աղբիւրներ։ Պարսից ծոցին առափնեայ հատուածները հարուստ են նաֆթի եւ բնական կազի պաշարներով։ == Կլիմայ == Կլիման անապատային է, գետեր չկան։ Մեծ տարածքներ կը զբաղեցնեն անապատները, ուր տեղ-տեղ կը գտնուին ովասիսներ։ Անապատային տեղանքն ու ներքին ջուրերու սակաւութիւնը երկրին մէջ կը յառաջացնեն ըմպելի ջուրի տագնապ։ Կ'օգտագործեն ծովու աղազերծուած ջուրը։ Քաթարի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ շուրջ 27.15°C։ Ցայտուն կերպով արտայայտուած են տարուան չորս եղանակներէն միայն երկուքը՝ [[Ամառ|ամառն]] ու [[Ձմեռ|ձմեռը]], իսկ աշունն ու գարունը կը համարուին անցումային եղանակներ։ Տարուան ամէնէն տաք ամիսը Յուլիսն է, իսկ ամէնէն ցուրտը՝ Յունուարը։ Յուլիսեան միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ 32°C, իսկ յունուարեանը՝ 16°C։ Տարուան ամէնէն երկարատեւ եղանակը [[Ամառ|ամառն]] է։ Անիկա կը սկսի Մայիսին եւ կ'աւարտի Սեպտեմբերին։ Քաթարական ամառներուն բնորոշ յատկանիշներն են խիստ ջերմութիւնը, անոր փոխարինող չորութիւնը եւ յարաբերական խոնաւութիւնը։ Ամրան ամէնէն տաք օրերուն Քաթարի ջերմաստիճանը կրնայ գերազանցել 50°C-ը։ Ի տարբերութիւն ամրան՝ ձմեռը չափազանց կարճատեւ է։ Անիկա կը սկսի Նոյեմբերի վերջին եւ կ'աւարտի Մարտի կէսերուն՝ տեւելով 4-5 ամիս։ Տարուան ամէնէն ցուրտ օրերուն ջերմաստիճանը 7°C-էն աւելի ցած չ'իջներ։ Բացասական ջերմաստիճանային պայմաններ վերջին հարիւրամեակին չեն գրանցուած։ Տարեկան տեղումներու միջին քանակը կը կազմէ 100 մմ (3,9 սմ)։ Ունենալով իւրայատուկ կլիմայ՝ Քաթար կը գտնուի բնութեան աղէտներու թիրախակէտին մէջ։ Ձմրան ամիսներուն յաճախ տեղի կ'ունենան [[Փոթորիկ|փոթորիկներ]] եւ [[ջրհեղեղներ]], իսկ ամառնային փոթորկածին քամիները վնաս կը հասցնեն փոխադրամիջոցներու ենթակառոյցներուն եւ այլ ծառայութիւններու։ Այնուամենայնիւ, հարկ է նշել, որ յորդառատ [[Անձրև|անձրեւներ]] հազուադէպօրէն կը տեղան։ Երկրին տարբեր հատուածներուն բնորոշ են եղանակային կարճատեւ անձրեւներու առատութիւնը։ === Բուսական Եւ Անասնական Աշխարհ === [[Պատկեր:Arabian_oryx_(oryx_leucoryx).jpg|ձախից|մինի|246x246փքս|[[Արաբական օրիքս|Արաբական օրիքսը]] Քաթարի ազգային անասունն է]] Հազարամեակներ շարունակ՝ մինչեւ մեզմէ 10,000 տարի առաջ, Արաբական թերակղզին պատուած է [[Արևադարձային անտառներ|արեւադարձային մշտադալար անտառներով]], իսկ Հիժազի լեռներէն հոսած են բազմաթիւ [[Գետ|գետեր]], որոնք հասած են մինչեւ թերակղզիին արեւելեան մասերը։ Այս մէկը կը վկայեն այսօրուան չորցած գետահուները, [[Ստորգետնյա ջրեր|ստորգետնեայ ջուրերու]] մեծ քանակը եւ [[Նաֆթ|նաֆթի]] ու բնական կազի հսկայական պաշարները։ Այսօր այդ անտառներուն փոխարէն տեղ-տեղ մնացած են ովասիսներ, որոնք կը գտնուին թերակղզիին ստորգետնեայ ջուրեր ունեցող վայրերուն մէջ։ Քաթարի տարածքին արեւադարձային անտառներ չեն պահպանուած։ Քաթարի ովասիսներուն մէջ հանդիպող հիմնական ծառատեսակը փիւնիկեան արմաւենին է։ Կան նաեւ այլ լայնատերեւ բոյսեր։ Անապատային շրջաններուն մէջ խոնաւութեան խիստ պակասի պայմաններու մէջ բոյսերու տերեւները վերածուած են փուշերու։ Ուստի հոն կան [[ուղտափուշ]], [[օշինդր]] եւ այլն։ Քաթարի մէջ տարածուած է [[Սնկեր|թունաւոր եւ անթոյն սունկերու]] 142 տեսակ<ref>{{cite book|title=Հողի սնկերը Կատարում և այլ արաբական երկրներում|url=https://archive.org/details/soilfungiinqatar0000moub|author=Ա․Հ․ Մուբաշեր|first=|publisher=Գիտական և կիրառական հետազոտությունների կենտրոն, Կատարի համալսարան|year=1993|isbn=978-99921-21-02-3|location=|page=i–xvi, 570 էջ, 86 plates|pages=}}</ref>։ Քաթարի անասնական աշխարհը բաւական աղքատ է։ [[Ովասիս|Ովասիսներուն]] մէջ եւ [[Անապատներ|անապատներուն մէջ]] հանդիպող [[Ուղտեր|միասապատ]] եւ [[Երկսապատավոր ուղտ|երկսապատ ուղտերը]] ընտելացած են մարդու կողմէ։ [[Ուղտեր|Միասապատ ուղտերու]] գերշահագործման եւ զանգուածային ոչնչացման իբրեւ արդիւնք, անիկա յայտնուած է [[Կարմիր Գիրք|Կարմիր գիրքին մէջ]]։ Կան նաեւ անապատային տարբեր գիշատիչ անասուններ՝ գլխաւորապէս [[Բորենի|բորենիներ]] ու [[Շնագայլ|շնագայլեր]]<ref name=":4">{{Cite news|url=http://www.iloveqatar.net/news/content/10-most-fascinating-animals-qatar|title=Կատարում տարածված խոշոր կաթնասունները|last=|first=|date=2014-06-25|work=|newspaper=I Love Qatar . net (ILQ)|language=en|access-date=2017 թ․ հուլիսի 29|via=|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702090503/http://www.iloveqatar.net/news/content/10-most-fascinating-animals-qatar|dead-url=yes}}</ref>։ [[Կատվազգիներ|Վայրի կատուազգիներէն]] պահպանուած է միայն [[Ասիական վագրակատու|ասիական վագրակատուներու]] տեսակներ, որոնք անհետացման վտանգին ենթարկուած են։ Քաթարի մէջ տարածուած սնամէջ եղջիւրաւորներու ընտանիքին միակ ներկայացուցիչը [[Արաբական օրիքս|արաբական կամ սպիտակ օրիքսն]] է, որ նաեւ Քաթարի ազգային անասունն է։ Բացի նշուած մեծ ցամաքային կաթնասուններէն՝ Քաթարի տարածքին կը բնակին նաեւ [[աւազամուկեր]], սպիտակափոր նետականջ տեսակի [[չղջիկներ]], [[Եթովպական ոզնի|եթովպիական ոզնիներ]], քապեան ճագարներ եւ երկու տեսակի մասամբ ուսումնասիրուած [[Ճագարամկներ|ճագարամուկեր]]<ref name=":42">{{Cite news|url=http://www.iloveqatar.net/news/content/10-most-fascinating-animals-qatar|title=Կատարում տարածված խոշոր կաթնասունները|last=|first=|date=2014-06-25|work=|newspaper=I Love Qatar . net (ILQ)|language=en|access-date=2017 թ․ հուլիսի 29|via=|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702090503/http://www.iloveqatar.net/news/content/10-most-fascinating-animals-qatar|dead-url=yes}}</ref>։ Քաթարի ծովային տարածքին՝ [[Պարսից ծոց|Պարսից ծոցի]] աւազանին մէջ, տարածուած են շարք մը ծովային կաթնասուններ, ինչպէս՝ [[Փոքր խոյադլփին|փոքր խոյադլփինը]], չինական դլփինը, բծաւոր դլփինը, մեծատամ դլփինը, աֆալինան, անփետուր ծովախոզը, կէտը եւ այլն։ Ի տարբերութիւն կաթնասուններու՝ տեսակային բազմազանութեան առումով [[Թռչուններ|թռչունները]] աւելի զանազան են։ Քաթարի տարածքին կան հետեւեալ թռչունները<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?lang=EN&region=qa&list=clements|title=Կատարում տարածված թռչունների ցանկ՝ Աշխարհի թռչունների ստուգման ցուցակները|last=|first=|date=|website=avibase.bsc-eoc.org|publisher=|accessdate=2017 թ․ հուլիսի 29}}</ref>՝ [[Արաբական ջայլամ|արաբական ջայլամը]], [[Սուզակներ|սուզակը]], [[Մեծ ձկնկուլ|մեծ ձկնկուլը]], [[Վարդագույն հավալուսն|վարդագոյն հաւալուսնը]], տառեղը, [[Սպիտակ արագիլ|սպիտակ արագիլը]], [[Ջրարծիվ|ջրարծիւը]], [[Ճուռակներ|ճուռակազգիներ]], [[Բազե|բազէն]], [[Սովորական լոր|լորը]], [[Ջրահովվիկ|ջրահովիկը]], [[Մորակտցարներ|մորակտցարները]], [[Փուփուլավոր կկու|փուփուլաւոր կկուն]], [[Եվրոպական բվիկ|եւրոպական բուիկը]], [[Ճահճային բու|ճահճային բուն]], [[Սովորական այծկիթ|սովորական այծկիթը]], [[Սև մանգաղաթև|սեւ մանգաղաթեւը]], [[Հայկական որոր|հայկական օրօրը]], [[Թխակապույտ աղավնի|թխակապոյտ աղաւնին]], [[Տատրակ|տատրակը]], [[Սևագլուխ քրքջան|սեւագլուխ քրքջան]], [[Ոսկեգույն մեղվակեր|ոսկեգոյն մեղուակեր]], [[Ներկարար (թռչուն)|եւրոպական ներկարար]], [[հոպոպ]], [[վիզգցուկ]], [[քաղաքային ծիծեռնակ]], [[մարգագետնային ձիաթռչնակ]], [[Սևախածի կեռնեխ|սեւախածի կեռնեխ]], [[սինակեռնեխ]], [[Շերտագլուխ եղեգնաթռչնակ|շերտագլուխ եղէգնաթռչնակ]], [[Դալուկ մորեհավ|դալուկ մորեհաւը]], [[ծնկլտան գեղգեղին]], [[Մոխրագույն ճանճորս|մոխրագոյն ճանճորս]], [[արշալուսիկ]], [[Սոխակներ|սոխակ]], [[մարգագետնային չքչան]], [[սովորական քարաթռչնակ]], [[կարմրակատար շամփրուկ|կարմրաՔաթար շամփրուկ]], [[Ագռավ|ագռաւ]], [[Այգու դրախտապան|այգիի դրախտապան]], [[սովորական ոսպնուկ]], [[Ազնվասարեկ|ազնուասարեակ]], [[Իսպանական ճնճղուկ|սպանական ճնճղուկ]] եւ այլն։ Անապատներուն մէջ շատ են [[Սարդ|սարդերը]], [[Օձ|օձերը]] եւ [[Մողէս|մողէսները]]։ Պարսից ծոցի Քաթարական ափին մօտ կան զանազան [[փափկամարմիններ]]։ Անիկա հնարաւորութիւն կ'ընձեռնէ Քաթարցիներուն [[Մարգարիտ|մարգարիտի]] որսի եւ [[Ձկնորսություն|ձկնորսութեան]] մէջ մասնագիտանալու համար։ Միջնադարեան ժամանակներէն Քաթարի ներկայիս տարածքի բնակիչները նշանաւոր են անասնապահութեամբ։ Կլիմայական նման պայմաններու մէջ Քաթարի մէջ կը բուծանուին [[ուղտեր]], [[այծեր]] եւ տարբեր տեսակի [[ոչխարներ]]։ [[Պատկեր:Qatari_ostriches_(3206781575).jpg|աջից|մինի|245x245փքս|[[Սիրիական ջայլամ|Արաբական ջայլամ]] Քաթարում]] == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Frieze-group-3-example1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Frieze-group-3-example1.jpg|ձախից|մինի|214x214փքս|Տոհայի իսլամական արուեստի թանգարանին մէջ պահուող հնագոյն սափոր]] Քաթարը եղած է [[Անգլիա|Մեծն Բրիտանիոյ]] խնամակալը։ Անկախութիւն ձեռք բերած է 1 Սեպտեմբեր 1971-ին։ Ի. դարու 40-ական թուականներուն հոն յայտնաբերուած են նաֆթի, աւելի ուշ՝ նաեւ կազի պաշարներ, որոնց արդիւնահանումէն Քաթարը տարեկան կը ստանայ տասնեակ միլիառաւոր տոլարներ։ == Տնտեսութիւն == [[Պատկեր:Doha skyline in the morning (12544910974).jpg|ձախից|320px]] [[Պատկեր:Qatar, power lines (7).JPG|240px]] Ովասիսներուն մէջ կը մշակեն փիւնիկեան [[արմաւենի]], [[կորեկ]], [[եգիպտացորեն]] եւ [[ադամաթուզ]]։ Անապատներուն մէջ կը զբաղին ուղտաբուծութեամբ, ափամերձ ջուրերուն մէջ՝ ձկնորսութեամբ եւ մարգարիտի արդիւնահանութեամբ։ === Կրօն === [[File:Alwakhra Masjid.jpg|thumb|Մզկիթ Քաթարում|263x263փքս|ձախից]] Իսլամութիւնը Քաթարի պետական կրօնն է<ref name="Global Religious Landscape">[http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php Global Religious Landscape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116005320/http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php |date=2013-11-16 }}. Pew Forum.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm|title=Կատարի բնակչությունը ըստ կրոնական դավանանքի և սեռատարիքային կազմի|last=|first=|date=|website=|publisher=Կատարի ազգային վիճակագրական մարմին|accessdate=|archive-date=2013 թ․ մայիսի 18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518111025/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.state.gov/md14011.htm|title=Միջազգային կրոնական ազատության մասին զեկույց` Կատար|last=|first=|date=|website=|publisher=ԱՄՆ Պետդեպարտամենտ|accessdate=|quote=Կատարի պետական կրոնը իսլամն է|archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821170612/http://m.state.gov/md14011.htm|dead-url=yes}}</ref><ref name="wahh">{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-13229852|title=Փոքրիկ Կատարի աճող գլոբալ խառնաշփոթը|last=|first=|date=ապրիլի 30, 2011|website=|publisher=BBC|accessdate=2015 թ․ մարտի 12}}</ref><ref name="insom">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/09/27/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927|title=Կատարի ժամանակակից ապագան թուլանում է պահպանողական ավանդույթների դեմ|last=|first=|date=սեպտեմբերի 27, 2012|work=|publisher=Reuters|access-date=|via=|archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924170941/http://www.reuters.com/article/2012/09/27/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/50210591c.html|title=2011 թվականի Կրոնական ազատության մասին զեկույց՝ Կատար|last=|first=|date=|website=|publisher=ԱՄՆ Պետդեպարտամենտ|accessdate=}}</ref>։ Ընդհանուր հաշւով Քաթարի բնակչութեան 67.7%-ը կը դաւանի իսլամութիւնը, 13.8%-ը՝ [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնէութիւնը]], 13.8%-ը՝ հինտուիզմը, իսկ 3.1%-ը՝ պուտտիզմը<ref name="risingreuters">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/02/12/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212|title=Կատարի բնակչություն|last=|first=|date=փետրվարի 12, 2013|work=|publisher=Reuters|via=|accessdate=2013 թ․ հունիսի 13|archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 2|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002041309/http://www.reuters.com/article/2013/02/12/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212|dead-url=yes}}</ref>։ Մնացեալ կրօններու հետեւորդներն ու կրօնական կողմնորոշում չունեցող անձինք հաշուարկուած են մնացեալ 1.6%-ին մէջ<ref name="pewrel">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|title=Կրոնական կազմը ըստ երկրի|last=|first=|date=|publisher=Pew Forum|accessdate=2013 թ․ հուլիսի 9|work=Global Religious Landscape|archive-date=2013 թ․ մարտի 9|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309232331/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ Քաթար մասամբ կրօնապետութիւն է, թէեւ պետական կառավարման նման համակարգ մը չէ ամրագրուած օրէնքով։ Այնուամենայնիւ, անոր վառ ապացոյցը կը համարուի այն հանգամանքը, որ Քաթարի օրէնսդրութեան հիմնական աղբիւրը [[շարիաթ]]ն է։ Քաթարի քրիստոնեայ բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը օտարերկրացի է։ 2008-էն քրիստոնեաներուն կը թոյլատրուի օրինական կերպով կառուցել [[եկեղեցի]]ներ<ref>{{cite web|url=http://www.christianpost.com/news/christians-to-welcome-qatars-first-christian-church-31302/|title=Քրիստոնյաները տոնում են Կատարի առաջին քրիստոնեական եկեղեցու հիմնադրումը|last=|first=|date=փետրվարի 28, 2008|website=|publisher=Christianpost.com|accessdate=2013 թ․ հունվարի 22}}</ref>։ Քաթարի նշանաւոր քրիստոնէական եկեղեցիներէն են Մար Թոմա սուրիական, մալանկարա ուղղափառ, կաթոլիկ եւ անգլիական եկեղեցիները<ref name="Report on Qatar">{{cite web|url=http://www.cumorah.com/index.php?target=view_country_reports&story_id=90|title=Կատարի եկեղեցիների|last=|first=|date=|website=|publisher=Cumorah Project|accessdate=2015 թ․ մարտի 12}}</ref><ref name="The Anglican Centre in Qatar">{{cite web|url=http://www.epiphany-qatar.org/buildingproject.html|title=Կատարի անգլիական կենտրոն|last=|first=|date=|website=|publisher=Epiphany-qatar.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116235828/http://www.epiphany-qatar.org/buildingproject.html|archivedate=2013 թ․ հունվարի 16|accessdate=2013 թ․ հունվարի 22|deadurl=yes}}</ref><ref name="Oxford University Press">{{cite book|title=Համաշխարհային քրիստոնեական հանրագիտարան. Ժամանակակից աշխարհի եկեղեցիների և կրոնների համեմատական հետազոտություն|last=|first=|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-510318-2|volume=1|location=|page=617|pages=|author1=Դ․ Բարեթ|author2=Ջորջ Կուրիան|author3=Թոդ Ջոնսոն}}</ref>։ Քաթարի տարածքին կան նաեւ երկու մորմոնական եկեղեցիներ։ == Վարչական Բաժանում == [[Պատկեր:Qatar, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|ձախից|240px]] 2004-էն Քաթար բաժնուած է եօթ ինքնավար տարածքներու՝<br />1.Ալ Շամալ<br />2.Ալ Խոր<br />3.Ում Սալալ<br />4.Ալ Տայեան<br />5.Ալ Ռայեան<br />6.Տոհա<br />7.Ալ Ուաքրա <gallery mode="packed" heights="160"> Al Zubarah (6989829695).jpg ZubarahFortRenovations.jpg AlZubarahFort.jpg Qatar, Zubarah (2), fort.JPG </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քաթար]] [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] ripf6izdoofwbssjyf6iqmqfgak1lrn 0 7230 253900 227583 2026-08-28T23:29:17Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253900 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Քարէն Եփփէ''' ({{lang-da|Karen Jeppe}}, {{ԱԾ}}), դանիացի միսիոնար եւ ընկերային ծառայող: Մինչեւ մահը նուիրուած է [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Ցեղասպանութենէն]] փրկուած հայ գաղթականներու օգնութեան գործին: Փրկուած հայերէն շատերը պահած է իր տան նկուղին մէջ: [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա. Համաշխարհային պատերազմէն]] ետք մեկնած է [[Հալէպ]]`իրեն հետ տանելով թրքական կոտորածներէն խոյս տուած բազմաթիւ հայեր<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/232099 Քարէն եփփէ]</ref>: == Կեանքը եւ գործունէութիւնը Ա. Համաշխարհային պատերազմէն առաջ == Քարէն Եփփէ եզակի անուն մըն է 1895-ի [[Համիտեան Ջարդեր|Համիտեան ջարդերուն]] ընթացքին, այնուհետեւ գաղութներու մէջ հայ ժողովուրդին վերականգնման ճիգին իրենց նպաստը բերած օտար մարդասէրներու եւ նուիրեալներու հոյլին մաս կազմողներէն մին։ Ծնած է 1876-ին, [[Դանիա|Դանիոյ]] [[Կայլինկ]] քաղաքը, պետական ուսուցիչի մը ընտանիքին մէջ։ Երեք քոյրերուն անդրանիկն է։ Անոր հայրը եղած է լաւ պատրաստուած եւ ազատամիտ ուսուցիչ մը ու պաշտպանը` կիներուն ուսում ստանալու իրաւունքին: Քարէն փոքր տարիքէն հետեւած է հօրը ուսումնական դաստիարակութեան եւ 6 տարեկանին սկսած է կարդալ պատմական գիրքեր<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/506874 Քարէն Եփփէին հայրը]</ref>: Ծննդավայրին դպրոցը աւարտելէ ետք, 13 տարեկանին հայրը զինք կը ղրկէ Գերմանիա` գերմաներէն լեզուին տիրապետելու համար: Ան մէկ տարիէն կը սորվի գերմաներէն լեզուն: [[Գերմանիա|Գերմանիայէն]] վերադառնալէ ետք, ծնողքը զինք կ'ուղարկեն [[Քոփենհակըն|Քոփենհակընի]] գիշերօթիկ դպրոցներէն մէկը: Հայրը կ'առաջարկէ, որ բժշկութիւն ուսանի<ref>{{Cite web |url=http://www.horizonweekly.ca/news/details/59554 |title=Քարէն Եփփէ՝ Մեծ Եղեռնի հայ որբերու պահապան հրեշտակը |accessdate=2016-03-13 |archive-date=2015-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530143630/http://www.horizonweekly.ca/news/details/59554 |dead-url=yes }}</ref>, սակայն Քարէն կը նախընտրէ ուսողութեան ճիւղը: Գիշեր մը, դպրոցին տնօրէնը բարձրաձայն կը կարդայ թերթերէն մէկուն մէջ Գերմանական արեւելեան առաքելութեան դանիացի միսիոնար Օժէ Մեյըր Պենետիքթսընի գրած յօդուածը, որ ականատեսի աչքերով կը պատմէր 1896-ի հայերու դէմ համիտեան ջարդերուն մասին: Այդ օրերուն լուրեր կը հաղորդուին հայկական ջարդերու մասին ամէն կողմ, եւ հայ որբեր պատսպարող [[Եւրոպա|եւրոպացի]] եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկացի]] միսիոնարները մամուլի միջոցով իրենց քաղաքացիներուն խիղճը կ'արթնցնեն: 1903-ին, ուսումէն հրաժարելով կ'ուզէ մասնակից դառնալ եւրոպացի եւ ամերիկացի միսիոնարներու սրբազան գործին։ Ան նամակագրական կապեր կը հաստատէ [[Ուրֆա]]յի մէջ որբահաւաքի գործ կատարող գերմանացի [[Եոհաննէս Լեփսիւս|Եոհաննէս Լեփսիւսի]] եւ ամերիկացի Գորիննա Շաթուքի (''Corinna Shattuck'', 1848-1910) հետ։ Ան կ'որոշէ երթալ Ուրֆա ու միանալ հոն հաստատուած Գերմանական դպրոց-որբանոցին անձնակազմին: Քարէն ինք պիտի վճարէր իր ճամբորդութեան ծախսը, սակայն ան անկարող էր: «Հայերու դանիացի ընկերներ» կազմակերպութիւնը բարեսիրտ բարեկամ մը կը գտնէ, որ յանձն կ'առնէ Քարէնին ճամբորդութեան ծախսը: Ուստի, հակառակ հօր կամքին, Քարէն Եփփէ կը մեկնի Ուրֆա: Եփփէ իր ծննդավայրէն շոգեկառքով կը մեկնի Իտալիա` անցնելով [[Պերլին|Պերլինէն]]<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/506874 Քարէն Եփփէ]</ref>: Ան նաւով կը հասնի [[Պոլիս]] եւ հոնկէ կ'ուղղուի դէպի [[Մերսին]]: Ճամբան իրեն կ'ընկերակցի [[Զուիցերիա|զուիցերիացի]] քարոզիչ Եաքոպ Քիւնցլեր: Երկուքը միասին Մերսինէն ճամբայ կ'ելլեն շոգեկառքով եւ կը հասնին [[Ատանա]]: Անոնք կը շարունակեն իրենց ճամբորդութիւնը, հասնելու համար Ուրֆա` մաս մը ձիակառքով եւ մաս մը էշերով: Ուրֆայի մուտքին հայ ժողովուրդը կը դիմաւորէ Քարէն Եփփէն հացով ու աղով եւ անոր կը տրամադրէ ձի մը, որպէսզի ձիով հասնէր Ուրֆայի կեդրոնական շուկան: Սակայն Քարէն կը մերժէ հայերուն առաջարկը եւ իր «բարեկամ» էշով կը հասնի Ուրֆայի կեդրոնը,<ref>[http://www.fredsakademiet.dk/library/ukjeppe.htm Դանիական Խաղաղութեան ակադեմիա «The Danish Peace Academy»]</ref> 4 հոկտեմբեր 1903-ին: Ուրֆա չմեկնած` ան կը ստանձնէ Ուրֆայի մէջ երկու հայ որբերու` Լուիզա Նաթանեանի եւ Միսաք Մելքոնեանի խնամքին ծախսերը: Հետագային ան կ'որդեգրէ այս երկու որբերը եւ կ'ամուսնացնէ զանոնք իրարու հետ: Միսաք կը դառնայ Քարէն Եփփէին լաւագոյն օգնականներէն մէկը՝ մինչեւ իր կեանքին վերջը: ====== Քարէն Եփփէ Ուրֆայի մէջ ====== 27 տարեկանին իրեն կը վստահուի 300 հայ որբերու խնամքն ու դաստիարակութիւնը։ Ան իր թղթակցութիւններով կ'օժանդակէ որբանոցին եւ որբերը տնտեսապէս անկախ դարձնելու համար, արհեստանոց մը կը բանայ։ «Միսս» (անգլերէնով օրիորդ) Եփփէ շուտով [[հայերէն]] կը սորվի։ Ուրֆայի բարբառին ու գրական [[արեւմտահայերէն|արեւմտահայերէնի]] խառնուրդ մըն էր իրը, որ այնքան հաճելի կը հնչէր դանիացի օրիորդին շրթներէն։ Ան ժողովուրդին կողմէ կը ճանչցուի «Միս Եփփէ Մայրիկ» անունով: Քարէն Եփփէ կը փորձէ յուսալքութեան, ընկճուածութեան եւ անզօրութեան զգացումներէն ձերբազատել հայ որբերը: Կ'ամրապնդէ անոնց մէջ կարգապահութեան եւ պատասխանատուութեան ոգին: Ան կարեւորութիւն կու տայ երեխաներուն անհատականութեան եւ նախաձեռնութիւններուն անկաշկանդ զարգացման: Երեխաներուն կրթական ծրագիրը կը հարստացնէ`հայոց պատմութեան հերոսապատումներով, հայերէնի, հայ արժէքներու եւ լեզուի ու գրականութեան դասաւանդումով, աշակերտական դասախօսութիւններով, բարձրաձայն ընթերցումներով, գրադարանի գործածութեամբ, հոգեւոր ու կրօնական դաստիարակութեամբ եւ ընդհանուր քրիստոնէական ու յատուկ Հայ եկեղեցւոյ դաստիարակութեամբ ու համամարդկային արժէքներու եւ բարոյական հասկացողութեան փոխանցումով: Այս բոլորը կ'իրականանան շնորհիւ վաստակաւոր ուսուցիչներու եւ քարոզիչներու: Քարէն Եփփէ կը հաւատայ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ ուրոյն դիմագիծին: Ան արգելք կը հանդիսանայ առաքելական եկեղեցւոյ պատկանող որբերուն կորզումը դէպի բողոքական եկեղեցի: Իւրաքանչիւր որբուկի համար Եւրոպայի մէջ կը գտնէ հոգեծնողներ եւ կը ջանայ, որ որբերուն եւ անոնց հոգեծնողներուն միջեւ կապերը ամրապնդուին նամակագրութեամբ: Հոգեծնողները նուէրներ կը ղրկեն` ըստ որբերուն նախասիրութեան: Բազմաթիւ որբեր դաստիարակուելէ եւ զարգանալէ ետք, պատանի կամ երիտասարդ, կը հեռանան որբանոցէն եւ կը մտնեն կեանքի ասպարէզ` պատրաստ աշխատելու եւ արտադրելու: Քարէն Եփփէ ամէն միջոցի կը դիմէ, որպէսզի հեռացող տղաքն ու աղջիկները այցելեն որբանոց եւ մնայուն կապի մէջ ըլլան որբանոցին հետ: Ան հեռացողներուն տեղ շուտով նորեր կ'ընդունի: Տարիներու ընթացքին որբանոցին հասուն աղջիկներէն եւ տղոցմէ շատեր կ'ամուսնանան եւ ընտանիքներ կը կազմեն Եփփէին ջանքերով եւ միջնորդութեամբ: ====== Քարէն Եփփէ եւ Ուրֆայի հերոսամարտը ====== Քարէն Եփփէ 1915-ին Ուրֆայի մէջ ոչինչ կը խնայէ Ուրֆայէն անցնող հայ տարագիրներուն, ապա Ուրֆայի հայոց հերոսամարտի հայ դիւցազուններուն օգտակար ըլլալու համար։ Ան իր կարելին կ'ընէ`հայերուն սնունդ եւ դեղորայք հասցնելով, խնամելով ու մատակարարելով հազարաւոր գաղթականներ եւ որբեր: Ուրֆայի դիւցազնամարտին անդրադարձող բոլոր հեղինակները յարգանքով ու երախտագիտութեամբ կը յիշատակեն դանիացի օրիորդին քաջասրտութիւնն ու մարդասիրութիւնը։ Ուրֆայի հերոսամարտի ոչ բաղձալի աւարտէն ետք կը սկսին հայերու աքսորը եւ գաղթականութեան արհաւիրքը: Տեղի կ'ունենան տուներու խուզարկումները: Խուզարկութիւններու ընթացքին թուրքերը կը գրաւեն եւ իրենց հետ կը տանին տասնեակ մը հայ երիտասարդներ, աղջիկներ եւ երեխաներ: Կը խուզարկուի Եփփէին տունը, ուր ապաստանած կ'ըլլայ քահանայ Գարեգին Ոսկերիչեանը: Եփփէ ճարպիկութեամբ կը փախցնէ քահանան շրջակայ այգիները, սակայն թուրքերը կրկին ու կրկին կը խուզարկեն իր տունը: Ի վերջոյ տէր Գարեգին իր կնոջ հետ անձնասպան կ'ըլլայ, որպէսզի չյանձնուի թուրքերուն: Խուզարկութիւններու ընթացքին կը ձերբակալուի նաեւ Եփփէին որդեգիր աղջիկը` Լուիզան, որ քանի մը օր ետք կաշառքով կ'ազատագրուի: Եփփէի որոշումով իր որդեգրած տղան` Միսաք, Եփփէի տան ճաշասենեակին մէջտեղ փոսխոռոչ մը կը փորէ եւ կը ծածկէ տախտակներով եւ գորգով մը ու կը տեղաւորէ սեղան մը գորգին վրայ: Այս խոռոչին մէջ կը պատսպարուին վեց փախստական հայեր: Իսկ Եփփէ իր տան նկուղին մէջ երկու տարի շարունակ կը պատսպարէ բազմաթիւ փախստական երիտասարդ հայեր: Այդ դժնդակ օրերուն Եփփէ ուժասպառ կ'ըլլայ ծանր աշխատանքէ եւ 30 օր կը կորսնցնէ իր գիտակցութիւնը: Այդ շրջանին իրեն օգնութեան կը հասնին իր քով ծառայողները, եւ զինք կը բուժէ Եաքոպ Քիւնցլեր: Կամաց-կամաց ան կը գտնէ իր գիտակցութիւնը եւ առողջութիւնը: 1917-ի աշնան իր երկու որդեգիր զաւակները կը յանձնէ քիւրտ ընտանիքի մը` որպէս ապահով անձեր եւ ինք կը մեկնի Դանիա հիւանդ վիճակով: Դանիա վերադարձած ու ծանրօրէն հիւանդ Քարէն Եփփէ, ապաքինելէ ետք, դասախօսութիւններով ու յօդուածներով հանդէս կու գայ հայ ժողովուրդին ապրած ահաւոր եղեռնին շուրջ եւ կ'աշխատի միջոցներ հաւաքելով Հալէպ հասնիլ հայ խլեակներուն օգտակար ըլլալու համար։ Ան կ'իմանայ, որ իր որդեգիրները՝ տէր եւ տիկին Միսաք եւ Լուսիա Մելքոնեանները ողջ են ու Հալէպ կը գտնուին եւ շատերու պէս կ'ուզեն [[Պոլիս]], [[Եւրոպա]] կամ [[Ամերիկա]] անցնիլ։ 29 Օգոստոս1920 թուակիր, իր ձեռքով գրուած հայերէն նամակին մէջ կը գրէ անոնց. {{քաղվածք|Ես ալ կ'ըսեմ, թէ Ուրֆա ի՜նչ կորսնցուցած ենք։ Երբ որ Հալէպ գործ մը կրնաք գտնել՝ հոն մնացէք, ես ալ հոն կու գամ, անկէ Հայասթան երթանք, Բոլիս անպիտու տեղ մըն է, վաս անցէք:|}} === Եփփէի գործունէութիւնը Սուրիոյ մէջ === Քարէն Եփփէ Ուրֆա իր վերադարձը անհնար գտնելով`1921-ին Հալէպ կու գայ ու բոլորովին անհատական ճիգերով կը լծուի տարագիր իր սիրելի ժողովուրդին վերապրող խլեակներուն օգտակար ըլլալու գործին։ Իրեն զօրավիգ կը կանգնի «Հայերու Դանիացի Բարեկամներ ընկերակցութիւնը», որ կը կազմուի իր անմիջական շփումներուն ու թղթակցութիւններուն շնորհիւ։ Ան իր ծառայութիւնները կը սկսի Սիւլէյմանիէի հիւղաւանին մէջ իբրեւ պաշտպան այրի կիներու եւ որբերու։ Հայ այրի կանանց եկամուտի աղբիւր հայթայթելու մտահոգութեամբ Թիլէլի մէջ կը հաստատէ ասեղնագործութեան աշխատանոց մը, ուր մեծ թիւով կիներ կ'աշխատին աւելի քան քառորդ դար ու անկէ իրենց ապրուստը կ'ապահովեն։ Այս գործին մէջ իրեն զօրավիգ ու գործակից կը դառնայ ծագումով [[Փոլոնիա|լեհ]] ու իր կողմէ որդեգրուած Լիոփոլտ Կաշշիկը (Leopold Gassczyk), որ գիտակ էր քանի մը լեզուներու եւ իր թղթակցութիւններով [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Ֆրանսա]]յի, [[Նորվեկիա|Նորվեկիոյ]], [[Դանիա|Տենիմարքի]], [[Նիտըրլենտ|Հոլանտայի]] եւ այլ երկիրներու մէջ շուկայ կը պատրաստէր հայ կանանց ձեռային աշխատանքներուն։ 1922-ին Քարէն Եփփէ կը նշանակուի [[Ազգերու Լիկա|Ազգերու Լիկայի]] լիազօր ներկայացուցիչ, զբաղելու համար գաղթական հայերու տեղաւորման հարցերով։ Այս գործին համար պիւտճէ մը կը տրամադրուի անոր։ Քարէն Եփփէին ամէնէն սուրբ գործը կ'ըլլայ որբեր ու այրի կիներ հաւաքելու արշաւը, որ կը կատարէ շատ յանդուգն քայլեր առնելով. ան հազարաւոր քիլոմեթրեր կը շրջագայի միջագետքեան անապատին մէջ`գերութեան մէջ պահուող հայ կիներն ու երեխաները ազատագրելու համար: Այս աշխատանքին մէջ անփոխարինելի գործ կը կատարէ իր «Աննա ֆորտ» մակնիշով մեքենան, որ բազմաթիւ անգամներ վտանգի կ'ենթարկուի եւ կը վնասուի այս առաքելութեան ընթացքին: Ան կը շրջի [[Սուրիա|Սուրիոյ]] անապատ`[[Տէր Զօր շրջան|Տէր Զօր]], [[Հասիչէ]], [[Ճարապլուս]], [[Թէլ Ապիատ]], [[Ռաս Ուլ Այն|Ռաս Ալ Այն]] եւ [[Խրպէթ Ռըզ]] գիւղերը: Այդ գործին մէջ իրեն աջակից կը դառնան իր խիզախ որդեգիրը՝ Միսաք Մելքոնեանը եւ արաբ ցեղապետեր։ Հազարաւոր այրիներ, որբեր եւ չափահաս մարդիկ կ'անցնին սահմանը։ Իւրաքանչիւր բերուած հայուն համար 10 օսմանեան ոսկի կը վճարէ Քարէն Եփփէ։ Եփփէ կը հանդիպի արաբ գիւղապետի մը` շէյխ Հաճիմ փաշա, եւ երկար ու դժուար բանակցութիւնէ ետք անկէ վարձու կ'առնէ 30 ընտանիք կերակրելու համար բաւարար մեծութեամբ գիւղատնտեսական հող մը` [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] շրջանի արեւելեան հողատարածքին մէջ: Այդ օրերուն իրեն կը միանան դանիացի երկու օգնականներ` Ճենի Ճենսըն եւ Քարէն Պժեր, որոնք մեծապէս օգտակար կը հանդիսանան իր որբախնամ գործին: Սուրիական անապատին մէջ իր ջանքերով եւ Լեփսիուսի միջոցով կը հիմնուին Թել Սիմեն, Թել Արմէնի, ապա Շարփ Պետրոս գիւղերը: Կը ստեղծուին գիւղատնտեսական կառոյցներ, ուր կը գործեն հայ գաղթականներ: Անապատին մէջ հաւաքուած որբերուն համար փլատակ աւաններու մէջ կը հիմնէ դասարաններ, ուր որբերը կը սորվին հայերէն եւ հայոց պատմութիւն: Իր հիմնած ու հայերով բնակեցուցած Թինա գիւղը ամբողջութեամբ կը դնէ «Հայերու Դանիացի Բարեկամներու ընկերակցութեան» հոգատարութեան տակ եւ անոր վերակացու կը նշանակէ [[Միսաք Մելքոնեան|Միսաք Մելքոնեանը]]։ Հետագային զանոնք կը փոխադրէ Հալէպ, ուր փրկուած հայերը կը տեղաւորէ իր հիմնած գիւղերուն մէջ, փոքրերն ու այրի կիները կ'առնէ իր անմիջական խնամքին տակ, իսկ ուրիշներու համար կայք կը գտնէ Ազգային Առաջնորդարանին հետ գործակցաբար։ Եփփէ կը յաջողի մահմետականներու հարեմներէն ազատել շուրջ երկու հազար հայ կիներ: Ռասիւլ Ուլ Այնի մէջ կը հիմնէ փախստականներու վեցերորդ կեդրոնը, ուր կը տեղաւորուին հարիւրաւոր հայ փախստականներ: Ազգերու Դաշնակցութեան տրամադրած պիւտճէով Քարէն Եփփէ կը պաշտօնականացնէ Հալէպի մէջ հայ որբեւայրիներու եւ անոնց որբերը խնամելու գործը եւ իր հաստատութիւնը կը կոչէ «Œuvre de protection des femmes et des enfants» (Կանանց եւ Մանուկներու Պաշտպանութեան Գործ), որ նախ կը գործէ Թիլէլի մէջ։ 1924-ին իր անունով կը գնէ տասը հազար քառ. մեթր տարածութիւն մը քաղաքէն դուրս, Մէյտան կոչուող տեղը, ուր 1926-ին եւ 1929-ին կը կառուցէ ինը միայարկ տաղաւարներ 80 սենեակներով եւ հոն կը պատսպարէ իր որբեւայրիները իրենց 200 որբերով<ref name=Judgment>{{cite book | last1 = Ephraim | first1 = K. Jernazian | title = Judgment Unto Truth (Zoryan Institute Survivors' Memoirs) | url = https://archive.org/details/judgmentuntotrut00ephr | publisher = Transaction Publishers | date = 1 January 1990 | accessdate = 2010-12-16 | isbn = 0-88738-823-X|pages = [https://archive.org/details/judgmentuntotrut00ephr/page/65 65]–67|others= Alice Haig (trans.)}}</ref>։ Քարէն Եփփէ սերտ գործակցութեան մէջ էր հայ առաքելական եկեղեցւոյ եւ ազգային իշխանութիւններուն հետ։ Ան յաճախ խորհրդակցական հանդիպումներ կ'ունենար [[Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն|Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս]] [[Սահակ Բ. Խապայեան|Սահակ Խապայեանին]] ու Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ [[Արտաւազդ Սիւրմէեան|Արտաւազդ Արք. Սիւրմէեանի]] հետ։ Իր գլխաւոր մտահոգութիւններէն մէկը եղած էր հայութեան վերադարձնել իր հաւաքած որբերը՝ անոնց ապահովելով Հայաստանեայց եկեղեցւոյ ու ազգային վարժարանին դաստիարակութիւնը։ Մեծ կ'ըլլան անոր նիւթական եւ բարոյական նպաստները իր կալուածին հարաւային կողմը գտնուող Ազգային Սահակեան Վարժարանին (1927), Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ (1930) շինութեանց եւ առհասարակ Մէյտանի մէջ հայ գաղթականներուն համար մնայուն բնակութիւն հաստատելու աշխատանքներուն մէջ։ Նորաբնակները շրջանը կը կոչեն Նոր Գիւղ։ Սահակ Կաթողիկոս 21 Մարտ 1926-ի թուակիր իր կոնդակով բարձրօրէն կը գնահատէ Քարէն Եփփէի մարդասիրական մեծ ծառայութիւնները։ Դանիոյ պետութիւնն ալ զինք կը պատուէ Պատուոյ Լէգէոնի Ասպետի Առաջին Կարգի Շքանշանով։ 1928-ին Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ Արտաւազդ Արք. Սիւրմէեան, Քարէն Եփփէի հայանպաստ գործունէութեան 25 ամեակին առթիւ, յոբելինական հաւաք մը կը կազմակերպէ [[Ազգային Հայկազեան Մանկապարտէզ]]ի սրահին մէջ։ Մինչեւ 1929 ընդհանուր փրկուած հայ աղջիկներուն եւ տղոց թիւը կ'անցնի 1900-ը: Ասոնց մեծ մասը կը գտնէ իր հարազատները Հալէպի մէջ: === 1930-ականներն ու մահը === [[Պատկեր:Karen Jeppe-mindesten.jpg|200px|մինի]] Օրդ. Քարէն Եփփէ կը մահանայ 7 Յուլիս 1935-ին։ Ծնունդով դանիացի բողոքական այս օրիորդը իր կեանքին երկրորդ կէսէն աւելին կ'ապրի ու կը մեռնի իբրեւ հայ առաքելական։ Իր կտակին համաձայն, յուղարկաւորութիւնն ու թաղման ծէսը կը կատարէ հայ եկեղեցին՝ Առաջնորդ Արտաւազդ Արք.-ին, եկեղեցական դասին եւ բազմահազար հայորդիներու մասնակցութեամբ։ Առաջնորդը կը փափաքի, որ Քարէն Եփփէ թաղուի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ բակին մէջ, որուն «կնքամայր»երէն մէկն էր հանգուցեալը։ Ֆրանսական իշխանութիւնները արգելք կը հանդիսանան։ Քարէն Եփփէին շիրիմը կը գտնուի [[Հալէպ]]ի Հայոց Ազգային Գերեզմանատան մէջ։ Հալէպի մէջ զետեղուած է յուշաքար մը` յաւերժացնելու համար հայասէր միսիոնարուհիին յիշատակը: Յուշաքարին վրայ արձանագրուած է «Հայերուն մայրը»: Եփփէին գերեզմանէն վերցուած սափոր մը հող փոխադրուած է [[Հայաստան]] եւ զետեղուած է [[Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր|Ծիծեռնակաբերդ]]<nowiki/>ի Հայոց ցեղասպանութեան յուշահամալիրի Յիշատակի պատին մէջ: Հայ ժողովուրդը զինք կոչած է`«Հայ որբերուն պահապան հրեշտակը»: == «Քարէն Եփփէ» Ազգային ճեմարանը == [[Պատկեր:Karen Jeppe Armenian High School, Aleppo, in 1973.jpg|250px|մինի|«Քարէն Եփփէ» Ազգային ճեմարան, 1973]] Իր մահէն 12 տարի ետք, 1947-ին Հալէպի Ազգային առաջնորդարանին եւ առաջնորդին` Զարեհ եպս. Փայասլեանին ջանքերով, Քարէն Եփփէի հիւղաւաններու կալուածին վրայ կը հիմնուի Հալէպի Ազգային Քարէն Եփփէ ճեմարանը:<ref>{{Cite web |url=http://www.karenjeppegemaran.com/ |title=Ազգային Քարէն Եփփէ ճեմարան «Karen Jeppe Armenian College, Aleppo» |accessdate=2016-03-13 |archive-date=2014-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140503214734/http://karenjeppegemaran.com/ |dead-url=yes }}</ref> 1947-էն մինչեւ այսօր «Քարէն Եփփէ» Ազգային ճեմարանը իրարայաջորդ սերունդներ հայ լեզուին ու մշակոյթին, հայ պատմութեան եւ գրականութեան պաշտամունքով սնուցած է իր խնամքին յանձնուած հայորդիները, քաղցրացնելով անոնց կեանքերը։ Սուրիոյ ու յատկապէս Հալէպի պատերազմի տարիներուն ընթացքին (2012-2016) «Քարէն Եփփէ» Ազգային ճեմարանը կը փակուի պատերազմական վտանգաւոր գօտիէ ներս գտնուելուն պատճառով, նոյնիսկ թիրախ կը դառնայ ռմբակոծումներու կրելով մեծ վնասներ, եւ կը գործէ միացեալ Ազգային «Կիւլպէնկեան» դպրոցին երդիքէն ներս: 2017-2018 ուսումնական տարեշրջանին Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանը կրկին իր դուռները կը բանայ ու իր երդիքին տակ կը հաւաքէ իր ուսանողները։ === Յետ մահու === * Քարէն Եփփէին մասին գրուած են քանի մը գիրքեր`դանիացի գրողներու կողմէ: * Քարէն Եփփէ իր կեանքին ընթացքին գրած է գիրք մը`«Միսաք», որ 2015-ին անգլերէնի թարգմանուած է J. Kauffeldt-ի կողմէ «Misak, An Armenian life» անունով: Գիրքը հիմնականօրէն կը խօսի իր որդեգրած զաւկին`Միսաքին մասին: * Դանիացի ժողովուրդը յաւերժացուցած է Եփփէին ծառայական գործունէութիւնը`փորագրելով անոր անունը յիշատակի մեծ ժայռի մը վրայ եւ զետեղելով այդ ժայռը Քարէն Եփփէին ծննդավայրին մէջ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/507134 Քարէն Եփփէի մասին]</ref>: Իսկ Հայաստանի կառավարութիւնը նախաձեռնութիւնը կ'առնէ եւ խաչքար մը կը զետեղէ այս յիշատակի ժայռին մօտ: * Քարէն Եփփէին կիսանդրին նաեւ զետեղուած է Երեւանի պետական համալսարանին մուտքին: * Եփփէին որդեգիրը`Միսաք, որ Քարէն Եփփէին կարեւոր աշխատակիցը եղած էր երկար տարիներ, կը շարունակէ Սուրիոյ հիւսիսարեւելեան տարածքին հայերը փրկելու սրբազան աշխատանքը նոյնիսկ անոր մահէն ետք: Միսաք կը ստանձնէ «Հայաստանի դանիացի բարեկամներ»ու հիւսիսային Սուրիոյ մէջ գործունէութեան վերահսկողութիւնը: Սակայն կազմակերպութիւնը չկարողանալով Դանիոյ մէջ հարկ եղած դրամահաւաք կատարել`կազմակերպութեան եւ Միսաքի գործունէութիւնները կը դադրին: Կազմակերպութիւնը [[Համաշխարհային Բ. պատերազմ|Համաշխարհային Բ.]] պատերազմի յաջորդող տարիներուն կը լուծուի, եւ Միսաք իր ընտանիքին հետ կը գաղթէ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներ]] ու կը հաստատուի [[Քալիֆորնիա]], ուր կը մահանայ 1978-ին: == Նուիրուած գրական աշխատանքներ == * «Քարէն Եփփէն եւ հայ ժողովուրդը. կեանք մը, կանչ մը», հեղինակ՝ Քէյթ Ղոյստա (դանիացի գրող), տպագրուած՝ 2013-ի Մայիսին դանիերէն լեզուով<ref>[http://www.yerakouyn.com/?p=42804 Դանիոյ Մէջ Տեղի Ունեցաւ «Քարէն Եփփէն եւ Հայ Ժողովուրդը» Գիրքին Շնորհանդէսը]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/160527 Գիրքի Շնորհահանդէս]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Մարիա Ճէյքըպսըն]] * [[Եոհաննէս Լեփսիուս]] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Եփփէ, Քարէն}} [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ]] qgh2eisvc3a89il6qvqaacwsw2y560x 0 7246 253825 247073 2026-08-28T22:33:42Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253825 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ֆրանց Քաֆքա''' ({{ԱԾ}}), [[Փրակ]] ծնած հրէական ծագումով [[Գերմանացիներ|Գերմանախօս]] հեղինակ։ Անոր գործերը, իրապաշտութեան եւ երեւակայական ոճեր կը պարունակեն <ref>{{cite journal|author=Spindler, William|url=http://fmls.oxfordjournals.org/content/XXIX/1/75.full.pdf|title=Magical Realism: A Typology|year=1993|doi=10.1093/fmls/XXIX.1.75|journal=Forum for Modern Language Studies|volume=XXIX|issue=1|pages=90&ndash;93}}</ref>, եւ կը մարմնաւորեն ու կը վերլուծեն օտարացումի, գոյացական վիշտի, մեղքի եւ անհեթեթութեան նիւթեր<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Franz-Kafka|title=Franz Kafka|author=|date=|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=16 November 2015}}</ref>։ Ֆրանց Քաֆքայի հիմնական ստեղծագործութիւններն են վէպերը՝ [[Դատավարություն (վեպ)|Դատավարութիւն]], [[Դղյակ (վեպ)|Դղեակ]], [[Մետամորֆոզ (Ֆրանց Կաֆկա)|Կերպարանափոխութիւն]] եւ այլն եւ բազմաթիւ պատմուածքները։ Քաֆքայի ստեղծագործութիւններուն մեծամասնութիւնը տպագրուած են իր մահէն ետք։ Քաֆքայի գործերէն, որոնք հրատարակուած են իր կեանքի ընթացքին՝ ''Contemplation'', ''A Country Doctor'' եւ ''Die Verwandlung-ն են''։ Անոնք լոյս կը տեսնէին գրական թերթիկներու մէջ, սակայն շատ քիչ ուշադրութեան կ'արժանանային։ Քաֆքայի անաւարտ գործերը, ինչպէս վէպերը՝ ''Der Process'', ''Das Schloss'' եւ ''Amerika'' իր հրամանով վերացուած էին։ Սակայն անոր բարեկամը՝ [[Մաքս Պրոտ]] զանոնք կը հրատարակէ իր մահէն ետք։ Անոր ձեռագիրները համաշխարհային ճանաչում կ'ապահովեն իրեն: Ֆրանց Քաֆքայի գործերը ներշնչած են Ի. դարու գրողները, հեղինակները, [[գրագէտ]]ները, քննադատերը եւ [[փիլիսոփա]]ները: Ֆրանց Քաֆքա ծնած է միջին դասակարգի գերմանախօս եւ [[Հրեաներ|Հրեայ]] ընտանիքի մը մէջ, Փրակա, որ մայրաքաղաքն էր [[Պոհեմիայի թագաւորութիւն|Պոհեմիայի թագաւորութեան]] (ներկայիս՝ [[Չեխական հանրապետութիւն]])։ Ան մարզուած է որպէս փաստաբան, սակայն ուսումը աւարտելէ ետք, կը սկսի աշխատիլ որպէս ապահովագրական ընկերութեան մը պաշտօնավարը եւ իր ազատ ժամերուն առիթ կը գտնէ ստեղծագործելու։ Իր կեանքի ընթացքին, Քաֆքա գրած է հարիւրաւոր նամակներ իր ընտանիքին եւ ընտանիքի անդամներուն, մանաւանդ հօրը, որու հետ ունէր պաշտօնական յարաբերութիւն մը։ Ֆրանց ապրած է քանի մը սիրավէպեր, սակայն բնաւ չէ պսակուած։ Մահացած է [[1925]]-ին, 40 տարեկանին, հիւծախտէ։ == Կենսավրութիւն == === Ընտանիք === [[File:Kafka's parents c1913 02.jpg|thumb|Հերմանն եւ Ճիւլի Քաֆքա:]] Քաֆքա ծնած է [[Փրակա]]յի մէջ։ Հայրը՝ Հերմանն Քաֆքա ([[1854]]-[[1931]]) 4-րդ զաւակն էր Ճաքոպ Քաֆքայի{{sfn|Gilman|2005|pp = 20–21}}{{sfn|Northey|1997|pp = 8–10}}{{sfn|Kohoutikriz|2011}}։ Հերման Քաֆքա վաճառական էր եւ ունէր 15 գործառուներ{{sfn|Brod|1960|pp = 3–5}}։ Մայրը՝ Ճիւլի Քաֆքա ([[1856]]–[[1934]]) զաւակն էր Ճաքոպ Լուիին. ան աւելի զարգացած կին մըն էր քան իր ամուսինը{{sfn|Gilman|2005|pp = 20–21}}։ [[Պատկեր:Kafka5jahre.jpg|մինի|ձախից|Քաֆքա՝ 5 տարեկանին]] [[Պատկեր:Czech-2013-Prague-Plaque (birthplace of Franz Kafka).jpg|thumb|left|Նկարատախտակ մը որ կը ներկայացնէ Ֆրանց Քաֆքայի ծննդավայրը [[Փրակա]]յի մէջ։ Ուրուագծուած [[Քարել Հլատիք]]ի եւ [[Ճան Քափլիք]]ի կողմէ, [[1966]]:]] Քաֆքա ընտանիքի անդամները գերմանախօս էին եւ իրենց զաւակները կը քաջալերէին [[Գերմաներէն]] {{sfn|Gray|2005|pp = 147–148}} խօսելու։ Հերման եւ Ճիւլի ունէին 6 զաւակներ, որոնց անդրանիկը Ֆրանցն էր {{sfn|Hamalian|1974|p = 3}}։ Ֆրանցի երկու եղբայրները՝ Ճորճ եւ Հէյնռիչ մահացած են, երբ Ֆրանց 7 տարեկան էր, իսկ անոր 3 քոյրերը՝ Կապրիէլլա ([[1889]]–[[1944]]), Վալերի ([[1890]]–[[1942]]) եւ Օթիլլի ([[1892]]–[[1943]]) [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին: Օթիլլի Ֆրանցի նախասիրած քոյրն էր<ref>{{Cite book|title=The Metamorphosis|url=https://archive.org/details/metamorphosis0000kafk_r3c3|last=Kafka|first=Franz|publisher=Simon and Schuster Paperbacks|year=2009|isbn=978-1-4165-9968-5|location=1230 Avenue of Americas|pages=ix}}</ref>։ [[Պատկեր:Kafka-as-pupil.jpg|մինի|աջից|Քաֆքա՝ 1900-էն առաջ]] Հերման Քաֆքա կենսագիրներու կողմէ նկարագրուած է որպէս անձնասէր վաճառական մը, իսկ Ֆրանց Քաֆքայի գրութիւններուն մէջ նկարագրուած է որպէս «իսկական Քաֆքա իր ուժով, առողջութեամբ, պերճախօսութեամբ, անձնական գոհունակութեամբ, տիրապետութեամբ եւ գիտակցութեամբ մարդոց հանդէպ:»{{sfn|Kafka-Franz, Father|2012}}։ Աշխատանքային օրերու ընթացքին, Ֆրանցի երկու ծնողները կը բացակայէին տունէն եւ այդ պատճառով ալ Ֆրանց իր մանկութեան օրերուն գրեթէ միշտ առանձին մնացած է{{sfn|Brod|1960|p = 9}}։ Քաֆքա հաշտ չէր հօրը հետ եւ այդ մէկը կը փաստուի իր 100-է աւելի նամակներուն մէջ, որոնք ուղարկուած էին հօրը։ Նամակներուն մէջ ան կը գանգատի իր հօր մենատիրական նկարագիրէն{{sfn|Brod|1960|pp = 15–16}}։ Մայրը, հակառակ իր հօրը, լուռ եւ վերապահ կին մըն էր{{sfn|Brod|1960|pp = 19–20}}։ Ֆրանցի հօր կերպարանքը մեծ ազդեցութիւն ունեցած է իր գրութիւններուն վրայ{{sfn|Brod|1960|pp = 15, 17, 22–23}}։ [[Պատկեր:Kafka-sisters.jpg|մինի|Քաֆքայի քոյրերը]] Նոյեմբեր [[1913]]-ին ընտանիքը կը փոխադրուի աւելի մեծ տուն մը, մինչ այդ Կապրիէլլան եւ Վալերին կ'ամուսնանան։ Բայց Օգոստոս [[1914]]-ին, [[առաջին համաշխարհային պատերազմ]]էն քիչ մը ետք, քոյրերը անտեղեակ իրենց ամուսիններուն գտնուած բանակավայրերէն կը վերադառնան իրենց հօրենական տունը։ Երկու քոյրերն ալ զաւակներ ունէին։ 31 տարեկանին, Ֆրանց առաջին անգամ ըլլալով կը հեռանայ ընտանեկան տունէն եւ կը սկսի առանձին ապրիլ{{sfn|Stach|2005|pp = 390–391, 462–463}}։'' === Կրթութիւն === [[1889]]-էն մինչեւ [[1893]], Քաֆքա յաճախած է ''Deutsche Knabenschule'' գերմանական նախակրթարան դպրոցը{{sfn|Kafka-Franz, Father|2012}}{{sfn|Stach|2005|p = 13}}{{sfn|Brod|1960|pp = 26–27}}: Նախակրթարանը աւարտելէ ետք, [[1893]]-ին, կը սկսի յաճախել ''Altstädter Deutsches Gymnasium'' ակադեմական երկրորդական վարժարանը: Քաֆքա նաեւ կը սորվէր ու կը գրէր [[Չեխերէն]] {{sfn|Hawes|2008|p = 29}}{{sfn|Sayer|1996|pp = 164–210}}{{sfn|Kempf|2005|pp = 159–160}}: Թէեւ Չեխերէնի տիրապետելուն համար կը գնահատուէր, սակայն ան ինքզինք երբեք անթերի չէր նկատեր{{sfn|Corngold|2004|p = xii}}: [[Պատկեր:Prague Palace Kinsky PC.jpg|thumb|[[Քինսքի Պալատը]], որու կրթական վարժարանը Ֆրանց Քաֆքա յաճախած է եւ ուր իր հայրը ունէր խանութ մը:]] Փրակայի ''Deutsche Karl-Ferdinands'' համալսարանը կ'ընդունուի [[1901]]-ին, ուր կը սկսի [[քիմիագիտութիւն]] ուսանիլ, սակայն երկու շաբաթ ետք, կը սկսի [[փաստաբանութիւն]]{{sfn|Diamant|2003|pp = 36–38}} ուսանիլ։ Ֆրանց չէր հետաքրքրուած իր ընտրած մասնագիտութեամբ, բայց փաստաբանութիւնը իրեն գործի առիթներ կ'ապահովէր, որոնք կը գոհացնէին իր հայրը։ Փաստաբանութեան ուսումնառութեան տարիներուն, կը հետեւի նաեւ [[արուեստ]]ի [[պատմութիւն|պատմութեան]] դասընթացքներու {{sfn|Brod|1960|pp = 40–41}}։ Ֆրանց Քաֆքա մաս կը կազմէր աշակերտական ակումբներու, որոնք գրականութեան ձեռնարկներ{{sfn|Gray|2005|p = 179}}կը կազմակերպէին։ Քաֆքայի ընկերներուն մէջ կը գտնուէին թղթակից եւ փիլիսոփայ՝ [[Ֆելիքս Ուելչ]]ը, դերասան՝ [[Եիթչաք Լուի]]ն եւ հեղինակներ՝ [[Օսքար Պաում]] եւ [[Ֆրանց Ուերֆել]]{{sfn|Stach|2005|pp = 43–70}}։ Իր համալսարանական առաջին տարուան ընթացքին, Ֆրանց կը ծանօթանայ [[Մաքս Պրոտ]]ին, որ կը դառնայ իր մտերիմ բարեկամը մինչեւ իր մահը{{sfn|Gray|2005|p = 179}}։ Մաքս կը նկատէ, որ հակառակ Քաֆքայի լուռ նկարագիրին, ան ունէր խորունկ եւ ընդարձակ միտք մը{{sfn|Brod|1960|p = 40}}։ Ֆրանց իր ամբողջ կեանքի ընթացքին եղած է մեծ ընթերցող մը{{sfn|Hawes|2008|p = 29}}{{sfn|Sayer|1996|pp = 164–210}}. ինքն ու Մարքսը միշտ միասին [[Լատիներէն]] եւ [[Ֆրանսերէն]] կը կարդային {{sfn|Brod|1966|pp = 53–54}}։ Քաֆքա փաստաբանութեան բարձրագոյն տիտղոսը կը ստանայ [[1906]] -ին{{sfn|Steinhauer|1983|pp = 390–408}} եւ մէկ տարի պարտադրուած կ'աշխատի ոճրային [[դատարան]]ներու մէջ{{sfn|Gray|2005|pp = 74, 273}}{{sfn|Brod|1960|pp = 51, 122–124}}{{sfn|Stach|2005|pp = 80–83}}։ === Գործունէութիւնը === [[Պատկեր:Na Porici 7, Prague.JPG|thumb|Ֆրանց Քաֆքային հին գործին վայրը:]] [[1 Նոյեմբեր]], [[1907]]-ին, Քաֆքա մէկ տարի կը սկսի աշխատիլ [[Իտալիա|Իտալական]] ապահովագրական ընկերութեան մը մէջ։ Անոր աշխատանքի ժամերը շատ էին եւ Ֆրանց երբեք ժամանակ չէր ունենար գրելու{{sfn|Karl|1991|p = 210}}{{sfn|Glen|2007|pp = 23–66}}։ Կարգ մը փաստեր ցոյց կու տան, թէ Քաֆքա այդ օրերուն ուրախ չէր եւ այդ պատճառով ալ, [[15 Յուլիս]], [[1908]]-ին կը հրաժարի գործէն: Երկու շաբաթ ետք, ուրիշ աշխատանք մը կը գտնէ աւելի նուազ աշխատանքային ժամերով, ինչ որ իրեն առիթը կու տայ կեդրոնանալու իր ստեղծագործութիւններուն վրայ։ Քաֆքայի հայրը կը ստիպէր զինք, որ վարէր ընտանեկան արհեստը{{sfn|Stach|2005|pp = 25–27}}: Յաջորդ տարիներուն, Քաֆքայի վատառողջ վիճակը արգելք կը հանդիսանայ, որ ան շարունակէ իր աշխատանքը, թէ՛ գործավայրը եւ թէ՛ իր ստեղծագործութիւններուն վրայ։ [[1915]]-ին Ֆրանց նամակ մը կը ստանայ, որու մէջ իրմէ կը պահանջուի բանակին միանալ՝ [[առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ին պատճառով: Սակայն, անոր գործատէրերը նամակ մը կ'ուղարկեն եւ կը պահանջեն, որ իր զինուորական ծառայութիւնը յետաձգուի, որովհետեւ Քաֆքայի աշխատանքը կարեւոր էր կառավարութեան համար: Աւելի ուշ՝ Ֆրանց կը փորձէ միանալ բանակին, սակայն չի յաջողիր առողջապահական պատճառներով{{sfn|Brod|1960|p = 154}}{{sfn|Corngold|2011|pp = 339–343}}: [[1918]]-ին այդ ընկերութիւնը ուր ինք կ'աշխատէր իրեն հանգստաթոշակ կու տայ, որովհետեւ այդ օրերուն հիւծախտը լուծում կամ բժշկութիւն չունէր եւ Ֆրանց իր ժամանակը կ'անցընէր բուժարաններու մէջ: === Անձնաւորութիւն === Քաֆքա մեծ վախ ունէր, որ մարդիկ զինք մտային եւ ֆիզիքական հիւանդ նկատէին: Սակայն զինք ճանչցողները կ'ըսեն, թէ ինք ունէր լաւ եւ առողջ միտք մը{{sfn|Janouch|1971|pp = 14, 17}}{{sfn|Fichter|1987|pp = 367–377}}{{sfn|Repertory|2005}}: Քաֆքայի բարեկամը կ'ըսէ, թէ Ֆրանց իր գրութիւններով կրնար պարագայ մը բացատրել իւրայատուկ մանրամասնութիւններով{{sfn|Brod|1966|p = 41}}: Պրոտ կ'ըսէր նաեւ, թէ Քաֆքա ամէնէն լաւ անձերէն մէկն էր, որու հետ ինք բարեկամացած էր, որովհետեւ ան հաճելի մթնոլորտ մը կը ստեղծէր, միաժամանակ միշտ օգտակար դառնալով իր բարեկամներուն երբ հարկ ըլլար{{sfn|Brod|1966|p = 42}}: Քաֆքա անկեղծ էր իր գրութիւններուն մէջ, մանաւանդ երբ կը խօսէր մարդ արարածին, անոր խոր եւ անգիտակից գաղտնիքներուն ու երազներուն մասին{{sfn|Brod|1966|p = 52}}: [[Պատկեր:Kafka.jpg|մինի|ձախից|Քաֆքա՝ 1923-ին]] Մանկութեան, Քաֆքա հետաքրքրուած էր մարզական զբաղումներով{{sfn|Brod|1960|p = 14}} եւ շաբաթավերջերուն ինք եւ իր ընկերները պտոյտներ կը կազմակերպէին {{sfn|Brod|1966|p = 49}}{{sfn|Brod|1966|p = 90}}: Գրելը շատ կարեւոր էր Քաֆքայի համար եւ ան այդ մէկը «աղօթելու ձեւ» մը{{sfn|Brod|1960|p = 214}} կը նկատէր: Մասնագէտ մը ըսած է Ֆրանցի մասին, թէ ան հաւանաբար կը տառապէր [[Շիզոիդ անձնային խանգարում|Շիզոիթ անձնային խանգարում]]է{{sfn|Pérez-Álvarez|2003|pp = 181–194}}: === Մահը === [[Պատկեր:Grave of Kafka.JPG|thumb|upright|Ֆրանց Քաֆքային գերեզմանատունը [[Փրակա]]յի մէջ:]] Ֆրանց Քաֆքային առողջութիւնը կը սկսի վատանալ [[Մայիս]], [[1924]] -ին, երբ [[Պերլին]]էն [[Փրակա]]{{sfn|Stach|2005|p = 1}} կը վերադառնայ: Բուժումը կը սկսի [[10 Ապրիլ]]ին [[Վիեննա]]յի մէջ, սակայն հոն կը մահանայ [[3 Յունիս]], [[1924]] -ին{{sfn|Brod|1966|p = 389}}: Ան սովամահ կ'ըլլայ, որովհետեւ Քաֆքայի կոկորդը զինք կ'արգիլէր ուտելէ եւ որովհետեւ բժշկութիւնը դեռ չէր զարգացած, բժիշկները չեն կրնար իրեն օգնել{{sfn|Believer|2006}}{{sfn|Brod|1960|pp = 209–211}}: Իր այս վիճակին մէջ Ֆրանց կը սկսի գրել ու խմբագրել ''«A Hunger Artist»'' պատմութիւնը մինչեւ որ կոկորդը ամբողջութեամբ կը փակուի եւ ան երբեք չի կրնար ուտել{{sfn|Brod|1960|p = 211}}: Անոր մարմինը կը վերադարձուի Փրակա, ուր կը թաղուի [[11 Յունիս]], [[1924]]-ին{{sfn|European Graduate School|2012}}: Իր կեանքի ընթացքին, Ֆրանց անծանօթ էր սակայն իրեն համար հռչակաւոր ըլլալը կարեւոր չէր: Բայց Քաֆքա շուտով նշանաւոր կը դառնայ իր մահէն ետք{{sfn|Brod|1960|p = 214}}: Ֆրանց Քաֆքայի գերեզմանաքարը ուրուագծուած է ճարտարապետ [[Լէօփոլտ Էհրմանն]]ին կողմէ<ref>F. Kafka, ''New Jewish Cemetery'', Prague: Marsyas 1991, p.56</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://grapaharan.org/index.php/Ֆրանց_Կաֆկա Ֆրանց Քաֆքան գրապահարանին մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823151524/http://grapaharan.org/index.php/%D5%96%D6%80%D5%A1%D5%B6%D6%81_%D4%BF%D5%A1%D6%86%D5%AF%D5%A1 |date=2017-08-23 }} * [http://freebooks.do.am/load/franc_kafka_dghyaky_39/4-1-0-1871 Քաֆքայի «Դղեակը» գիրքը (առցանց)] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քաֆքա, Ֆրանց}} [[Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:3 Յուլիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:3 Յունիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] sq8z3r7t5tmyioh4sshmf7q9bbqyl0u 0 7250 253912 253687 2026-08-28T23:37:25Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253912 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Հելէն Ատամս Քելլըր | բնագիր ԱԱՀ = Helen Adams Keller | պատկեր = Helen Keller (circa 1904).jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[27 Յունիս]] [[1880]] | ծննդավայր = Տասկամբիա, [[Ալապամա]], [[ԱՄՆ]] | վախճանած է = [[1 Յունիս]] [[1968]] | մահուան վայրը = [[Իսթըն]] | քաղաքացիութիւն = {{դրօշ|ԱՄՆ}}[[ԱՄՆ]] | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = Ռետքլիֆ Քոլէճ եւ [[Հարվարտ Համալսարան]] | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Արթուր եւ Քէյթ Քելլըր | երեխաներ = | պարգեւներ և մրցանակներ = Ազատութեան նախագահական շքանշան եւ Կանանց փառքի ազգային սրահ | կայքէջք = | ստորագրութիւն = Helen_keller_signature.svg }} '''Հելէն Ատամս Քելլըր''' ({{lang-en|Helen Adams Keller}}, [[27 Յունիս]] [[1880]], Տասկամբիա - [[1 Յունիս]] [[1968]], [[Իսթըն]]), կոյր եւ խուլ ամերիկացի գրող, հասարակական գործիչ, ուսուցչուհի։ Ան եղած է առաջին կոյր եւ խուլ անձնաւորութիւնը, որ ստացած է պաքալորէայի աստիճան [[արուեստ]]ի բնագաւառին մէջ<ref>{{cite web| title=Helen Keller FAQ| publisher=[http://en.wikipedia.org/wiki/Perkins_School_for_the_Blind Perkins School for the Blind]| url=http://www.perkins.org/vision-loss/helen-keller/ }}</ref>: Քելլըրի ուսուցչուհին՝ [[Էնն Սալիւան]]ը սորվեցուց աղջնակին հաղորդակցիլ արտաքին աշխարհին հետ։ Այս պատմութիւնը ներկայացուած է հանրայայտ ''[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Miracle_Worker The Miracle Worker]'' (''[[Հրաշքներ Գործողը]]'') ֆիլմին մէջ։ == Վաղ Մանկութիւն == [[Պատկեր:Helen Keller with Anne Sullivan in July 1888.jpg|մինի|Քելլըրը [[Էնն Սալիւան]]ի հետ, Յուլիս 1888]] Հելէն Ատամս Քելլըրը ծնած է 27 Յունիս 1880-ին, Տասկամբիայի մէջ ([[Ալապամա]], [[ԱՄՆ]]), Արթուր եւ Քէյթ Ատամս Քելլըրներու ընտանիքին մէջ։ Անոր ընտանիքը կ'ապրէր Այուի Կրին կալուածքին վրայ<ref>{{Cite web |url=http://immersiveimagingsolutions.com/helenkeller.html |title=Virtual tour of &#91;http://en.wikipedia.org/wiki/Ivy_Green Ivy Green&#93;, Helen Keller's birthplace |accessdate=2016-06-01 |archive-date=2008-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705105634/http://www.immersiveimagingsolutions.com/helenkeller.html |dead-url=yes }}</ref>, որ կառուցած էր Հելէնի պապը տասնամեակներ առաջ<ref name="Nielsen2007">{{Citation| title = The Southern Ties of Helen Keller| year = 2007 | author = Nielsen, Kim| journal = Journal of Southern History | volume=73 | issue=4}}</ref>։ Հելէն Քելլըրը չէր ծնած կոյր եւ խուլ։ 19 ամսու հասակին ան հիւանդացաւ հիւանդութեամբ մը, որ բժիշկները ախտորոշեցին իբրեւ «ստամոքսի ու գլխուղեղի անօթներու խցանում»։ Ամենայն հաւանականութեամբ խօսքը [[քութեշ]]ի կամ ուղեղի կարծր թաղանթի բորբոքման ([[մենինժիթ]]) մասին էր։ Հիւանդութիւնը կարճատեւ էր, սակայն անոր մօտ յառաջացուց կուրութիւն եւ խլութիւն։ Այդ ժամանակ ան քիչ թէ շատ կը հաղորդակցէր վեցամեայ Մարթա Ուաշինկթընի<ref>{{cite web | url=http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=729&pageno=11 | title=''The Story of My Life'', by Helen Keller - discusses Martha Washington |page=11 | publisher=Project Gutenberg | accessdate=2010 թ․ մարտի 7 }}</ref> հետ, որ ընտանեկան խոհարարի դուստրն էր. Մարթան կը հասկնար Հելէնի նշանները։ Եօթը տարեկան հասակին ան ունէր մօտ 60 նշաններ, որոնց օգնութեամբ կը հաղորդակցէր իր ընտանիքի անդամներուն հետ։ 1886-ին, անոր մայրը, ոգեշնչուած ''[[Չարլզ Տիքընս]]ի'' ''[[Ամերիկեան պատմութիւններ]]'' ստեղծագործութեան կերպարներէն մէկով` Լաուրա Պրիտմանով, որ նոյնպէս խուլ ու համր էր, սակայն յաջողութեամբ ստացած էր կրթութիւն, Հելէնին հօր ուղեկցութեամբ ուղարկեց ԼՕՌ մասնագէտ, բժիշկ Ճուլիան Քիսոլմի մօտ<ref>{{Cite book | last = Worthington | first = W. Curtis | title = A Family Album: Men Who Made the Medical Center | url=http://www.muschealth.com/about_us/history/chislom.htm | edition = Medical University of South Carolina | page= | isbn = 978-0-87152-444-7}}</ref>: Վերջինս անոնց ծանօթացուց [[Ալեքսանդր Պել]]ի հետ, որ այդ ժամանակ կ'աշխատէր խուլ երեխաներու հետ։ [[Ալեքսանդր Պել|Պելը]] խորհուրդ տուաւ դիմել Փերքինսի կոյրերու դպրոց (Հարաւային Պոսթոն, [[Պոսթոն]], [[Մասաչուսեթս]]), ուր կրթութիւն ստացած էր նաեւ Լաուրա Պրիտմանը։ Մայքլ Անականոսը` դպրոցի տնօրէնը, խնդրեց դպրոցի շրջանաւարտ, քսանամեայ [[Էնն Սալիւան]]ին, որ նոյնպէս տեսողութեան հետ խնդիրներ ունէր, դառնալ Հելէնի ուսուցչուհին։ Ատիկա 49 տարի տեւած բարեկամութեան սկիզբն էր։ [[Էնն Սալիւան]]ը ժամանեց Քելլըրի տուն 1887-ի Մարտին եւ անմիջապէս սկսաւ ուսուցանել Հելէնին հաղորդակցիլ` բառերը նշաններու միջոցով ափի մէջ հաղորդելով։ Քելլըրը սկիզբէն չէր հասկնար, որ ամէն մէկը ունի իր անուանումը։ Քելլըրի մօտ բեկումնային եղաւ յաջորդ ամիսը, երբ ան հասկցաւ, որ շարժումները, որոնք ուսուցչուհին կ'ընէր Հելէնի ձեռքի ափի մէջ` միաժամանակ միւս ձեռքի վրայ պաղ ջուր լեցնելով, կը նշանակէր «ջուր»։ Այդ օրէն սկսած Հելէնը կը պահանջէր ուսուցչուհիէն իրեն սորվեցնել նորանոր իրերու անուանումներ։ Ձախ աչքի ներընկածութեան պատճառով Հելէնը միշտ կը լուսանկարուէր աջ կողմէն։ Հասուն տարիքին անոր երկու աչքերն ալ փոխարինուեցան ապակեայ ակնագնդերով` «բժշկական եւ գեղեցկագիտական պատճառներով»<ref name="Herrman">{{Cite book | last = Herrmann | first = Dorothy | title = Helen Keller: A Life | year = 1998 | url = https://archive.org/details/helenkellerlife0000herr | publisher=Knopf | location = New York, NY | isbn = 978-0-679-44354-4}}</ref>: == Կրթութիւն == 1888 թ.-ի Մայիսէն Քելլըրը յաճախեց [[Փերքինսի Կոյրերու Դպրոց]]։ 1894-ին Հելէնը եւ Էնն Սալիւանը տեղափոխուեցան Նիւ Եորք, որպէսզի Հելէնը յաճախէ Ռայթ-Հիւմասոնի խուլերու դպրոց։ 1896-ին անոնք վերադարձան Մասաչուսեթս եւ Հելէնը ընդունուեցաւ Ուեսթոնի քեմպրիճեան իգական դպրոց։ 1900-ին ան ընդունուեցաւ Ռետքլիֆի դպրոց։ Անոր երկրպագու [[Մարք Թուէն]]ը Հելէնը ներկայացուց «Սթանտարտ Օյլ» ընկերութեան բաժնետէր Հէնրի Ռոճըրսին, որ իր կնոջ հետ միասին վճարեց Հելէնի կրթութեան համար։ 1904-ին 24 տարեկան հասակին Քելլըրը աւարտեց Ռետքլիֆի դպրոցը` դառնալով առաջին կոյր եւ խուլ անձնաւորութիւնը, որ ստացաւ պաքալորէայի աստիճան արուեստի բնագաւառին մէջ։ Ան կը թղթակցէր աւստրիացի փիլիսոփայ եւ մանկավարժ Վիլհելմ Երուսաղէմի հետ, որ առաջիններէն էր, որ բացայայտեց Հելէնի գրական տաղանդը<ref>[[Herbert Gantschacher]] "Back from History! - The correspondence of letters between the Austrian-Jewish philosopher Wilhelm Jerusalem and the American deafblind writer Helen Keller ", Gebärdensache, Vienna 2009, p. 35ff.</ref>: == Գործեր<ref>{{Citation|title=Helen Keller|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Helen_Keller&oldid=1370167849|date=2026-08-19|accessdate=2026-08-20|language=en}}</ref> == Քելլըր գրած է ընդհանուր առմամբ 12 հրատարակուած գիրք եւ քանի մը յօդուած։ Իր ամէնաուշ գրութիւններէն մէկը, 11 տարեկան հասակին, ''Սառնամանիքի Թագաւորը'' (''The Frost King'', 1891) պատմուածքն էր։ Ամբաստանութիւններ եղան, թէ այս պատմուածքը գրագողութիւն էր Մարկարէթ Քանպիի ''Սառնամանիքի Փերրիները'' (''The Frost Fairies'') գործէն։ Հարցին շուրջ կատարուած քննութիւն մը յայտնաբերեց, որ ամբաստանութիւնները ճիշդ էին։ Այսուհանդերձ, Փերքինզ դպրոցի տնօրէն Մայքլ Անանոս կարծեց, որ Քելլըր թերեւս ապրած էր «ծածկայ յիշhողութեան» (cryptomnesia) դէպք մը, այսինքն՝ Քանպիի պատմուածքը իրեն համար կարդացուած էր, բայց ինք մոռցած էր զայն, մինչդեռ յիշողութիւնը մնացած էր իր ենթագիտակցութեան մէջ։ 22 տարեկանին, Սալիվանի եւ Սալիվանի ամուսնոյն՝ Ճոն Մէյսիի օգնութեամբ, Քելլըր հրատարակեց իր ինքնակենսագրութիւնը՝ ''Իմ Կեանքիս Պատմութիւնը'' (''The Story of My Life'', 1903)։ Անիկա կը պատմէ իր կեանքի պատմութիւնը մինչեւ 21 տարեկան հասակը եւ գրուած է համալսարանական տարիներուն։ 1907-ին գրած յօդուածի մը մէջ Քելլըր հանրութեան ուշադրութեան յանձնեց այն փաստը, որ մանկական կուրութեան բազմաթիւ դէպքեր կարելի էր կանխարգիլել՝ իւրաքանչիւր նորածին երեխայի աչքերը ախտահանիչ լուծոյթով լուալով։ Այդ ատեն բժիշկներու եւ մանկաբարձներու միայն փոքր մէկ մասը կը նախաձեռնէր ասոր։ Քելլըրի ջատագովութեան շնորհիւ, առողջապահական այս ողջամիտ միջոցառումը արագօրէն եւ լայնօրէն որդեգրուեցաւ։ 1908-ին Քելլըր գրեց ''Աշխարհը Ուր Կը Բնակիմ'' (''The World I Live In'') գիրքը, որ ընթերցողներուն պատկերացում տուաւ աշխարհի հանդէպ իր ունեցած զգացումներուն մասին։ ''Խաւարէն Դուրս'' (''Out of the Dark'') ընկերվարութեան մասին փորձագրութիւններու շարքը հրատարակուեցաւ 1913-ին։ == Աղբիւրներ == {{Ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Քելլըր, Հելէն}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի ուսուցչուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:27 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի մահեր]] 08b9cui9zkoo8l6q60hdj5simp460yd 0 7293 253883 244986 2026-08-28T23:18:35Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253883 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Fullerene-C60.png|մինի|աջից|150px]] [[Պատկեր:Ionic bonding animation.gif|մինի|աջից]] '''Տարրաբանութիւն''' ({{lang-ar|کيمياء}}, {{lang-en|Chemistry}}, {{lang-fr|Chimie}}) կամ '''քիմիագիտութիւն''', ճշգրիտ գիտութիւն է, որ կ'ուսումնասիրէ նիւթերու յատկութիւններու<ref name="brown2018">{{cite book|title=Chemistry: The Central Science|url=https://archive.org/details/chemistrycentral0000brow_14ed|last1=Brown|first1=Theodore L.|last2=LeMay, Jr.|first2=H. Eugene|last3=Bursten|first3=Bruce E.|last4=Murphey|first4=Catherine J.|last5=Woodward|first5=Patrick M.|last6=Stoltzfus|first6=Matthew W.|last7=Lufaso|first7=Michael W.|date=2018|publisher=Pearson|isbn=9780134414232|edition=14th|location=New York|pages=[https://archive.org/details/chemistrycentral0000brow_14ed/page/n89 46]–85|language=անգլերէն|chapter=Introduction: Matter, energy, and measurement}}</ref>, կառուցուածքի, բաղադրութեան, անոնց փոխարկումներու, ուղեկից երեւոյթներու, փոխարկումներու ժամանակ յառաջացած նիւթերու յատկութիւններու մասին։ Անիկա ժամանակակից բնագիտութեան կարեւորագոյն եւ ընդարձակ բաժիններէն մէկն է, որ կ'ընդգրկէ օրէնքներու, սկզբունքներու, ինչպէս նաեւ տեսական պատկերացումներու համակարգ մը, որ կը նկարագրէ նիւթերու փոխարկումները եւ կու տայ անոնց բացատրութիւնը։ Եւ վերջապէս տարրաբանութիւնը [[գիտութիւն]] է քիմիական տարրերու, անոնց միացումներուն, ինչպէս նաեւ այն օրինաչափութիւններու մասին, որոնց կ'ենթարկուին քիմիական շարժումները։ Այլ հնարաւոր անուանումներն են {{lang-grc|χυμος}} — «հիւթ», «Էսսենցիա», «համ», {{lang-grc|χυμα}} — «խառնուրդ (մետաղական)», «ձուլում», «հոսք», {{lang-grc|χυμευσις}} — «խառնում»)։ Տարրաբանութիւնը ունի մեծ կապ [[բնագիտութիւն|բնագիտութեան]], բնաքիմիագիտութեան, երկրաքիմիագիտութեան եւ [[Կենսաբանութիւն|կենսաբանութեան]] հետ<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9|լեզու=անգլերէն}}. pp.1–2.</ref>, ըստ էութեան սահմանը անոնց միջեւ պայմանական է։ == Տարրաբանութեան Ենթաբաժիններ == Տարրաբանութիւնը կազմուած է երեք հիմնական ենթաբաժիններէ՝ ընդհանուր, անօրկանական եւ օրկանական։ Օրկանական տարրաբանութիւնը գլխաւորաբար կ'ընդգրկէ ածխածնի միացումներու, իսկ անօրկանական տարրաբանութիւնը՝ միւս բոլոր տարրերու միացումներու ուսումնասիրութիւնը։ Ընդհանուր տարրաբանութեան ուսումնասիրման ոլորտը քիմիական բոլոր փոխարկումներուն վերաբերուող օրինաչափութիւններն են։ === Տարրաբանութեան Պատմութիւն === [[Պատկեր:Chemicals in flasks.jpg|մինի|ձախից|Քիմիական Նիւթեր]] Քիմիական երեւոյթներու գիտցուած օգտագործման մասին առաջին տեղեկութիւնները կը վերաբերին Հայաստանի, Միջագետքի, [[Եգիպտոս]]ի եւ [[Չինաստան]]ի։ [[Հայաստան]]ի տարածքին [[մետաղներ]] ու համաձուլումներ ստացուած եւ Միջագետք, Ասորեստան ու այլուր արտահանուած են դեռեւս ք.ա. 4-րդ հազարամեակին։ Կ'ենթադրուի, որ հանքային [[երկաթ]]ը առաջին անգամ օգտագործուած է [[Հայաստան]]ի մէջ ք.ա. 15-րդ դարուն։ Խաղողահիւթի սպիրթային ու կաթնաթթուային խմորումները, քացախի, գինիի եւ գարեջուրի ստացումը հայերու մօտ յայտնի եղած են դեռեւս ք.ա. 8-րդ դարէն։ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ քիմիական գիտելիքներու բարձր մակարդակի մասին կը վկայէ ո՛չ միայն [[ոսկի]], [[արծաթ]], [[պղինձ]], այլեւ մալաքիտ, անուշադր, պաղլեղներ, որդան կարմիր, աղաղանիւթեր, օծանելիք արտահանելու փաստը։ Նիւթերու հետ միաժամանակ արեւելքի եւ արեւմուտքի երկիրներ փոխանցուած են նաեւ ալքիմիական գիտելիքներ։ Ալքիմիական այլալեզու ձեռագիրներուն մէջ յաճախ կը հանդիպին հայկական կաւ, հայկական աղ, հայկական ձու եւ այլ արտայայտութիւններ։ Ըստ ռուս ակադեմիկոս Ն. Ֆիկուրովսկիի՝ քիմիական գիտելիքները [[Ռուսիա|Ռուսաստան]] անցած են մասամբ [[Հայաստան]]էն։ Հայ ալքիմիկոսները զբաղած են ներկերու, թանաքներու, ջնարակներու, սոսինձներու, դեղանիւթերու պատրաստութեամբ։ == Ալքիմիագիտութիւնը == [[Պատկեր:Ca' Rezzonico - Gli alchimisti 1757 - Pietro Longhi.jpg|մինի|աջից| Ալքիմիագիտութիւնը փիլիսոփայական քարի որոնումներուն մէջ]] Ալքիմիագիտութիւնը նախագիտական տարրաբանութիւնն էր, որ ձեւաւորուած էր 3–4-րդ դարերուն [[Եգիպտոս|Եգիպսոտի]] մէջ։ Անիկա միջնադարեան մշակոյթի իւրայատուկ շերտ է։ Երբ տարրաբանութիւնը դրուեցաւ գիտական հիմքերու վրայ, ալքիմիագիտութիւնը սկսան անուանել հասարակ մետաղներէ ազնիւ մետաղներ (ոսկի, արծաթ) ստանալու կեղծ արհեստ, որովհետեւ ալքիմիկոսները բոլոր [[մետաղ]]ները կը դիտէին որպէս [[ծծումբ]]ի ու [[սնդիկ]]ի միացում։ Ալքիմիկոսները ունէին յատուկ ծածկագիրներ, որոնցմէ շատերը մինչեւ այսօր ալ չեն վերծանուած։ [[Ոսկի]]ն ծածկագրուած էր [[արեւ]]ի, [[արծաթ]]ը՝ [[լուսին]]ի, իսկ միւս յայտնի հինգ մետաղները՝ այն ժամանակ յայտնի [[մոլորակ]]ներու նշաններով։ === Ալքիմիկոսներու Ուսումնասիրութիւններ === Ալքիմիկոսներու ուսումնասիրութիւնները նպաստեցին տարրաբանութեան, որպէս գիտութեան ձեւաւորման ու զարգացման. ստացուեցան բազմաթիւ նոր նիւթեր, զարգացան մետաղաձուլումը, [[ապակեգործութիւն]]ը, [[խեցեգործութիւն]]ը, ներկերու, թուղթի, օճառի, [[ոգելից խմիչքներ]]ու արտադրութիւնները։ Քաղաքներու աճը եւ վարակիչ հիւանդութիւններու տարածումը յանգեցուցին բժշկական տարրաբանութեան՝ եատրոքիմիագիտութեան ստեղծման։ Գիտական տարրաբանութեան ձեւաւորման սկիզբը կը համարուի 17-րդ դարու 2-րդ կէսը, երբ անգլիացի գիտնական Ռ. Պոյլը տուաւ [[քիմիական տարր]] հասկացութեան առաջին գիտական սահմանումը։ 18-րդ դարու կէսերուն ռուս գիտնական [[Միխայիլ Լոմոնոսով|Մ. Լոմոնոսովը]] մշակեց նիւթի կառոյցի ատոմամոլեքուլային ուսմունքը, իսկ 18-րդ դարու 2-րդ կիսուն ֆրանսացի քիմիկոս [[Անթուան Լորան Լավուազիէ|Ա. Լավուազիէի]] կողմէ [[քիմիական շարժումներ]]ու նիւթի զանգուածի պահպանման օրէնքի ձեւակերպումով աւարտեցաւ քիմիան իսկական գիտութեան վերափոխուելու շրջանը։ 19-րդ դարու սկիզբը անգլիացի գիտնական Ճ. Տալթոնը ստեղծեց քիմիական ատոմիստիկայի հիմունքները, իսկ իտալացի գիտնական [[Ամետեօ Աւոկատրօ|Ա. Աւոկատրօն]] ներմուծեց [[մոլեքուլ]] հասկացողութիւնը։ Նիւթի կառոյցի ատոմամոլեքուլային պատկերացումները հաստատուեցան 1860-ական թուականներուն, երբ ռուս քիմիկոս [[Ալեքսանդր Պուտլերով|Ա. Պուտլերովը]] մշակեց օրկանական միացումներու կառուցուածքի տեսութիւնը, իսկ Դ. [[Մենտելեյեւ]]ը բացայայտեց պարբերական օրէնքն ու կազմեց տարրերու պարբերական համակարգը։ === Ժամանակակից Քիմիագիտութեան Առանձին Ուղղութիւններ === Ժամանակակից տարրաբանութեան առանձին ուղղութիւնները՝ անօրկանական տարրաբանութիւնը, բնագիտական տարրաբանութիւնը, [[օրկանական քիմիագիտութիւնը|օրկանական տարրաբանութիւնը]], ելեկտրաքիմիագիտութիւնը, վերլուծական տարրաբանութիւնը, [[դեղագործական քիմիագիտութիւն|դեղագործական տարրաբանութիւն]]ը, պոլիմերներու տարրաբանութիւնը եւ այլն, վերածուած են առանձին գիտութիւններու։ 19-րդ դարու վերջէն տարրաբանութեան կարեւոր ուղղութիւն է քիմիական շարժումներու ընթացքի օրինաչափութիւններու ուսումնասիրութիւնը։ == Բնական Գիտութիւններ == Տարրաբանութեան հետ սերտ շփման պայմաններուն մէջ կը զարգանան [[կենսաքիմիագիտութիւն|կենսատարրաբանութիւն]]ը ({{lang-en|Biochemistry}}), ակրոքիմիագիտութիւնը, երկրաքիմիագիտութիւնը ({{lang-en|Chemical Engineering}}) եւ այլ քիմիական գիտութիւններ։ Քիմիական արուեստագիտութիւնը կը զբաղի արտադրական մասշտաբներով քիմիական նիւթերու ստացման գիտական ու արուեստական հարցերու մշակումով եւ իրականացմամբ։ Տարրաբանութիւնը, ինչպէս բժշկութիւնն ու [[կենսաբանութիւն]]ը, ունի առանձնայատուկ լեզու, որմով կը նշանակուին եւ կ'անուանուին քիմիական միացումները։ Այդ լեզուի կանոնները համակարգող ուղղութիւնը կը կոչուի քիմիական անուանակարգութիւն (նոմենկլատուրա)։ Ազգային (հայերէն) քիմիական անուանակարգութիւն մշակած ու 19-րդ դարուն օգտագործած են Մխիթարեան միաբանութեան բնագէտները, որ ներկայիս մասամբ կը գործածուի։ Քիմիական շարժումները կը պատկերեն քիմիական հաւասարումներով։ Մեր շուրջը ամէնուր կ'ընթանան բազմաթիւ ու բազմատեսակ շարժումներ, որոնցմով բնութիւնը կը նորոգուի ու կը վերականգնուի, թափոնները կը նեխին ու կը վերանան, քիմիական գործարաններուն մէջ կը համադրուին բազմազան նիւթեր։ Այսպիսով, մարդը ամէնուր եւ ամէն պահու կ'առնչուի [[քիմիական շարժումներ]]ու հետ, որոնց խելամիտ ու նպատակային օգտագործման համար անհրաժեշտ է սորվիլ այս զարմանահրաշ ու շատ պիտանի գիտութիւնը։ == Տարրաբանութիւնը Հայաստանի Մէջ == Հայաստանի մէջ քիմիական առաջին գիտական օճախը ստեղծուած է [[1921]] թուականին [[Երեւանի Պետական Համալսարան]]ին մէջ, ուր Ս. Ղամբարեանի, Ա. Յակոբեանի, Լ. Ռոտինեանի, Պ. Քալանթարեանի, Հ. Ակունեանի եւ այլոց ջանքերով ձեւաւորուած է հայկական քիմիական դպրոցը։ Անոնք ուսումնասիրած են այդ շրջանի տնտեսութեան համար կարեւոր հարցեր, հետազօտած են [[Արարատեան դաշտ]]ի կրաքարերը, կաւահողերը, մերձարաքսեան ճահիճները, պազալդներն ու ատոնց հալման արգասիքները։ Ներկայիս քիմիական գիտութիւնը Հայաստանի մէջ գիտութեան զարգացած ճիւղերէն է. կը գործեն շարք մը քիմիական հաստատութիւններ ու տարրալուծարաններ։ === Հայ Յայտնի Քիմիկոսներ === Հայ յայտնի քիմիկոսներէն են Ա. Մնջոյեանը, Ա. Նալպանտեանը, Մ. Մանուէլեանը եւ ուրիշներ։ * Կ'ենթադրուի, որ տարրաբանութիւն անուանումը յառաջացած է հին յունարէն «քեմիա»՝ [[մետաղներ]] ձուլելու, [[ոսկի]] եւ [[արծաթ]] ստանալու արուեստ բառէն, որ իր հերթին կը ծագի Հին [[Եգիպտոս]]ի՝ «սեւ հողի երկրի»՝ «քամ» կամ «քեմի» անուանումէն, ուր այդ արուեստը, թերեւս, ամէնէն առաջիններէն զարգացած է։ * Սահակ Ծաղկարարը կարեւոր ուսումնասիրութիւններ կատարած է գործնական տարրաբանութեան բնագաւառին մէջ։ 1815–30 թուականներուն ան զբաղած է արարատեան որդան կարմիրէն ներկանիւթ ստանալու հարցերով։ == Տարրաբանութեան Մասին Ձեռագիրներ Մատենադարանին Մէջ == Մատենադարանի ձեռագիրներուն մէջ կ'առանձնանան նաեւ տարրաբանութեան վերաբերող աշխատանքները, որոնք կը ներկայանան [[Յովհաննէս Երզնկացի]]ի (1283) «Վասն նիւթի ու տեսակի», ինչպէս նաեւ անանուն հեղինակներու «Խրատք ոսկւոյ հալելու» (16-րդ դար) եւ «Դեղաբուսակ» խորագիրները կրող երկերով. հետաքրքրական է, որ վերջին աշխատանքին մէջ տրուած են նաեւ [[դեղաբոյսեր]]ու նկարները եւ անոնց պարսկերէն անունները, որպէսզի օգտուողները դեղեր պատրաստելէն չշփոթեն բոյսերը։ [[Յովհաննէս Երզնկացի]]ն զանազան տեղեկութիւններ կը յայտնէ [[աղեր]]ու, [[հանքեր]]ու, [[թթուներ]]ու, [[կազեր]]ու միացման կամ տարզատման ժամանակ յառաջացող նոր նիւթերու վերաբերեալ։ Ան կը գտնէ, որ բնութեան հիմքին մէջ ինկած նիւթը յաւիտենական է, անիկա կրնայ փոխել իր որակը, վերածուիլ այլ նիւթի, բայց երբէք չ'ոչնչանար։ Մատենադարանին մէջ պահուող մատեանները իրենց թերթերուն վրայ փայլփլող ընդմիշտ թարմ ներկերով ու թանաքներով, կազմերու կաշիով, արծաթով եւ բազմաստիճան մշակում ստացած մագաղաթով եւ զանազան այլ մանրամասներով անառարկելիօրէն կը վկայեն միջնադարեան Հայաստանին մէջ գոյութիւն ունեցած համապատասխան քիմիական գիտելիքներու, սարքաւորումներու ու միջոցներու մասին, որոնց առկայութեամբ միայն հնարաւոր է արտադրել նշուած նիւթերը։ Գրիչներն ու նկարիչները երբեմն կը յայտնեն ներկերու ու թանաքներու ստացման եղանակներն ու դեղատոմսերը, որոնց ուսումնասիրութիւնը կրնայ նպաստել բարձրորակ ներկեր ստանալու գործին։ === Պարբերական Համակարգ === [[Պատկեր:Periodic table (polyatomic).svg|650px|մինի|կենտրոն|Մենտելեյեւի պարբերական համակարգ {{lang-en|The Periodic Table}}]] == Քիմիական եւ Բնագիտական Մեթոտի Անալիզներ == * Սպեցտրոսկոպիկ մեթոտները * Սպեկտրալ վերլուծում * Վերլուծումներ * Քրոմատագրումը * Անալիտիկ տարրաբանութիւն == Տես Նաեւ == * [[Բնապահպանութիւն]] * [[Քիմիագիտութեան Օրէնքները եւ Վարկածները|Տարրաբանութեան Օրէնքները եւ Վարկածները]] * [[Փիլիսոփայութեան Քիմիագիտութիւն|Փիլիսոփայութեան տարրաբանութիւն]] * [[Քիմիկոս]] == Արտաքին Յղումներ == * [http://chemistry.am/ Քիմիական պլոք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521163604/http://chemistry.am/ |date=2016-05-21 }} * [http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=853 Հայկական Հանրագիտարան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314021611/http://encyclopedia.am/pages.php?bid=1&hid=853 |date=2016-03-14 }} == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Քիմիագիտութիւն|*]] [[Ստորոգութիւն:Բնական գիտութիւններ]] pzu9u0qojnfngzmyzzmpbmxmnmlzvyx 0 7313 253966 242285 2026-08-29T00:10:48Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253966 wikitext text/x-wiki [[File:Monica lewinsky.jpg|200px|thumb|right|[[Մոնիքա Լեւինսքի|Մոնիքա Լիուինսքի]]ն՝ Պաշտպանութեան նախարարութեան արխիւ]] '''Պիլ Քլինթըն-Մոնիքա Լիուինսքի գայթակղութիւնը''' ({{lang-en|Lewinsky scandal}})''',''' քաղաքական, սեռական աղմկահարոյց խայտառակութիւն, որ սկսած 1998-ին: Խայտառակութեան հերոսները եղած են [[ԱՄՆ]]-ի 49-ամեայ նախագահ [[Պիլ Քլինթըն]]ը եւ [[Սպիտակ Տուն|Սպիտակ տան]] 22-ամեայ աշխատակցուհի [[Մոնիքա Լեւինսքի|Մոնիքա Լիուինսքի]]ն: === Լիուինսքիի մուտքը սպիտակ տուն === 1995-ին Լիուինսքի, որ [[Լուիսի եւ Քլարքի քոլէճ]]ի շրջանաւարտ էր, որպէս փորձառական շրջան աշխատանքի անցած է [[Սպիտակ տուն|Սպիտակ տան]] մէջ՝ նախագահ Քլինթընի առաջին պաշտօնավարութեան ժամանակ: Աւելի ուշ մշտական աշխատանքի անցած է Սպիտակ տան օրէնսդրութեան հետ կապուած հարցերու բաժինին մէջ: Սպիտակ տան մէջ աշխատելու ժամանակ Լիուինսքի Քլինթընի հետ սկսած է ունենալ անձնական յարաբերութիւններ, որոնց մասին հետագային ան պատմած է իր ընկերուհի, պաշտպանութեան նախարարութեան աշխատակից Լինտա Թրիփին: Վերջինս գաղտնօրէն ձայնագրած է իրենց խօսակցութիւնները<ref>{{cite news |title=Tripp: I Am Not Intimidated |url=http://www.cbsnews.com/stories/1998/07/07/archive/main13349.shtml |date=July 7, 1998 |accessdate=January 26, 2010 |publisher=CBS |quote=In January, Tripp gave Starr the tapes. She made the recordings secretly at her home at the urging of her friend Lucianne Goldberg, a New York literary agent.}}</ref>: ==== Բացայայտումներ ==== Երբ 1998-ի Յունուարին Թրիփ իմացած է, որ Լիուինսքի, Փաուլա Ճոնսի դատական լսումներու ժամանակ, դատարանին մէջ հերքած է Քլինթընի հետ կապի մասին, իրենց խօսակցութիւններու ձայնագրութիւնը տուած է անկախ փաստաբան [[Քենէթ Սթար]]ին, որ կը հետաքննէր Քլինթընի հետ կապուած շարք մը դատական գործեր՝ ներառեալ Ուայթուոթերսի խայտառակութիւնը, «ՀԴԲ-Սպիտակ տուն» փաստաթուղթերու հոսքի խայտառակութիւնը եւ Սպիտակ տան ճամբորդութիւններու բիւրոյի խայտառակութիւնը: Այս արտամուսնական կապի մասին նորութիւնը եւ անոր յաջորդող հետաքննութիւնը վերջնական եզրակացութեան հասցուցին [[ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու պալատ|ԱՄՆ Քոնկրեսի Ներկայացուցիչներու պալատ]]ի մէջ նախագահ Քլինթընի անվստահութեան գործընթացը: Սակայն 21-օրեայ դատավարության ընթացքին, որ կ'իրականացնէր երկրի Սենատը, նախագահ Քլինթըն արդարացուեցաւ բոլոր մեղադրանքներէն, սակայն դատապարտուեցաւ կեղծ ցուցմունքներ տալու եւ արդարադատութեան իրականացման խոչընդոտելու մէջ<ref>{{cite book|last=Posner|first=Richard A,|title=An Affair of State The Investigation, Impeachment, and Trial of President Clinton|url=http://www.nytimes.com/books/first/p/posner-affair.html|accessdate=March 1, 2012|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-00080-3|chapter=Introduction}}</ref>: ===== դատավճիռ ===== Քլինթընի նկատմամբ մեղադրական դատավճիռ հրապարակուեցաւ՝ դատաւոր Սիւզան Ուեպպըր Ռայթի նկատմամբ քաղաքացիական յարգանք չցուցաբերելուն համար<ref name="ppppava">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1999/04/13/us/clinton-is-found-to-be-in-contempt-on-jones-lawsuit.html|title=Clinton is found to be in contempt on Jones lawsuit |last2= Lewis| first1= John M. |last1= Broder |first2=Neil A.|date=April 13, 1999|work=The New York Times|page=1|accessdate=March 5, 2012}}</ref>: Քլինթընի իրաւաբանական գործունէութեան արտօնութիւնը սառեցուած է Արքանզասի, այնուհետեւ [[ԱՄՆ բարձրագոյն դատարան]]ի կողմէ<ref name="autogenerated2">{{cite news| url= http://famguardian.org/Subjects/LawAndGovt/News/ClintonDisbar-011001.htm |title= Clinton Disbarred From Supreme Court |work= Family Guardian |first= Anne |last= Gearan |agency= Associated Press |date= 1 October 2001}}</ref>: Ան նաեւ տուգանուեր է $90.000-ով կեղծ վկայութիւն տալու համար<ref name="autogenerated1">{{cite news| url= http://articles.latimes.com/1999/jul/30/news/mn-61021 | work=Los Angeles Times | first=Robert L. | last=Jackson | title=Clinton Fined $90,686 for Lying in Paula Jones Case | date=July 30, 1999}}</ref>: [[Մեծ ժիւրի]]ին տուած ցուցմունքներուն ժամանակ Քլինթընի պատասխանները եղած են յստակօրէն ձեւակերպուած: Ան կը պնդէր. «Ատիկա կախեալ է անկէ, թէ ինչ կը նշանակէ 'is' (է) բառը» ({{lang-en|It depends on what the meaning of the word 'is' is}})<ref>{{cite news |first=Timothy |last= Noah |url=http://www.slate.com/id/1000162/ |title= Bill Clinton and the Meaning of "Is" |work=Slate |date=September 13, 1998 |accessdate=July 15, 2009 }}</ref>: Ան աւելցուցած է, որ «սեռական յարաբերութիւն չէ եղած, սեռական սխալ կապ կամ անընդունելի յարաբերութիւններու որեւէ այլ տեսակ» ({{lang-en|There is not a sexual relationship, an improper sexual relationship or any other kind of improper relationship}})<ref name="ls-nh">[http://www.pbs.org/newshour/bb/white_house/jan-june98/clinton_1-21.html President Bill Clinton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207152841/http://www.pbs.org/newshour/bb/white_house/jan-june98/clinton_1-21.html |date=2008-02-07 }}, ''The NewsHour with Jim Lehrer'', 21 January 1998.</ref>: Խայտառակութեան լայնածաւալ լուսաբանման համար ամերիկեան ցանցերը մեծապէս քննադատութիւններու արժանացած են<ref name="gitlin">{{cite web|url=http://www.washingtonmonthly.com/features/1998/9812.gitlin.obsession.html|title=The Clinton-Lewinsky Obsession: How the press made a scandal of itself|last=Gitlin|first=Todd|work=The Washington Monthly|accessdate=June 11, 2009|archive-date=July 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090705074333/http://www.washingtonmonthly.com/features/1998/9812.gitlin.obsession.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="kalb">{{cite book|last=Kalb|first=Marvin|title=One Scandalous Story: Clinton, Lewinsky, and Thirteen Days That Tarnished American Journalism|url=https://archive.org/details/onescandaloussto00marv|publisher=Free Press|date=September 2001|isbn=0-684-85939-4}}</ref><ref name="frenzy">{{cite news| url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A16300-2004Jul26.html|title=The Frenzy Over Lewinsky: As the Scandal Unfolded, a Media Storm Swirled in Washington |last=Layton|first=Lyndsey|date=July 27, 2004|work=The Washington Post| page= B04| accessdate= June 11, 2009}}</ref>: Խայտառակութիւնը յաճախ կը կոչուի նաեւ «Monicagate»<ref>Rich, Frank. [http://www.nytimes.com/1998/12/16/opinion/journal-monicagate-year-two.html «Journal; Monicagate Year Two»], ''[[The New York Times]]'', 16 December 1998.</ref>, «Lewinskygate»<ref>Rich, Frank. [http://www.nytimes.com/1998/02/25/opinion/journal-days-of-the-locust.html «Journal; Days of the Locust»], ''[[The New York Times]]'', February 25, 1998.</ref>, «Tailgate»<ref>Hennenberger, Melinda. [http://www.nytimes.com/1998/01/29/us/president-under-fire-right-conservative-talk-radio-finding-cause-for-revelry.html «The President Under Fire»], ''The New York Times'', January 29, 1998.</ref>, «Sexgate»<ref name="barron">James Barron with Hoban, Phoebe. [http://www.nytimes.com/1998/01/28/nyregion/public-lives-dueling-soaps.html?sec=&spon= «Dueling Soaps»], ''The New York Times'', January 28, 1998.</ref> և «zippergate»<ref name="barron" /> (անգլերէն zipper՝ «կայծակաճարմանդ» բառէն): Բոլոր անուանումներուն մէջ կը կիրարկուի -gate վերջաւորութիւնը, որ աւելի յայտնի դարձած է [[Ուոթերկէյթի Խայտառակութիւն|Ուոթերկէյթի խայտառակութենէն]] ետք: == Մեղադրանքներ Աեռական Կապի Վերաբերեալ == Մոնիքա Լիուինսքի յայտարարած է, որ 1995-ի Նոյեմբերէն մինչեւ 1997-ի Մարտ ամիսը երկարած ժամանակաշրջանին, նախագահ Քլինթընի հետ ունեցած է 9 սեռական յարաբերութիւն: Առաջին տիկին [[Հիլըրի Քլինթըն]], համաձայն հրապարակուած պաշտօնական օրակարգի, յարաբերութիւններու ընթացքին եղած է Սպիտակ տան մէջ<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/news/politics/2008-03-19-852575883_x.htm| title= Lewinsky and the first lady| date= March 19, 2008 |agency= Associated Press |work= USA Today |accessdate= January 19, 2010}}</ref>: 1996-ի Ապրիլին ղեկավարութիւնը Լիուինսքին տեղափոխած է [[Փենթակոն]], քանի որ կը գտնէր, որ ան շատ ժամանակ կ'անցընէր Քլինթընի մօտ<ref>Jeff Leen (January 24, 1998). [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/stories/lewprofile.htm Lewinsky: Two Coasts, Two Lives, Many Images] // [[The Washington Post]].</ref>: Քլինթընի ինքնակենսագրականի համաձայն, 1997-ին Սպիտակ տունէն ԱՄՆ-ի [[ՄԱԿ]]-ի ներկայացուցիչ Պիլ Ռիչարտսընէն խնդրած են հարցազրոյց կատարել Լիուինսքիի հետ՝ վերջինիս ՄԱԿ-ի մէջ աշխատանքի տեղաւորելու համար: Ռիչարտսըն կատարած է խնդրանքը եւ Լիուինսքիի աշխատանք առաջարկած է, սակայն վերջինս հրաժարած է<ref>{{cite web|url=http://www.aim.org/media-monitor/bill-richardson-caught-in-clinton-undertow/|title=Bill Richardson Caught In Clinton Undertow|author=Reed Irvine, Cliff Kincaid|date=August 21, 1998|publisher=Accuracy in Media|accessdate=March 5, 2012|archive-date=August 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825051350/http://www.aim.org/media-monitor/bill-richardson-caught-in-clinton-undertow/|dead-url=yes}}</ref>: «The American Spectator» գրած է, որ Ռիչարտսըն աւելի շատ բան իմացած է Լիուինսքիի գործի մասին, քան պատմած է մեծ ժիւրիներուն<ref>{{cite news|url=http://spectator.org/archives/1998/11/15/slick-billy/|title=The American Spectator : Slick Billy|last=York|first=Byron|date=November 15, 1998|work=American Spectator|accessdate=March 5, 2012|archive-date=April 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423232401/http://spectator.org/archives/1998/11/15/slick-billy|dead-url=yes}}</ref>: Լիուինսքի Քլինթընի հետ ենթադրեալ յարաբերութիւններու մասին խոստովանած է Լինտա Թրիփին: Թրիփ համոզած է Լիուինսքիի պահել նուէրները, որոնք անոր տուած էր Քլինթըն եւ չոր քիմմաքրման միջոցով չմաքրել Լիուինսքիի կապոյտ զգեստի վրայ մնացած սերմնահեղուկի հետքը: Թրիփ այդ մասին պատմած է գրական գործակալ Լուսիէն Հոտպերկի հետ զրոյցի ժամանակ: Վերջինս Թրիփին խորհուրդ տուած է գաղտնի գրառումներ կատարել, ինչոր Լինտան սկսած է 1997-ի Սեպտեմբերին<ref>The Monica Lewinsky Tapes // US News and World Report, 2 February 1998, v.124 n.4 p.23.</ref>: Հոլտպերկը կոչ ուղղած է Թրիփին ձայնագրութիւնները տալ անկախ փաստաբան Քեննէթ Սթարին եւ հասցնել այն մարդոց, որոնք կ'աշխատէին Փաուլա Ճոնսի գործը<ref>{{cite news |url=http://www.newsweek.com/id/93748 |work=Newsweek |title=The Goldberg-Tripp-Jones Axis |date=November 9, 1998 |first1=Evan |last1=Thomas |first2=Michael |last2=Isikoff |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090625224317/http://www.newsweek.com/id/93748 |archivedate=June 25, 2009 |access-date=September 27, 2017 }}</ref>: 1997-ի աշնան Հոլտպերկ լրագրողներու հետ սկսած է խօսիլ ձայնագրութիւններու մասին: Յատկապէս, ան սերտ յարաբերութիւններու մէջ եղած է «[[Newsweek]]-ի» լրագրող Մայքըլ Իզիկովի հետ<ref>{{cite news|work=[[Time]]|title=Lucianne Goldberg: in pursuit of Clinton|date=February 2, 1998|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,987748,00.html|author=John Cloud, Edward Barnes, Richard Zoglin|access-date=September 27, 2017|archive-date=August 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817160308/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,987748,00.html|dead-url=yes}}</ref>: 1998-ի Յունուարին, երբ Լիուինսքի՝ իբրեւ վկայ, մասնակցած է Փաուլա Ճոնսի գործին, ան ժխտեր է, որ սեռական կապ ունեցած է նախագահ Քլինթընի հետ: Ան փորձած է համոզել Թրիփին՝ ստել Ճոնսի դատավարութեան ժամանակ: Ատոր փոխարէն Թրիփ ձայնագրութիւնները տուած է Սթարին, որ կը հետաքննէր Ուայթուոթերսի խայտառակութիւնը եւ շարք մը այլ աղմկահարոյց գործեր: Ունենալով իրեղէն ապացոյցներ Քլինթըն-Լեւիսնքի սեռական կապի մասին՝ փաստաբանը ընդլայնած է հետաքննութիւնը, որպէսզի գործին մէջ ներառէ նաեւ Լիուինսքին եւ Ճոնսի գործին մէջ անոր հնարաւոր կեղծ վկայութիւնը: == Ժխտումը Եւ Ատոր Յաջորդած Խոստովանութիւնը == [[Պատկեր:Response to the Lewinsky Allegations (January 26, 1998) Bill Clinton.ogv|250px|մինի|Պիլ Քլինթըն իր ելոյթի վերջաւորութեան կ'անդրադառնայ Լիուինսքիի հետ կապուած խայտառակութեան: Ելոյթի ամէնէն յայտնի նախադասութիւնը հետեւեալն է. «Ես սեռական յարաբերութիւններ չեմ ունեցած այդ կնոջ՝ միսս Լիուինսքիի հետ» (6:07)]] Խայտառակութեան մասին նորութիւնը առաջին անգամ յայտնուած է [[17 Յունուար]] [[1998]]-ին «Drudge Report»-ի մէջ, ուր նշուած էր, որ «Newsweek»-ի խմբագիրները կ'ուսումնասիրեն հետաքննող լրագրող Մայքըլ Իզիկովի ուսումնասիրութիւնները<ref>[http://www.drudgereportarchives.com/data/2002/01/17/20020117_175502_ml.htm "Newsweek Kills Story On White House Intern"], DrudgeReportArchives, 1998.</ref>: Զանգուածային լրատուամիջոցներու մէջ նորութիւնը յայտնուած է [[21 Յունուար]]ին՝ [[The Washington Post]] օրաթերթին մէջ<ref name="WP-21jan1998">{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/stories/clinton012198.htm|title=Special Report: Clinton Accused| last= Schmidt| first= Susan |author2=Peter Baker |author3=Toni Locy|date=January 21, 1998|work=The Washington Post| accessdate=August 26, 2010}}</ref>: Պատմութիւնը քննարկուած է քանի մը օր, եւ չնայած Քլինթընի կողմէ ժխտման փաստին՝ Սպիտակ տան մէջ ներկայացուող հարցադրումները օրէ օր կ'աճէին: [[26 Յունուար]]-ին նախագահ Քլինթըն կնոջ հետ միասին ելոյթ ունեցած է Սպիտակ տան մէջ կազմակերպուած մամլոյ ասուլիսին՝ հաստատապէս ժխտելով Լիուինսքիի հետ կապուած խայտառակութեան մէջ իր մասնակցութիւնը: Ան ըսած է<ref>[http://www.apoliticus.com/2008/10/top-5-political-quotes-that-defined-presidencies/ Top 5: Political Quotes That Defined Presidencies], APOLITICUS.COM {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020000906/http://www.apoliticus.com/2008/10/top-5-political-quotes-that-defined-presidencies/ |date=2017-10-20 }}</ref>. {{Քաղվածքի սկիզբ}}Հիմա ես պէտք է վերադառնամ, որ աշխատիմ Քոնկրէսին ուղղուած տարեկան ելոյթիս վրայ: Ես անոր վրայ աշխատած եմ նաեւ երէկ՝ մինչեւ ուշ գիշեր: Բայց ես բան մը կ'ուզեմ ըսել ամերիկեան ժողովուրդին: Կ'ուզեմ, որ զիս լսեն: Կ'ուզեմ դարձեալ կրկնել. '''Ես սեռական յարաբերութիւններ չեմ ունեցեր այդ կնոջ՝ միսս Լիուինսքիի հետ: Ես երբեւիցէ ոչ մէկուն չեմ խնդրած ստել, ոչ մէկ անգամ: Այդ փաստարկները կեղծ են: Եւ ես պէտք է վերադառնամ ամերիկեան ժողովուրդին ծառայելու աշխատանքիս: Շնորհակալութիւն:''' {{oq|en|Now, I have to go back to work on my State of the Union speech. And I worked on it until pretty late last night. But I want to say one thing to the American people. I want you to listen to me. I'm going to say this again: I did not have sexual relations with that woman, Miss Lewinsky. I never told anybody to lie, not a single time; never. These allegations are false. And I need to go back to work for the American people. Thank you.<ref>Clinton, Bill. [http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3930 Response to the Lewinsky Allegations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223181444/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3930 |date=2009-02-23 }}, Miller Center of Public Affairs, 26 January 1998.</ref>}} {{քաղվածքի ավարտ|источник=}} Փորձագէտները սկսան քննարկել, թէ արդեօք նախագահ Քլինթոնը պիտի անդրադառնա՞յ այս խայտառակութեան՝ Քոնկրեսին ուղղուած տարեկան ելոյթի ժամանակ: Նախագահը, սակայն, իր ելոյթին մէջ չանդրադարձաւ այդ խնդիրին: [[Հիլըրի Քլինթըն]] աջակցած է ամուսինին՝ խայտառակութեան ամբողջ ընթացքին: [[27 Յունուար]]ին [[NBC]] պատկերասփիւռի «Today» հաղորդաշարի ժամանակ ան ըսած է. «Ասիկա մեծ պատմութիւն է բոլոր անոնց համար, որոնք կ'ուզեն գտնել զայն եւ գրել ատոր մասին: Ասիկա կարելի է բնութագրել իբրեւ դաւադրութիւն, որ ուղղուած է ամուսինիս դէմ: Այս դաւադրութիւնը սկսած է այն ժամանակ, երբ ամուսինս յայտարարեց նախագահական մրցավազքին մասնակցելու մասին»: Յաջորդ քանի մը ամիսներու ընթացքին, ինչպէս նաեւ ամրան ամիսներուն ԶԼՄ-ները կը քննարկէին, թէ արդեօք տեղի ունեցած են այս դէպքերը եւ արդեօք Քլինթըն ստած կամ խոչընդոտած է արդարադատութեան իրականացման: Սակայն ոչինչ կարելի եղած է յայտնաբերել, բացառութեամբ ձայնագրութենէն: Պատճառն ալ այն էր, որ Լիուինսքի չէ ցանկացած քննարկել գործը կամ վկայութիւն տալ այդ մասին: [[28 Յուլիս]] [[1998]]-ին Լիուինսքի ստացած է գործնառութեան մասնակի շնորհք՝ մեծ դատական կազմին կողմէ իրականացուող դատավարութեան ժամանակ<ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/1998/07/28/lewinsky/|title=Lewinsky Strikes Far-Reaching Immunity Deal|last1= Blitzer| first1= Wolf|last2= Franken |first2= Bob|date=July 28, 1998|publisher=[[CNN]]| accessdate=9 March 2013}}</ref>: Բացի ատկէ, Լիուինսքի Սթարին յանձնած է նաեւ կապոյտ զգեստը, որուն վրայ, իբրեւ թէ, եղած է Քլինթընի սերմնահեղուկը: Սերմնահեղուկի ուսումնասիրութիւնը կրնար տալ բոլոր հարցումներու պատասխանները, չնայած անոր, որ Քլինթըն քանի մը անգամ ժխտած էր իր մասնակցութիւնը<ref>{{cite news | url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/icreport/6narrit.htm#L28 | title=Starr Report | work= The Washington Post| accessdate=9 May 2013 | date=September 15, 1998}}</ref>: [[17 Օգոստոս]] [[1998]]-ին Քլինթըն մեծ դատական կազմին գրաւոր ցուցմունք տուաւ, որուն համաձայն ան «սխալ ֆիզիքական յարաբերութիւններ» ունեցած է Լիուինսքիի հետ: Նոյն երեկոյեան ամերիկեան պատկերասփիւռի կայաններէն տուած հարցազրոյցի ժամանակ, ան խոստովանած է, որ Լիուինսքիի հետ յարաբերութիւնները եղած են «ոչ տեղին»<ref>Clinton, Bill. [http://www.pbs.org/newshour/lewinsky_address/address.html Address to the nation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216112726/http://www.pbs.org/newshour/lewinsky_address/address.html |date=2005-12-16 }}, PBS.org, 17 August 1998.</ref>: == Կեղծ Վկայութեան Մասին Մեղադրանք == Ճոնսի դատական գործի ժամանակ, իր ցուցմունքերուն մէջ Քլինթընը հերքած է, որ «սեռային յարաբերութիւններ ունեցած է» Լիուինսքիի հետ: Ապացոյցներու հիման վրայ (կապոյտ զգեստ), որոնք ներկայացուած էին Թրիփի կողմէ, Սթար եկած է այն եզրահանգման, որ դատարանին մէջ նախագահի վկայութիւնները եղած են կեղծ: Ցուցմունք տալու ժամանակ, Քլինթընի հարցուցած են. «Դուք երբեք սեռային յարաբերութիւն ունեցա՞ծ էք Մոնիքա Լիուինսքիի հետ, ինչպէս այդ եզրը բացատրուած է Deposition Exhibit 1?-ի» մէջ: Դատաւորը որոշած է, որ Քլինթըն պէտք է ծանօթանայ «սեռային յարաբերութիւն» եզրի ամբողջական բացատրութեան: Այնուհետեւ, բացատրութեան հիման վրայ, որ կազմուած էր անկախ իրաւախորհրդատուական մարմինի կողմէ, Քլինթըն պատասխանած է. «Ես երբեք սեռային յարաբերութիւններ չեմ ունեցած Մոնիքա Լիուինսքիի հետ»: Քլինթըն աւելի ուշ յայտարարած է. «Ես կը կարծէի, որ բացատրութիւնը, որ կը ներառէ իմ մասնակցութեամբ ցանկացած գործողութիւն, կը ներառէ անոր մարմինի տարբեր մասերու հետ յարաբերութիւն, որոնք թուարկուած են այստեղ («հաճոյք պատճառելու կամ ցանկացած մարդու մօտ սեռային գրգռուածութիւն յառաջացնելու նպատակով): Այլ բառերով, Քլինթըն հերքած է, որ ան երբեք «կապ» չէ ունեցած Լիուինսքիի սեռային անդամներու, հետոյքի, աճուկի, կուրծքերու, մարմինի որեւէ այլ հատուածի կամ ալ, աւելի եւս, հեշտոցի հետ: Ասոր համաձայն, «սեռային յարաբերութիւն» եզրակացութեան մէջ ի նկատի կ'առնուէր օրալ սեքսի «մատուցումը», սակայն չէր ներառուեր օրալ սեքսի «ստացումը»<ref>Tiersma, Peter. [http://www.languageandlaw.org/PERJURY.HTM "The Language of Perjury"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114054458/http://www.languageandlaw.org/PERJURY.HTM |date=2016-01-14 }}, languageandlaw.org, 20 November 2007.</ref>: Երկու ամիս ետք, երբ Սենատը չկրցաւ վերջնական մեղադրանք առաջադրել, նախագահ Քլինթընի նկատմամբ կայացած է մեղադրական դատավճիռ՝ քաղաքացիական դատաւոր Սիւզան Ուեպպըր Ռայթի նկատմամբ անյարգալից վերաբերմունքի համար<ref name=ppppava />: [[Արքանզաս (նահանգ)|Արքանզաս]]ի մէջ Քլինթընի իրաւաբանական գործունէութեան հրամանը սառեցուած է: Հետագային անոր հրամանը սառեցուած է նաեւ ԱՄՆ-ի բարձրագոյն դատարանի կողմէ<ref name=autogenerated2 />: Ան կեղծ վկայութիւններու համար տուգանուած է 90000 ԱՄՆ տոլար<ref name=autogenerated1 />: Քլինթըն հրաժարած է բողոքարկել դատաւորի նկատմամբ անյարգելից վերաբերմունքի մասին դատավճիռը` նիւթական պատճառներէն ելլելով<ref name=ppppava />, սակայն առաջուան նման պնդած է, որ իր ցուցմունքները հիմնուած եղած են Ռայթի «սեռային յարաբերութիւն» եզրի մեկնաբանութեան վրայ<ref name=ppppava />: == Ամբաստանում == 1998-ի Դեկտեմբերին [[ԱՄՆ դեմոկրատական կուսակցութիւն]]ը, որուն անդամն էր նախագահ Քլինթըն, փոքրամասնութիւն կը կազմէր ԱՄՆ [[Քոնկրես]]ի երկու պալատներուն մէջ: Քոնկրեսի դեմոկրատ որոշ անդամներ եւ ընդդիմադիր Հանրապետական կուսակցութեան ճնշող մեծամասնութիւնը կը կարծէին, որ Քլինթընի տուած ցուցմունքները կեղծ են, իրականացուած է արդարադատութեան կոպտագոյն խախտում, որոնք հիմք կը հանդիսանան նախագահ Քլինթընի նկատմամբ ամբաստանութեան գործընթաց սկսելու համար: Ներկայացուցիչներու պալատի ճնշող մեծամասնութիւնը կողմ քուէարկած է՝ Քլինթընի նկատմամբ ամբաստանութիւն սկսելու գործընթացին, որուն յաջորդած է Սենատի 21-օրեայ դատական գործընթացը: Սենատի բոլոր դեմոկրատ անդամները կողմ քուէարկած են թէ՛ կեղծ վկայութիւններու, եւ թէ՛ արդարադատութեան իրականացման խոչընդոտելու մեղադրանքներու հանմանը: Տասը հանրապետականներ կողմ քուէարկած են երկու մեղադրանքներու հանման օգտին: Այդ սենատորներն էին Ճոն Չաֆին ([[Ռոտ Այլենտ]]), Սիւզան Քոլինզը ([[Մէյն]]), Սլէյտ Կորթոնը ([[Ուաշինկթըն (նահանգ)|Ուաշինկթոն]]), Ճիմ Ճեֆֆորտսը ([[Վերմոնթ]]), Ռիչարտ Շելպին ([[Ալաւամա]]), Օլիմփիա Սնոուն ([[Մէյն]]), Արլեն Սփեքթըրը ([[Փենսիլվանիա]]), Թետ Սթիւենսը ([[Ալասքա]]), Ֆրետ Թոմփսոնը ([[Թենըսի]]) եւ Ջոն Ուորները ([[Վիրճինիա]]): Հինգ հանրապետականներ կողմ քուէարկած են արդարադատութեան իրականացման խոչընդոտելու մեղադրանքը հանելու օգտին՝ Չաֆին, Քոլինզը, Ճեֆֆորտսը, Սնոուն եւ Սփեքթըրը: Նախագահ Քլինթըն արդարացուած է բոլոր մեղադրանքներէն եւ շարունակած զբաղեցնել իր պաշտօնը: Եղած են փորձեր նախագահը մեղադրելու Ներկայացուցիչներու պալատի միջոցով, սակայն այդ փորձերը ձախողած են: == Հետեւանքներ == [[File:Clinton Lewinsky 1998 Abkhazia stamp.jpg|thumb|Քլինթընը եւ Լիուինսքին ապխազական դրօշմանիշի վրայ]] === Ազդեցութիւնը 2000-ի Նախագահական Ընտրութիւններու Վրայ === Խայտառակութիւնը, հաւանաբար, մեծ ազդեցութիւն ունեցած է 2000-ի նախագահական ընտրութիւններու վրայ՝ երկու հակադարձ ձևերով: Դեմոկրատական կուսակցութեան նախագահի թեկնածու եւ, այդ ժամանակ, երկրի գործող փոխնախագահ [[Ալպերթ Կոռ]] յայտարարած է, որ Քլինթընի շուրջ ծաւալուած խայտառակութիւնը եղած է «բեռ», որ կը պակսեցնէ կուսակցութեան խանդավառութիւնը: Այդ պատճառով, կրճատուած է նաեւ դեմոկրատական կուսակցութեան համակիրներու քանակը: Քլինթըն յայտարարած է, որ խայտառակութեան հետեւանքով Կոռի քարոզարշաւը բաւականին «չափաւոր» եղած է, եւ եթէ նախագահ Քլինթըն Կոռի քարոզարշաւը կատարէր [[Արքանզաս (նահանգ)|Արքանզաս]]ի եւ [[Նիու Հեմփշիր]]ի մէջ, Կոռ պիտի ստանար աւելի շատ թիւով քուէներ անկախ անկէ, թէ ինչ կատարուեցաւ [[Ֆլորիտա]]յի մէջ<ref>{{cite news| title= Bill Clinton on Lewinsky Affair: 'I Cracked' | first= Brian |last= Montopoli| work=Political Hotsheet |publisher= CBS News |date= 21 September 2009 |url= http://www.cbsnews.com/blogs/2009/09/21/politics/politicalhotsheet/entry5327644.shtml |accessdate= 21 September 2009}}</ref>: Քաղաքագէտները հաստատած են երկու տեսակէտներն ալ: 2000-ի նախագահական ընտրութիւններէն առաջ եւ ետք, [[ABC News]]-ի մեկնաբան Ճոն Քոքրէյն Լիուինսքիի խայտառակութիւնը կապած է ընտրողներու երեւոյթի հետ, զորս ան կոչած է «Քլինթընէն յոգնածութիւն»<ref>{{cite book| title=Missed opportunity: Gore, incumbency and television in election 2000 | url=https://archive.org/details/missedopportunit00eddo |first=Edwin D. |last= Dover |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2002 | isbn= 978-0-275-97638-5 |page= [https://archive.org/details/missedopportunit00eddo/page/130 130]|quote= John Cochran on ABC described this phenomenon as "Clinton fatigue." He said voters were happy with the policy agenda and direction of the country but were tired of Clinton and wanted to forget him. Casting their votes for Bush and not for Clinton's surrogate, Gore, was one way to bring about this preferred change, Cochran concluded.}}</ref>: Հարցումը ցոյց տուած է, որ խայտառակութիւնը նախկինին պէս իր ազդեցութիւնը կ'ունենայ Քլինթընի ցած քուէարկութեան վրայ<ref>{{cite book| title= The 2000 Presidential Campaign: A Communication Perspective | url= https://archive.org/details/2000presidential0000unse | series= Volume 2000, Part 3 |first= Robert E. Jr. |last= Denton |publisher= Greenwood Publishing Group |year= 2002 |isbn= 978-0-275-97107-6| pages=[https://archive.org/details/2000presidential0000unse/page/92 92], 98 }}</ref>, իսկ վերլուծաբանները, ինչպէս օրինակ [[Վանտերպիլթի համալսարան]]ի փրոֆեսէօր Ճոն Կիրը, եկած են այն եզրակացութեան, որ «Քլինթընէն յոգնածութիւնը կամ իր տեսակին մէջ բարոյական յետահայեաց քուէարկութիւնը մեծ ազդեցութիւն ունեցած է Ալպերթ Կոռի կարելի առիթներու վրայ»<ref>{{cite book| title= Public opinion and polling around the world: a historical encyclopedia| volume= 1 |first=John Gray |last= Geer |publisher= ABC-CLIO |year= 2004 |isbn= 978-1-57607-911-9 | page= 138}}</ref>: Ուրիշ վերլուծաբաններ ալ պաշտպանած են Քլինթընի փաստարկը, եւ պնդած, որ Քլինթընի քարոզարշաւի մասնակցութենէն Կոռի հրաժարումը, ազդած է նաեւ անոր քաղաքական երեւոյթին վրայ<ref>{{cite journal | url= http://www.greens.org/s-r/25/25-03.html | journal= Synthesis/Regeneration | number= 25 | date= Summer 2001 | title= Gore's Defeat: Don't Blame Nader | first= Manning | last= Marable | accessdate= 9 May 2013 | archive-date= 10 May 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110510025027/http://www.greens.org/s-r/25/25-03.html | dead-url= yes }}</ref><ref>{{cite news| url= http://www.slate.com/id/1006450/ |title= Why Gore (Probably) Lost |first= Jacob |last= Weisberg |work= Slate |date= 8 November 2000 | accessdate= 9 May 2013}}</ref><ref>[http://www.nigerdeltacongress.com/articles/an_anatomy_of_2000_usa_president.htm An anatomy of 2000 USA presidential election], NigerDeltaCongress.com</ref><ref>[http://www.cairn.info/revue-francaise-d-etudes-americaines-2001-4-page-10.htm Beyond the Recounts: Trends in the 2000 US Presidential Election], Cairn.info</ref>: === Կողմնակի Խայտառակութիւններ === Խայտառակութեան ժամանակ նախագահ Քլինթընի կողմնակիցները կը նկատէին, որ այս հարցը անձնական է եւ կը վերաբերի միայն սեռային յարաբերութեան: Անոնք կը նշէին, որ այս հարցը եսասիրական է, մանաւանդ այն մարդոց համար, որոնք կը պահանջէին նախագահի հրաժարականը: Օրինակ, [[ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու պալատ]]ի հետաքննութեան ժամանակ պարզուած է, որ Հենրի Հայտը, որ Պալատի իրաւաբանական կոմիտէի հանրապետական ղեկավարն էր ու Պալատի յառաջատար կառավարիչը, նոյնպէս սեռային գաղտնի յարաբերութիւններ ունեցած է՝ երկրի գլխաւոր իրաւաբանի պաշտօնի վրայ գտնուելու ժամանակ: Հայտը, որ Լիուինսքիի գործի դատական լսումներու ժամանակ 70 տարեկան էր, հերքած է այդ «երիտասարդական անհետեւողականութիւնը»: Այդ ժամանակ ան եղած է 41 տարեկան<ref>Talbot, David. "This hypocrite broke up my family", ''Salon'', 16 September 1998.</ref>: Հետաքննութիւնը, որուն գործունէութիւնը լայնօրէն կը լուսաբանուէր ԶԼՄ-ներու մէջ, աշխուժօրէն տեղեկատուութիւն կը փնտռէր բոլոր այն մարդոց դէմ, որոնք բացայայտ կողմ կ'արտայայտուէին Քլինթընի ամբաստանութեան: Բրիտանական «[[The Guardian]]» պարբերականը գրած է<ref>Goldenberg, Suzanne. [http://www.guardian.co.uk/media/2007/jun/04/pressandpublishing.usnews "Porn king offers $1m for US political sex scandal"] ''The Guardian'', London. Retrieved September 21, 2009.</ref>. {{Քաղվածքի սկիզբ}} «Hustler» ամսագրի հրատարակիչ [[Լարրի Ֆլինթ|Լարրի Ֆրինթ]]ը առաջարկած է 1 միլիոն տոլար փոխյատուցում: Ան եղած է Հանրապետական կուսակցութեան երդուեալ թշնամի եւ փորձած է անժխտելի փաստեր գտնել Քոնկրեսի հանրապետական անդամներու դէմ, որոնք պայքար կը ծաւալէին նախագահ Քլինթընի ամբաստանութեան համար: Չնայած այն հանգամանքին, որ Ֆլինթը կը յայտարարէր, թէ 10 հեղինակաւոր հանրապետականներու դէմ ունի ակնյայտ մեղադրական փաստեր, գովազդային գործակալութեան օգնութեամբ հանրութեանը հասաւ միայն մէկը: Լուիզիանա նահանգէն քոնկրեսական Ռոպերթ Լիւինկսթոնը լքեց քոնկրեսը, երբ իմացաւ, որ պարոն Ֆլինթը պատրաստ է խօսելու իր սեռային գաղտնի յարաբերութիւններու մասին: {{Քաղվածքի ավարտ|источник=}} Հանրապետական քոնկրեսական Ռոպերթ Լիւինկսթոնը, ինչպէս կ'ակնկալուէր, Քոնկրեսի յաջորդ նստաշրջանին պէտք է ստանար Ներկայացուցիչներու պալատի խօսնակի պաշտօնը<ref>[http://www.nytimes.com/1998/11/10/us/robert-livingston-the-heir-apparent-with-a-black-belt.html "Robert Livingston, The Heir Apparent With a Black Belt"], ''The New York Times'', 10 November 1998, p. A24. Retrieved September 21, 2009.</ref>: Այս լուրը տարածուած էր նշանակումէն քանի մը շաբաթ առաջ, երբ Ֆլինթը դեռ չէր իմացած անոր սիրային կապերու մասին: Այդ պատճառով ալ, Լիւինկսթոն հրաժարական տուաւ եւ կոչ ուղղեց Քլինթընին նոյնը ընել: Ֆլինթ նաեւ կը նշէր, որ քոնկրեսական Պոպ Պար, որ Հանրապետական կուսակցութեան խմբակցութեան միւս ղեկավարն էր, ունեցած է արտամուսնական կապ: Պար եղած է երկու պալատներու ալ առաջին օրէնսդիրը, որ Լիուինսքիի խայտառակութեան շրջագիծին մէջ, կոչ ուղղած է Քլինթընի հրաժարականը<ref name="Spoiler">McCaffrey, Shannon. [http://www.cbsnews.com/stories/2008/06/22/politics/main4200831.shtml Will Bob Barr be the Ralph Nader of '08?], Associated Press (via CBS News), 22 June 2008.</ref>: [[Ինտիանա]] նահանգի հանրապետական քոնֆրեսական Տեն Պերթըն յայտարարած է. «Ոչ ոք, անկախ, թէ որ կուսակցութեան կը ծառայէ, ոչ ոք, անկախ, թէ իշխանութեան որ ճիւղին կը ծառայէ, չի կրնար խուսափիլ սեռային, ենթադրեալ, յարաբերութիւններու պատասխանատուութենէն»<ref>Baker, Russ. "Portrait of a political 'pit bull'", ''Salon'', December 22, 1998.</ref>: 1998-ին Պերթըն խոստովանած է, որ ինք 1983-ին նոյնպէս ունեցած է սիրային կապ, որմէ երեխայ ծնած է<ref name="Indy-Fact">[http://www2.indystar.com/library/factfiles/people/b/burton_dan/burton.html "Rep. Dan Burton – Member of Congress representing Indiana's 5th District"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523132319/http://www2.indystar.com/library/factfiles/people/b/burton_dan/burton.html |date=2013-05-23 }}, ''Library Factfiles'', ''Indianapolis Star'', updated January 2007. Retrieved February 25, 2007.</ref>: Ներկայացուցիչներու պալատի խօսնակ Նիութ Կինկրիչը, որ ընտրուած էր [[Ճորճիա]]յէն եւ 1994-ին կը ղեկավարէր հանրապետական յեղափոխութիւնը<ref>"Gingrich Expects 'Republican Revolution'", news4jax.com, 28 October 2010.</ref>, 1998-ին խոստովանած է, որ սեռային կապ ունեցած է Պալատի փորձառական շրջանի մէջ եղող մէկու մը հետ, չնայած որ ամուսնացած էր իր երկրորդ կնոջ հետ: Այդ ժամանակ ան կը ղեկավարէր Քլինթընի ամբաստանութեան շարժումը՝ Լիուինսքիի գործի շրջագիծին մէջ կեղծ վկայութիւն տալու համար<ref>Schneider, Bill. [http://www.cnn.com/2007/POLITICS/03/09/gingrich.schneider/index.html "Gingrich confession: Clearing the way for a 2008 run?"], CNN. March 9, 2007. Retrieved December 29, 2009.</ref><ref>{{Cite news|title=Gingrich admits having affair in '90s|agency=Associated Press| publisher= MSNBC |url=http://www.msnbc.msn.com/id/17527506/|accessdate=June 7, 2009}}</ref>: [[Այտահօ]] նահանգէն հանրապետական Հելեն Չենաուեթ Հաճը պահանջած է Քլինթընի հրաժարականը, չնայած այն փաստին, որ խոստովանած է, որ 1980-ականներուն 6 տարի յարաբերութիւններու մէջ եղած է ռանչոյի ամուսնացած սեփականատիրոջ հետ<ref>{{cite news| url= http://www.newsweek.com/blogs/the-gaggle/2009/06/25/sex-scandals-through-the-years-both-parties-even.html | title= Sex Scandals Through the Years: Both Parties Even | work= Newsweek |date= 25 June 2009}}</ref>: === Անձնական Ընկալում === Պատմաբան Թէյլըր Պրանչ կը կարծէր, որ Քլինթըն խնդրած է իրմէ փոփոխութիւններ իրականացնել «Քլինթընի յիշողութիւններ. Նախագահը ըմբշամարտային պատմութեան մէջ» գիրքին մէջ, որ հրատարակուած է 2009-ին: Հիմնական փոփոխութիւնը կապուած էր Քլինթընի խոստովանութեան հետ, ուր ան կը նշէր, որ Լիուինսքիի հետ սիրավէպը սկսած է, որովհետեւ «ուղեղս մթագնած էր, ես ուղղակի չէի հասկնար, թէ ի՛նչ կ'ընէի»: Պրանչ կը գրէ, որ Քլինթըն ինք զինք կը զգար «խեղդուած, չգնահատուած, թէ Լիուինսքիի խայտառակութեան ժամանակ, թէ 1994-ին Քոնկրեսի ընտրութիւններուն մէջ դեմոկրատներու պարտութեան ժամանակ, նախորդ Յունուարին մօր մահուան ժամանակ, եւ թէ շարունակուող Ուայթուոթերսի հետաքննութեան ժամանակ»<ref>{{cite news| title= Secret interviews add insight to Clinton presidency | first= Susan |last= Page |publisher= USA Today | date=21 September 2009 |url= http://www.usatoday.com/news/washington/2009-09-21-clinton-tapes_N.htm |accessdate= 21 September 2009}}</ref>: Քլինթըն, ի լուր աշխարհի, խոստովանած է, որ Լիուինսքիի հետ կապը եղած է «բարոյական ահաւոր մեծ սխալ» եւ, ի պատասխան հանրապետականներուն, յայտարարած է, որ «եթէ մարդիկ ունին զայրոյթի անկառավարելի դրսեւորումներ, ապա ատոր պատճառով անոնք կրնան ընել ոչ հաւասարակշռուած, աւերիչ գործողութիւններ»<ref>{{cite news| url= http://www.cnn.com/2004/ALLPOLITICS/06/20/clinton.book/ |title= Clinton: Lewinsky affair a 'terrible moral error'| publisher= CNN |date= 21 June 2004 |accessdate= 9 May 2013}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Սեռային խայտառակութիւններ]] 553lpyavi6ahwru384drepd3h6eqx4j 0 7325 253869 242034 2026-08-28T23:09:47Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253869 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Colosseo 2020.jpg|մինի|աջից|300px|Քոլիսէոմը առաւօտեան]] [[Պատկեր:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|մինի|աջից|300px|Քոլիսէոմը երեկոյեան]] '''Քոլիսէոմ''' ({{lang-la|Colosseum}}), Հին Հռոմի ամէնէն մեծ [[ամֆիթատրոն]]ը, կայսերական Հռոմի վիթխարի եւ հռչակաւոր կոթողներէն է, որ իր ժամանակին [[կրկէս]]ի շէնք էր{{sfn|Берд М., Хопкинс М. «Колизей»|2007|էջ=5}}: Անոր կառուցումը սկսած է [[Վեսպասիանոս]] կայսրը (Ք.Ե.) 57 թուականին, աւարտած է [[Տիտոս]]ը 80 թուականին: Սկզբնապէս Քոլիսէոմը կոչուած է Ֆլաւիոսներու ամֆիթատրոն ({{lang-la|Amphitheatrum Flavium}}): Իր անունը ստացած է «քոլոսիում» կամ «քոլոս» բառէն, որ յունարէն է, կը նշանակէ՝ հսկայ, մեծ: Սակայն Քոլիսէոմը այդպէս կոչուած է 8-րդ դարէն, կամ իր հսկայ չափերու, կամ այն պատճառով, որ անոր մօտակայքին մէջ հինէն կանգնած եղած է [[Ներոն]]ի վիթխարի արձանը: Այսպիսով, արձան-կոթողն է իր անունը տուած է այդ հսկայ կրկէսին: Քոլիսէոմը կիսաբոլորաձեւ էր եւ ունէր հարիւր ութսունութ մեթր երկարութիւն, հարիւր յիսունվեց մեթր լայնք եւ քառասունութ ու կէս մեթր բարձրութիւն, ուր ութսուն կարգ աստիճաններու վրայ կը տեղաւորուէին յիսունէն մինչեւ ութսուն հազար հանդիսատես: Քոլիսէոմը կը գտնուի [[Հռոմ]]ի մէջ՝ Էսկուիլինեան խոռոչին մէջ՝ [[Հռոմի բլուրներ|Պալանտինեան եւ Ցելիեւեան բլուրներու]] միջեւ, ուր կը գտնուէր Ներոնի Ոսկէ Տանը պատկանող լճակը: == Պատմութիւն == === Նախակառուցման Պատմութիւն === Քոլիսէոմի պատմութիւնը կը սկսի 68 թուականին, երբ [[Պրետորիական գուարդիա]]յի դաւաճանութիւնը եւ [[սենատ]]ի դատապարտումը կը ստիպեն Ներոնը տասնչորս տարի [[Բռնատիրութիւն|բռնատիրական]] կառավարումէն ետք անձնասպան ըլլայ քաղաքամերձ պալատին մէջ՝ [[Հռոմ]]էն ոչ հեռու: Ներոնի մահը պատճառ կը դառնայ տասնութամեայ [[քաղաքացիական պատերազմ]]ի, որ կ'աւարտի 69 թուականին: Կը յաղթեց [[Վեսպասիանոս|Տիտոս Ֆլաւիոս Վեսպասիանոս]]ը, զոր մեր օրերուն կ'անուանեն Վեսպասիանոս: Մինչեւ [[կայսր]] դառնալը Վեսպասիանոսը մասնակցութիւն ունեցաւ 66 թուականին սկսած [[Հրեաներ|մովսիսականներ]]ու ապստամբութեան ճնշման: Ասկէ ետք [[Վեսպասիանոս]]ը [[Տիտոս Ֆլաւիոս Վեսպասիանոս|Տիտոս]]ի հետ արեւելեան հարուստ նահանգներուն մէջ հաւաքեցին [[հարկ]]եր, որպէսզի կարգի բերէին Ներոնի եւ քաղաքացիական պատերազմի քայքայած [[պետական տնտեսութիւն]]ը: Անոնք [[71 թուական]]ին վերադարձան Հռոմ, որպէսզի տօնէին իրենց յաղթանակը մովսիսականներու նկատմամբ: Դառնալով կայսր՝ [[Վեսպասիանոս|Վեսպիասիանոս]]ը որոշեց [[Կապիտալ շինարարութեան առարկաներու վերակառուցում|վերակառուցել]] Հռոմի կեդրոնը եւ ամրացնել իր [[Անհատի պաշտամունք|պաշտամունքը]]՝ խեղաթիւրելով իր նախորդի՝ [[Ներոն]]ի յիշատակը: Կը մնար մէկ չլուծուած հարց. ի՞նչ ընել Ներոնի պալատի, [[Ներոնի Ոսկէ պալատ|Ոսկէ պալատ]]ի հետ, ինչպէս կ'անուանէին, եւ որ յարակից պուրակի հետ [[Հռոմ]]ի կեդրոնին մէջ կը զբաղեցնէր 120 [[հեքթար]] տարածք: Վեսպասիանոսը որոշեց տեղաւորել այնտեղ կայսերական շինութիւնները, իսկ տան կողքի լիճը լցոնել եւ կառուցել [[ամֆիթատրոն]]՝ նախատեսուած ժողովուրդի ժամանցի համար: Ասիկա լաւ մտածուած որոշում էր. ամֆիթատրոնի կառուցում հողի մը վրայ, որուն վրայ քալած է Ներոնը, կը տրուէր ժողովուրդին{{sfn|Берд М., Хопкинс М. «Колизей»|2007|էջ=32}}: === Ամֆիթատրոնի Կառուցումը === [[Պատկեր:Колизей, ЭСБЕ.jpg|thumb|300x300px|Քոլիսէոմ (Ֆլաւիոսի Ամֆիթատրոն)]] [[Ամֆիթատրոն]]ի կառուցումը սկսած է [[Վեսպասիանոս|Վեսպիասիանոս]] կայսեր կողմէ [[Հրէաստան]]ի մէջ յաղթանակէ ետք: Այդ մասին կը յայտնէ [[Սուետոնիուս]]ը<ref>{{cite web|url=http://www.ancientrome.ru/antlitr/svetoni/vita-caesarum/vesp-f.htm|title=Սվետոնիուս. Տասներկու կայսրերի կյանքը. Վեսպասիանոս, IX, 1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601053554/http://ancientrome.ru/antlitr/svetoni/vita-caesarum/vesp-f.htm|archivedate=2012-06-01|accessdate=2016-06-16|dead-url=yes}}</ref>: {{քաղվածք|Ձեռնամուխ եղաւ ան նաեւ նոր շինութիւններու կառուցմանը՝ … ամֆիթատրոն՝ քաղաքի կեդրոնը՝ մտածուած, ինչպէս ետքը ան իմացաւ, դեռ [[Օգոստոս Օկտաւիանոս|Օգոստոս]]ի կողմէ}} Կը համարեն, որ ամֆիթատրոնը կառուցուած է ռազմավարի վաճառքէն ստացուած միջոցներով{{sfn|Берд М., Хопкинс М. «Колизей»|2007|էջ=34}}: Ըստ գնահատականներու՝ 100 հազար բանտարկեալ Հրէաստանի պատերազմէն ետք որպէս ստրուկներ կը բերուին Հռոմ: Ստրուկները կ'օգտագործուէին ծանր աշխատանքներու մէջ, ինչպիսին է Թիւոլիի կրաքարային հանքերուն մէջ, ուր կը հանուի [[թրաւերթին]], Թիւոլիէն Հռոմ 20 մղոն ծանր քարեր տեղափոխելու եւ բարձրացնելու համար: Բարձրորակ շինարարներու, ճարտարապետներու, նկարիչներու եւ գեղարարներու խումբերը կը կատարէին շարք մը խնդիրներ՝ անհրաժեշտ Քոլիսէոմի շինարարութեան համար<ref>[http://www.roman-colosseum.info/colosseum/building-the-colosseum.htm Building the Colosseum]{{ref-en}}</ref>: Ամֆիթատրոնի շինարարութիւնը աւարտեցաւ [[Հռոմի կայսր Տիտոս|Տիտոս]] կայսեր օրերուն [[80 թուական]]ին: Այս շինարարութեան Մարցիալուսը «Ներկայացումներու Գիրքին Մէջ», անուանելով կայսերը '''Կեսար''', ձոնած է հետեւեալ տողերը{{sfn|Берд М., Хопкинс М. «Колизей»|2007|էջ=34}}՝ {{քաղվածք|<poem>Այստեղ, ուր բոլորին աչքի առջեւ փառահեղ ամֆիթատրոնի Կառուցումը տեղի կ'ունենայ, աշխատանքներն էին Ներոնի… Հռոմը վերածնաւ, քու հովանաւորութեամբ, Կեսա՛ր, Այն, որ ունէր պարոնը, կը վայելէ ժողովուրդը հիմա:</poem>|}} === Քոլիսէոմը Հին Հռոմի Մէջ === [[Պատկեր:The Christian Martyrs' Last Prayer GA&C.jpg|մինի|300px|Քրիստոնեայ նահատակներու վերջին աղօթքը: Նկար՝ Ժան Լէոն Ժերոմի]] Քոլիսէոմի շինարարութիւնը սկսած է կայսր Վեսպասիանոսի օրերուն՝ Իսրայէլի մէջ յաղթանակներ տանելէ ետք: Այդ մասին կը տեղեկացնէ Սուետոնիուսը. «Ան նոր շինութիւններ սկսաւ պատրաստել... ամֆիթատրոն քաղաքի մեջտեղը, որ ինչպէս ան տեղեկացաւ դեռ պլանաւորած էր կառուցել Օգոստոսը»: Շինարարութիւնը աւարտած է 80-ին՝ Վեսպասիանոսի որդիի՝ Տիտոսի օրերուն: Քոլիսէոմի բացումը նշանաւորուեցաւ խաղերով. Սուետոնիուսն այդ առիթով կը գրէ<ref>{{cite web|url=http://www.ancientrome.ru/antlitr/svetoni/vita-caesarum/tit-f.htm|title=Սվետոնիուս. Տասներկու կայսրերի կյանքը՝ Տիտոս, VII, 3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601053721/http://ancientrome.ru/antlitr/svetoni/vita-caesarum/tit-f.htm|archivedate=2012-06-01|accessdate=2016-06-16|dead-url=yes}}</ref>: {{քաղվածք|Ամֆիթատրոնի եւ մօտակայքը արագ կառուցուած բաղնիքներու բացման կապակցութեամբ ան ցուցադրեց գլատիատորական մենամարտը՝ հարուստ եւ շքեղ տեսարան մը. կազմակերպեց այնտեղ ծովամարտ նախկին տեղը, իսկ ետքը այնտեղ հանեց նաեւ գլատիաթորներուն եւ մէկ օրուան մէջ ազատ արձակեց հինգ հազար տարբեր կենդանիներ:}} Ի սկզբանէ Քոլիսէոմը կ'անուանուէր նշուած կայսրերու ցեղի անունով՝ Ֆլաւիոսներու Ամֆիթատրոն ({{lang-la|Amphitheatrum Flavium}}), այժմու անուանումը ({{lang-la|Colosseum}}, ''Colosaeus'', {{lang-it|Colosseo}}) ետքը աւելացուեցաւ՝ սկսած [[8րդ դար]]էն, եւ յառաջացացած է կա՛մ հսկայ չափերու, կամ այն պատճառով, որ անկէ ոչ հեռու կանգնած էր [[Ներոն]]ի [[Ներոնի Քոլոս|հսկայական արձան]]ը՝ կանգնած [[Ներոն]]ի կողմէ իր պատիւին<ref name="roth">{{Cite book|first=Leland M.|last=Roth|year=1993|title=Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning|edition =First|publisher=Westview Press|location=Boulder, CO |isbn=0-06-430158-3}}</ref>: [[Պատկեր:Տիտոսի մետաղադրամ.jpg|thumb|300px|Քոլիսէոմը [[80 թուական]]ի հին հռոմէական մետաղադրամի վրայ]] Երկար ժամանակ Քոլիսէոմը Հռոմի բնակիչներու եւ եկուորներու համար ժամանացի հիմնական վայրերէն էր, ինչպիսիք էին գլատիաթորների մարտերը, կենդանիներու արձակումը գլատիաթորներու վրայ, ծաւամարտերը (ենթադրաբար մինչեւ կառուցումը արենայի տակ՝ նկուղային շինութիւններուն մէջ կայսր [[Տիտոս]]ի եղբայր եւ գահաժառանգ [[Տոմինիցիանուս]]ի ժամանակ): Կայսր [[Մաքրինիուս]]ի ժամանակ՝ [[217 թուական]]ին Քոլիսէոմը խիստ վնասուեցաւ հզօր հրդեհէ<ref>Cass. Dio lxxviii.25.</ref>, բայց վերականգնեցաւ [[Ալեքսանդր Սեւերիուս]]ի հրամանով: [[248 թուական]]ին [[կայսր Ֆիլիփը]] մեծ ներկայացումով այնտեղ նշեց Հռոմի գոյութեան հազարամեակը: [[Հոնորիուս]]ը [[405 թուական]]ին արգիլեց գլատիաթորական խաղերը՝ որպէս [[քրիստոնէութիւն|քրիստոնէութեան]] ոգիի հետ անհամահունչ, որ [[Կոնստանդին Ա. Մեծ|Կոնստանդին Մեծ]]էն ետք անիկա դարձուց Հռոմէական կայսրութեան գերիշխող կրօնը, այնուամենայնիւ, կենդանիներու արձակումները մարդկանց վրայ Քոլիսէոմի մէջ կը շարունակուէին մինչեւ [[Թէոտորիխ Մեծ]]ի մահը<ref name="claridge">{{Cite book|first=Amanda| last=Claridge|year=1998|title=Rome: An Oxford Archaeological Guide|url=https://archive.org/details/romeoxfordarchae00aman|edition =First| publisher=Oxford University Press, 1998|location=Օքսֆորդ, Մեծ Բրիտանիա|isbn=0-19-288003-9| pages=[https://archive.org/details/romeoxfordarchae00aman/page/276 276]–282}}</ref>: Ատկէ ետք Ֆլաւիուսներու ամֆիթատրոնի համար սկսան տխուր ժամանակներ: === Քոլիսէոմը Միջնադարուն Եւ Նոր Ժամանակներուն === [[Պատկեր:Колизей Вид из Фарнезианских садов.jpg|left|thumb|300px|Քոլիսէոմ. տեսարան Ֆարնեզիական այգիներէն]] [[Բարբարոսներ]]ու յարձակումները Ամֆիթատրոնը մատնեցին դատարկութեան եւ անոր աւիրման սկիզբը դրին: [[11րդ դար]]էն մինչեւ [[1132 թուական]]ը անիկա ամրոց էր հռոմէական երեւելի ընտանիքներու համար, որոնք կը վիճարկէին համաքաղաքացիներու հանդէպ ազդեցութիւնն ու իշխանութիւնը, յատկապէս՝ [[Ֆրանճիպանի]] եւ [[Հաննիբալի]] ընտանիքներու համար: Բայց վերջիններս ստիպուած զիջած էին Քոլիսէոմը կայսր [[Հէնրի Է.]]-ին, որ նուիրեց հռոմէական [[Սենատ]]ին եւ ժողովուրդին: Դեռ [[1332 թուական]]ին տեղի [[արիստոկրատիա]]ն կը կազմակերպէր այստեղ ցլամարտեր, բայց այդ ժամանակէն սկսաւ Քոլիսէոմի համակարգային աւիրումը: 1349 թուականին Հռոմի մէջ հզօր [[երկրաշարժ]]ը պատճառ հանդիսացաւ Քոլիսէոմի փլուզման, յատկապէս անոր հարաւային հատուածի<ref>{{Cite web |url=http://rome-history.info/2007/01/rim-razvlekaetsya/ |title=История Рима / Рим развлекается |accessdate=2016-06-16 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416192144/http://rome-history.info/2007/01/rim-razvlekaetsya/ |dead-url=yes }}</ref>. Ատկէ ետք անոր սկսան նայիլ որպէս շինանիւթի աղբիւրի. ու ոչ միայն պոկուած, այլեւ դիտաւորութեամբ պոկուած քարերը սկսան օգտագործուիլ նոր շինութիւններուն մէջ: Այսպէս, 15-րդ եւ 16-րդ հարիւրամեակներուն մէջ Հռոմի պապ [[Պօղոս Բ.]]ը անկէ շինանիւթ կը վերցնէր այսպէս կոչուած վենետիկեան պալատի, կարդինալ [[Ռիարիօ]]ն՝ գրասենեակային պալատի, [[Պօղոս Գ.]]ը՝ [[պալացցո-Ֆարնեզէ]]ի համար: Բայց ամֆիթատրոնի զգալի մասը պահպանուած է, չնայած որ շինութիւնը ընդհանրապէս մնաց այլակերպուած: [[Սիքստիոս Ե.]]ը մտադրուած էր օգտագործել այն կտորի ֆապրիկան կարգի բերելու համար, իսկ [[Կղեմենս Թ.]]ն իրականութեան մէջ Քոլիսէոմը դարձուց [[պարարտանիւթ]]ի գործարան: Պապերու լաւ վերաբերմունքը հնագոյն ճարտարապետութեան փառահեղ կառոյցի նկատմամբ սկսաւ [[18րդ]] հարիւրամեակի կէսերէն ոչ շուտ, եւ առաջինը, որ անիկա վերցուց իր պահպանութեան տակ, [[Պենետիկտոս 14-րդ]]ն էր (1740-58): Ան յայտարարեց Քրիստոսի չարչարանքներու վայր՝ շիկացած բազմաթիւ քրիստոնեայ նահատակներու արիւնով, եւ հրամայեց անոր արենայի շուրջ կանգնեցնել հսկայ խաչ, իսկ անոր կողքին կառուցել շարք մը [[խորան]]ներ՝ ի յիշատակ կեղեքումներու եւ Փրկիչի ելքի դէպի [[Գողգոթա]] եւ անոր խաչային մահուան: Այդ խաչն ու խորանները հանուեցան [[1874 թուական]]ին: Պենետիկտոս 14-րդէն ետք եկած պապերը, մասնաւորապէս [[Փիոս 7-րդ]]ը եւ [[Լեւոն 12-րդ]]ը, շարունակեցին հոգ տանիլ շինութեան պահպանուած մասերու մասին եւ իյնալու վտանգ ներկայացնող պատերու հատուածները ամրացուցին [[հակակշիռ]]ներով, իսկ [[Փիոս 9-րդ]]ը ուղղեց ներքին աստիճաններէն մի քանի հատը: Քոլիսէոմն այժը կը գտնուի պահպանութեան տակ, բեկորները, ուր հնարաւոր է, տեղադրուած են նախկին տեղերուն մէջ, իսկ արենային մէջ կատարուած են հետաքրքրաշարժ պեղումներ, որոնք հանգեցուցին նկուղային շինութիւններու յայտնաբերման, որոնք կը ծառայէին դէպի արենա մարդկանց խումբեր եւ կենդանիներ հասցնելու համար: Չնայած Քոլիսէոմի՝ դարերու ընթացքին կրած փորձութիւններուն՝ անոր աւերակները՝ զրկուած նախկին արտաքին եւ ներքին յարդարումէն, մինչեւ այսօր խոր տպաւորութիւն կը թողնեն իրենց խիստ փառահեղութեամբ եւ կու տան բաւարար պատկերացում այն մասին՝ ինչպիսին եղած են անոր դիրքն ու ճարտարապետութիւնը: Անձրաջրերու ներթափանցումը, մթնոլորտային աղտոտութիւնը (հիմնականօրէն ինքնաշարժի կազերէ) եւ քաղաքային աշխուժ շարժման ցնցումները հանգեցուցին Քոլիսէոմի օրհասական վիճակին: Նախագիծի առաջին փուլը կը ներառէ կամարաշարերու վերակառուցում եւ վերամշակում անջրաթափանց զանգուածով եւ արենայի փայտէ յատակի վերակագնում, ուր ժամանակին կը կռուէին գլատիաթորները: Այժմ Քոլիսէոմը դարձած է Հռոմի խորհրդանիշը եւ զբօսաշրջութեան ամենայայտնի վայրերէն մեկը: 21-րդ դարուն Քոլիսէոմը հաւակն էր մտնել [[Աշխարհի նոր եօթը հրաշալիքներ]] կոչմանը, եւ քուէրակութեան արդիւնքին մէջ, որ հրապարակուեցաւ 7 Յուլիս 2007-ին, հռչակուեցաւ Աշխարհի նոր 7 հրաշալիքներէն մէկը: == Քոլիսէոմի Ճարտարապետութիւնը == [[Պատկեր:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b30 685-0.jpg|thumb|300px|Քոլիսէոմ. արտաքին տեսքի վերականգնում]] [[Պատկեր:Colosseum inside IMG 4356.JPG|thumb|Քոլիսէոմի ներսը, 2011]] Հռոմէական միւս [[ամֆիթատրոն]]ներու նման Ֆլաւիոսներու Ամֆիթատրոնը ներկայացուած է [[էլիփս]]ի տեսքով, որուն կեդրոնը զբաղեցուցած է արենան (նոյնպէս էլիփսի ձեւով), եւ զայն շրջապատող հանդիսատեսի համար համակեդրոն օղակներով: Նմանատիպ այլ կառոյցներէ Քոլիսէոմը կը տարբերի իր մեծութեամբ: Ասիկա ամենամեծ անտիկ ամֆիթատրոնն է. անոր արտաքին էլիփսի երկարութիւնը 524 մ է, մեծ տրամագիծը՝ 187.77 մ, փոքր տրամագիծը՝ 155.64 մ, արենայի երկարութիւնը՝ 85.75 մ, լայնութիւնը՝ 53.62 մ, անոր պատերու բարձրութիւնը՝ 48-էն 50 մ: Նման չափերու պայմաններուն մէջ ան կարող էր տեղաւորել շուրջ 50 հազար հանդիսական: Նախագծային հիմք կը հանդիսանան 80 ճառագայթաձեւ ուղղորդուած պատերն ու սիւները, որոնք կը պահեն կամարներն ու ծածկերը: Ֆլաւիոսներու Ամֆիթատրոնը կառուցուած է 13 մեթր հաստութիւն ունեցող հիմքի վրայ: Քոլիսէոմի պատերը կառուցուած են [[թրաւերթին]]ի հսկայ կտորներէն կամ պլոկներէն կամ տրաւերթինի մարմարէն, որ կը բերուէր հարեւան [[Թիւոլի]] քաղաքէն: Մօտաւորապէս 300 տոննա քաշ ունեցող քարերը իրարու կ'ամրացուէին մետաղեայ հանգոյցներով: Ներքին կառուցապատման համար կ'օգտագործուէր նաեւ տեղի [[տուֆ]]նն ու [[աղիւս]]ը: Օգտագործուած են հռոմէական ճարտարապետութեան բնորոշ սիւնակարգային կամարներ՝ սիւնակարգային ճակատամասով: Քոլիսէոմի մէջ օգտագործուած եւ ''vomitoria'' ({{lang-la|''vomere''}} «ժայթքում») անունը ստացած ճարտարապետական-տրամաբանական լուծումը մինչեւ այսօր կը կիրառուի մարզադաշտերու կառուցման ժամանակ. բազմաթիւ մուտքեր հաւասարաչափ տեղաբաշխուած են ամբողջ կառոյցի երկայնքով: Ասոր շնորհիւ հանդիսատեսը կարող էր 15 վայրկեանի մէջ լեցնել Քոլիսէոմը եւ 5 վայրկեանէն լքել զայն: Քոլիսէոմը ունէր 80 մուտք, որոնցմէ 4-ը նախատեսուած էին բարձրաշխարհիկ հասարակութեան համար եւ կը տանէին դէպի ստորին շարքեր: Հանդիսատեսները հեշտութեամբ կը մտնէին ամֆիթատրոն ներքին յարկի կամարներէն, որոնք նշուած էին I-ից LXXVI թիւերով, եւ իրենց տեղերը կը բարձրանային աստիճաններով, որոնք 76-ն էին: Այդ տեղերը քարէ նստարաններու տեսքով տեղադրուած էին արենայի շուրջը, որոնք կը բարձրանային մէկը միւսի վրայ ({{lang-la|gradus}}): Ստորին շարքը կամ պոդիումը ({{lang-la|podium}}) նախատեսուած էր բացառապէս կայսեր, ամբր ընտանիքի, սենատորներու, վեստալուհիների համար, ընդ որուն կայսրը ունէր յատուկ, բարձրադիր նստատեղ ({{lang-la|pulvinar}}): Պոդիումը արենայէն կ'առանձնանար բաւական բարձր եզրապատով, որպէսզի հանդիսատեսը պաշտպանէ ազատ ձգուած գազաններէ: Այնուհետեւ կը յաջորդէին ընդհանրապէս հանդիսատեսի համար տեղերը, որոնք կը կազմէին երեք օթեակ {{lang-la|maeniana}}, որոնք կը համապատասխանէին ճակատային մասին օթեակներուն: Առաջին օթեակին մէջ, ուր կար նստարաններու 20 շարք (այժմ ամբողջովին աւերուած), կը նստէին քաղաքային իշխանութիւնները եւ մարդիկ, որոնք կը պատկանէին հեծեալներու դասին: Երկրորդ օթեակին մէջ, ուր կար նստարաններու 16 շարք, նախատեսուած էր Հռոմի քաղաքացիի իրաւունք ունեցողներու համար: Պատը, որ կը բաժնէր երկրորդ օթեակը երրորդէն, բաւական բարձր էր. երրորդ օթեակի նստարանները տեղադրուած էին աւելի թեք մակերեւոյթի վրայ. ասիկա նպատակ ունէր երրորդ օթեակի հանդիսատեսին աւելի լաւ տեսնել արենան եւ այն ամէն ինչ կը կատարուէր այնտեղ: Երրորդ օթեակի հանդիսատեսները կը պատկանէին աղքատ դասին: Այս օթեակէն վերեւ կը գտնուէր սիւնազարդ նախասրահը, որ կ'եզրագծէր շինութիւնը եւ մէկ պատով կը հարէր արտաքին պատին: [[Պատկեր:Colosseum. Half cross section.jpg|thumb|left|Կոլիզեումի կտրվածքը]] Ներկայացումներու ժամանակ անոր տանիքին կը տեղաւորուէին կայսերական նաւատորմի նաւաստիները, որոնց հրամայուած էր ամֆիթատրոնի վրայ հսկայական պարուսինածածկը բանալու համար, որպէսզի հանդիսականները պաշտպանուէին այրող արեւի ճառագայթներէն կամ վատ եղանակէն: Այդ պարուսինածածկը պարաններով ամրացուած էր կայմերու, որոնք տեղադրուած էին պատի վերին եզրին: Արտաքին քիւի շատ տեղերուն մէջ թերեւս տեսանելի են ելուստները, որոնց միջով կ'անցնէին այդ կայմերը, որոնք իրենց ներքեւի եզրով կը հենուէին պատէն դուրս եկած քարերուն որպէս բարձակ, որոնք մինչեւ այսօր պահպանուած են այնտեղ, ուր կանգուն է չորրորդ յարկը: Հանդիսականներու համար տեղերը ներքեւէն կը հենուէին կամարակապ շինուածքի վրայ, որ կը ներառէր անցումային միջանցքներ ({{lang-la|itinera}}), տարբեր նշանակութեան խցեր եւ աստիճաններ, որոնք կը տանէին դէպի վերին օթեակներ: Քոլիսէոմը կորսցուցած է իր սկզբնական ծաւալի երկու երրորդը, բայց այժմ ալ այն անսահաման մեծ կ'երեւի. [[18-րդ դար]]ու ճարտարապետ մը փորձեց մօտաւոր հաշուել Քոլիսէոմի մէջ օգտագործուած շինանիւթը եւ որոշեց անոր արժէքը. անիկա ժամանակուան գներով 1½ միլիոն [[սքուտօ]] (մօտաւորապէս 8 միլիոն [[ֆրանք]]), ուստի Քոլիսէոմ հինէն ի վեր համարուած է Հռոմի մեծութեան խորհրդանիշ: 7-րդ հարիւրամեակի [[ուխտագնաց]]ները կ'ըսէին. {{քաղվածք|Քանի դեռ կանգնուն է Քոլիզէումը, կանգնուն է նաեւ Հռոմը, կը վերանայ Քոլիզէումը, կ'անհետանայ Հռոմն ու անոր հետ ողջ աշխարհը<ref name="Catholic Encyclopedia">{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/04101b.htm|title=The Coliseum|work=The Catholic Encyclopedia|publisher=New Advent|accessdate=օգոստոսի 2, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314211325/http://www.newadvent.org/cathen/04101b.htm|archivedate=2016-03-14|dead-url=yes}}</ref>:|}} === Նստատեղերը === Համաձայն [[354 թուականի Ժամանակագրութիւն|354 թուականի Ժամանակագրութեան]]՝ ամֆիթատրոնին մէջ կը տեղաւորուէր մօտաւորապէս 87,000 մարդ, բայց ժամանակակից հաշուարկներով Քոլիսէոմը կարող է տեղաւորել միայն 50,000 մարդ: Նստատեղերը բաժնուած էին մակարդակներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը նախատեսուած էր որոշակի խումբի կամ խաւի մարդկանց համար: Հարաւը եւ հիւսիսը տեղաւորուած էին կայսեր եւ [[կոյս]]երու տեղերը եւ կ'ապահովէին լաւ տեսադաշտ դէպի արենա: Այս մակարդակին վրայ կը գտնուէին նաեւ [[սենատ]]որներու նստատեղերը, եւ որոնց կը թոյլատրուէր իրենց հետ բերել իրենց աթոռները: Նշանակալի է, որ որոշ սենատի համար նախատեսուած որոշ տեղերուն մէջ կարելի է գտնել հինգերորդ դարու սենատորներու փորագրուած անուններ, որոնք, ըստ էութեան, կը ծառայէին տեղերու ամրագրման համար: Սենատորի համար մակարդակէն վեր կը գտնուէին [[հեծեալ]]ներու դասի տեղերը, իսկ հեծեալներէն վեր կը տեղաւորուէին Հռոմի քաղաքացիները՝ բաժնուած երկու խումբի՝ հարուստ քաղաքացիներու համար, որոնք կը գտնուէին հեծեալներէ անմիջապէս վեր, եւ քիչ ունեւոր քաղաքացիներու համար, որոնք կը տեղաւորուէին հռոմէական վերնախաւէն աւելի վեր: Աւելի ուշ՝ [[Տոմիցիանուս]] կայսեր կառավարման ժամանակ, կառուցուեցաւ ամենաբարձր մակարդակը՝ նախատեսուած աղքատ քաղաքացիներու համար, [[ստրկութիւն|ստրուկ]]ներու եւ կանանց համար: Հիմնականօրէն ատոնք կանգնելու համար տեղեր էին: Բացի այդ, մարդկանց որոշակի խումբերու արգոլուած էր մուտք գործել Քոլիսէոմ, հիմնականօրէն գերեզմանափորներուն, դերասաններուն եւ նախկին գլատիաթորներուն: [[Պատկեր:Colosseum-profile-armenian.png|thumb|Նստատեղերու դասաւորութեան սխեմա]] == Քոլիսէոմի Կերպարի Օգտագործումը == Քոլիսէոմը շատ յաճախ հանդէս կու գայ որպէս [[Հռոմ]]ի խորհրդանիշ, ինչպէս [[Էյֆելեան աշտարակ]]ը՝ [[Փարիզ]]ի, [[Պիկ Պէն]]ը՝ [[Լոնտոն]]ի, [[Քրեմլ]]ը՝ [[Մոսկուա]]յի, [[Փիզայի աշտարակ]]ը՝ [[Փիզա]]յի, [[Քառլի կամուրջ]]ը՝ [[Փրահա]]յի: [[Եւրոպա]]յի քարտէսը պատկերելու համար Քոլիսէոմը յաճախ կը դրուի Հռոմի տեղը: Սկիզբը Քոլիսէոմը ներառուած էր [[Վալերիուս Մարցիալիս]]ի կողմէ կազմուած աշխարհի 7 հրաշալիքներու շարքին մէջ (1-ին դար)<ref>{{Գիրք|վերնագիր=70 чудес зодчества древнего мира|թվական=2004|մեջբերվող էջեր=304|isbn=978-5-699-23900-9}}</ref>: Այլ օրինակներու մէջ օգտագործուած պատկերներ՝ * [[Պրիւս Լի]]ի եւ [[Չաք Նորիս]]ի միջեւ մարտը «Վիշապի մերադարձը» ֆիլմը նկարահանուած է Քոլիսէոմի մէջ: * Քոլիսէոմը պատկերուած է [[Nero]] ծրագիրի էկրանակադրին մէջ: * [[Արիա (խումբ, արեւմտահայերէն)|Արիա]] ռոք խումբի Քոլիսէոմ երգը * Քոլիսէոմը՝ Age of Empires, Civilization III, Civilization IV, Assassin's Creed: Brotherhood, Ryse:Son Of Rome, Painkiller: Battle out of Hell խաղերուն մէջ * Քոլիսէոմը՝ [[Գլատիաթոր (ֆիլմ)|«Գլատիաթոր»]] ֆիլմին մէջ * Քոլիսէոմը՝ «Տելեպորտ» ֆիլմին մէջ * Քոլիսէոմը ալիքի հուժկու հարուածէն կը վերացուի «Երկրի միջուկը: Նետում դժոխքէն» ֆիլմին մէջ: * Քոլիսէոմը 2000 տարի ետք կը քանդուի «Կեանքը առանց մարդկանց» ֆիլմին մէջ * Քոլիսէոմը՝ [[Էտկար Ալլան Փօ|Էտկար Ալլանի]] Քոլիսէոմ համանուն բանաստեղծութեան մէջ: Հետաքրքիր է, որ Գլատիաթորներու ֆիլմերը երբեք չեն նկարահանուած Քոլիսէոմի մէջ, քանի որ անիկա բաւականաչափ լաւ չէ պահպանուած նկարահանումներու համար: Այդ իսկ պատճառով Քոլիսէոմի փոխարէն կ'օգտագործուի Վալերիս Մարցալիսի ամֆիթատրոնը [[Թունիս (քաղաք, արեւմտահայերէն)|Թունիս]]ի մէջ՝ աշխարհի 2-րդը մեծութեամբ եւ պահպանուած աւելի լաւ: == Գրականութիւն == * {{Գիրք |հեղինակ = Берд М., Хопкинс М. |վերնագիր = Колизей |оригинал = M. Beard, K. Hopkins «The colosseum» |ссылка = |վայր = Москва |հրատարակչություն = Эксмо |թվական = 2007 |isbn = 978-5-699-23900-9 |ref = Берд М., Хопкинс М. «Колизей» }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին Յղումներ == * {{cite web|url=http://www.the-colosseum.net/|title=Կայք Կոլիզեումի մասին (անգլ., իտ.)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160423155627/http://www.the-colosseum.net/|archivedate=2016-04-23|accessdate=2016-06-16|dead-url=yes}} * {{cite web|url=http://build.rin.ru/articles/132.html|title=Կոլիզեումի կառուցվածքը «Ճարտարապետություն և շինարարություն» ամսագրում|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926023336/http://build.rin.ru/articles/132.html|archivedate=2016-09-26|accessdate=2016-06-16|dead-url=yes}} * {{cite web|url=http://www.italyguides.it/us/roma/colosseum.htm|title=Կոլիզեումի 3D-պատկերը|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205084507/http://www.italyguides.it/us/roma/colosseum.htm|archivedate=2015-02-05|accessdate=2016-06-16|dead-url=yes}} * {{cite web|url=http://www.antica.lt/page-id-308.html|title=Կոլիզեում|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172420/http://www.antica.lt/page-id-308.html|archivedate=2015-09-23|accessdate=2016-06-16|dead-url=yes}} * {{cite web|url=http://www.radiovaticana.org/rus/Articolo.asp?c=418259|title=Կոլիզեումը երեկ և այսօր|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CaSZS1gp|archivedate=2012-12-01}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հռոմի յուշարձաններ]] [[Ստորոգութիւն:Աշխարհի նոր եօթը հրաշալիքներ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմի տեսարժան վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Հին Հռոմ]] gmj3g591q5myl9azygq0boxamn1rvyt 0 7650 253857 247805 2026-08-28T23:00:58Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253857 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ֆա­յէզ Ալ Ղու­սէյն''' ({{ԱԾ}}), արաբ ցեղապետի որդի՝ Հաուրանէն, թուրքահպատակ, վարած է Խարբերդի գաւառապետի տեղեկալի պաշտօնը<ref> {{cite book | author = Facing History and Ourselves | title = Crimes Against Humanity and Civilization: The Genocide of the Armenians | isbn = 0-9754125-0-7 | year = 2004 | publisher = Facing History and Ourselves | url = http://www.facinghistory.org/resources/publications/ag }}{{ref-en}}</ref><ref name="SPOW"> {{cite book | title = Seven Pillars of Wisdom | author = T. E. Lawrence | isbn = 0954641809 | url = http://www.gutenberg.net.au/ebooks01/0100111.txt }}{{ref-en}}</ref>, այնուհետեւ Դամասկոսի մէջ աշխատած է որպէս փաստաբան: Ան ականատես եղած է տիրող իրականութեան՝ 20–րդ դարու ամենամեծ եղեռնագործութեան: Ականատես դարձած է հայ ժողովուրդին գաղթին ու կոտորածին<ref>Ara Ashjian, [http://www.crda-france.org/0ab/9_armala1.htm Book review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205033304/http://www.crda-france.org/0ab/9_armala1.htm |date=2008-12-05 }} of "Al-Qusara Fee Nakabat Al-Nasara" (The Uttermost Peak of the Christian’s Calamities)</ref><ref name="Martyred Armenia"> {{cite book | last = El-Ghusein | first = Fâ’iz | title = Martyred Armenia | url = https://archive.org/details/martyredarmenia00fize | publisher = C. Arthur Pearson, Ltd. | year = 1917 }}{{ref-en}}</ref><ref>The Armenian Genocide: Wartime Radicalization Or Premeditated Continuum, edited by Richard Hovannisian. p.270 ISBN 0765803674 Transaction Publishers, 2006{{ref-en}}</ref>: == Կենսագրութիւն == Նախ կը յաճախածէ Դամասկոսի տարրական դպրոցը, ապա ուսումը կը շարունակէ [[Կոստանդնուպոլիս|Պոլսոյ]] ցեղային դպրոցը եւ Թագաւորական Գոլէճը: Մինչեւ ''Առաջին համաշխարհային պատերազմ'', կարճ ժամանակ աշխատած է [[Դամասկոս]]ի նահանգապետի գրասենեակէն ներս<ref>[http://www.aztagarabic.com/archives/18448 فائز الغصين]{{ref-ar}}</ref>, որմէ ետք վարած է Խարբերդի գաւառապետի տեղեկալի պաշտօնը: [[Խարբերդ]]ի գաւարապետի պաշտօնը երեք ու կէս տարի վարելէ ետք, Դամասկոսի մէջ կը սկսի փաստաբանական աշխատանքին: Ֆա­յէզ Ալ Ղու­սէյն անձամբ տեսնելով [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան պետութեան]] խտրական քաղաքականութիւնը արաբներու, հայերու եւ այլ հպատակ ազգերու նկատմամբ՝ կը հիասթափուի Թուրք իշխանաւորներէն: Թուրք գերիշխանութեան դէմ պայքարելու համար, ան կը մասնակցի լեռնային [[Լիբանան]]ի մէջ կազմուած արաբական ազատագրական կազմակերպութիւններուն: Երիտասարդ արաբները կը ձերբակալուին եւ կը նետուին [[Տիգրանակերտ]]ի բանտը: Ան կ՛ազատի բանտէն [[Ռուսիա|ռուսերու]] յարձակման եւ թուրքերու պարտութիւններու հետեւանքով ստեղծուած իրադաձութիւններու ժամանակ: Ապրելով [[Տիգրանակերտ]]ի մէջ, ան ականատես եղած է հայերուն դէմ կատարուած խժդժութիւններուն, գրի առած է շատ դէպքեր: Ան, որ խորապէս ըմբռնելով Օսմանեան Կայսրութեան Հայերուն նկատմամբ կատարած բռնութիւններն ու ոչնչացման քաղաքականութիւնը, եւ իր մաշկին վրայ կրելով բռնատիրութեան գործած չարիքը կը գրէ այդ բոլորին մասին: [[1916]] թուկանին արաբական «Մուկատամ» թերթին մէջ լոյս կը տեսնէ յօդուած մը, Ֆայէզ Էլ Ղուսէյնի «Հերոսական Հայութեան Անցեալէն» գիրքին մասին: Յօդուածէն ընդարձակ քաղուածքներ ռուսերէն թարգմանութեամբ կը հրատարակուին [[Մոսկուա]]յի պարբերաթերթերու մէջ: == «Հերոսական Հայութեան Անցեալէն» գիրքը == Ղուսէյնի ականատեսի վկայութիւնները լոյս կը տեսնէ առաջին անգամ 1917 թուականին մի քանի լեզուներով՝ «Հերոսական Հայութեան Անցեալէն» գիրքին մէջ, որուն երկրորդ վերնագիրն է՝ «Ջարդերը Հայաստանի Մէջ», «Ականատեսի Վկայութիւններ»: «Հերոսական Հայութեան Անցեալէն» գիրքը սկիզբը լոյս կը տեսնէ [[ֆրանսերէն]]՝ [[Պոմպէյ]], 1917 թուականին ապա [[անգլերէն]]<ref>[http://www.genocide-museum.am/eng/eye_witnesses2.php ARAB EYEWITNESS FAYEZ ALGHUSSEIN ABOUT THE ARMENIAN GENOCIDE]{{ref-en}}</ref>: Յաջորդ տարին, եւ այնուհետեւ [[1922]]-ին որոշ լրացումներով կը հրատարակուի [[գերմաներէն]]: [[1960]]-ին գիրքը լոյս կը տեսնէ [[հայերէն]], [[Գահիրէ]]ի մէջ, թարգմանութիւնը ֆրանսերէնէն, ծանօթագրութիւնը կատարած է Գ. Պասմաճեան: [[1965]]-ին երկրորդ անգամ կ՛արտատպուի ֆրանսերէն, [[Պէյրութ]]: === Գիրքը գրելու դրդապատճառները === Գիրքին բովանդակութիւնը հիմնուած է իր տեսած ու գրի առած դէպքերուն, թուրք իշխանութիւններու հակահայկական ընթացքին որ կը հետապնդէր ստրկացնել հայ ժողովուրդը, խեղդել Արեւմտահայութեան վերելք ապրող ազգային ազատագրական պայքարը. ինչպէս նաեւ պաշտօնատար անձերու, զինուորական գործիչներու հաղորդած տեղեկութիւններուն ու պաշտօնական փաստաթուղթերու վրայ: === Գիրքէն վերնագիրներ === «Հերոսական Հայութեան Անցեալէն» հրատարակուած եւ վերահրատակուած աշխատութենէն վերնագիրներ՝ «Ջարդերու Տարբեր Ձեւերը», «Զինուորականներու Եւ Ցեղախումբերու Բարբարոսութիւնները», «Պատանիներ, Որոնք Կը Մեռնին Սովէն Եւ Ծարաւէն», «Թրքացած Հայուհիներ», «Կանանց Քարավանը», «Մէկ Գիշերուայ Հիւրընկալութիւնը 50 Ոսկի», «Ոճրագործ Դատաւորը», «Վիճակագրութիւն Հայկական Ջարդերու»: === Անձնական վկայութիւններ === Ֆա­յէզ Ալ Ղու­սէյն անդրադառնալով թուրքերուն գործադրած բարբարոսական արարքներուն, ան արաբ ականատեսի մը վկայութիւնը մէջբերելով կը նկարագրէ՝ թէ ինչպէս թուրքերը օրը ցերեկով կը յարձակէին աքսորի քաշուող կանանց վրայ, կը կողոպտէին, կը հանէին իրենց հագուստները, լրիւ կը մերկացնէին: Իսկ անոնք՝ {{քաղվածք|մահը ամօթէն գերադասելով, իրենք զիրենք կը նետէին [[Եփրատ գետ|Եփրատ]]ի ջուրերուն մէջ:|}} {{քաղվածք|Հայ Կանայք այնպիսի հրոսութիւն եւ կամքի այնպիսի վեհութիւն ունէին, որով օժտուած չեն շատ տղամարդիկ:|կ՛եզրակացնէ ականատեսը}} Հայերը ոչնչացնելու թուրքերուն կիրառած սարսափելի արարքներուն մասին, թէ ինչպէս կը գործադրուէին հայկական ջարդերն ու կոտորածները, արաբ գրողը կը պատմէ. {{քաղվածք|Կառավարութիւնը [[Հալէպ]]էն օգնական բանակ կը պահանջէ, եւ Ֆախրի Փաշա, հրաման կը ստանայ Սուրիոյ տխրալիօրէն հանրածանօթ Ճեմալ Փաշայէն, զսպելու ըմբոստները: Ան աճապարեց երթալու [[Ուրֆայի Հերոսամարտ|Ուրֆա]], ուր թնդանօթի հարուածներով հիմնայատակ կործանեց հայկական թաղերը՝ կոտորելով այր մարդիկ, երախաները եւ կիները, առանց խտրութեան, բացի անոնցմէ որոնք զինուորներուն յանձնուեցան:Ֆախրի Փաշան անոնցմէ ամէնէն գեղեցիկները զատեց իրեն ու իր սպաներուն: Եւ միւսները տարագրուեցան յանձնուելու համար կամ զինուորականութեան կամ մահուան:|}} Անդրադառնալով հայ մտաւորականութեան սպանութիւններուն, ան կը պատմէ, թէ թուրքերը հրամայած էին զիրենք «սպաննել ճանապարհին», յետոյ լուր կը տարածեն, իբրեւ թէ « ելուզակները սպանեցին»: Իսկ ինչ կը վերաբերի վիճակագրական տուեալներուն, իր բերած փաստարկներուն հիման վրայ, ան կը հերքէ Թուրքական պաշտօնական հաղորդագրութիւնները, մասնաւորապէս [[Թալէաթ Մեհմեթ Փաշա|Թալէադ]]ի յայտարարութիւնները հայերու զոհերու քանակի մասին ապացուցելով, որ՝ {{քաղվածք|Կոտորածի, աքսորի, սովի մատնուած հայերուն թիւը եղած է 1. 200. 000: Իսկ Հալէպ, Մուսուլ, Դամասկոս եւ Տէր Զօրի մօտ բռնագաղթուած հայերու թիւը կը կազմէր 492 . 000 մարդ:|}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * Ա. Ն. Մնացականեան, «Հայ Ժողովուրդի Ողբերգութիւնը», էջ 154: * Ծ. Աղ., « Հայ Ժողովուրդի Ազադագրական Պայքարի Պատմութիւն, էջ 476 - 477 - 481 - 482: {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Փաստաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:1883 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1968 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ]] 2l5ei0e8rkr91jjz1qm2k0throgkwe1 0 7660 253916 179092 2026-08-28T23:40:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253916 wikitext text/x-wiki '''Ֆետայի''' ([[արաբերէն|արաբ․՝]] ''الفِدَائِىٌّ''‎‎ ''fidāʼīyūn'', թարգ.՝ «զոհաբերող» կամ «փրկիչ» {{ref|A|[note A]}}<ref name=Rea>{{cite book|title=''The Arab-Israeli Conflict''|url=https://archive.org/details/arabisraeliconfl0000reat|author=Tony Rea and John Wright|publisher=Oxford University Press|year=1993|page=[https://archive.org/details/arabisraeliconfl0000reat/page/43 43]|isbn=019917170X}}</ref>, {{lang-he-n|פַדַאיוּן}} ''fada'iun''<ref>1950-ականների որոշ հրեական խմբակցությունների անդամների վերաբերյալ</ref>), պատմութեան տարբեր ժամանակաշրջաններու ընթացքին [[Արեւմտեան Ասիա]]յի մէջ շարք մը յեղափոխական ռազմական կուսակցութիւններու, ազգային ազատագրական շարժումներու, ահաբեկչական եւ այլ կազմակերպութիւններու մասնակիցներուն վերաբերեալ օգտագործուող հասկացողութիւն։ Առաջին անգամ սկզբնական ձեւով տուեալ հասկացողութիւնը օգտագործած են հաշաշինները։ ֆետայական շարժումները տարբեր ժամանակաշրջաններուն եղած են կամ դեռ կան [[Պաղեստին]]ի, [[Եգիպտոս]]ի, [[Հայաստան]]ի (տես՝ [[Հայ ֆետայիներ]]), [[Իրան|Իրաք]]ի, [[Իրան]]ի եւ [[Էրիթրիա|Էրիթրիոյ]] մէջ։ Հայ յայտնի Ֆետայիններէն են [[Արաբօ|Արաբո]]ն, [[Հրայր Դժոխք]]ը, [[Սերոբ Աղբիւր]]ը, [[Գէորգ Չաւուշ]]ը, [[Անդրանիկ Օզանեան]]ը, [[Նիկոլ Դուման]]ը, [[Դրաստամատ Կանայեան|Դրօ]]ն եւ այլք։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Հայ ֆետայիներ]] * [[Մոջահեդ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ազգային ազատագրական շարժումներ]] 6ml5cgn94spd60nwy6ldj5u8n9ufosf 0 7680 253972 245376 2026-08-29T00:14:51Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253972 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Forbes building in NYC.jpg|մինի|250px]] '''Forbes''' («Ֆորպս»), ամերիկեան ֆինանսատնտեսական ամսագիր, աշխարհի ամենահեղինակաւոր եւ ամենայայտնի տնտեսական տպագրական հրատարակութիւններէն մէկն է։ Հիմնադրուած է [[Պերթի Չարլզ Ֆորպս]]ի կողմէ` [[1917]] թուականին։ Ամսագիրի կարգախօսն է. «Կապիտալիստի գործիքը» («The Capitalist Tool»)։ == Ընդհանուր Տեղեկութիւն Հրատարակութեան Մասին == Ամսագիրի շտաբ-բնակարանը տեղակայուած է [[Հինգերորդ պողոտայ]]ին վրայ` [[Նիւ Եորք]]ի կեդրոնը։ [[2011]] թուականէն գլխաւոր խմբագիրն է [[Սթիւ Ֆորպս]]ը, իսկ հրատարակիչը` Ռիչարտ Քառլկաարտը։ Forbes ամսագիրը ընթերցողներու ուշադրութեան կը հրաւիրէ յաջողակ նախագիծերու եւ անոնց ապրանքներու պատմութեան, նախագիծերու ձախողումներու եւ ատոնց պատճառներու պատմութեան, յայտնի ձեռնարկատէրերու կեանքին ու գործունէութեան, մեծ իրադարձութիւններու պատճառներուն եւ հետեւանքներուն, աշխարհի ամենահարուստ մարդկանց վարկանիշներուն, շոու-պիզնեսի եւ մարզիկներու ամենամեծ պատուակալներուն, շահոյթներուն ու ծախսերուն, առեւտուրի եւ PR-հնարքներուն։ Forbes-ը կը համարուի աշխարհի գործարար ամսագիրներու յառաջատարը։ Ամսագիրը առեւտրական աշխարհին մէջ ճանաչում գտաւ խիզախօրէն հետազօտութիւններ կատարելու եւ իրադարձութիւններու առարկայական գնահատական տալու համար, ինչպէս նաեւ իրենց կողմէ տարբեր ցանկեր եւ վարկանիշներ հրապարակելու հետեւանքով։ Ատոնցմէ ամենայայտնին դարձաւ աշխարհի միլիառատէրերու ցանկը։ [[ԱՄՆ]]-ու մէջ լսարանի ընդգրկման ծաւալով Forbes-ը Bloomberg Businessweek-էն ետք 2-րդ գործարար ամսագիրն է` 970 հազարէն աւելի տպաքանակով<ref>{{Cite web|url=http://abcas3.auditedmedia.com/ecirc/magtitlesearch.asp|title=AAM: Total Circ for Consumer Magazines|website=abcas3.auditedmedia.com|accessdate=2016-05-22}}</ref>։ Ամսագիրի ամէն համար կը պարունակէ 60 վերլուծական յօդուածներ ընկերութիւններու, անոնց հիմնադիրներու եւ ղեկավարներու մասին։ Forbes-ի ընդհանուր լսարանը եւ անոր միջազգային անգլիալեզու հրատարկչութիւնը ամբողջ աշխարհին վրայ կը կազմէ մօտ 5 միլիոն մարդ։ Բացի ատկէ, տեղական լեզուներով ամսագիրը լոյս կը տեսնէ [[Ռուսաստան]]ի, [[Ճափոն]]ի, [[Պրազիլ]]ի, [[Վրաստան]]ի, [[Լեհաստան]]ի, [[Ղազախստան]]ի, [[Էսթոնիա|Էսթոնիոյ]], [[Քորէայի Հանրապետութիւն|Քորէա]]յի, [[Չինաստան]]ի եւ [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] մէջ։ [[1918]] թուականին առաջին անգամ Forbes-ը փորձած է գնահատել յառաջատար գործարարներու կարողութիւնները` հրապարակելով 30 ամենահարուստ ամերիկացիներու ցանկը։ Առաջին վարկանիշի յառաջատարը դարձաւ [[Ճոն Տեւիսոն Ռոքֆելլըր|Ճոն Ռոքֆելլըր]]ը` այդ ժամանակներու համար ահռելի` 1.2 միլիառ տոլար կարողութեամբ։ == Ամսագիրի Ռուսական Հրատարակչութիւն == Ռուսաստանը դարձաւ աշխարհի 5-րդ երկիրը, ուր Ֆորպսը սկսաւ հրատարակել իր ամսագիրը։ Ամսագիրի ռուսական համարը լոյս տեսաւ 2004 թուականի Ապրիլին<ref>{{Cite web|url = http://www.forbes.ru/forbes/issue/2004-04|title = Forbes №1, апрель 2004|publisher = Forbes| accessdate= 2016-01-16}}</ref>։ Ամսագիրի հրատարակիչը դարձաւ «Աքսել Շպրինկըր Ռաշա» [[ՓԲԸ]]-ն` գերմանական Axel Springer AG մետիահոլտինկի դուստր կազմակերպութիւնը։ Ապրանքանշանի սեփականատէրն է [[Forbes inc]].-ը։ [[9 Նոյեմբեր]] [[2009]]-ին բացուեցաւ ռուսական «Ֆորպս» ամսագիրի կայքէջը։ 2004 թուականին ամսագիրի գլխաւոր խմբագիր նշանակուեցաւ [[Փոլ Խլեպնիկով]]ը։ Նոյն թուականի Մայիսին ռուսական Forbes-ը հրապարակեց Ռուսաստանի ամենահարուստ 100 քաղաքացիներու ցանկը։ Խլեպնիկովը սպանուեցաւ [[9 Յուլիս]] [[2004]]-ին` [[Մոսկուա]]յի մէջ Forbes-ի խմբագրատունէն ոչ հեռու։ 30 Օգոստոս 2004-էն մինչեւ Մարտ 2011 գլխաւոր խմբագիրն էր Մաքսիմ Քաշուլինսկին<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://lenta.ru/lib/14173628/| title=Кашулинский, Максим| publisher=Lenta.ru| accessdate=2012-12-11| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117205120/http://lenta.ru/lib/14173628/| archivedate=2013-01-17| dead-url=yes}}</ref>, 16 Մայիս 2011-էն` Էլիզաւետա Օսեթինսկայան<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.vedomosti.ru/career/news/1247689/glavnym_redaktorom_zhurnala_forbs_v_rf_stanet_elizaveta| title=Главным редактором журнала «Форбс» в России станет Елизавета Осетинская| publisher=// vedomosti.ru| accessdate=2012-12-11| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140424090812/http://www.vedomosti.ru/career/news/1247689/glavnym_redaktorom_zhurnala_forbs_v_rf_stanet_elizaveta| archivedate=2014-04-24| dead-url=yes}}</ref>։ [[1 Յունուար]] [[2014]]-էն մինչեւ Յունուար 2016 գլխաւոր խմբագիրը կը համարուէր Էլմար Մուրտազայեւը<ref>[http://ria.ru/spravka/20131203/981678032.html Биография Эльмара Муртазаева]. // РИА Новости</ref>, սակայն ներկայիս այդ պարտականութիւնը դրուած է Նիկոլայ Ուսկովի վրայ<ref>{{cite news|title=В российском Forbes сменился главный редактор|url=https://meduza.io/news/2016/01/14/v-rossiyskom-forbes-smenilsya-glavnyy-redaktor|accessdate=2016-01-16|publisher=Meduza|date=2016-01-14}}</ref>։ 2007 թուականի ամրան հրատարակչութիւնը փորձեց ձեռք բերել [[Ռոտիոնովա հրատարակչատուն]]ը<ref>{{cite news|title=Axel Springer в сентябре продаст русские версии Forbes и Newsweek|url=http://lenta.ru/news/2007/09/18/springer/|accessdate=2016-01-16|publisher=Lenta.ru|date=2007-09-18}}</ref>։ 2015 թուականի Հոկտեմբերին ռուսական Forbes-ի հրատարակիչը դարձաւ Artcom Media Group (ACMG) ընկերութիւնը, որ կը պատկանի առեւտրական Ալեքսանդր Ֆետոտովին<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-27|title = Ланнистер с долгами: Илья Жегулев — о том, как Александр Федотов купил русский Forbes|url = https://meduza.io/feature/2015/11/17/lannister-s-dolgami|publisher = Meduza}}</ref>։ Գերմանական Axel Springer հրատարակչատունը ստիպուած էր վաճառել ամսագիրը` 2014 թուականի Սեպտեմբերին ընդունուած օրէնքին պատճառով։ Վերջինս 20%-ով կը սահմանափակէ արտասահմանի բաժինը ռուսական [[ԶԼՄ]]-ներու տնօրինման գործին մէջ։ Այդ ժամանակ մետիաշուկայի մասնակիցները այդ օրէնքը անուանած են ««Տեղեկագիրեր» թերթի եւ Forbes ամսագիրի անունով»<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-27|title = Продажа активных: Илья Жегулев — о том, как меняется медиарынок из-за «закона об иностранцах в СМИ»|url = https://meduza.io/feature/2015/12/25/prodazha-aktivnyh|publisher = Meduza}}</ref>։ Forbes-ի նոր ղեկավարը յայտարարեց, որ ատոր մէջ չափէն աւելի քաղաքականութիւն կայ։ == Ամսագիրի Ուքրանական Հրատարակչութիւն == [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] մէջ «Forbes»-ը կը հրատարակուի [[2011]] թուականի Մարտէն<ref>{{cite web|url=http://dengi.ua/news/78117_Pervyj_ukrainskij_Forbes_postupil_v_prodazhu_11_marta.html| title=Первый украинский «Forbes» поступил в продажу 11 марта}}</ref>։ Որպէս ամսագիրի հրատարակիչ հանդէս եկաւ [[UMH group]]-ը (Ուքրանական Մետիա Հոլտինկ)։ [[13 Օգոստոս]] [[2010]]-ին UMH group-ի հիմնադիր [[Պորիս Լոժկին]]ը յայտարարեց հրատարակութեան թոյլտուութիւն ստանալու մասին<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ua/doc/1495501|title=Борис Ложкин попал в Forbes|accessdate=2016-06-18|archive-date=2013-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021194355/http://www.kommersant.ua/doc/1495501|dead-url=yes}}</ref>։ 2011 թուականի աշնան թողարկուեցաւ Forbes Woman յաւելուածը<ref>{{cite web|url=http://mediananny.com/novosti/16040/|title=В Украине появится Forbes Woman|accessdate=2016-06-18|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203545/https://mediananny.com/novosti/16040/|dead-url=yes}}</ref>։ [[2012]] թուականի Սեպտեմբերին սկսաւ գործել forbes.ua կայքէջը<ref>{{cite web|url=http://mediananny.com/reportazhi/20424|title=Запуск Forbes.ua: наполеоновские планы Форбса и скромность Бершидского|accessdate=2016-06-18|archive-date=2016-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908121455/http://mediananny.com/reportazhi/20424|dead-url=yes}}</ref>, իսկ 1 տարի ետք թողարկուեցաւ հրատարակութեան [[IPad]]-տարբերակը<ref>{{cite web|url=http://korrespondent.net/business/mmedia_and_adv/1605342-opublikovana-ipad-versiya-zhurnala-forbes-woman-ukraina| title=Опубликована iPad-версия журнала Forbes Woman Украина}}</ref>։ Միկել Ֆորպսի յայտարարութեամբ, որ Forbes ապրանքանիշի համաշխարհային զարգացման պատասխանատուն է, ուքրանական F0orbes-ը ցուցանիշներով առաջին հինգեակին մէջ է<ref name="mig"/>։ Մնացած երկիրները, ուր Forbes-ը առաւել յաջողած է, [[Ռուսաստան]]ը, [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ն ու [[Լեհաստան]]ն են<ref name="mig">{{cite web|url=http://forbes.ua/business/1348966-migel-forbs-sredi-26-izdanij-kotorye-vyhodyat-po-licenzii-ukrainskij-forbes-v-pervoj-pyaterke| title=Мигель Форбс: Среди 26 изданий, которые выходят по лицензии, украинский Forbes – в первой пятерке}}</ref>։ Առաջին գլխաւոր խմբագիրը դարձաւ Վլատիմիր Ֆետորինը, որ մինչ այդ կը զբաղեցնէր Forbes-ի ռուսական տարբերակի գլխաւոր խմբագիրի տեղակալի պաշտօնը<ref>{{cite web|url=http://dusia.telekritika.ua/krasota_i_dobro/15516| title=Главред Forbes Владимир Федорин: Недостаток украинского рынка в том, что он меньше насыщен деньгами}}</ref>։ [[2013]] թուականի Յունիսին Վլադիմիր Ֆետորինը յայտարարեց, որ դուրս կու գայ հրատարակչութենէն՝ կապուած ընկերութեան ղեկավարի փոփոխման հետ<ref>{{cite web|url=http://newsworker.ru/2013/09/vladimir-fedorin-ostaetsya-v-ukraine/|title=Владимир Федорин остается в Украине, чтобы делать новый проект|accessdate=2016-06-18|archive-date=2017-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707224910/http://newsworker.ru/2013/09/vladimir-fedorin-ostaetsya-v-ukraine/|dead-url=yes}}</ref>։ 2013 թուականի Յունիսին յայտարարուեցաւ, որ [[Սերգէյ Քուրչենկօ|Սերգէյ Քուրչեկոյի]] «ՎԵՏԷԿ» ընկերութեան խումբը ձեռք բերած էր Ուքրանիոյ ամենախոշոր մետիա-հոլտինկներէն մէկը՝ UMH group-ը։ «Forbes Ուքրանիոյ» (կը մտնէ UMH group-ի մէջ) գլխաւոր խմբագիր Վլատիմիր Ֆետորինը «Forbes Ուքրանիոյ» վաճառքը կը համարէ նախագիծի աւարտը իր այժմու տեսքով եւ համոզուած է, որ գնորդը կը հետապնդէ 3 նպատակներէ որեւէ մէկը՝ փակած է լրագրողներու բերանը նախագահական ընտրութիւններէն առաջ, վերականգնած է սեփական համբաւը, հրատարակչութիւնը օգտագործած է այն հարցերու լուծման համար, որոնք մետիա-պիզնեսի հետ ընդհանուր ոչինչ ունին։ [[5 Նոյեմբեր]] [[2013]]-ին Սերգէյ Քուրչենկոյի ՎԵՏԷԿ ընկերութեան խումբը մուծեց վճարի վերջին մասը, որ մետիա-հոլտինկի գնման համար նախատեսուած համաձայնագիրով էր։ UMH Group-ը պէտք է ղեկավարէ ՎԵՏԷԿ ընկերութեան յատուկ ստեղծուած ստորաբաժանումը՝ «ՎԵՏԷԿ-Մետիա» ընկերութիւնը։ 2013 թուականի Յուլիսէն գլխաւոր խմբագիրն է Միխայիլ Կոտովը, որ մինչ այդ ղեկավարած է «[[Газета.Ru]]» խմբագրութիւնը<ref>{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/554565| title=Новый главный редактор Forbes Украина рассказал «Известиям», как принимал решение возглавить журнал}}</ref>։ [[13 Նոյեմբեր]] [[2013]]-ին ուքրանական Forbes-ի 14 լրագրողներ աշխատանքէն ազատման դիմում գրեցին «հրատարակչական քաղաքականութիւնը փոխելու փորձի» պատճառով։ [[2014]] թուականի Մարտին «BuzzFeed» պորտալը տեղեկութիւն հրապարակեց, թէ ամերիկեան «Forbes» հրատարակչատունը թոյլտուութիւն կը խնդրէ «UMH Group» ընկերութենէն Forbes ամսագիրի ուքրանական տարբերակի հրատարակման համար<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140308_ak_forbes_ukraine|title=Американський Forbes відкликає ліцензію "Форбс Україна"|website=BBC Україна|accessdate=2016-05-22}}</ref>։ Նորութիւնը յայտնուեցաւ, երբ Միկել Ֆորպսը՝ Քուրչենկոյի նախկին մետիախորհրդատուն, լքեց «Ֆորպս» ընտանիքը։ Այդ ամբողջ ընթացքին խմբագրութիւնը կը գտնուէր կախեալ վիճակի մէջ, սակայն կայքի եւ ամսագիրի հաւաքածոյին յայտարարեցին, որ թոյլտուութիւնը այնուամենայնիւ կը գտնուի Սերգէյ Քուրչենկոյի մօտ<ref>{{Cite web |url=http://mediananny.com/novosti/2304211 |title=Лицензия на выпуск украинского Forbes остается у Курченко |accessdate=2016-06-18 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807030552/http://mediananny.com/novosti/2304211 |dead-url=yes }}</ref>։ Արդէն 2014 թուականի Սեպտեմբերին UMH group-ի զննող խորհուրդի նախագահ նշանակեցին անցանկալի պատգամաւոր Էլենա Պոնտարենկոյին<ref>{{Cite web|url=http://eizvestia.com/politika-video/full/115-rezonansnoe-naznachenie-regionalku-bondarenko-naznachili-glavoj-nablyudatelnogo-soveta-umh|title=Резонансное назначение. Регионалку Бондаренко назначили главой наблюдательного совета УМХ|website=eizvestia.com|accessdate=2016-05-22|archive-date=2015-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150808031024/http://eizvestia.com/politika-video/full/115-rezonansnoe-naznachenie-regionalku-bondarenko-naznachili-glavoj-nablyudatelnogo-soveta-umh|dead-url=yes}}</ref>։ [[7 Օգոստոս]] [[2015]]-ին «Forbes» ամսագիրի ուքրանական տարբերակի նորութիւններու կայքէջը անակնկալ կերպով փոխեց իր հասցէն forbes.ua-էն forbes.net.ua<ref>{{Cite web|url = http://ain.ua/2015/08/07/596458|title = Американцы пытаются отобрать лицензию у «Forbes Украина». Издание лишилось домена .UA|author = Ольга Карпенко|work = AIN.UA|date = 07.08.2015|publisher = }}</ref>, որ կը վկայէր առեւտրական ապրանքանիշի հետ խնդիրներու մասին։ Իսկ [[8 Օգոստոս]] [[2015]]-ին հրապարակուեցան Forbes-ի ներկայացուցիչներու մեկնաբանութիւնները, որոնցմով կը հաստատուի, որ համաձայն ամերիկեան կառավարութեան կարգադրութեան՝ 6 Օգոստոս 2015-ին Forbes-ը իրականացուցած է բոլոր գործողութիւնները, որ Ուքրանիոյ Forbes-ին մերժուի մրցումէն եւ ապրանքանիշէն օգտուելու հնարաւորութիւնը։ Ատով պայմանաւորուած՝ Forbes-ը այլեւս հնարաւորութիւն չի ընձեռներ UMH Group-ին՝ UMH կայքէջի համար հեղինակազօրուած մուտք գործել որպէս Forbes ապրանքանիշ կամ ունենալ forbes.ua պոմենի մուտքային թոյլտուութիւն<ref>{{Cite web|url = http://ain.ua/2015/08/08/596678|title = Американский Forbes отобрал у UMH права на использование их бренда|author = Ольга Карпенко|work = AIN.UA|date = 08.08.2015|publisher = }}</ref>։ == Տես Նաեւ == * [[Ֆորպս 400]] * [[Ֆորպս 2000]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականութիւն == * Forbes, Malcolm S. (1974) ''Fact and Comment'' Knopf, New York, ISBN 0-394-49187-4; twenty-five years of the editor's columns from ''Forbes'' * Grunwald, Edgar A. (1988) ''The Business Press Editor'' New York University Press, New York, ISBN 0-8147-3016-7 * Holliday, Karen Kahler (1987)''A Content Analysis of ''Business Week'', ''Forbes'' and ''Fortune'' from 1966–1986'' Masters of Journalism thesis from Louisiana State University, Baton Rouge, 69 pages, {{OCLC|18772376}}, available on microfilm * Kohlmeier, Louis M.; Udell, Jon G. and Anderson, Laird B. (eds.) (1981) ''Reporting on Business and the Economy'' Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey, ISBN 0-13-773879-X * Kurtz, Howard (2000) ''The Fortune Tellers: Inside Wall Street's Game of Money, Media, and Manipulation'' Free Press, New York, ISBN 0-684-86879-2 * {{cite book |last=Pinkerson |first=Stewart |year=2011 |title=The Fall of the House of Forbes: The Inside Story of the Collapse of a Media Empire |url=https://archive.org/details/fallofhouseoffor0000pink_e3y0|location=[[New York City|New York]] |publisher= [[St. Martin's Press]] |isbn=0312658591 |accessdate= }} * Tebbel, John William and Zuckerman, Mary Ellen (1991) ''The Magazine in America, 1741–1990'' Oxford University Press, New York, ISBN 0-19-505127-0 * Parsons, D. W. (1989) ''The Power of the Financial Press: Journalism and Economic Opinion in Britain and America'' Rutgers University Press, New Jersey, ISBN 0-8135-1497-5 == Արտաքին Յղումներ == * [http://www.forbes.kz Ֆորպս կայքէջի ղասախստական տարբերակը (Forbes Kazakhstan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617173956/http://forbes.kz/ |date=2016-06-17 }} * [http://www.forbes.ru/ Ֆորբս կայքէջի ռուսական տարբերակը] * [http://www.axelspringer.ru/editions/forbes/«Axel Springer AG» հրատարակչութեան ռուսական Ֆորպսը]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.forbes.com/ Forbes.com] * [http://www.forbesautos.com Forbes Autos] * [http://www.forbes.com/magazines/ Forbes Magazine Website] * [http://www.forbes.com/billionaires/ Միլիառատէրերու ցանկը ըստ Forbes-ի:] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ամսագիրեր]] [[Ստորոգութիւն:Ամսագիրեր]] 588mmu5vmwztwgecsk4019m4pc8bbra 0 7684 253897 173535 2026-08-28T23:27:41Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253897 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Sacramenta Argentariae (pars longa).png|250px|մինի|ֆրանսերէն գրուած հնագոյն բնագիրը]] [[Պատկեր:Senghor1981.jpg|մինի|Սենեկալցի ֆրանսախօս գրող Լեոփոլտ Սետար Սանկորը]] '''Ֆրանսախօս գրականութիւն''' ([[Ֆրանսերէն|ֆր]].՝ Littérature de langue française), ֆրանսերէնով ստեղծուած գրականութիւն: == Հակիրճ տեղեկատուութիւն == Նախկին ֆրանսական կայսրութեան զանազան տարածաշրջաններուն մէջ ստեղծուած ֆրանսախօս գրականութեան բնոյթն ու կարեւորութիւնը կախուած էր տուեալ տարածաշրջանին մէջ ֆրանսախօս բնակչութեան խտութենէն, անոր գաղութային կարգավիճակի տեւողութենէն, տեղական լեզուին՝ իբրեւ գրական լեզուի զարգացածութեան աստիճանէն<ref>{{Cite web|url=http://www.francophonie.org/Une-histoire-de-la-Francophonie.html|title=Une histoire de la Francophonie - Organisation internationale de la Francophonie|publisher=www.francophonie.org|accessdate=2016-04-18}}</ref>: [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին]] յաջորդած ժամանակաշրջանին գեղարուեստական գրականութեան ուսումնասիրութիւններուն մէջ սկսաւ տարբերակուիլ ֆրանսական գրականութիւնը՝ ֆրանսերէնով ստեղծուած միւս գործերրէն: 1960-ին Մորիս Պեմոլը (Maurice Bémol) հրատարակեց Essai sur l'orientation des littératures de langue française au XXe siècle («Աշխատութիւն ֆրանսերէն գրականութիւններու կողմնորոշման մասին»), որուն վերնագիրին մէջ իսկ գրականութիւն բառի յոգնակի թիւով օգտագործումը կը մատնանշէր այդ գրականութիւններուն՝ իբրեւ ինքնուրոյն երեւույթներու ուսումնասիրման հարցով դրսեւորուող նոր մօտեցումը<ref name="Jack">{{cite book|last=Jack|first=Belinda|title=Francophone Literatures|url=https://archive.org/details/francophoneliter00beli|year=1996|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0198715072}}</ref>: [[Փարիզ]]ը շարունակեց մնալ ֆրանսախօս գրականութեան հրատարակման ամենահզօր կեդրոնը, թէեւ այլ վայրերու մէջ նոյնպէս, մասնաւորապէս՝ քանատական Քէպէք քաղաքին մէջ, ի յայտ եկած են ազդեցիկ հրատարակչական կազմակերպութիւններ, որոնք կը հրապուրեն ու կը գրաւեն ֆրանսախօս գրողներ՝ աշխարհի տարբեր կողմերէն<ref name="Jack" />: Ֆրանսախօս եզրոյթը պատմականօրէն գործածուած է Ֆրանսայի սահմաններէն դուրս ֆրանսէրէնով ստեղծուած գրականութիւններու համար միայն, սակայն այդ եզրոյթը իր ներկայիս գործածութեամբ կը ներառէ ֆրանսերէնով ստեղծուած որեւէ գրուածք: Այսպիսով, ֆրանսախօս գրականութիւն բնորոշումը լայն առումով կը կիրառուի ֆրանսախօս բոլոր վայրերուն մէջ ֆրանսերէնով ստեղծուած գրուածքներու նկատմամբ: Ֆրանսախօս գրականութիւն կը նկատուին. * եւրոպական ֆրանսախօս երկիրներու գրականութիւնները **[[ֆրանսական գրականութիւն]] ** պելճիքական գրականութիւն ** լիւքսեմպուրկեան գրականութիւն ** զուիցերական գրականութիւն * [[քանատական գրականութիւն]] * ֆրանսական Վեստ Ինտիայի (Քարայիպեան աւազանի) երկիրներու գրականութիւնները **Կուատելուփէի գրականութիւն **Հայիթիի գրականութիւն **Մարտինիկայի գրականութիւն *Ֆրանսախօս Ափրիկէի գրականութիւններ **Ալժերիոյ գրականութիւն **Պենինի գրականութիւն **Պուրկինա Ֆասոյի գրականութիւն **Պուրունտիի գրականութիւն **Քամերունի գրականութիւն **Հարաւափրիկեան Հանրապետութեան գրականութիւն **Չատի գրականութիւն **Քամորեան կղզիներու գրականութիւն **Քոնկոյի Տեմոկրատական Հանրապետութեան գրականութիւն **Քոնկոյի Հանրապետութեան գրականութիւն **Փղոսկրեայ Ափունքի գրականութիւն **Ճիպութիի գրականութիւն **Կապոնի գրականութիւնը **Կուինիոյ գրականութիւն **Մատակասքարի գրականութիւն **Մալիի գրականութիւն **Մորիթանիոյ գրականութիւն **Մավրիտիուսի գրականութիւն **Մարոքի գրականութիւն **Նիկերու գրականութիւն **Ռուանտայի գրականութիւն **Ռեունիոնի գրականութիւն **Սենեկալի գրականութիւն **Սեշէլեան կղզիներու գրականութիւն **Թոկոյի գրականութիւն **Թունիսի գրականութիւն **Յետգաղութատիրական գրականութիւն *Ասիական երկիրներու ֆրանսախօս գրականութիւններ **Լիբանանի գրականութիւն (տես՝ ''[[:fr:Littérature libanaise#Écrivains libanais francophones|Écrivains libanais francophones]]'') **Քամպոտիոյ գրականութիւն **Լաոսի գրականութիւն **Վիեթնամի գրականութիւն ==Ֆրանսախօս գրողներու օրինակներ== * List of French language poets * List of French language authors * Ժորժ Սիմէնոն (Պելճիքա) * Մորիս Մետերլինք (Պելճիքա) * Ժագ Ռումէն (Հայիթի) * Լեոփոլտ Սետար Սանկոր (Սենեկալ) * Պլէզզ Սանտրար (Զուիցերիա) * Էմիլ Նելիգկան (Քանատա) == Գրականութիւն == * Charles Bonn, Xavier Garnier et Jacques Lecarme (sous la direction de), ''Littérature francophone'', Paris, Hatier, 409 p. {{ISBN|2218716763}} * Zahida Darwiche Jabbour, ''Littératures francophones du Moyen-Orient : Égypte, Liban, Syrie'', Edisud, Aix-en-Provence, 2007, 206 p. {{ISBN|978-2-7449-0702-9}} * Jean-Louis Joubert (sous la direction de), ''Littérature Francophone : anthologie'', Paris, Nathan, 1992, 446 p. {{ISBN|2288824026}} * Henri Lemaître, ''Dictionnaire Bordas de littérature française et francophone'', Paris, Bordas, 1985, 850 p. {{ISBN| 2040161694}} *''Le Robert Quotidien: dictionnaire pratique de la langue française.'' Paris, 1996. *Romaine, Suzanne. Bilingualism. London, Blackwell, 1989.'' == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն]] [[Ստորոգութիւն:Գրականութիւն]] ae2ut9b5mns5yyk66e8nfwbwemycx2k 0 7813 253793 245330 2026-08-28T22:09:08Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253793 wikitext text/x-wiki '''1984''' ({{Lang-en|Nineteen Eighty-Four}}), [[Ճորճ Օրուէլ|Ճորճ Օրուէլի]] վէպերէն։ == Պատմութիւն== «1984» Վէպը, [[Անգլիա|Անգլիացի]] գրող [[Ճորճ Օրուէլ|Ճորճ Օրուէլի]] հակա-համայնավարական [[վէպ|վէպն է]], որ գրուած է 1948-ին եւ լոյս տեսած է 1949-ին։ Վէպին մէջ ներկայացուած է արեւմտեան քաղաքակրթութիւնը 1984-ին, երբ ամբողջատիրական համակարգի մը դէմ ելլելը անհատներու կործանման կը տանէր։ «1984»ը կը զգուշացնէ Նացիստական [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] դէմ, ինչպէս նաեւ Ստալինի ղեկավարութեան տակ գտնուող Խորհրդային Միութեան եւ նման բռնատիրական վարչակարգերու դէմ ելլողները։ Օրուէլի հանրայայտ այս վէպը նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքին մէջ լոյս կը տեսնէ 1988-էն ետք, որովհետեւ ԽՍՀՄ-ի համակարգը ինքնին ամբողջատիրական եւ բռնատիրական սկզբունքներու վրայ հիմնուած էր, ինչ որ Օրուէլ խստօրէն կը քննադատէ այս գիրքին մէջ։ Վէպը «Անասնաֆիրմա» վիպակին մղումները կը շարունակէ, որ 1917-ի Հոկտեմբերեան ընկերվարական յեղափոխութեան եւ անոր հետեւանքներով յառաջացած զարգացումները կը նկարագրէ, ինչպէս նաեւ այդ օրերու աշխարհաքաղաքական տիրապետող միտումներն ու քաղաքական դէմքերը։ Կան նաեւ քննադատութիւններ եւ պետական միջամտութիւններ։ Վէպին ներքին գաղտնաբառերը աւելի խոր շեշտեր եւ ակնարկներ կը պարունակեն, ինչ որ պատճառ կը դառնան վէպին տպագրութեան եւ վաճառքին, ենթակայական մեկնաբանութիւններն ու արհամարհանքները, որոնք տեղի կ'ունենան ԽՍՀՄ-ի տարածքներէն դուրս։ Յատկապէս շատ էին արեւմտեան ձախակողմեան ուժերու քննադատութիւնները։ Իսկ վէպին յաճախակի արգելքի դէպքերը տեղի կ'ունենան [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի]] որոշ նահանգներուն մէջ։ Ընդհանրապէս՝ հրատարակումէն գրեթէ անմիջապէս ետք, ինչպէս նաեւ 50 տարի ալ ետք, անընդհատ փորձեր կ'ըլլան «1984»ը վերցնելու դպրոցական գրադարաններէն։ Ուսումնասիրելով ամերիկեան դպրոցներու մէջ արգիլուած գիրքերու 1965-1982 թուականներու վիճակագրութիւնը, Լի Պերես իր «Հանրայայտ արգիլուած գիրքեր» աշխատութեան յառաջաբանին մէջ այդպիսի 30 գիրք կ'առանձնացնէ։ Այդ ցուցակին մէջ «1984»-ը 5-րդ տեղը կը գրաւէ։ Վէպին արգելքը ամերիկեան դպրոցներուն մէջ առաւել խիստ եղած է 1960-1970 թուականներուն, երբ չափազանց մեծ էր ԽՍՀՄ-ին հետ պատերազմ սկսելու հաւանականութիւնը։ Գիրքին ամէնէն շատ քննադատուող կէտերէն մէկը իր անբարոյական տեսարաններն էին, որոնք կրնային բացասական ազդեցութիւն ունենալ պատանիներու հոգեբանութեան վրայ։ Բայց աւելի ուշագրաւ են վէպը արգիլելու քաղաքական դրդապատճառները, որոնք ժամանակի ընթացքին շատ յստակ զիրար կը հակասէին։ Իւրաքանչիւր քաղաքական իրադրութիւն իր դերը ունեցած է արգելք ըլլալու, ապա այդ արգելքները վերցնելու պատճառաբանութեան հարցին մէջ։ Այդպէս, առիթով մը, ԱՄՆ-ի մէջ վէպը կ'արգիլուի այն պատճառաբանութեամբ, որ համայնավարութիւնը բարենպաստ ձեւով ներկայացուած է գրքին մէջ, իսկ ուրիշ առիթով ալ, արգելքը կը վերացուի, որովհետեւ գիրքը հրաշալի ձեւով ամբողջատիրական համակարգի մը թերութիւնները կը բացայայտէ։ Գիրքին վերնագիրին շուրջ ալ կան հարցադրումներ։ Օրուէլի վէպին վերնագիրը, եւ ԽՍՀՄ-ի մէջ 1984-ին սկսած կորպաչովեան նշանաւոր «վերակառուցումը» որոշ առեղծուածներ կը հաղորդէ վէպին։ Իրականութեան մէջ՝ «1984» վերնագիրը Օրուէլի հրատարակիչ Ֆրետ Ուորպուրկինի մտայղացքը եղած է, որմով փորձած է գրաւել ընթերցողները։ Նախնական մտայղացմամբ վէպը ունեցած է «Եւրոպայի վերջին մարդը» վերնագիրը։ Բայց ինչո՞ւ «1984», մինչեւ օրս առեղծուած մնացած է։ Ամէնէն հաւանական տարբերակը այն է, որ Ուորպուրկի պարզապէս վէպին ստեղծման տարեթիւը շրջած՝ 1948-էն: ====== Գիրքին տարածումը ====== Վէպին «Մեծ Եղբայր» կերպարը՝ Ովկիանիոյ տիրակալը, հանրայայտ դարձած է, որուն պատկերը փակցուած է ամէնուր, «Մեծ Եղբայրը քեզ կը տեսնէ» մակագրութեամբ։ Վէպը 2009-ին, «The Times» լրագիրին վերջին 60 տարիներուն ընթացքին հրատարակուած 60 լաւագոյն գիրքերու ցանկին մէջ ներառուած է, իսկ «Newsweek» հանդէսը բոլոր ժամանակներու եւ ժողովուրդներու 100 լաւագոյն գիրքերու շարքին մէջ «1984»-ին յատկացուցած է երկրորդ տեղը։  == Գիրքին Բովանդակութիւնը == === Քաղաքական աշխարհագրութիւն === Գլխաւոր հերոսը կ'ապրի աշխարհի մը մէջ, ուր երեք ամբողջատիրական գերտիրութիւններ անհասկնալի պատերազմի մը մէջ են, անորոշ տարածքներու համար։ Իւրաքանչիւր գերտիրութիւն ունի իր գաղափարախօսութիւնը՝ 1. '''Ովկիանիան'',''''' որ կը ներառէ ամբողջ Արեւմտեան կիսագունդը, [[Անգլիա|Մեծն Բրիտանիան]], [[Աւստրալիա|Աւստրալիան]], եւ [[Հարաւային Ափրիկէն]]։ Գաղափարախօսութիւնը «Ingsoc»ն է, որ կը նշանակէ Անգլիական Ընկերվարութիւն։ 2. '''Եւրասիան,''' կը ներառէ [[Եւրոպա|Եւրոպան]], [[Ռուսիա|Ռուսաստանը]] ամբողջութեամբ եւ [[Սիպերիա|Սիպերիան]]։ Գաղափարախօսութիւնը՝ Նոր-Պոլշեւիզմ։ 3. '''Արեւելեան Ասիա,''' կը ներառէ [[Չինաստան|Չինաստանը]], [[Ճափոն|Ճափոնը]], [[Քորէա|Քորէան]], [[Հնդկաստան|Հնդկաստանը]], եւ [[Ինտոնեզիա|Ինտոնեզիան]]։ Գաղափարախօսութիւնը՝ ինքնաոչնչացում կամ մահուան երկրպագութիւնը։ Վիճելի տարածքները՝ Հիւսիսային եւ Կեդրոնական Ափրիկէն, Միջին Ասիան, Հնդկաստանը եւ Ինտոնեզիան։ Գերտէրութիւնները գրաւելով այդ տարածքները, ստրկութեան կը մատնեն բնիկ ժողովուրդը։ === Գիրքին եզրափակումը === ''Ինկսոք'' եւ ''Տապլթինք'' ''(Ingsoc and doublethink)'' Ովկիանիոյ ամբողջատիրական կառավարութեան գաղափարախօսութիւնն է, որ նորախօս լեզուով ''(Newspeak)'' կը նշանակէ Անգլիական Ընկերավարութիւն, նորախօս լեզուն կառավարութեան ստեղծած լեզուն է, որ Անգլերէնի մշակուած տարբերակն է. նպատակն է այնքան մշակել լեզուն, որ Ովկիանիոյ ապագայ սերունդները չկարենան Ինկսոքի հակասող միտքեր ունենալ։ ''Ինկսոքը'' հետեւեալ ձեւով կը բացատրուի, անիկա սակաւապետական համայնավարութիւն մըն է, որ կը մերժէ ընկերավարական շարժման բոլոր հիմնական սկզբունքները, եւ կը հակասէ անոնց, յանուն ընկերվարութեան։ Կուսակցութեան համար իշխելը նպատակի մը հասնելու միջոց չէ, այլ ինքնին նպատակ է, որովհետեւ եթէ կարենան իշխել ներկային վրայ, ապա կրնան նաեւ կեղծել անցեալը, իսկ եթէ կարենան աղաւաղել անցեալը, ապա կրնան իրենց ներկայի արարքները արդարացնել։ Բայց Ովկիանիոյ ժողովուրդը, եւ նոյնիսկ ընթերցողները, ամբողջութեամբ չեն գիտեր, թէ ինչպէ՛ս ստեղծուած է այս կուսակցութիւնը, որովհետեւ մարդիկ կուսակցութեան ներքին գործելաձեւին կը ծանօթանան միայն Ուինսթընի տեսակետէն, իսկ Ովկիանիոյ մէջ իրականութիւնը ամէն օր, ամէն վայրկեան, եւ ամէն երկվայրկեան փոփոխման կ'ենթարկուի կառավարութեան կողմէ. այն ինչ որ ներկայ դրութեամբ ճիշդ կը համարուի, կրնայ մէկ ժամ ետք սխալ համարուիլ։ Ամէն ինչ կախեալ է կուսակցութեան շահերէն։ Այսինքն, եթէ կուսակցութեան համար պէտք է, որ մարդ հաւատայ, թէ 2+2=5, ան կը հաւատայ, թէ 2+2=5, նոյնիսկ եթէ տրամաբանութիւնը կ'ըսէ, թէ 2+2=4, եւ այս ձեւի շարք մը գաղափարներ կան, որոնք կառավարութիւնը կը յաջողի համոզել Ովկիանիոյ քաղաքացիներուն։ Այս երեւոյթը ''«Տապըլթինք»'' կը կոչուի։ ''Տապըլթինքը'' այն է, երբ մարդիկ միաժամանակ երկու զիրար հակասող փաստեր իբրեւ իրականութիւն կ'ընդունին, առանց հասկնալու, որ այդ երկու միտքերը զիրար կը հակասեն։ Կուսակցութիւնը ''Տապըլթինքը'' իբրեւ միջոց կ'օգտագործէ քաղաքացիները խաբելու համար։ Օրինակ, պատմութեան ընթացքին, Ովկիանիոյ թշնամին անընդհատ փոփոխութիւններու կ'ենթարկուի, մէկ կ'ըսեն, թէ իրենց թշնամին Եւրասիան է, ուրիշ առիթով մը կ'ըսեն, թէ Արեւելեան Ասիան է։ Վէպին մէջ յաճախ կարելի է հանդիպիլ տարբեր վիճակներու, երբ երկու գերտիրութիւններու միջեւ փոփոխութիւններ կ'ըլլան, նախ մէկը թշնամի է, միւսը դաշնակից, սակայն երկվայրկեաններու ընթացքին հակառակը կը յայտարարուի, եւ բոլորը կը հաւատան, որ իրականութիւնը միշտ ալ նոր յայտարարուածն է, հակառակ անոր, որ վայրկեան մը առաջ ուրիշ բանի կը հաւատային։ Ճշմարտութեան նախարարութեան աշխատակիցները անմիջապէս պատմական բոլոր տուեալները փոփոխութեան կ'ենթարկեն, որպէսզի համընկնին ներկայ «իրականութեան»: === Նախարարութիւններ === Ովկիանիան ունի չորս նախարարութիւններ, որոնք կը զբաղին ժողովուրդին ամբողջական հսկողութեամբ։ Իւրաքանչիւր նախարարութեան անունը կը հակասէ իր գործունէութիւնը։ #''Ճշմարտութեան նախարարութիւնը'' ՝ մարդոց կեղծ տեղեկութիւններ կը փոխանցէ եւ որոշ փաստեր փոփոխութեան կ'ենթարկէ, յօգուտ Ովկիանիոյ։ #''Սիրոյ նախարարութիւնը՝'' Նախանձախնդիր է հսկելու «մարդոց սիրոյն»՝ «Մեծ Եղբօր հանդէպ», հակառակ պարագային, անհատը կ'ենթարկուի զանազան տանջանքներու։ #''Խաղաղութեան նախարարութիւնը'' ՝ կը զբաղի ռազմական գործերով, խթանելով յարատեւ բախումները այլ տէրութիւններու հետ։ #''Առատութեան նախարարութիւնը''՝ կը կառավարէ սնունդի եւ այլ պարագաներու սակաւութիւնը։ '''''Եղբայրութիւնը'' ''(The Brotherhood)''''' Եղբայրութիւնը հակա-կուսակցական կազմակերպութիւն մըն է, որ հիմնած է Էմմանուէլ Կոլդսթին անունով նախկին կուսակցական մը, որ դաւաճանած է «Մեծ Եղբայրը»: Նպատակն է տապալել կուսակցութիւնը եւ «Մեծ Եղբայր»ը: Անոնք կը համարուին կուսակցութեան մեծագոյն թշնամիները, բայց այս կազմակերպութեան ծագումը անյայտ է, Ուինսթըն կասկածներ ունի կազմակերպութեան գոյութեան մասին, կ'ենթադրէ, որ հաւանաբար եղբայրութիւնը նաեւ կուսակցութեան յօրինած սուտերէն մէկն է իբրեւ թակարդ՝ «միտքի ոճրագործներուն»։ '''''Հեռուստացոյց (Telescreen)''''' Բառացի թարգմանութեամբ, կը նշանակէ հեռուստացոյց։ Գիրքին մէջ «Թելեսքրին»ները յատուկ սարքեր են, որոնք կան բոլորին տան մէջ, աշխատավայրը եւ փողոցը։ «Թելեսքրին»ները կը հետեւին մարդոց բոլոր քայլերուն, եւ կը նկարեն անոնց բոլոր շարժումները։ Յատուկ ժամերու կը միացնեն «Մեծ Եղբօր» ելոյթները կամ նամակները, եւ բոլորը, անկախ տարիքի, պարտաւոր են լսելու այդ բոլորը։ Ըստ Օպրայնի միայն ներքին կուսակցութեան անդամները իրաւունք ունին «Թելեսքրին»ը անջատած պահելու կէս ժամով, սակայն ժամանակի ընթացքին կը պարզուի, թէ նոյնիսկ երբ անջատուած են, «Թելեսքրին»երը կը նկարեն եւ կը ձայնագրեն ամէն բան։ === Դասակարգային կառոյցին մասին === Ովկիանիոյ հասարակութիւնը կը բաժնուի երեք խաւերու, կուսակցութեան ներքին անդամները, արտաքին անդամները, եւ Պրոլները: Բոլորին վրայ կ'իշխէ «Մեծ Եղբայրը»։ #Կուսակցութեան ներքին անդամները կը ներկայացնեն Ովկիանիոյ բարձրագոյն խաւը, կը կազմեն բնակչութեան 2%ը, եւ կ'որոշեն երկիրին ու կուսակցութեան օրէնքները, եւ թէ ե՛րբ որո՛ւն թշնամին կը դառնան։ Ունին նաեւ շարք մը ուրիշ առաւելութիւններ՝ կ'ապրին լաւ թաղամասերու եւ հանգիստ տուներու մէջ, ուր առանց արտօնութեան մուտքը արգիլուած է: Ունին անձնական սպասարկողներ, արագ փոխադրամիջոցներ, կը ստանան բնական սնունդ եւ կրնան իրենց տուներէն ներս կարճ ժամանակահատուածով մը անջատել «Թելեսքրին»ը։ Բայց պէտք է հնազանդին կուսակցութեան բոլոր օրէնքներուն, ապա թէ ոչ՝ կը պատժուին նոյն ձեւով ինչպէս արտաքին կուսակցութեան անդամները։ #Արտաքին կուսակցութեան անդամները կը ներկայացնեն երկիրին միջին խաւը: Անոնք կ'աշխատին չորս նախարարութիւններէն մէկուն մէջ, որպէսզի կիրարկեն կուսակցութեան օրէնքները։ Արտաքին կուսակցութեան անդամները կ'ապրին շատ ծանր պայմաններու տակ, վատ թաղամասերու մէջ, առանց պաշարի, եւ առանց անձնական մեքենաներու։ Կառավարութիւնը անընդհատ իրենց կը հսկէ «Թելեսքրին»ներու միջոցով, եւ կը ստիպէ, որ անոնք «հայրենասէր» մնան։ Բայց, քանի որ միջին խաւի անդամները որոշ չափով ուսեալ են եւ կարողութիւնը ունին գիտակցելու, որ իրենց հանդէպ վերաբերմունքը անարդար է, հետեւաբար հաւանականութիւնը շատ մեծ է, որ միջին խաւը յեղափոխութիւն յայտարարէ կառավարութեան դէմ։ #''Պրոլները՝'' ամէնէն աղքատ խաւը կը ներկայացնեն: Անոնք Ովկիանիոյ բնակչութեան մեծամասնութիւնն են, եւ իրենց կը տրուի ամէնէն դժուար եւ ձանձրալի գործերը: Անոնք պետութեան հսկողութեան տակ չեն գտնուիր, իրենց տուներէն ներս «Թելեսքրին»ներ չկան, եւ կուսակցութիւնը մեծ ճիգ կը թափէ, որ անոնք ուսում չստանան եւ մնան տգէտ, որպէսզի աւելի դիւրին ըլլայ զիրենք կառավարելը։ Պրոլներուն հետ կ'ապրին գաղտնի ոստիկաններ, որոնք վտանգաւոր կամ կասկածելի պրոլները կուսակցութեան կը յանձնեն, որպէսզի ոչնչացուին։ === Հիմնական հերոսներ === '''''Ուինսթըն'''''- Ուինսթըն գիրքին մէջ կը նկարագրուի իբրեւ 39-ամեայ երիտասարդ մը։ Ամուսնացած է, սակայն կինը կուսակցութեան մոլի կողմանկից ըլլալուն պատճառով, իրենց յարաբերութիւնները վատացած են եւ կինը հեռացած է։ Ուինսթըն հետաքրքրուած է բանաստեղծութեամբ եւ հնամենի իրերով։ Մինչեւ Ճուլիային հանդիպիլը, ան ունէր օրագիր մը, որուն մէջ կը գրէր բոլոր միտքերը կուսակցութենէն գաղտնի պահելով։ Գիրքին ամբողջ ընթացքին Ուինսթըն կը փնտռէ համախոհներ, որոնք նոյնպէս համաձայն էին, որ «Մեծ Եղբայրը» չարիք է, եւ հասարակութիւնը՝ հիւանդ։ '''''Ճուլիան'''''- Ուինսթընի սիրահարն է, սկիզբի շրջանին Ուինսթըն կը կարծէ, թէ Ճուլիան գաղտնի ոստիկան է, սակայն հետագային կը պարզուի, թէ այդպէս չէ։ Ճուլիա կ'ատէ կուսակցութիւնը, սակայն Ուինսթընին նման նպատակներ չունի զիրենք տապալելու, չէ հետաքրքրուած կուսակցութեան հետ կապուած դաւադրութիւնները ուսումնասիրելով, եւ կը խախտէ կուսակցութեան օրէնքները՝ միայն իր կեանքը վայելելու նպատակով։ '''''Օպրայնը-''''' Օպրայն ներքին կուսակցութեան անդամ է, բայց Ուինսթըն այնքան ալ չէ համոզուած, որ ինք հաւատարիմ է կուսակցութեան, կ'ենթադրէ, որ Օպրայն եւս կ'ատէ կուսակցութիւնը եւ եղբայրութեան անդամ է։ Ժամանակ մը ետք, գաղտնիքը կը բացահայտուի եւ ինքզինք կը ներկայացնէ իբրեւ եղբայրութեան անդամ, եւ Ուինսթընն ու Ճուլիան կը ներգրաւէ կազմակերպութեան մէջ։ '''''Մեծ Եղբայրը'''''- Մեծ Եղբայրը կը ներկայացնէ կուսակցութիւնը։ Մեծ Եղբօր կերպարը բնաւ չի գործեր վէպին մէջ. հաւանաբար ան գոյութիւն անգամ չունի, բայց կը համարուի Ովկիանիոյ ղեկավարը։ Ովկիանիոյ մէջ ամէնուրեք որմնազդեր կան Մեծ Եղբօր դեմքով, որոնց վրայ գրուած է «Մեծ Եղբայրը կը դիտէ քեզ»։ Կուսակցութեան համար Մեծ Եղբայրը աստուածային կերպար մըն է։ == Գիրքին գլխաւոր նիւթը== Օրուէլ վէպին այս նիւթը քաղած է Սովետական Միութեան օրինակէն եւ Անգլիոյ ռազմական վիճակէն։ Ան կը պատկերացնէ, թէ ինչի՛ կը վերածուի անգլիական հասարակութեան վիճակը, եթէ կառավարուի Ստալինեան ռեժիմով։ Գիրքին հանրածանօթ նախադասութիւններէն մէկը 2+2=5 արտայայտութիւնն է, որուն հիմքը Օրուէլ վերցուցած է կոմունիստական կուսակցութեան հնգամեայ ծրագիրէն, որ կը քաջալերէր ժողովուրդը հինգ տարուան գործի մը ծրագիրը ամբողջացնելու՝ չորս տարուան ընթացքին։ Վէպին մէջ Ոկիանիա կը փոխէ իր զինակցութիւնը Արեւելեան Ասիայէն Եւրասիոյ, որուն հիման վրայ կ'ըսէ, Ովկիանիա միշտ եղած է Եւրասիոյի կողմնակիցը։ Այս հատուածին մէջ Օրուէլ կը բացայայտէ Սովետական Միութեան փոփոխական յարաբերութիւնը Նացիստական Գերմանիոյ հետ։ Երկու երկիրներն ալ քննադատօրէն կը վերաբերէին իրարու հետ, մինչեւ 1939-ին կնքուած Խորհրդա-գերմանական պայմանագիրը։ 1939-էն 1941 արգիլուած էր Գերմանիոյ քննադատութիւնը Սովետական մամուլին մէջ, մինչեւ Գերմանիոյ ԽՍՀՄ ներխուժումը 1941-ին։ Մեծ Եղբօր կերպարը ներշնչուած է Ստալինէն։ Ոստիկանութեան գաղափարը մտայղացուած է ԽՍՀՄ-ի ներքին գործերու ժողովրդական պետական եւ վարչական սկզբունքներուն հիման վրայ, որ մարդիկ կը բանտարկէր եւ կ'արգիլէր, որ անոնք կիսուէին իրենց հակասովետական գաղափարներն ու կարծիքները։ == Մէջբերումներ == * Երբեք եւ ոչ մէկ պատճառով կը ցանկաս, որ ցաւդ զօրանայ։ Ցաւէն միայն մէկ բան կ'ակնկալես, որ մեղմանայ։ * Աշխարհի տարածքին ֆիզիքական ցաւէն աւելի ուժեղ ցաւ չկայ։ * Դուք ձեզ կը խաբէք՝ ենթադրելով, թէ ինչ որ դուք կը տեսնէք, բոլորն ալ նոյնը կը տեսնեն։ * Ամէնէն վտանգաւորը քունի մէջ խօսիլն է, ուր անհնար է ինքնավերահսկումը։ == Գրականութիւն == * {{cite book|title=Nineteen Eighty-four in 1984: Autonomy, Control, and Communication|publisher=Comedia Pub. Group|year=1983|isbn=0-906890-42-X|edition=Repr.|location=London|editor1-last=Aubrey|editor1-first=Crispin|editor2-last=Chilton|editor2-first=Paul|url-access=registration|url=https://archive.org/details/nineteeneightfou0000unse}} * {{cite book|title=Inside George Orwell: A Biography|last=Bowker|first=Gordon|publisher=Palgrave Macmillan|year=2003|isbn=0-312-23841-X|url=https://archive.org/details/isbn_9780312238414}} * Hillegas, Mark R. (1967). ''The Future As Nightmare: H.G. Wells and the Anti-Utopians''. Southern Illinois University Press. {{ISBN|0-8093-0676-X|}} * {{cite book|title=1984 Revisited: Totalitarianism in Our Century|publisher=Harper Row|year=1983|isbn=0-06-080660-5|editor-last=Howe|editor-first=Irving|editor-link=Irving Howe|location=New York|url=https://archive.org/details/1984revisitedtot00howe}} * Meyers, Jeffery. ''Orwell: Wintry Conscience of a Generation''. W.W.Norton. 2000. {{ISBN|0-393-32263-7|}} * {{cite book|title=Nineteen Eighty-Four. A novel|last=Orwell|first=George|publisher=Secker & Warburg|year=1949|location=London|author-link=George Orwell}} * {{Cite book|title=Nineteen Eighty-Four: The Facsimile Manuscript|url=https://archive.org/details/nineteeneightyfo00orwe|url-access=registration|last=Orwell|first=George|publisher=[[Secker and Warburg]]|year=1984|isbn=0-436-35022-X|location=London, United Kingdom|author-link=George Orwell|editor1-last=Davison|editor1-first=Peter|editor1-link=Peter Davison (professor)}} * {{cite book|title=1984|url=https://archive.org/details/19840000orwe_e0j7|last=Orwell|first=George|publisher=Signet Classics|others=Erich Fromm (Foreword)|year=1977|isbn=0-451-52493-4|edition=reissue|author-link=George Orwell}} * {{cite book|title=Animal Farm and 1984|last=Orwell|first=George|publisher=HMH|others=Christopher Hitchens (Foreword)|year=2003|isbn=978-0-15-101026-4|edition=1st|author-link=George Orwell}} * {{cite book|title=Nineteen Eighty-Four|last=Orwell|first=George|publisher=Plume|others=[[Thomas Pynchon]] (Foreword); [[Erich Fromm]] (Afterword)|year=2003|isbn=0-452-28423-6|author-link=George Orwell|url=https://archive.org/details/nineteeneightyfo00orwe_1}} :''Afterword'' by Erich Fromm (1961)., pp. 324–37. :Orwell's text has a "Selected Bibliography", pp. 338–39; the foreword and the afterword each contain further references. :The Plume edition is an authorised reprint of a hardcover edition published by Harcourt, Inc. :The Plume edition is also published in a Signet edition. The copyright page says this, but the Signet ed. does not have the Pynchon foreword. :Copyright is explicitly extended to digital and any other means. * Orwell, George. 1984 (Vietnamese edition), translation by Đặng Phương-Nghi, French preface by Bertrand Latour {{ISBN|0-9774224-5-3|}}. * {{cite book|title=Orwell: The Authorised Biography|last=Shelden|first=Michael|publisher=Heinemann|year=1991|isbn=0-434-69517-3|location=London|url-access=registration|url=https://archive.org/details/orwellauthorised0000shel}} * {{cite book|title=Orwell for Beginners|last2=Mosher|first2=Michael|publisher=Writers and Readers Pub. Cooperative|year=1984|isbn=0-86316-066-2|edition=1st|location=[London], Eng.|last1=Smith|first1=David|url=https://archive.org/details/orwellforbeginne00smit}} * {{cite book|title=George Orwell and the Origins of 1984|url=https://archive.org/details/georgeorwellorig0000stei|last=Steinhoff|first=William R.|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1975|isbn=0-472-87400-4|location=Ann Arbor}} * {{cite book|title=Who's afraid of 1984? The case for optimism in looking ahead to the 1980s|last=Tuccille|first=Jerome|publisher=Arlington House Publishers|year=1975|isbn=0-87000-308-9|location=New Rochelle, N.Y.|url=https://archive.org/details/whosafraidof198400tucc}} * {{cite book|title=The Larger Evils&nbsp;– Nineteen Eighty-Four: the Truth Behind the Satire|url=https://archive.org/details/largerevilsninet0000west|last=West|first=W. J.|publisher=Canongate Press|year=1992|isbn=0-86241-382-6|location=Edinburgh}} {{refend}} [[Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Վէպեր]] kyzzhrksdgwwggxqigfzeqoyod1uvjn 0 8251 253989 236153 2026-08-29T00:27:38Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253989 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Blason de la dynastie des Héthoumides.png|մինի|Գերբ]] '''Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն''' ([[Միջին հայերէն]]` Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւն, յայտնի է նաեւ որպէս Կիլիկեան Հայաստան կամ [[Փոքր Հայք]] կամ Ամփոփում[[ Հայաստան]]), միջնադարեան հայկական անկախ պետութիւն` ստեղծուած [[սելճուք-թուրքեր]]ու արշաւանքներուն հետեւանքով [[Կիլիկիա]] գաղթած հայերու կողմէ<ref name="A History of the Crusades">Der Nersessian, Sirarpie."[http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/History/History-idx?type=article&did=HISTORY.CRUSTWO.I0032&id=History.CrusTwo&isize=M The Kingdom of Cilician Armenia]." in ''A History of the Crusades, vol. II''. Kenneth M. Setton (ed.) Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1962, pp. 630-631.</ref>: Գտնուելով Մեծ Հայքէն դուրս, անիկա կը զբաղեցնէր պատմական Կիլիկիա շրջանը։ Կիլիկիա անուան ստոյգ ծագումնաբանութիւն չկայ, սակայն որոշ գիտնականներու կարծիքով Կիլիկիա անունը ծագած է [[եբրայերէն]] «քելքիմ», «քալեք» կամ յունական «քքալիս», «քալիքա» բառերէն, որոնք թարգմանաբար կը նշանակեն «քարքարոտ<ref>Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 5, էջ 406</ref>: Իշխանութեան հիմքը դրուած է 1080 թուականին [[Բագրատունիներ]]ու շառաւիղ` [[Ռուբինեաններ]]ու կողմէ։ Մայրաքաղաքը սկզբնապէս [[Տարսոն]]ն էր, յետագային [[Ատանա]]ն եւ վերջ ի վերջոյ՝ [[Սիս]]ը: Կիլիկեան Հայաստանը մեծ օգնութիւն ցուցաբերած է [[Խաչակրաց արշաւանքներ]]ու մասնակիցներուն եւ որոշ ժամանակ միակ քրիստոնեայ պետութիւնն էր ամբողջ [[Միջին Արեւելք]]ի մէջ։ Ի զուր չէ, որ զայն երբեմն կ'անուանէին «քրիստոնեայ կղզի՝ իսլամի ծովուն մէջ»: Քանի որ Մեծ Հայքը կը գտնուէր օտարներու իշխանութեան տակ, ապա կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխուեցաւ Կիլիկիա եւ հաստատուեցաւ [[Հռոմկլա]] քաղաքին մէջ։ 1198 թուականին [[Լեւոն Բ. Մեծագործ]]ի թագադրումով Կիլիկեան Հայաստանը վերածուեցաւ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան<ref name="Badmoutioun Hayots, p.43-44">{{cite book | last = Kurdoghlian | first = Mihran | title = Պատմութիւն Հայոց (History of Armenia), Volume II | publisher = Հրատարակութիւն ազգային ուսումնական խորհուրդի|year= 1996 | location = Աթէնք |pages = 43–44}}</ref>: 1226 թուականին գահը անցաւ Ռուբինեաններու մրցակիցներուն՝ [[Հեթումեաններ]]ուն: Քանի որ [[մոնկոլներ]]ը նուաճած էին ահռելի տարածքներ եւ հասած էին Կիլիկիոյ սահմաններուն, [[Հեթում Ա.]] արքան որոշեց չպատերազմիլ անոնց հետ, այլ համագործակցիլ ընդդէմ ընդհանուր իսլամ թշնամիներուն, յատկապէս՝ [[մեմլուքներ]]ուն դէմ։ 13-14-րդ դարերուն մոնկոլները ընդունեցին [[Իսլամութիւն|իսլամութիւնը]], խաչակրաց պետութիւնները անհետացան՝ ձգելով Կիլիկեան Հայաստանը մինակ՝ ընդդէմ մեմլուքներուն։ Քանի մը արշաւանքներէ յետոյ, մեմլուքները 1375 թուականին գրաւեցին մայրաքաղաք Սիսը։ Սակայն լեռներուն մէջ տակաւին կը մնային կիսանկախ հայ իշխաններ, որոնց տիրոյթները վերջնականապէս գրաւուեցան [[օսմանեան թուրքեր]]ու կողմէ, 1515 թուականին։ Կիլիկեան Հայաստանի եւ Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրներուն միջեւ հաստատուեցան ռազմական եւ տնտեսական կապեր, որուն շնորհիւ Կիլիկիա ներմուծուեցան [[ասպետութիւն]]ը, հագուստներու նոր ոճեր, ֆրանսերէն բառեր եւ տիտղոսներ։ Իսկ հասարակարգը վերածուեցաւ աւատատիրականի։ Խաչակիրները իրենք շատ բաներ վերցուցին հայերէն, ինչպէս օրինակ աշտարակներու կառուցումը եւ եկեղեցաշինութեան որոշ տարրեր։ Կիլիկեան Հայաստանը ունէր հզօր տնտեսութիւն, որուն վառ ապացոյցն է այն ժամանակուայ մեծագոյն նաւահանգիստներէն մէկը՝ [[Այաս]]ը, ուրկէ անցած է նաեւ յայտնի ճանապարհորդ Մարքօ Փոլօն։ == Պատմութիւն == === Լեւոն Բ. եւ Կիլիկեան թագաւորութեան հռչակումը === Լեւոն Բ. (1187-1219) կառավարման առաջին տարիներուն հարկադրուած էր պայքարիլ շրջակայ իսլամ ցեղերու դէմ։ 1187-ի գարնան, ան ջախջախեց երկրի հիւսիս-արեւելեան սահմանները ներխուժած Իքոնիայի [[Սելճուքներ|սելճուք]] հրոսակները։ 1188-ի աշնան, ջախջախեց երկրի հարաւ-արեւելեան սահմաններէն ներխուժած [[Եգիպտոս]]ի սուլթանութեան զօրքերը։ 1189-1190-ականներու ժամանակ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութենէն]] եւ Իքոնիայի սուլթանութենէն խլեց կարեւոր նշանակութիւն ունեցող շարք մը տարածքներ՝ Պրաղանա, [[Սելեւկիա]], Աթալիա, Քրակեան Անտիոք եւ շարք մը այլ բերդաքաղաքներ, Իսաուրիան եւ այլ երկրամասեր։ Բայց անմիջապէս սկսաւ [[Խաչակիրներ]]ու երրորդ արշաւանքն ընդդէմ Իքոնիայի սուլթանութեան եւ ան ստիպուած եղաւ հաշտուիլ իր կորուստներուն։ 1190-ի Մայիսի վերջաւորութեան, խաչակրաց զօրքերը Ֆրիտրիխ I Շիկամորուսի գլխաւորութեամբ, Իքոնիայի սուլթանութեան վրայով մտան [[Կիլիկիա]] եւ բանակեցան Սելեւկիա քաղաքին մօտ։ Լեւոն Բ. համաձայնեցաւ օգնել խաչակիրներուն՝ պահանջելով ճանչնալ Կիլիկեան Հայաստան թագաւորութիւնը, իսկ զինք՝ թագաւոր։ Ֆրիտրիխ I-ը համաձայնեցաւ եւ խաչակրաց սոված զօրքերը սնունդ ստացան հայկական հողերուն վրայ։ Սակայն մինչեւ Կիլիկեան Հայաստանը որպէս թագաւորութիւն ճանաչում, Կիլիկիոյ գետերէն մէկուն մէջ կը խեղդուի Ֆրիտրիխ I-ը ([[10 Յունիս]] 1190-ի)։ 1193-ի գարնան, [[Եգիպտոս]]ի սուլթան Սալահ Ատտինը հսկայական ուժերով ներխուժեց՝ Կիլիկիան նուաճելու, սակայն Սեւ գետի մօտ՝ Մարտ 4-ին, սուլթանը մահացաւ եւ արշաւանքը տեղի չունեցաւ։ Նոյն թուականին Լեւոն Բ. գերեվարեց Եգիպտոսի սուլթանութեան հետ համագործակցող, Անտիոքի դուքս Պոհեմունտ III-ին, եւ անոր պարտադրեց ճանչնալ իր գերակայութիւնը եւ ստիպեց հրաժարիլ Կիլիկիոյ հարաւ-արեւելեան հողերուն նկատմամբ ունեցած յաւակնութիւններէն։ Իսկ [[պայմանագիր]]ը ամրապնդուեցաւ Պոհեմունտ III-ի գահաժառանգ որդի Ռայմընտի ու ՌուբԷն Գ․-ի այրիացած դուստր Ալիսի ամուսնութեամբ։ Վերջիններուս որդին պիտի ժառանգէր [[Անտիոք]]ի գահը։ 1196-ին կազմակերպուած Խաչակրաց նոր արշաւանքին ժամանակ, Գերմանիոյ կայսր Հենրիխ VI-ը իր ենթականերուն յանձնարարեց Լեւոն Բ․-ի գահակալման հարցը։ Լեւոն Բ․-ի թագը ճանչցաւ նաեւ Բիւզանդիայի կայսր Ալեքսիոս III Անկելոսը։ Այսպէս, 1198 թ. Յունուարի 6-ին, Տարսոն քաղաքին մէջ Լեւոն Բ. օծուեցաւ Ամենայն Հայոց Թագաւոր։ Ժամանակակիցները Լեւոն Բ․-ի թագադրումը գնահատեցին որպէս համազգային քաղաքական մեծագոյն իրադարձութիւն եւ հնամեայ հայոց թագաւորութեան վերականգնում։ Նոյն այս պատճառով, Կիլիկեան թագաւորներն իրենք զիրենք անուանեցին [[Հայաստան]]ի արքաներ։ === Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան ներքին եւ արտաքին քաղաքականութիւնը 1187-1226 === [[Պատկեր:Anatolia1200.png|մինի|300px|[[Մերձաւոր Արեւելք]]ը [[1200]]-ին{{լեգենդ|brown|Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն}}]] Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան հիմնադրումն ու ամրապնդումը իրենց չափազանց կարեւոր դերն ունէին արեւելքի միջազգային խառն իրադրութեան մէջ։ Տարածքին իրենց նուաճողական նկրտումները սկսան տարածել նորանոր իսլամական պետութիւններ, որոնք թշնամական վերաբերմունք ունէին Կիլիկիոյ նկատմամբ։ Այս բոլորը հաշուի առնելով՝ [[Լեւոն Բ. եւ Կիլիկեան թագաւորութեան հռչակումը|Լեւոն Բ․]] սկսաւ փորձեր կատարել՝ ստեղծելու տեղի [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնեայ]] պետութիւններուն հետ ամուր դաշինք։ Ամէն ջանք ի գործ կը դնէր իր պետութեան մէջ միաւորելու՝ իրմէ վասալական կախուածութեան մէջ գտնուող, [[Անտիոք]]ի դքսութիւնը։ [[1209]] թուականին Լեւոն Բ․ հրապարակային ձեւով որդեգրեց Անտիոքի գահակալին՝ Ալիսի որդի Ռուբեն-Ռայմոնտին եւ զինք հռչակեց հայոց գահաժառանգ։ Հայոց արքայի ջանքերով 1210 թուականին Ռուբեն-Ռայմոնտի յաւակնութիւնները հայոց եւ Անտիոքի համատեղ գահի նկատմամբ ճանչցան [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] կայսր Օթթօ IV-ը եւ Հռոմի Ինոքենթիոս Գ․ պապը։ [[1211]] թուականին Օթթօ IV-ի ուղարկած թագով Ռուբեն-Ռայմոնտը հանդիսաւորութեամբ օծուեցաւ Լեւոն Բ․-ի գահաժառանգ։ Այս դիւանագիտական հզօր քայլն ունէր քրիստոնեայ հզօր պետութիւն ստեղծելու նպատակ։ Բանն այն է, որ, թէեւ Կիլիկիոյ ու Անտիոքի առանձին հզօր ուժին, այնուամենայնիւ, լուրջ սպառնալիք կը դառնար քրիստոնեաներուն համար [[Սելճուքներ|Սելճուք]]եան սուլթանութեան հզօրացումը։ Այս քայլով Լեւոն Բ․ նաեւ նպատակ ունէր շահելու արեւմուտքի համագործակցութիւնը եւ համատեղ ուժերով պայքարելու իսլամական պետութիւններուն դէմ։ Սակայն քանի մը տարի անց Լեւոն Բ․ խիստ հիասթափուեցաւ Ռուբէն-Ռայմոնտէն եւ զրկեց հայոց գահի ժառանգութենէն։ Զրկուելով հայոց արքայի հովանաւորութենէն՝ Ռուբեն-Ռայմոնտը [[1219]] թուականին զրկուեցաւ նաեւ Անտիոքի գահի յաւակնութիւններէն։ Նոյն թուականին ալ մահացաւ Լեւոն Բ․-ը։ Ան արու զաւակ չունէր, եւ փաստօրէն, գահի ժառանգորդ կը հանդիսանար իր մանկահասակ դուստր Զապէլը։ Լեւոն Զապէլի համար խնամակալներ կամ երաշխաւորներ (պայլեր) (այսինքն երաշխիք կամ երաշխաւորութիւններ - անգլ.՝ bails) նշանակեց։ Անոնցմէ էին Կոնստանդին Կունտսթապլը, Յովհաննէս Զ․ սսեցի կաթողիկոսը, ազդեցիկ իշխան Ատանը։ Լեւոն Բ․-ի մահէն ետք Ռուբեն-Ռայմոնտը, քանի մը հայ իշխաններու օժանդակութեամբ, փորձեց գրաւել հայոց գահը, սակայն ձերբակալուեցաւ ու բանտ նետուեցաւ։ Այնույետեւ 1221 թուականին, երաշխաւորներուն որոշումով Զապէլը ամուսնացաւ Անտիոքի տիրակալ Պոհեմունտ IV-ի որդիի՝ Ֆիլիփի հետ։ Վերջինս ալ խոստացաւ յարգել հայկական [[աւանդութիւն]]ներն ու [[սովորութիւն]]ները, երկիրը ղեկավարել հայկական սկզբունքներով։ Քանի դեռ 18-ամեայ Ֆիլիփը անչափահաս էր, պետութիւնը կը ղեկավարուէր Կոնստանդին Կունտսթապլին կողմէ, բայց երբ լրացաւ Ֆիլիփին 20-ամեակը, ան դարձաւ երկրի լիիրաւ կառավարիչը։ Նոյն այդ ժամանակին ալ զգացին կամ անդրադարձան, որ ան դրժած է իր երդումը։ Հայկական պետականութեան հարստութիւնները ի զուր կը վատնուէր կամ կը ծախսուէր, երբեմն՝ նաեւ կը տեղափոխուէր Անտիոք։ Այս ամէնը հաշուի առնելով, հայ իշխանները ձերբակալեցին Ֆիլիփը, նետեցին բանտ, իսկ այնուհետեւ կախաղան բարձրացուցին 1225 թուականին։ [[1223]]-ին Կոնստանդին, հայ իշխաններու որոշումով, երկրորդ անգամ ընտրուեցաւ երաշխաւոր եւ ստանձնեց երկրի կառավարումը։ 1226 թուականին, իշխանական խորհուրդ հրաւիրուեցաւ, որ որոշեց 11-ամեայ Զապէլը ամուսնացնել Կոնստանդին Կունտսթապլի 13-ամեայ որդի Հեթումին հետ եւ վերջինս դարձաւ հայոց թագաւոր։ Հեթում Ա․ (1226-1269 թթ.) դարձաւ, փաստօրէն, նոր թագաւորութեան կամ գերդաստանի (անգլ.՝ dynasty) հիմնադիր։ Իր կառավարութիւնը համեմատաբար խաղաղ ժամանակներուն հետ զուգադիպեցաւ։ Այդ ժամանակաշրջան մըն էր, երբ մոնկոլ-թաթարները կը կատարէին իրենց նուաճումները արդէն Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, երբ մէկը միւսին ետեւէն խաչակրաց բոլոր պետութիւնները կը կորսնցնէին իրենց անկախութիւնը, իսկ եգիպտական մամլուքները աւելի ու աւելի կ'ուժեղանային՝ սկսելով վտանգաւոր դառնալ Կիլիկիոյ համար։ Հայերը դէմ-յանդիման կանգնած էին [[Եգիպտոս]]ի մամլուքներուն դէմ։ Վերջիններս ալ ժամանակ առ ժամանակ կը սպառնային [[Կիլիկեան Հայաստան]]ի անկախութեան։ Հեթում Ա․ կարողացաւ ճիշդ ընտրութիւն կատարել։ === Հայ-մոնկոլական Դաշինք === Աւելի շուտ Զապէլի եւ Հեթում Ա.-ի իշխանութեան օրօք մոնկոլները ստեղծեցին պետութիւն մը, որ կ'երկարէր Միջին Ասիայէն Մերձաւոր Արեւելք՝ նուաճելով [[Միջագետք]]ն ու [[Սուրիա]]ն։ 1243 թուականի [[Յունիս 26]]-ին մոնկոլները ջախջախեցին սելճուք-թուրքերուն՝ [[Քէօսէ Տաղի ճակատամարտ|Քէօսէ Տաղի ճակատամարտի]] ընթացքին<ref name="The Armenian Kingdom and the Mamluks 2">{{cite book | last = Donal Stewart | first = Angus | title = The Armenian Kingdom and the Mamluks: War and Diplomacy During the Reigns of Het'um II (1289-1307) | publisher = Brill Academic Publishers |year= 2001 | location = Netherlands | pages = 43–46 | isbn = 0928-5520}}</ref>։ Մոնկոլներու արշաւանքները աղիտաբեր էին [[Մեծ Հայք]]ի հայ բնակչութեան համար, սակայն ոչ [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] համար, քանի որ Հեթում Ա. թագաւորը որոշեց համագործակցիլ իրենց հետ։ Ան ղրկեց իր եղբայրը՝ Սմբատ Կունտսթապլը Քարաքորում (1247), որպէսզի կնքուի խաղաղութեան պայմանագիր։ Ան ետ դարձաւ 1250 թուականին խաղաղութեան պայմանագիրով, որովհետեւ մոնկոլները պիտի չյարձակէին Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան վրայ եւ կը խոստանային ռազմական օգնութիւն՝ վերագրաւելու սելճուքներուն կողմէ գրաւուած բերդերն ու ամրոցները։ Սակայն վերջնական համաձայնութեան համար Հեթումն անձամբ պէտք է մեկնէր Քարաքորում, բայց Զապէլի մահն ու երկրի ներքին վիճակը ստիպեցին քանի մը տարիով յետաձգել ուղեւորութիւնը։ 1253 թուականին Հեթում վերջապէս ժամանեց Քարաքորում եւ սկսաւ բանակցութիւնները նորահռչակ Մոնգկէ խանի հետ։ Հեթումը դիմաւորեցին արքայավայել ձեւով։ Ըստ իրենց միջեւ կնքուած պայմանագիրին, դէպի Սուրբ Երկիր եւ Սուրիա կատարուող մոնկոլներու արշաւանքերուն ժամանակ, Կիլիկիան պէտք է զօրքով աջակցէր անոնց, իսկ մոնկոլներն ալ իրենց կարգին Կիլիկիոյ վրայ յարձակման ժամանակ պէտք է օգնէին Կիլիկիոյ հայերուն։ Ձեռք բերին նաեւ պայմանաւորուածութիւն, ըստ որուն, հայ առեւտրականները, մոնկոլական կայսրութեան տարածքին կը ստանային արտօնութիւններ եւ մոնկոլները հարկեր պիտի չգանձէին՝ Մեծ Հայքի հայկական եկեղեցիներէն եւ վանքերէն։ Մինչ վերադարձը Կիլիկիա 1256 թուականին, Հեթում որոշ ժամանակ մնաց Մեծ Հայք՝ հանդիպելով տեղի հայ ազնուականութեանն ու հոգեւորականութեան։ Հեթումն ու իր զօրքերը կ'օժանդակէին մոնկոլներուն [[Հալէպ]] եւ [[Դամասկոս]] քաղաքներու գրաւման ժամանակ՝ 1259-1260 թուականներուն<ref>"The king of Armenia and the Prince of Antioch went to the military camp of the Tatars, and they all went off to take Damascus". Le Templier de Tyr. Quoted in Rene Grousset, ''Histoire des Croisade'', III, p. 586.</ref>։ Նոյն ժամանակ [[Եգիպտոս]]ի [[մամլուքներ]]ը, անոնք որոնք ստրուկներ էին եւ գիտէին միայն պատերազմիլ, ապստամբեցան իրենց տէրերուն դէմ Եգիպտոսի մէջ եւ սկսան նուաճումները<ref name="Vahan Kurkdjian, chapter 30">{{cite book | last = Kurkdjian | first = Vahan | authorlink = Vahan Kurkjian | title = History of Armenia | publisher = Armenian General Benevolent Union of America | year = 1958 | location = United States of America | pages = 246–248 | chapter = Chapter XXX: The Kingdom of Cilician Armenia — Mongol Invasion | chapterurl = http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/30*.html}}</ref>։ Անոնք գրաւեցին Եգիպտոսն ու [[Պաղեստին]]ը 1250 եւ 1253 թուականներուն<ref name="The Armenian Kingdom and the Mamluks 2"/>։ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնն ալ իր հերթին վերահսկողութեան տակ վերցուց [[Կապադովկիա|Կապադովկիոյ]] եւ Փոքր Ասիոյ կարեւոր առեւտրային ուղիները եւ յատկապէս Մարաշ եւ Պեհեզեւի քաղաքները, ուր աւելի մեծ էր մամլուքներէն եկած սպառնալիքը։ Բացի անկէ, Կիլիկիոյ [[Այաս]] նաւահանգիստը կը մրցակցէր Եգիպտոսի [[Աղեքսանդրիա]] քաղաքին հետ եւ մամլուքները մտադրուած էին ոչնչացնել Այասը<ref name="The Armenian Kingdom and the Mamluks 2"/><ref>{{cite book | last1 = Luscombe | first1 = David | last2 = W. Hazard | first2 = Harry | title = The New Cambridge Medieval History, Volume IV: c. 1024-c. 1198 | publisher = Cambridge University Press | year = 2004 | location = Cambridge | page = 634 | isbn = 0521414113}}</ref>։ 1266 թուականին մամլուքները Հեթում Ա. թագաւորին առաջարկեցին միանալ իրենց ընդդէմ մոնկոլներու եւ իրենց յանձնել այն բերդերն ու ամրոցները, որ Կիլիկիան նուաճած էր մոնկոլներու օգնութեամբ։ Հեթում հասկցաւ, որ ատիկա ծուղակ է եւ մամլուքները չեն ցանկար դաշնակցիլ հայերուն հետ։ Այդ իսկ պատճառով ան մեկնեցաւ Իլ-Խանատի արքունիք՝ [[Պարսկաստան]], ռազմական օգնութեան խնդրանքով։ Սակայն իրեն բացակայութեան ընթացքին մամլուքները ներխուժեցին Կիլիկիա. զօրքը կը գլխաւորէին Հեթումի որդիները՝ Թորոսն ու ապագայ արքայ Լեւոն Գ.-ը։ Մառի ճակատամարտին հայերը պարտուեցան, Թորոս սպաննուեցաւ, իսկ Լեւոն՝ տասնեակ հազարաւոր հայ ասպետներուն հետ միասին, գերի ինկաւ։ Հեթում զիջելով քանի մը սահմանամերձ բերդեր եւ վճարելով մեծ քանակութեամբ փրկագին, կրցաւ ազատել Լեւոնը գերութենէն։ Իսկ 1268 թուականին Կիլիկիոյ երկրաշարժը աւելի վատթարացուց Կիլիկիոյ դրութիւնը։ 1269 թուականին Հեթում հրաժարեցաւ գահէն՝ յօգուտ իր որդու՝ Լեւոն Գ.-ին, որ տարեկան մեծ քանակութեամբ հարկ կը վճարէր մամլուքներուն։ Սակայն նոյնիսկ ստանալով հարկերը, մամլուքները չէին դադրեցներ յարձակումները։ 1275 թուականին, առանց պատերազմ յայտարարելու, սուլթանի գլխաւորութեամբ մամլուքներու բանակը ներխուժեց Կիլիկիա։ Անսպասելիօրէն յարձակուած մամլուքներէն հայերը չկրցան լուրջ դիմադրութիւն ցոյց տալ։ [[Տարսոն]] քաղաքը գրաւուեցաւ, արքայական պալատն ու [[Սուրբ Սոֆիա Տաճար (Կոստանդնուպոլիս)|Սուրբ Սոֆիա]] տաճարն այրուեցան, գանձարանը թալանուեցաւ, 15.000 բնակիչ սպաննուեցաւ, եւս 10.000 տարուեցան որպէս ստրուկ՝ Եգիպտոս։ Այասի ողջ հայկական եւ ֆրանքական բնակչութիւնը սուրի տակ քաշուեցան։ Լեւոն Գ. որոշեց հաշտութեան եզրեր գտնել մամլուքներուն հետ եւ 1285 թուականին ծանր պայմաններով կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ Սակայն յաջորդ տարի Սարուանդիքարի երկրորդ ճակատամարտին հայերը լիակատար յաղթանակ տարին մամլուքներու դէմ, որ հնարաւորութիւն տուաւ ազատ շունչ քաշել յաջորդող 4 տարիներու ընթացքին<ref name="Vahan Kurkdjian, chapter 30"/>։ === Կիլիկեան Հայաստանն ու Մամլուքները (1281-1295) === Լեւոն Գ.-ին յաջորդեց որդին՝ [[Հեթում Բ.]]-ը, որ կանգնած էր լուրջ խնդիրներու դիմաց։ 1281 թուականին [[Հոմս]]ի Երկրորդ ճակատամարտին հայ-մոնկոլական զօրքի՝ մամլուքներէն կրած պարտութենէն ետք, հայերը ստիպուած ծանր պայմաններով հաշտութիւն կնքեցին մամլուքներուն հետ։ 1285 թուականին կրած պարտութենէն ետք հայերը եւս ծանր պայմաններով տասնամեայ հաշտութեան պայմանագիր կնքեցին մամլուքներուն հետ, որուն որպէս արդիւնք բազմաթիւ ամրոցներ եւ բերդեր անցան մամլուքներուն եւ հայերուն կ'արգիլուէր վերանորոգել կործանուածները։ Կիլիկեան Հայաստանը ստիպուած խախտեց Հռոմի Պապի արգելքը՝ առեւտուր ընել [[Եգիպտոս]]ի հետ։ Այդ բոլորէն բացի, մամլուքները տարեկան մէկ միլիոն տիրհամ պէտք է ստանային Կիլիկեան Հայաստանէն<ref>{{cite book | last = Luisetto | first = Frédéric | title=Arméniens et autres Chrétiens d'Orient sous la domination mongole | year = 2007 | publisher = Geuthner | pages = 128–129 | isbn = 9782705337919}}</ref>։ Սակայն անկէ ետք ալ մամլուքները անսպասելի յարձակումներ կը գործէին։ 1292 թուականին Եգիպտոսի սուլթանը, որ արդէն գրաւած էր խաչակիրներու վերջին յենակէտը՝ [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի մէջ Աքրա քաղաքը, յարձակեցաւ եւ [[Յունիս 28]]-ին գրաւեց կաթողիկոսի նստավայրը՝ [[Հռոմկլա]]ն, գերի վերցուց Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի կաթողիկոսը եւ քաղաքի բնակչութիւնը եւ շարժեցաւ դէպի [[Սիս]]։ Հեթում ստիպուած հաշտութեան պայմանագիր առաջարկեց մամլուքներուն, ըստ որուն [[Պեհեսնի]], [[Մարաշ]] եւ Թէլ Համտուն բերդերը կը տրուէին մամլուքներուն։ === Արշաւանքները Մոնկոլներու Հետ (1299-1303) === [[Պատկեր:GhazanAndKingOfArmenia1303.JPG|մինի|ձախից|Ղազան (Ghâzân) խանը կը խնդրէ Հեթում Բ․ արքայէն օգնել իրեն [[1303]] թուականին, [[Դամասկոս]]եան արշաւանքին<ref>{{cite book | last = Mutafian | first = Claude | title = Le Royaume Arménien de Cilicie, XIIe-XIVe siècle | series = UCLA Armenian History and Culture Series | publisher = CNRS Editions | year = 2002 | location = France | pages = 74–75 | isbn = 2271051053}}</ref>։]] 1299 թուականի ամրան Հեթում Ա․-ի թոռը՝ Հեթում Բ․ արքան (King Hetoum II), մամլուքներու նոր արշաւանքը կանխելու նպատակով օգնութիւն խնդրեց [[Պարսկաստան]]ի [[Մոնկոլներ|մոնկոլ]] խանէն։ Վերջինս ալ մեծ զօրքով արշաւեց [[Սուրիա]] եւ հրաւիրեց [[Կիպրոս]]ի խաչակիրները (Կիպրոսի արքայ, Տաճարականները, Հիւանդախնամներն ու Տեւտոնները «Templars, the Hospitallers,Teutonic Knights» ) կռուելու ընդդէմ մամլուքներու։ Մոնկոլները գրաւեցին [[Հալէպ]] քաղաքը, ուր անոնց միացաւ Հեթում Բ․ արքան, որուն զօրքին մէջ բացի հայերէն կը կռուէին նաեւ Կիլիկիայէն ժամանած Տաճարականներն ու Հիւանդախնամները<ref name="Demurger">{{cite book | last = Demurger | first = Alain | year = 2005 | title = The Last Templar: The Tragedy of Jacques de Molay, Last Grand Master of the Temple | url = https://archive.org/details/lasttemplartrage00demu | location = London | publisher = Profile Books | page = [https://archive.org/details/lasttemplartrage00demu/page/93 93] | isbn = 1-8619-7529-5}}</ref>։ Դաշնակիցներու զօրքը 1299 թուականի Դեկտեմբեր 23-ին «Ուատի Ալ-Ղազանտարի ճակատամարտ»ին (Battle of Wadi al-Khazandar) ջախջախեցին մամլուքներուն<ref name="Demurger"/>։ 1303 թուականի Մարտին հայ-մոնկոլական զօրքը (ընդհանուր 80.000) ջախջախեց մամլուքները «[[Հոմս]]ի ճակատամարտ»ին եւ 1303 թուականի «Դամասկոսի ճակատամարտ»ին<ref>{{cite book | last = Demurger | first = Alain | year = 2005 | title = The Last Templar: The Tragedy of Jacques de Molay, Last Grand Master of the Temple | url = https://archive.org/details/lasttemplartrage00demu | location = London | publisher = Profile Books | page = [https://archive.org/details/lasttemplartrage00demu/page/109 109] | isbn = 1-8619-7529-5}}</ref>: Ատիկա մոնկոլներու վերջին ներխուժումն էր [[Սուրիա]]<ref>{{cite book | last = Nicolle | first = David | authorlink = David Nicolle | title = The Crusades | url = https://archive.org/details/crusades00nico | publisher = Osprey Publishing | year = 2001 | location = Oxford | page = [https://archive.org/details/crusades00nico/page/80 80] | isbn = 1-8417-6179-6}}</ref>։ 1304 թուականին Ղազան խանի (Ghazan Khan) մահէն ետք, ֆրանքներու եւ հայերու Սուրբ Երկիրը վերագրաւելու յոյսերը յօդս ցնդեցան։ [[Պատկեր:Anatolia1300.png|մինի|300px|Կիլիկեան Հայաստանը որպէս քրիստոնէական կղզի՝ շրջապատուած իսլամական պետութիւններով [[1300]]։]] === Կիլիկիան 14-րդ Դարու Առաջին կիսուն === Հեթում հրաժարեցաւ գահէն յօգուտ իր տասնվեց տարեկան զարմիկին՝ [[Լեւոն Դ․]]-ին եւ մտնելով [[Դրազարկի Վանք|Դրազարկի վանք]] դարձաւ Ֆրանցիսքեան վանական, հակառակ, որ ան շուտ վերադարձաւ, որպէսզի օգնէ Լեւոնին մարտնչելու ընդդէմ մամլուքներուն, որոնք ջախջախուեցան [[Բաղրասի Բերդ|Բաղրաս]]ի մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին<ref name="Kurkdjian p.253-254">{{cite book | last = Kurkdjian | first = Vahan | authorlink = Vahan Kurkjian | title = History of Armenia | publisher = Armenian General Benevolent Union of America | year = 1958 | location = United States of America | pages = 253–254 | chapter = Chapter XXX: The Kingdom of Cilician Armenia — Mongol Invasion | chapterurl = http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/30*.html}}</ref>։ [[1307]] թուականին ներկայ եւ նախկին Կիլիկեան արքաները, հանդիպեցան մոնկոլ ներակայացուցիչի՝ Փիլարղուի հետ, Անարզապա քաղաքին մօտ։ Սակայն վերջերս իսլամութիւնը ընդունած Փիլարտուն սպաննեց հայ ներկայացուցիչները<ref>Angus, Stewart, "The assassination of King Het'um II". Journal of the Royal Asiatic Society, 2005 pp. 45-61.</ref>։ Օշին Ա.-ը՝ Լեւոն Դ.-ի հօրեղբայրը ջախջախեց Փիլարղուին եւ դուրս քշեց զինք Կիլիկիայէն։ Հայերու խնդրանքով խանը մահապատիժի ենթարկեց Փիլարղուին<ref>{{Cite web |url=http://visualiseur.bnf.fr/CadresFenetre?O=NUMM-51557&I=793&M=imageseule |title=Recueil des Historiens des Croisades, Documents Armeniens I, p.664 |accessdate=2015-12-04 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607125400/http://visualiseur.bnf.fr/CadresFenetre?O=NUMM-51557&I=793&M=imageseule |dead-url=yes }}</ref>։ Վերադառանալով [[Տարսոն]], Օշինը դարձաւ թագաւոր<ref name="Kurkdjian p.253-254"/>։ 1307 թուականի Սիսի ժողովին որոշում կայացուցին միանալ կաթողիկէ եկեղեցիին, սակայն Արեւմուտքը չէր շտապեր օգնել Կիլիկիոյ։ Իսկ կաթողիկէ եկեղեցւոյ հետ միաւորման որոշման դէմ սկսած շարժումը կը ղեկավարուէր [[Մեծ Հայք]]էն: Վերջիններս կոչուեցան հակամիաւորականներ, իսկ միաւորման կողմնակիցները ունիթորականներ։ 1319 թուականին հայկական զօրքը Կոռիկոսի մօտ ջախջախեց Կիլիկիա ներխուժած մամլուքները, սակայն անոնց յարձակումները չէին դադրիր։ Օշինի որդի՝ Լեւոն Ե.-ի օրօք մամլուքներն ու թուրք-թաթարները ասպատակեցին երկիրը։ Լեւոն թագաւորը ստիպուած եղաւ պատուիրակութիւն ուղարկել [[Եգիպտոս]]՝ խաղաղութեան պայմանագիր կնքելու, ըստ որուն մամլուքներուն կ'անցնէին Ճահան գետէն դէպի արեւելք ինկած տարածքները։ Միեւնոյն ժամանակ Կիլիկիան պէտք է դադրեցնէր յարաբերութիւնները եւրոպական երկիրներուն հետ։ Սակայն Լեւոնը 1341 թուականին ունիթորականներուն զոհ դարձաւ<ref>Հայոց Պատմություն, հեղինակներ՝ Դանիելյան, Մելքոնյան, էջեր՝ 174-175</ref><ref name="Mahé">{{cite book | last1 = Mahé | first1 = Annie | last2 = Mahé | first2 = Jean-Pierre | title = L'Arménie à l'épreuve des Siècles | url = https://archive.org/details/larmeniealepreuv0000mahe | publisher = Découvertes Gallimard | year = 2005 | location = France | page = [https://archive.org/details/larmeniealepreuv0000mahe/page/n78 77] | isbn = 207031409X}}</ref>։ === Կիլիկեան Հայաստանի Անկումն Ու Կործանումը === [[Պատկեր:Byzantine empire 1355.jpg|մինի|աջից|300px|Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը [[1355]]-ին]] Հայերուն եւ [[Լուսինեաններ]]ուն միջեւ եղած են սերտ կապեր, երբ Լուսինեանները 12-րդ դարուն հաստատուեցան [[Կիպրոս]]ի մէջ: Եւ թերեւս եթէ Լուսինեանները չըլլային, [[Կիլիկեան Հայաստանի Թագաւորութիւն|Կիլիկեան Հայաստան]]ը կը կարողանար գրաւել Կիպրոսը<ref>{{cite book | last =Ghazarian | first =Jacob G. | title =The Armenian Kingdom in Cilicia during the Crusades: The Integration of Cilician Armenians with the Latins (1080-1393) | publisher =Routledge | year =2000 | page = 150 | isbn=0700714189}}</ref>։ 1342 թուականին Լեւոնի զարմիկ Կայ տը Լուսինեանը ժառանգեց գահը եւ հաստատուեցաւ գահին Կոստանդին Գ. անունով: Ան լատինամոլ էր եւ թագաւոր դառնալով կը ցանկար [[կաթողիկէութիւն]]ը պարտադրել հայ բնակչութեան: Հայ ազնուականութիւնը կ'ընդունէր, սակայն հասարակ ժողովուրդը դէմ էր այդ քայլին<ref name="Badmoutioun Hayots, p.53-56">{{cite book | last = Kurdoghlian | first = Mihran | title = Պատմութիւն Հայոց (History of Armenia), Volume II | publisher = Հրատարակութիւն ազգային ուսումնակաան խորհուրդի (Council of National Education Publishing) |year= 1996 | location = Athens |pages = 53–56}}</ref>: 1343-1344 թուականներուն, երբ գիւղացիութիւնը կը պայքարէր Լուսինեաններուն դէմ, [[Մամլուքներ|մեմլուքներ]]ը ներխուժեցին Կիլիկիա<ref name="Ghazarian">{{cite book | last =Ղազարյան | first =Հակոբ | title =Կիլիկյան Հայաստանը խաչակրաց արշավանքների ընթացքում (1080-1393) :| publisher =Ռուտլեջ | year =2000 թ.| pages = 159–161 | isbn=0700714189}}</ref>: Սակայն այդ օրհասական պահուն ո՛չ մէկ եւրոպական երկիր Կիլիկիոյ օգնեց: 1344 թուականին Կոստանդին Բ.-ը սպաննուեցաւ<ref name="The Later Crusades, 1274-1580: from Lyons to Alcazar">{{cite book | last = Housley | first = Norman | title = The later Crusades, 1 274-1580: from Lyons to Alcazar | url = https://archive.org/details/latercrusades1270000hous | publisher = Oxford University Press |year= 1992 | location = New York | page = [https://archive.org/details/latercrusades1270000hous/page/21 21] | isbn = 0-19-822136-3}}</ref>: Անոր յաջորդեց Կոստանդին Դ.-ն: Ան կարողացաւ ժամանակաւորապէս ազատագրել Կապան բերդը, Այասն ու Աղեքսանդրիան: Լիպարիտ սպարապետը կը կարողանար ետ շպրտել թշնամին: 1371 թուականին Սիսի մէջ տեղի ունեցած ժողովը չեղեալ համարեց կաթողիկէ եկեղեցիին միանալու որոշումը: Նոր թագաւորը՝ Կոստանդին Ե.ը ստիպուած էր հաշտութեան պայմանագիր կնքել մեմլուքներուն հետ, որ առաջադրեց միաւորական կազմի դժգոհութիւնը եւ անոնք զինք սպաննեցին 1373 թուականին: Անոր յաջորդեց Կիլիկիոյ վերջին արքան՝ [[Լեւոն Զ. Լուսինեան]]ը: Մեմլուքները դարձեալ ներխուժեցին Կիլիկիա եւ պաշարեցին մայրաքաղաքը: Հայոց զօրքը Լիպարիտ զօրավարի գլխաւորութեամբ ամէն ճիգ կը թափէր, սակայն մեմլուքներու զօրքը կը գերազանցէր հայերու զօրքը: Եւ 1375 թուականին մեմլուքները գրաւեցին Սիսն ու գերի բռնեցին թագաւորն ու իր ընտանիքը: Արեւմուտքի միջնորդութեամբ Լեւոնը ազատ արձակուեցաւ: Ան վերջին տարիները անցուց [[Եւրոպա]]յի մէջ նոր [[Խաչակրաց արշաւանքներ|խաչակրաց արշաւանք]] կազմակերպելու յոյսով, սակայն ապարդիւն: Ան մահացաւ 1393 թուականին [[Փարիզ]]ի մէջ<ref name="Badmoutioun Hayots, p.53-56"/>: 1396 թուականին Կիլիկիոյ արքայի տիտղոսը անցաւ իր զարմիկին՝ Կիպրոսի թագաւորին<ref>{{cite book | last = Hadjilyra | first = Alexander-Michael | title = The Armenians of Cyprus | publisher = Kalaydjian Foundation |year= 2009 | location = New York | page = 12 | isbn = }}</ref>: Ներկայիս, անոնք կը կրեն իտալական Սավոյեան հարստութեան ներկայացուցիչները: Չնայած թագաւորութեան անկումին, Լեռնային Կիլիկիոյ որոշ իշխաններ պահպանեցին իրենց ինքնուրոյնութիւնը, սակայն 1515 թուականին Կիլիկիան վերջնականապէս նուաճուեցաւ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան թուրքեր]]ու կողմէ: === Հայկական եկեղեցին՝ Կիլիկիա === Ռուբինեան իշխանութեան սկիզբը, հայկական եկեղեցին 1147-ին իր կեդրոնը Կիլիկիոյ սահմանին մօտերը գտնուող [[Հռոմկլա|Հռոմկլա բերդ]]ը կը փոխադրէ, ուր կը մնայ մօտ 150 տարի։ Իսկ 1293-ին կեդրոնը Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան մայրաքաղաքը՝ Սիս կը կը փոխադրէ ու կը շարունակէ հոն մնալ անոր կործանումէն՝ 1375-էն ետք ալ։ 1441-ին կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի Սուրբ Էջմիածինի մէջ։ Սակայն 17-րդ դարուն սկիզբը, երբ պատմական Հայաստանը կը բաժնուի թրքական եւ պարսկական կայսրութիւններուն միջեւ, Ս․ Էջմիածինը պարսկական կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ ու Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի (որպէսզի շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ մէջ ապրող հայ ժողովուրդին) ու հոն կը մնայ մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը։ Քանի մը տարի թափառական կեանք ապրելէ ետք, կեդրոնը կը փոխադրուի Լիբանան՝ [[Անթիլիաս]]։ === Կիլիկիոյ Հայ բնակչութիւնը === [[Պատկեր:Armenian population map 1896.jpg|մինի|Հայ բնակչութիւնը [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] մէջ: ]] Թէեւ մեմլուքները կարողացան նուաճել Կիլիկիոյ մեծ մասը, սակայն անոնք չկարողացան պահել զայն եւ անիկա շուտով գրաւուեցաւ Լենկթիմուրի կողմէ: Այդ պատճառով 30,000 հարուստ հայեր լքեցին Կիլիկիան եւ հաստատուեցան [[Կիպրոս]]ի մէջ, ուր մինչեւ 1489 կը կառավարէին [[Լուսինեաններ]]ը<ref name="Badmoutioun Hayots, p.53-56"/>: Շատ մը կիլիկեցի հայեր հաստատուեցան [[Իտալիա|Իտալիոյ]], [[Սպանիա|Սպանիոյ]], [[Լեհաստան]]ի եւ [[Ֆրանսա]]յի մէջ<ref name="The Armenian People From Ancient to Modern Times"/>: Չնայած հայ բնակչութեան նուազումին, [[Օսմանեան Կայսրութիւն|օսմանեան իշխանութեան]] ընթացքին անիկա կը մնար հայկական տարածք: Օսմանեան կայսրութիւնը Կիլիկիայէն ստեղծեց [[Ատանա]]յի վիլայէթը: Կիլիկիոյ հայերը կարողացան պահպանել իրենց ազգային պատկանելիութիւնը դարերու ընթացքին<ref name="The Armenian People From Ancient to Modern Times"/><ref name="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire">{{cite book | last = Bryce | first = Viscount | title = The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire | publisher = Textor Verlag |year = 2008 | location = Germany | pages = 465–467 | isbn=3-938402-15-6}}</ref>: Սակայն թուրքերը ամէն ինչ կ'ընին հայերը քշելու այնտեղէն: Օրինակ Զէյթունը կը գտնուէր կիսանկախ վիճակի մէջ եւ թուրքերը անընդմէջ կը յարձակէին անոնց վրայ: 1909 թուականին Կիլիկիոյ հայերը եւ յատկապէս Ատանա քաղաքի հայերը ենթարկուեցան ջարդերու, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ դարձան ցեղասպանութեան զոհ<ref name="The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire"/>: Եւ չնայած [[Սեւրի Պայմանագիր|Սեւրի պայմանագիր]]ով Կիլիկիան չէր անցներ Հայաստանին, անիկա պիտի անցնէր Ֆրանսայի խնամակալութեան տակ. մեծ քանակութեամբ հայեր ետ դարձան Կիլիկիա, սակայն Ֆրանսան գաղտնի պայմանագիրով մտադրած էր զայն զիջիլ Թուրքիոյ: Շուտով ցրուեցաւ պատերազմի ընթացքին Ֆրանսայի դրօշին տակ կռուող հայկական լեգէոնը եւ Կիլիկիոյ հայերը մնացին անպաշտպան: 1920-ի Օգոստոսին Ատանայի մէջ Միհրան Տամատեանի գլխաւորութեամբ Կիլիկիան հռչակուեցաւ ինքնավար հանրապետութիւն: Սակայն յաջորդ օրը ֆրանսական զօրքը արդէն լքած էր Կիլիկիան: Թուրքերը յարձակեցան եւ սկսաւ հայերու նոր ջարդ մը, որու ընթացքին միայն [[Մարաշ]]ի մէջ զոհուեցաւ 12․000, իսկ [[Հաճըն]]ի մէջ՝ 7․000 հայ: Կիլիկիոյ հայերը ներկայիս ցրուած են աշխարհով մէկ, իսկ Կիլիկիոյ հայոց կաթողիկոսարանը ներկայիս կը գտնուի [[Անթիլիաս]]ի մէջ, [[Լիբանան]]: Կիլիկեան Հայաստանի խորհրդանիշը՝ առիւծը ներկայիս պատկերուած է [[Հայաստան]]ի զինանշանին վրայ<ref>Հայոց Պատմություն, հեղինակներ՝ Դանիելյան, Մելքոնյան, էջեր՝ 284-285</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստան]] [[Ստորոգութիւն:Կիլիկիա]] 9uz9cx5m5mxqh2ye43wh62u1n7g1mv9 0 15074 253969 220326 2026-08-29T00:12:56Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253969 wikitext text/x-wiki {{Բնական թիւ |num=1729 |hy=հազար եօթ հարիւր քսանինը |factor=<math>7 \times 13 \times19</math> |an=ՌՉԻԹ |roman= MDCCXXIX |bin=11011000001 |hex=6C1 |oct=3301 }} '''1729''' (հազար եօթ հարիւր քսանինը)՝ [[բնական թիւ]] մըն է, կը յաջորդէ [[1728 (թիւ)|1728]]-ին եւ կը նախորդէ 1730-ին: == Ճանչուած Անունը == Յայտնի է '''Հարտի-Ռամանուճանի թիւ''' անունով, շնորհիւ բրիտանացի թուաբանագէտ Կ.Հ.Հարտիի պատմածի, երբ ան հիւանդանոց տեսակցութեան գացած է իր հնդիկ գործընկեր Սրինիվասա Ռամանուճանը: Ան կը մէջբերէ իրենց զրոյցը՝<ref>[http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Quotations/Hardy.html Quotations by Hardy<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716185939/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Quotations/Hardy.html |date=2012-07-16 }}</ref><ref name="BBC-Futurama">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-24459279|title=Why is the number 1,729 hidden in Futurama episodes?|work=BBC News Online|first=Simon|last=Singh|authorlink=Simon Singh|date=15 October 2013|accessdate=15 October 2013}}</ref><ref>{{cite book |title=Ramanujan |url=https://archive.org/details/dli.csl.3438 |last=Hardy |first=G H |location=New York |publisher=Cambridge University Press (original) |year=1940 |page=[https://archive.org/details/dli.csl.3438/page/12 12]}}</ref><ref>{{citation|first=G. H.|last=Hardy |title=Srinivasa Ramanujan |journal=Proc. London Math. Soc. |year=1921|volume= s2-19 |issue=1|pages=xl-lviii|doi=10.1112/plms/s2-19.1.1-u}}</ref> {{quote|Ես թաքսիով գացած էի, որուն համարը կը յիշէի, որ 1729 եղած էր եւ նշեցի, որ սա թիւը անբովանդակ մըն էր եւ յոյս յայտնեցի, որ անիկա չարագուշակ պիտի չըլլայ: «Ամենեւին», եղաւ անոր պատասխանը «ատիկա շատ հետաքրքիր թիւ մըն է, ատիկա ամէնափոքր թիւն է, որը կրնայ ներկայացուիլ որպէս երկու խորանարդներու գումար՝ երկու եղանակներով<ref>{{cite web |url = http://www.futurity.org/taxi-cab-numbers-ramanujan-1025662-2/ |title = Ramanujan&#039;s notebooks spark &#039;taxi-cab&#039; discovery |author = Carol Clark-Emory |publisher = Futurity |date = 2015-10-15 |accessdate = 2018-04-15 |archive-date = 2018-01-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180114180029/http://www.futurity.org/taxi-cab-numbers-ramanujan-1025662-2/ |dead-url = yes }}{{Յղում en}}</ref>:}} Այդ երկու տարբեր եղանակներն էն՝ : 1729 = 1<sup>3</sup> + 12<sup>3</sup> = 9<sup>3</sup> + 10<sup>3</sup> Մէջբերումին երբեմն կը նշուի «դրական խորանարդներ», քանի որ բացսականի թոյլտւութեան պարագային պիտի ունենայինք աւելի փոքր լուծում՝ [[91 (թիւ)|91]]-ը, որը 1729-ի բաժանարարն է՝ :91 = 6<sup>3</sup> + (−5)<sup>3</sup> = 4<sup>3</sup> + 3<sup>3</sup> == Այլ Յատկութիւններ == * [[Հարշատ թիւեր|Հարշատ թիւ է]], քանի որ կը բաժնուէ իր թուանշաններու գումարի վրայ: Նոյն յատկութիւնը կը պահպանէ նաեւ ութնիշային (1729&nbsp;=&nbsp;3301<sub>8</sub>, 3&nbsp;+&nbsp;3&nbsp;+&nbsp;0&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;7) եւ [[Տասնվեցային համակարգ|տասնվեցային]] (1729&nbsp;=&nbsp;6C1<sub>16</sub>, 6&nbsp;+&nbsp;C&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;19<sub>10</sub>) համակարգերուն, բայց ոչ [[Երկնիշային համակարգ|երկնիշային]] համակարգի մէջ: * Մասահիքոյ Ֆուճիվարան ցուցնած է, որ 1729-ը չորս դրական [[ամբողջ թիւ]]երէն մեկն է (միւսների հետ, որոնք են [[81 թիւ|81]]-ը, 1458-ը եւ պարզապէս 1-ը), որոնց թուանշանները գումարելով եւ ստացուածի հակադարձով բազմապատկելով կը ստանանք ելքային թիւը՜ : 1 + 7 + 2 + 9 = 19 : 19 × 91 = 1729 == Տես նաեւ == *[[1729 թուական]] *[[5040 (թիւ)|5040]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} d1vyqth9gyiw6dwe4w89pvmoou74fp4 0 15112 253791 241683 2026-08-28T22:08:06Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253791 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Tomatoes-on-the-bush.jpg|մինի]] '''Լոլիկ''' (''Solanum lycopersicum''), մորմազգիներու (''Solanaceae'') ընտանիքին պատկանող մշակաբոյս է։ Կը համարուի աշխարհի ամէնէն տարածուած եւ արժէքաւոր բանջարեղէններէն մէկը։ Կ'օգտագործուի տարբեր տեսակի կերակուրներու մէջ՝ եփած, խորոված, թարմ, իբրեւ [[աղցան]], ինչպես նաեւ թթու եւ աղ դրուած ձեւով։ Լոլիկը ընդհանրապէս կ'օգտագործուի պահածոներու արդիւնաբերութեան մէջ։ Լոլիկէն կարելի է պատրաստել լոլիկի մածուկ, Katch up, թացաններ եւ այլն։ Մեծ տարածում ունի նաեւ [[լոլիկի հիւթ]]ը, որ արժէքաւոր եւ [[Կենսանիւթեր|կենսանիւթերով]] հարուստ զովացուցիչ խմիչք է չափահասներու եւ հարուստ սննունդ՝ երեխաներու ու հիւանդներու համար։ Լոլիկը օժտուած է բարձր յատկութիւններով, հարուստ է կենսանիւթերով (A, B, C, pp), oրկանական թթուներով ([[կիտրոնաթթու]] եւ [[խնձորաթթու]]) եւ հանքային աղերով ([[Քալսիոմ|Ca]], Na, Mg, Fe եւ այլն) == Պատմութիւնը == Լոլիկի հայրենիքը [[Հարաւային Ամերիկա]]ն է՝ [[Բերու|Բերու]]ն,<ref>Սեմ Քոքս (դեկտեմբեր, 2000 թ.) [http://www.landscapeimagery.com/tomato.html I Say Tomayto, You Say Tomahto......]</ref><ref name="Լոլիկն Ամերիկայում">{{Cite book|last=Սմիթ |first=Էնտրու |year=1994 թ. |title=Լոլիկը Ամերիկայի մէջ՝ առաջին օգտագործողները |url=https://archive.org/details/tomatoinamericae00smit_0 |publisher=Հարաւային Գարոլինայի համալսարան |location=Քոլոմպիա, ԱՄՆ |isbn=1-5700-3000-6}}</ref> [[Պոլիվիա]]ն եւ [[Էքուատոր]]ը, ուր այժմ ալ կարելի է հանդիպիլ լոլիկի վայրի եւ մշակովի բազմաթիւ տեսակներու։ [[Ազթեքներ|Ազթեքներու]] լեզուով լոլիկը կոչուած է ''Zitomate'', ուրկէ յառաջացած է եւրոպական բազմաթիւ երկիրներու մէջ տարածուած '''թոմաթ''' անուանումը։ Լոլիկը [[Եւրոպա]] ներածուած է ԺԶ. դարու առաջին կէսերուն եւ առաջին հերթին տարածուած է [[Սպանիա|Սպանիոյ]], [[Փորթուկալ|Փորթուկալի]] եւ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ։ Եւրոպացիները բոյսը կոչած են '''''pommo d' oro''''' (''«ոսկեխնձոր»'')։ Սկզբնական շրջանին լոլիկը՝ բուսաբանական այգիներուն մէջ մշակուած է իբրեւ զարդային բոյս։ ԺԸ. դարու վերջերուն՝ իբրեւ բանջարային բոյս, սկսած են մշակել Սպանիոյ, Իտալիոյ, Փորթուկալի, այնուհետեւ՝ [[Ֆրանսա]]յի, [[Դանիա|Դանիոյ]] եւ եւրոպական այլ երկիրներու մէջ։ == Հայաստանի մէջ == [[Պատկեր:BoroughMarketTomatoes.jpg|մինի|աջից|150px|Շուկային մէջ վաճառուող լոլիկ]] Լոլիկը [[Հայաստան]]ի մէջ կը մշակուի կլիմայական բոլոր գօտիներուն մէջ, բայց անոր արդիւնաբերական մշակումը հիմնականին մէջ կեդրոնացած է [[Արարատեան դաշտ|Արարատեան հարթավայր]]ի շրջաններուն մէջ, ուր կը գտնուին նաեւ պահածոներու գործարանները։ == Բուսաբանական նկարագրութիւնը == Լոլիկը միամեայ բոյս է, կը պատկանի մորմազգիներու ընտանիքին (Solanaceae)։ Ծլելէն մինչեւ առաջին պտուղներու հասունացումը կը տեւէ 90-125 օր, նայած տեսակին, կլիմայական պայմաններուն եւ մշակման եղանակին։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Լոլիկի հիւթ|Լոլիկի Հիւթ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Բանջարեղեն]] [[Ստորոգութիւն:Ուտեստներ]] [[Ստորոգութիւն:Կարմիր բանջարեղէններ]] [[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]] 1gimcz09rsn06k3rai9zdavqfkbjwja 0 15577 253862 237723 2026-08-28T23:05:04Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253862 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|frameless|right|312x312փքս]] '''Իլիական''' ({{lang-grc|Ἰλιάς}}), [[Հոմերոս]]ին վերագրուող [[Վիպերգական Կամ Պատմողական Սեռ|վիպերգ]] (էպիքական պոէմ), հին յունական [[գրականութիւն|գրականութեան]] հնագոյն [[յուշարձանն]]երէն մէկը։ Իլիականի նիւթը շարադրուած է 15,700 տողով, որոնք դեռ վաղեմի գիտնականները, ըստ հին [[յունական այբուբեն]]ի տառերու թիւին, բաժնած են 24 գիրքի կամ երգի։ «Իլիականը» առաջին անգամ յունարէնէն հայերէն արձակ թարգմանած է Գէորգ դպիր Պալատացին (1783, անտիպ): Յետագային գրաբար թարգմանած է [[:hy:Արսեն_Բագրատունի_(հայագետ)|Արսէն Բագրատունին]] (Վենետիկ, տպ. Ս. Ղազար, 1864)։ Աշխարհաբար հայերէնի թարգմանուած է երեք անգամ՝ յունարէնէն արեւմտահայերէն՝ [[:hy:Արսեն_Ղազիկյան|Արսէն Ղազիկեանի]]<ref>Հոմերի Իլիական, բնագրէն թարգմանեց Արսեն Ղազիկեան, Վենետիկ-Ս. Ղազար, Մխիթարեան տպագրութիւն, 1911, 835 էջ։</ref>, յունարէնէն արեւելահայերէն՝ [[:hy:Համազասպ_Համբարձումյան|Համազասպ Համբարձումեանի]]<ref>Իլիական [Վիպերգ] / Հոմերոս, հին հուն. բնագր. թարգմ.՝ Հ. Համբարձումյան, խմբ.՝ Ս. Վահունի, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 512 էջ։</ref>, յունարէնէն արեւելահայերէն՝ [[:hy:Գոհար_Մուրադյան|Գոհար Մուրատեանի]] ու [[:hy:Արամ_Թոփչյան|Արամ Թոփճեանի]]<ref>Հոմերոս, Իլիական։ Հին հունարենից թարգմանությունը, առաջաբանն ու ծանոթագրությունները՝ Գ. Մուրադյանի և Ա. Թոփչյանի, Երևան, «Զանգակ» հրատ., 2022, 656+32 ներդիր էջ։</ref> կողմէ<ref>Իլիական / Հոմերոս, գրաբարէն թարգմ.՝ Մ. Խերանեան, Երեւան, ԵՊՀ, 1987, 500 էջ։</ref><ref>Հոմերի Իլիական, բնագրէն թարգմանեց Հ. Արսէն Ղազարոս Ղազիկեան, Վենետիկ-Ս. Ղազար, Մխիթարեան տպագրութիւն, 1911, 835 էջ։</ref><ref>Իլիական [Վիպերգ] / Հոմերոս, հին յուն. բնագր. թարգմ.՝ Հ. Համբարձումեան, խմբ.՝ Ս. Վահունի, Երեւան, Հայպետհրատ, 1955, 512 էջ։</ref>։ Գոյություն ունի նաեւ գրաբար թարգմանութենէն արեւելահայերէն փոխադրուած տարբերակը՝ [[:hy:Մկրտիչ_Խերանյան|Մկրտիչ Խերանեանի]] հեղինակութեամբ<ref>Իլիական / Հոմերոս, գրաբարից թարգմ.՝ Մ. Խերանյան, Երևան, ԵՊՀ, 1987, 500 էջ։</ref>։<ref>{{Citation|title=Իլիական|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BB%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6|date=2024-10-30|accessdate=2025-02-19|language=hy}}</ref> == Իլիականի սկիզբը == [[Պատկեր:Helene Paris Louvre K6.jpg|մինի|295x295փքս|Հեղինէն եւ Պարիսը]] {| class="wikitable sortable" |+ !''Թարգմանութիւնը՝ Մ. Խերանեանի'' !''Թարգմանութիւնը՝ Հ. Համբարձումեանի'' |- |Երգի՛ր, Մուսա, քէնը երգի՛ր Պելեւսածին Աքիլլէսի, : Քէնը դժնեայ, որ անհամար ցաւեր բերեց աքայեցոց, : Որ բազմաթիւ դիւցազների գահաւիժեց դըժոխքն ի վար : Եւ դին նըրանց դարձըրեց կեր թըռչունների եւ շների։ : Կատարւում էր Արամազդի կամքը այսպէս, երբ մի անգամ : Վեճի մտան իրարու հետ ու մէկ-միւսից գըժտըվեցին : Ատրիդեսը՝ արանց արքան եւ Աքիլլեսն աստուածազարմ։ |Զայրոյթն երգիր, աստուածուհի, Պելեւսածին Աքիլլէսի, : Զայրոյթն ահեղ, որ աքայանց մատնեց անթիւ աղէտների : Եւ փառապանծ շատ քաջերի հոգիները դժոխք նետեց։ : Զեւսի կամքով դա կատարուեց, սկսուելով այն օրուանից, : Երբ չարաղէտ պառակտուեցին զարհուրելի : Ագամեմնոն արանց արքան եւ Աքիլլեսն աստուածազարմ։ |} {| class="wikitable" !''Թարգմանութիւնը՝ Գ. Մուրատեանի եւ Ա. Թոփճեանի'' !''Թարգմանութիւնը՝ Ա. Ղազիկեանի'' |- |Քե՛նը երգիր, ո՜վ դիցուհի, Պելեւսորդի Աքիլլեսի, : Քենը դժխեմ, որ բյուրավոր ցավեր բերեց աքայացոց, : Հերոսների բազում խրոխտ հոգիները տարավ Հադես, : Մարմիններն էլ թռչունների ու շների առաջ նետեց, : Քանզի դա էր կամքը Զեւսի, որ կատարվեց այն օրվանից, : Երբ սկիզբ առավ գժտությունը, եւ իրար դեմ թշնամացան : Արանց արքա Ատրիդեսը ու Աքիլլեսն աստվածազուն։ |Դիցուհի, քէնն երգէ Պելեան Աքիլլի, : Դըժպըհի քէնը՝ որ բերաւ բիւր ցաւեր : Աքայեցւոց, ու դժոխք թափեց՝ բազմաթիւ : Դիւցազներու քաջակորով հոգիներին, : Եւ մարմիններն անոնց ըրաւ կերակուր : Առհասարակ թըռչուններուն եւ շներուն։ : Կը կատարուէր Արամազդի կամքն այսպէս, : Անգամ մը երբ՝ մարդոց արքան Ատրիդէս : Եւ Աքիլլէսս աստուածային՝ վիճեցին : Եւ գըժտելով բաժնըւեցան իրարմէ։ |} == «Իլիականի» եւ «Ոդիսականի» հիմք ծառայած յունական առասպելի համառօտ թեման == Տրովադա քաղաք-պետութեան արքայազն Ալեքսանդրը (Պարիս) կը փախցնէ յոյներու Սպարտայի թագաւոր Մենելայոսի կնոջը՝ Հեղինէին։ Հեղինէն [[Զեւս]]ի դուստրն էր, որ ունէր առասպելական գեղեցկութիւն։ Ահա այս գեղեցկուհիին կ'առեւանգէ տրոյացի արքայազն Պարիսը եւ ասիկա կը դառնայ տրոյական պատերազմի պատճառը (իսկ աւելի ճիշդ՝ պատրուակը)։ Յոյներու (աքայացիներու) զօրքերու հրամանատարը Ագամեմնոնն է։ Անոնց կողմէն հերոսներ Աքիլլէսը, Պատրոկլեսը, հնարամիտ Ոդիսեւսը եւ ուրիշներ։ Պատերազմը կը ձգձգուի եւ տասը տարի ետք հակամարտութեան վերջը չերեւար։ Սակայն Ոդիսեւսը իր հնարամտութեամբ վերջ կը դնէ պատերազմին։ Անոր խորհուրդով կը կառուցուի փայտէ մեծ ձի մը, որուն մէջ կը թաքնուին քանի մը յոյն հերոսներ՝ Ոդիսեւսը անոնցմէ մէկը։ Ձին կը ձգէ քաղաքի դարպասներուն առաջ, իսկ յունական զօրքը կը թաքնուի հարեւան կղզիներուն մէջ, այդպիսով ձգելով այն տպաւորութիւնը, թէ յոյները ընդունած են իրենց պարտութիւնը եւ վերադարձած՝ տուն։ Տրոյացիները փայտէ ձին ներս կը տանին եւ կը տօնեն իրենց «յաղթանակը»։ Գիշերով, երբ խրախճանքէն հարբած տրոյացիները քնացած են, յոյն հերոսները դուրս կու գան ձիէն, կը կոտորեն քաղաքի պահակազօրը եւ կը բանան դարպասները։ Յունական զօրքը կը ներխուժէ Տրովադա, որու բնակչութիւնը կամ սուրի կը քաշուի, կամ կը գերուի։ Հինաւուրց քաղաքը կրակի կը մատնուի եւ կ'աւերուի։ Հեղինէն կը վերադարձուի ամուսնոյն, իսկ յոյները տուն կը մեկնին հսկայական աւարով։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * {{cite book | authorlink = Milan Budimir | first = Milan | last = Budimir | year = 1940 | title = On the Iliad and Its Poet }} * {{cite book | last=Herodotus | authorlink=Herodotus | title=The Histories | editor1-last=Burn | editor1-first=A. R. | editor2-last=de Sélincourt | editor2-first=Aubrey | publisher=Penguin Books | location=London | year=1975 | orig-year=first published 1954 | isbn=0-14-051260-8}} * {{cite book | last = Mueller | first = Martin | title = The Iliad | url =https://archive.org/details/iliad0000muel| location = London | publisher = Allen & Unwin | year = 1984 | isbn = 0-04-800027-2 }} * {{cite book | authorlink = Gregory Nagy | last = Nagy | first = Gregory | title = The Best of the Achaeans | url = http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html | location = Baltimore | publisher = The Johns Hopkins University Press | year = 1979 | isbn = 0-8018-2388-9 | access-date = 2019-08-07 | archive-date = 2015-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150217125451/http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html | dead-url = yes | accessdate = 2019-08-07 | archivedate = 2015-02-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150217125451/http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html | deadurl = yes }} * {{cite book | authorlink = Barry B. Powell | last = Powell | first = Barry B. | title = Homer | url = https://archive.org/details/homer00powe | location = Malden, Mass. | publisher = Blackwell | year = 2004 | isbn = 978-1-4051-5325-6 }} * {{cite book | authorlink = Richard Seaford | author = Seaford, Richard | title = Reciprocity and Ritual | url = https://archive.org/details/reciprocityritua0000seaf | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 0-19-815036-9 }} * {{cite book | authorlink = Martin Litchfield West | author = West, Martin | title = The East Face of Helicon | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | year = 1997 | isbn = 0-19-815221-3 | url = https://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC&printsec=frontcover}} * {{cite book | authorlink = Robin Lane Fox | last = Fox | first = Robin Lane | title = Travelling Heroes: Greeks and their myths in the epic age of Homer | url = https://archive.org/details/travellingheroes0000lane | publisher = Allen Lane | year = 2008 | isbn = 978-0-7139-9980-8 }} * De Jong, Irene ''Iliad. Book XXII,'' Cambridge University Press, 2012. {{ISBN|9780521709774}} * Edwards, Mark W.; Janko, Richard; Kirk, G.S., ''[https://books.google.com/books?id=JojMmQEACAAJ&source=gbs_book_other_versions The Iliad: A Commentary: Volume IV, Books 13–16], ''Cambridge University Press, 1992. {{ISBN|0-521-28171-7}} * Martin Litchfield West; Geoffrey Kirk, [https://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC&printsec=frontcover ''The Iliad: A Commentary: Volume V, Books 17–20''], Cambridge University Press, 1991. {{ISBN|0-521-30959-X}} * Barbara Graziosi; Haubold, Johannes, ''Iliad: Book VI'', Cambridge University Press, 2010. {{ISBN|9780521878845}} * Hainsworth, Bryan; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=URaInQEACAAJ&source=gbs_book_other_versions The Iliad: A Commentary: Volume III, Books 9–12]'', Cambridge University Press, 1993. {{ISBN|0-521-23711-4}}] * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=TguHR9k8DQ8C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false The Iliad: A Commentary: Volume I, Books 1–4], ''Cambridge University Press, 1985. {{ISBN|0-521-23709-2}} * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=4ZdxbCe84z0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false The Iliad: A Commentary: Volume II, Books 5–8]'', Cambridge University Press, 1990. {{ISBN|0-521-23710-6}} * Murray, A.T.; Wyatt, William F., ''Homer: The Iliad, Books I–XII, ''Loeb Classical Library, Harvard University Press, 1999, {{ISBN|978-0-674-99579-6}} * Nicholas Richardson; Geoffrey Kirk, ''The Iliad: A Commentary: Volume VI, Books 21–24, ''Cambridge University Press, 1993. {{ISBN|0-521-30960-3}} * Martin Litchfield West, [https://books.google.com/books?id=ABWYSMNWjlIC&printsec=frontcover ''Studies in the text and transmission of the Iliad''], München։ K.G. Saur, 2001. {{ISBN|3-598-73005-5}} * Тронский И. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4435.htm Илиада] // Литературная энциклопедия. Т. 4. — 1930 == Արտաքին յղումներ == * D. B. Monro, [[iarchive:homeriliadbooks00monrgoog|''Homer: Iliad, Books I–XII, with an Introduction, a Brief Homeric Grammar, and Notes'' (3rd ed., 1890)]] * D. B. Monro, [[iarchive:iliadbooks1324wi1324homeuoft|''Homer: Iliad, Books XIII–XXIV, with Notes'' (4th ed., 1903)]] * D. B. Monro, [[iarchive:grammarofhomeric00monruoft|''A Grammar of the Homeric Dialect'' (2nd ed., 1891)]] * ''Iliad''։ [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hom.+Il.+1.1 from the Perseus Project] ([[:hy:Perseus Project|PP]]), with the Murray and Butler translations and hyperlinks to mythological and grammatical commentary * [http://moebio.com/iliad/ ''Gods, Achaeans and Troyans'']. An interactive visualization of ''The Iliad''s characters flow and relations. * [http://www.cummingsstudyguides.net/TheIliad.html#Iliad ''The Iliad'': A Study Guide] * [http://www.iliadtranslation.com/The-Iliad-About.html Comments on background, plot, themes, authorship, and translation issues] by 2008 translator Herbert Jordan. * [http://www.mccunecollection.org/Iliad%20of%20Homer.html Flaxman illustrations of the ''Iliad''] * [http://www.shmoop.com/iliad/ The ''Iliad''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815083712/http://www.shmoop.com/iliad/ |date=2014-08-15 }} study guide, themes, quotes, teacher resources * [http://www.gutenberg.org/ebooks/16452 ''The Iliad of Homer''], Books I–XXIV, Translated into English Blank Verse by [[:hy:William Cowper|William Cowper]], edition c.1860. Online at [[:hy:Project Gutenberg|Project Gutenberg]]. * [[iarchive:langhomeriliad00homerich|''The Iliad of Homer'']], done into English prose by Andrew Lang, Walter Leaf and Ernest Myers. Revised edition, 1892. (25MB PDF at Archive.org) * [https://www.youtube.com/watch?v=OB91m1kqbzk&feature=results_main&playnext=1&list=PL0A9139699B2DD602 ''The Opening to the Iliad (Proem)''], Read in Ancient Greek with a simultaneous translation. * [http://www.communitywalk.com/iliad_map/map/1436374 ''The Iliad'' Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812052716/http://www.communitywalk.com/iliad_map/map/1436374 |date=2014-08-12 }}, map of locations in ''The Iliad'' * [http://records.viu.ca/~johnstoi/homer/homertranslations.htm Published English translations of Homer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701182147/http://records.viu.ca/~johnstoi/homer/homertranslations.htm |date=2014-07-01 }}, with samples and some reviews by translator and scholar [[:hy:Ian Johnston (translator)|Ian Johnston]] * [http://daten.digitale-sammlungen.de/0005/bsb00050607/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00050607&seite=1 Digital facsimile of the first printed publication (''editio princeps'') of the ''Iliad'' in Homeric Greek by Demetrios Chalkokondyles, Bayerische Staatsbibliothek] * [http://ancientrome.ru/antlitr/homer/index.htm «Илиада» в переводе Н. И. Гнедича с параллельным греч. текстом] * [http://el.wikisource.org/wiki/%CE%99%CE%BB%CE%B9%CE%AC%CF%82 Греческий текст в Викитеке] * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческий текст с инструментами по переводу] * [http://librarius.narod.ru/articles/shu_il01.htm «Илиада» Песнь 1, с комментариями] перевод Шуйский; {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Կրօնքը Հին Յունաստանի մէջ]] [[Ստորոգութիւն:Իլիական]] 9wa06bgvqeabkmsljqk3adobzbaey2q 0 16063 253957 250426 2026-08-29T00:06:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253957 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cambridge - USA - Harvard University - John Harvard Statue - panoramio.jpg|մինի|Ճոն Հարվըրտի արձանը]] '''Հարվըրտի Համալսարան''', անձնական հետազօտական «Այվի» միութեան անդամ համալսարան մըն է, [[Մասսաչուսէթս]] նահանգի Քէմպրիճ քաղաքին մէջ։ Ունի մօտաւոր 6700 պսակաւորի աշակերտներ եւ 13,100 մագիստրոսականի եւ դոկտորականի աշակերտներ: Հիմնուած է 1636-ին. անուանումը ստացած է իր առաջին բարերարի՝ կղերական Ճոն Հարվըրտի անունով: Հարվըրտը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու ամենահին համալսարանն է:<ref>{{cite book|title=The American College and University|url=https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo|last1=Rudolph|first1=Frederick|publisher=University of Georgia Press|year=1961|isbn=0-8203-1285-1|page=[https://archive.org/details/americancollegeu0000rudo/page/3 3]}}</ref> Անոր պատմութիւնը, ազդեցութիւնը, հարստութիւնը եւ ակադեմական համբաւը Հարվըրտը դարձուցած է աշխարհի ամենահռչակաւոր համալսարաններէն մէկը:<ref>{{cite book|title=Making Harvard Modern: The Rise of America's University|url=https://archive.org/details/makingharvardmod0000kell|last1=Keller|first1=Morton|last2=Keller|first2=Phyllis|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-514457-0|pages=[https://archive.org/details/makingharvardmod0000kell/page/463 463]–481|quote=Harvard's professional schools... won world prestige of a sort rarely seen among social institutions. [...] Harvard's age, wealth, quality, and prestige may well shield it from any conceivable vicissitudes.}}</ref><ref>{{Cite book|title=How Harvard Rules: Reason in the Service of Empire|url=https://archive.org/details/howharvardrulesr00trum|last=Spaulding|first=Christina|publisher=South End Press|year=1989|isbn=0-89608-284-9|editor-last=Trumpbour|editor1-first=John|pages=[https://archive.org/details/howharvardrulesr00trum/page/326 326]–336|chapter=Sexual Shakedown|quote=... [Harvard's] tremendous institutional power and prestige [...] Within the nation's (arguably) most prestigious institution of higher learning ...}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-03-10/harvard-mit-ranked-most-prestigious-universities-study-reports.html|title=Harvard, MIT Ranked Most Prestigious Universities, Study Reports|date=March 9, 2011|publisher=Bloomberg|accessdate=March 1, 2012|author=David Altaner}}</ref><ref>{{cite book|title=Collier's Encyclopedia|url=https://archive.org/details/colliersencyclop0013unse|publisher=Macmillan Educational Co.|year=1986|quote=Harvard University, one of the world's most prestigious institutions of higher learning, was founded in Massachusetts in 1636.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/9109/harvard-number-one-university-eyes-public.aspx|title=Harvard Number One University in Eyes of Public Stanford and Yale in second place|last=Newport|first=Frank|publisher=Gallup}}</ref><ref>{{cite news|work=The New York Times|title=The Week in Review: Harvard Ends Early Admissions and Guess Who Wins|date=September 17, 2006|quote=The most prestigious college in the world, of course, is Harvard, and the gap between it and every other university is often underestimated.}}</ref> Նշուած է որպէս աշխարհի ամենալաւ համալսարանը բազմաթիւ հրատարակիչներու կողմէ: == Կառուցուածք == * Արուեստներու եւ գիտութիւններու կաճառ (հիմն. 1890թ-ին, խոշորագոյն համալսարանական ստորաբաժանում),որուն մէջ կը մտնեն․ ** Հարվըրտի քոլէճ պսակաւոր աստիճան ունեցող ուսանողներու համար (1636թ), ** Արուեստներու եւ գիտութիւններու բարձրագոյն դպրոց (1872թ), ** Ճարտարագիտական եւ կիրառական գիտութիւններու դպրոց (2007թ), ** Անընդհատ կրթութեան բաժին,որուն մէջ կը մտնեն․ *** Հարվըրտի ամառային դպրոց (1871թ), *** Ընդլայնուած կրթութեան դպրոց (1910թ), * Հարվըրտի բժշկական դպրոց (1782թ), * Հարվըրտի ատամնաբուժութեան դպրոց (1867թ), * Հարվըրտի աստուածաբանութեան դպրոց (1816թ), * Հարվըրտի իրաւունքի դպրոց (1817թ * Հարվըրտի առեւտրական business դպրոց (1908թ), * Տիզայնի բարձրագոյն դպրոց (1914թ), * Մանկավարժական գիտութիւններու Հարվըրտի բարձրագոյն դպրոց (1920թ), * Հասարակութեան առողջապահութեան հիմնարկ (1922թ), * [[Ճոն Քենետի]]ի անուան պետական կառավարման Հարվըրտի հիմնարկ (1936թ)։ === Շրջանաւարտներ=== ԱՄՆ-ի նախագահներէն եօթը Հարվըրտի շրջանաւարտներ են։ Համալսարանի հետ առնչութիւն ունեցած են նաեւ 75 [[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպէլեան]] մրցանակակիրներ, որոնք եղեր են կա՛մ ուսանողներ, կա՛մ դասախօսներ, կա՛մ ալ այլ աշխատակիցներ։ Ընդհանուր առմամբ, համալսարանը միլիառատէր (billionaire) շրջանաւարտներու թուաքանակով կը զբաղեցնէ առաջին տեղը։ <gallery class="center" classes="center"> File:John Adams Portrait.jpg|2nd President of the United States [[John Adams]] (AB, 1755; AM, 1758) File:John Quincy Adams.jpg|6th President of the United States [[John Quincy Adams]] (AB, 1787; AM, 1798) File:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|19th President of the United States [[Rutherford B. Hayes]] (LLB, 1845) File:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|26th President of the United States and Nobel Peace Prize laureate [[Theodore Roosevelt]] (AB, 1880) File:Franklin D. Roosevelt - Portrait by Jacob H. Perskie.png|32nd President of the United States [[Franklin D. Roosevelt]] (AB, 1903) File:Helen Keller circa 1920 - restored.jpg|American author, political activist, and lecturer [[Helen Keller]] (AB, Radcliffe College, 1904) File:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|35th President of the United States [[John F. Kennedy]] (AB, 1940) File:Al Gore, Vice President of the United States, official portrait 1994.jpg|45th Vice President of the United States and Nobel Peace Prize laureate [[Al Gore]] (AB, 1969) File:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|24th President of Liberia and Nobel Peace Prize laureate [[Ellen Johnson Sirleaf]] (MPA, 1971) File:Chuck Schumer official photo.jpg|Minority Leader of the United States Senate [[Chuck Schumer]] (AB, 1971; JD, 1974) File:Benazir Bhutto.jpg|11th Prime Minister of Pakistan [[Benazir Bhutto]] (AB, Radcliffe College, 1973) File:George-W-Bush.jpeg|43rd President of the United States [[George W. Bush]] (MBA, 1975) File:Official roberts CJ.jpg|Chief Justice of the Supreme Court of the United States [[John Roberts]] (AB, 1976; JD 1979) File:Bill Gates June 2015.jpg|Founder of Microsoft [[Bill Gates]] (COL, 1977; LLD, 2007) File:Ban Ki-Moon Davos 2011 Cropped.jpg|Former Secretary-General of the United Nations [[Ban Ki-moon]] (MPA, 1984) File:Elena Kagan SCOTUS portrait.jpg|Associate Justice of the Supreme Court of the United States [[Elena Kagan]] (JD, 1986) File:Michelle Obama 2013 official portrait.jpg|Former First Lady of the United States [[Michelle Obama]] (JD, 1988) File:Associate Justice Neil Gorsuch Official Portrait.jpg|Associate Justice of the Supreme Court of the United States [[Neil Gorsuch]] (JD, 1991) File:Official portrait of Barack Obama.jpg|44th President of the United States and Nobel Peace Prize laureate [[Barack Obama]] (JD, 1991) File:Mark Zuckerberg at the 37th G8 Summit in Deauville 018 v1.jpg|Founder of Facebook [[Mark Zuckerberg]] (COL, 2006; LLD, 2017) </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ]] 90qq80vip37qpx3atmgkhz4yqe4kqa3 0 16170 253984 235826 2026-08-29T00:23:51Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253984 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Տօն}} '''Բուժքոյրերու միջազգային օր''' ('''IND''') Աշխարհի շարք մը երկիրներուն մէջ 12 Մայիսը կը նշեն իբրեւ Բուժքոյրերու օր: Պատահական չէ, որ մասնագիտական տօնը կը նշեն այս օրը: 12 Մայիսը յայտնի բուժքոյր Florence Nightingale-ի ծննդեան օրն է<ref>{{cite web|url=http://www.icn.ch/publications/international-nurses-day/|title=International Nurses Day|publisher=International Council of Nurses|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130519044608/http://www.icn.ch/publications/international-nurses-day/|archivedate=19 May 2013|accessdate=12 May 2013|deadurl=no|df=}}</ref>։ == Պատմութիւն == Բուժքոյրերու միջազգային խորհուրդը (ICN) կը նշուի 1965-էն: 1953-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի Առողջապահութեան, կրթութեան եւ ընկերային հարցերու նախարար Տորոդի Սատերլանտը առաջարկած է Նախագահ Տէյվիտ Տ. Էյզէնհաուերին նշելու՝ «Բուժքոյրերու օր»–ը: Ան չընդունեց զայն: Յունուար 1974-ին ընտրուած է 12 Մայիսը, քանի որ այն կը հանդիսանայ ժամանակակից բուժքոյրերու հիմնադիր Ֆլորենս Նայթինգէյլի ծննդեան օրը<ref>{{cite book|title=Women Pioneers of Medical Research: Biographies of 25 Outstanding Scientists. Chapter 2. Florence Nightingale (1820–1910). Founder of Modern Nursing|url=https://archive.org/details/womenpioneersofm0000chun|last1=Chung|first1=King-Thom|date=2009|publisher=McFarland|page=[https://archive.org/details/womenpioneersofm0000chun/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite news|title=Florence Nightingale: the medical superstar|url=http://www.express.co.uk/expressyourself/170640/Florence-Nightingale-the-medical-superstar|publisher=Daily Express|date=12 May 2016}}</ref>։ Ամէն տարի ICN -ը կը պատրաստէ եւ կը տարածէ միջազգային բուժքոյրերու օրուան գրքոյկներ: Գրքոյկը կը պարունակէ կրթական եւ հանրային տեղեկատուական նիւթեր, ամէնուրէք բուժքոյրերու կողմէ օգտագործելու համար: 8 Մայիս 1998-ը նշանակուած է ամէնամեայ Ուսանողական շաբաթաթերթի օր: == Թեմաներ == ICN -ի թեմաները, միջազգային բուժքոյրերու օրուան համար<ref>{{cite web|url=http://www.icn.ch/indkit_themes.htm|title=International Nurses Day|work=International Council of Nurses|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061209100339/http://www.icn.ch/indkit_themes.htm|archivedate=9 December 2006|accessdate=2 December 2006|deadurl=no|df=}}</ref>։ * 1988 - Անվտանգ Մայրութիւն։ * 1989 - Դպրոցական առողջութիւն։ * 1990 - Բուժքոյրեր եւ շրջակայ միջավայր։ * 1991 - Հոգեկան առողջութիւն - Բուժքոյրերը գործողութեան մէջ։ * 1992 - Առողջ ծերացում։ * 1993 - Որակ, ծախսեր եւ բուժքոյրութիւն։ * 1994 – Առողջ ընտանիք՝ առողջ ազգի համար։ * 1995 - Կանանց Առողջութիւն. Բուժքոյրերը ճանապարհ կը հարթեն։ * 1996 - Աւելի լաւ առողջութիւն, բուժքոյրական հետազօտութիւններու միջոցով։ * 1997 - Առողջ երիտասարդներ = պայծառ ապագայ։ * 1998 - Համագործակցութիւն համայնքային առողջութեան համար։ * 1999 – Նշելով ապագան պահանջող բուժքոյրերու անցեալը։ * 2000 - Բուժքոյրեր, միշտ ձեզ համար։ * 2001 - Բուժքոյրեր, միշտ ձեզ համար: Միացեալ դէմ բռնութիւններու մասին։ * 2002 - Բուժքոյրեր, միշտ ձեզ համար, հոգատար ընտանիքներու համար։ * 2003 - Բուժքոյրեր. ՁԻԱՀ-ի դէմ պայքար, բոլորի համար։ * 2004 - Բուժքոյրեր. Աղքատներու հետ աշխատիլ. Աղքատութեան դէմ։ * 2005 - Բուժքոյրեր հիւանդներու անվտանգութեան համար. Կեղծարար դեղորայք եւ դասական դեղերու թիրախ։ * 2006 - Անվտանգ աշխատակազմը կը փրկոէ կեանքը։ * 2007 – Դրական գործնական միջավայրեր. Որակեալ աշխատատեղեր, որակեալ հիւանդներու խնամք։ * 2008 - Որակի ապահովում, համայնքներուն ծառայելը. Առողջութեան առաջնային պահպանման եւ ընկերային խնամքի վարող բուժքոյրեր։ * 2009 - Որակի ապահովում, համայնքներու սպասարկում. Բուժքոյրերու առաջատար խնամքի նորարարութիւններ։ * 2010 - Որակի ապահովում, համայնքներուն ծառայելը։ * 2011 – Փակելով ճեղքը. Մատչելիութիւնն ու հաւասարութիւնը։ * 2012 - Փակելով ճեղքը. Փաստերէն մինչեւ գործողութիւն։ * 2013 - Փակելով ճեղքը. Հազարամեակի զարգացման նպատակները։ * 2014 - Բուժքոյրեր. Փոփոխութեան ուժ` առողջութեան համար կենսական միջոց։ * 2015 - Բուժքոյրեր. Ուժի փոփոխութիւն. Խնամք արդիւնաւէտութիւն, ծախսարդիւնաւէտ<ref>{{Cite web|url=http://www.icn.ch/publications/2015-nurses-a-force-for-change-care-effective-cost-effective/|title=2015 – Nurses: A Force for Change: Care Effective, Cost Effective|website=www.icn.ch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205085434/http://www.icn.ch/publications/2015-nurses-a-force-for-change-care-effective-cost-effective/|archivedate=5 February 2016|accessdate=9 February 2016|deadurl=no|df=}}</ref>։ * 2016 - Բուժքոյրեր. Փոփոխութեան ուժ` առողջապահական համակարգերու կայունութեան բարելաւում<ref name="Kit">{{Cite web|url=http://www.icn.ch/publications/2016-nurses-a-force-for-change-improving-health-systems-resilience/|title=2016 – Nurses: A Force for Change: Improving health systems' resilience|website=www.icn.ch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160215223738/http://www.icn.ch/publications/2016-nurses-a-force-for-change-improving-health-systems-resilience/|archivedate=15 February 2016|accessdate=9 February 2016|deadurl=no|df=}}</ref>։ * 2017 - Բուժքոյրեր. Ձեռնարկուող ձայնը` կայուն զարգացման նպատակներուն հասնելու համար։ * 2018 - Բուժքոյրեր․ Ձայն կ՚առաջնորդուի - Առողջութիւն է մարդու իրաւունքը։ == Միջազգային գործունէութիւն == === Աւստրալիա === «Տարուան Աւստրալիայի բուժքոյր»–ը կը յայտարարէ պետութեան մայրաքաղաքներէն մէկունկի արարողութեան ժամանակ: Բացի այդ, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] իւրաքանչիւր երկրի եւ տարածքներուն մէջ շաբաթուայ ընթացքին տեղկ կ՚ունենան տարբեր բուժքոյրական մրցանակաբաշխութիւններ: === Չինաստան === 2007-ին 5000 բուժքոյր հաւաքուեցաւ [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ջիանսզի նահանգի Յիչուն քաղաքին մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/health/210571.htm|title=International Nurses Day – china.org.cn|website=www.china.org.cn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150515061437/http://www.china.org.cn/english/health/210571.htm|archivedate=15 May 2015|accessdate=9 February 2016|deadurl=no|df=}}</ref>։ === Իրլանտա === 2012-էն սկսած, Nurse Jobs Ireland -ը ([[Իրլանտա|Իրլանտայի]] բուժքոյրերու հաւաքագրման գործակալութիւն) կը սկսի շաբաթական քառօրեայ քարոզարշաւ, որ իւրաքանչիւր տարի 6-12 Մայիսը կը նշեն բուժքոյրերը: Այս շաբաթուան տօնակատարութիւնը կ՚օգտագործէ թուային հարթակներ, ինչպիսին են Twitter -ը եւ Facebook -ը, խթանելով բուժքոյրութիւնը` օգտագործելով հեշթեգ #CelebrateNurses: Հասարակութիւնը կը թողէ իրենց դրական մեկնաբանութիւնները եւ շնորհակալութիւն կը յայտնէ բուժքոյրերուն կայքէջին մէջ, ուր անոնք կը հաւաքեն ելեկտրոնային գիրք, որմով կը կիսուին Իրլանտայի բժշկական հաստատութիւններուն մէջ: === Միացեալ Թագաւորութիւն === Ամէն տարի [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] մէջ կը կայանայ Westminster Abbey ծառայութիւն: Ծառայութեան ընթացքին խորհրդանշական լամբը կը վերցուի Աբբասի բուժքոյրի մատուռէն եւ մէկ բուժքոյրէն միւսին կը յանձնուի, այնուհետեւ աւագին, որ կը տեղադրէ այն բարձր զոհասեղանին: Այս կը նշանակէ գիտելիքներու փոխանցում մէկ բուժքոյրէն միւսը: Սբ. Մարգարեթի Եկեղեցւոյ մէջ, Համպուրկի արաւելքը, ուր Florence Nightingale -ը թաղուած է, ծառայութիւնը տեղի կ՚ունենայ նաեւ իր ծննդեան տարեդարձի Կիրակի օրը<ref>{{cite web|url=http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/commemoration.htm|title=Commemoration Service|work=Florence Nightingale Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016013119/http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/commemoration.htm|archivedate=16 October 2006|accessdate=3 December 2006}}</ref>։ == Միացեալ Նահանգներ եւ Քանատա == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ը կը տօնէ ամէն տարի Ազգային շաբաթուան 6-12 Մայիսը (Florence Nightingale -ի ծննդեան օրը): [[Քանատա|Քանատան]] կը տօնէ ամէն տարի Ազգային շաբաթուայ շաբաթ օրը, որ կը ներառէ 12 Մայիսը, որ Florence Nightingale- ի ծննդեան օրն է: Քանատայի Առողջապահութեան նախարարը 1985-ին Քանատայի մէջ կազմակերպած է Ազգային բուժքոյրական շաբաթ: ԱՄՆ - ի մէջ առաջին բուժաշխատողներու շաբաթը առաջին անգամ դիտուած է 11-16 Հոկտեմբեր 1954-ը `ի պատիւ Florence Nightingale -ի [[Ղրիմ|Ղրիմի]] առաքելութեան 100-ամեակի: Նախագահ Նիքը յետագային յայտարարեց «Ազգային բուժքոյրական շաբաթ» 1974-ին: 1982-ին Նախագահ Ռէյկանը պաշտօնապէս նշանակեց 6 Մայիսը, իբրեւ «Ազգային ճանաչման օր բուժքոյրերու համար», այժմ յայտնի է իբրեւ Ազգային բժշկի օր կամ Ազգային ազգային օրուայ ճանաչում: 1990-ին ամերիկեան բուժքոյրական դաշնութիւնը (ANA) ընդլայնած է տօնը 6-12 Մայիսը նշուող ներկայ ազգային բժշկութեան շաբաթին: 1997-ին Ազգային Ուսանողական Հոգաբարձուներու Դաշնութեան խնդրանքով ՀԱԱ-ն 8 Մայիսը նշանակեց «Ուսանողներու ազգային օր»: 2003-ին ՀԱ-ն Չորեքշաբթին անուանեց Ազգային բժշկութեան շաբաթը, իբրեւ Ազգային դպրոցի բուժքոյրական օր<ref>{{cite web|url=http://www.calendar-updates.com/info/holidays/us/nurse.aspx|title=National Nurses Day|work=Calendar Updates, LLC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509090231/http://www.calendar-updates.com/info/holidays/us/nurse.aspx|archivedate=9 May 2013|accessdate=14 May 2013|deadurl=no|df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nursingworld.org/FunctionalMenuCategories/AboutANA/NationalNursesWeek/NNWHistory.html|title=National Nurses Week History|work=American Nurses Association|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504094829/http://nursingworld.org/FunctionalMenuCategories/AboutANA/NationalNursesWeek/NNWHistory.html|archivedate=4 May 2013|accessdate=14 May 2013|deadurl=yes|df=}}</ref>։ Դպրոցական բուժքոյրերու ազգային դաշնութիւնը, սակայն, կը պնդէ, որ Ազգային դահլիճի օրը ճանչցուած է 1972-էն<ref>{{cite web|url=http://www.schoolnurseday.org/|title=National School Nurse Day|work=National Association of School Nurses|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501011717/http://www.schoolnurseday.org/|archivedate=1 May 2013|accessdate=14 May 2013|deadurl=no|df=}}</ref>։ === Սինկափուր === [[Սինկափուր|Սինկափուրը]] կը տօնէ բուժքոյրերու օրը 1 Օգօստոսին<ref>{{Cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/infopedia/articles/SIP_499_2004-12-30.html|title=Nurses Day {{!}} Infopedia|last=Singapore|first=National Library Board,|website=eresources.nlb.gov.sg|access-date=2017-08-01}}</ref>։ 1800-ականներուն, բարգաւաճող Սինկափուրը յայտնուած է աճող բնակչութեան աւելի լաւ առողջապահական եւ բժշկական ծառայութիւններ մատուցելու կարիք: Թէեւ քանի մը հիւանդանոցներ կան, ուր բժիշկներուն աջակցելու համար բուժքոյրերու պակաս կայ: Սուրբ Մանկան Յիսուսի Մենաստանէն ֆրանսացի խնամակալները վերապատրաստուած են բուժքոյրեր դառնալու համար, որպէսզի անոնք այդ կարիքը բաւարարեն, քանի որ անոնք կը համարուէին Սինկափուրի միակ կրթուած եւրոպական կանայք, որոնք կրնային այդ մարտահրաւէրը վերցնել: 1 Օգոստոս 1885-ը կը նշէ Սինկափուրի մէջ բուժքոյրերու զարգացման սկիզբը, երբ այդ զոյգերը սկսան իրենց բուժքոյրական պարտականութիւնները Outram տարածքին գտնուող Sepoy Lines- ի ընդհանուր հիւանդանոցին մէջ<ref>{{Cite web|url=http://mothership.sg/2017/08/spores-nurses-day-falls-on-aug-1-the-noble-profession-here-was-started-by-french-nuns/|title=S’pore’s Nurses’ Day falls on Aug. 1, the noble profession here was started by French nuns|website=Mothership.sg|language=en-US|access-date=2017-08-01}}</ref>։ == Արտաքին յղումներ == * [http://www.icn.ch/indkit.htm Բուժքոյրերու միջազգային օր] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412094825/http://www.icn.ch/indkit.htm |date=2010-04-12 }} – միջազգային բուժքոյրների խորհուրդի կողմէ; Անգլերեն, Ֆրանսերեն և Իսպաներեն * [http://www.china.org.cn/english/China/64371.htm Շնորհաւոր բժշկական աշխատողներուն] – Չինարէն [[:hy:Xinhua_News_Agency|Xinhua News Agency]], 2003 * [http://www.iol.co.za/index.php?set_id=3&click_id=131&art_id=vn20050511112553998C910971 Նոպէլեանան մասնագիտական բուժքոյրական տօն] – զեկույց Հարավային Աֆրիկայից, 2005 * [http://www.altiusdirectory.com/Society/international-nurses-day-theme.php Բուժքոյրական միջազգային տօն] == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Մասնագիտական տօներ]] ip4fqnhgn9gajm6vzor634u8r5c8qlj 0 16264 253827 231635 2026-08-28T22:36:54Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253827 wikitext text/x-wiki '''Շնչառութիւն''', արտաքին միջավայրէն օդի անցումը դէպի [[թոքեր]] եւ հակառակ ուղղութեամբ, որուն ընթացքին մարմինը կը ներշնչէ [[թթուածին]] եւ կ'արտաշնչէ [[Ածխաթթու կազ|ածխածինի երկթթուակ]]։ Շնչառութեան հիմնական նպատակն է՝ մարմինին հաթայթել թթուածին եւ մարմինը ձերբազատել բնածուխի երկթթուակէն (CO2): == Շնչառութեան գործընթացները == Շնչառութիւնը կ'ամբողջանայ երկու գործընթացներով՝ Ա. Մեքենական գործընթաց, Բ. Բնախօսական (physiologic) գործընթաց: Մեքենական գործընթացը կը կատարուի երկու միջոցառումներով՝ ա. Ներշնչում, որ գործօն միջոցառում մըն է. բ. Արտաշնչում, որ կրաւորական միջոցառում մըն է: Ներշնչումով շրջապատին օդը կը հասնի թոքախորշիկներ, իսկ արտաշնչումով թոքախորշիկներուն մէջ գտնուած օդը կ'արտաքսուի թոքերէն դուրս:<ref>{{cite book|title=Guyton and Hall textbook of medical physiology|last1=Hall|first1=John|date=2011|publisher=Saunders/Elsevier|isbn=978-1-4160-4574-8|edition=12th|location=Philadelphia, Pa.|page=5}}</ref><ref name="Pocock2">{{cite book|title=Human physiology : the basis of medicine|url=https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4|last1=Pocock|first1=Gillian|last2=Richards|first2=Christopher D.|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-856878-0|edition=3rd|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4/page/311 311]}}</ref> [[Պատկեր:X-ray_video_of_a_female_American_alligator_(Alligator_mississippiensis)_while_breathing_-_pone.0004497.s009.ogv|մինի|250x250փքս|Ամերիկեան էգ մշկաթիթեռի շնչառութեան էքս ճառագայթային նկար]] [[Պատկեր:Real-time_MRI_-_Thorax.ogv|մինի|Շնչառութեան ատեն կրծքավանդակին [[մաքնիսական ձայնադարձութեան պատկերում]]]] [[Պատկեր:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|մինի|250px|Թոքախտէ տառապող մարդուն թոքերը։]]Ողնաւոր անասուններուն մեծամասնութեան շնչառութիւնը կը կատարուի թոքերուն միջոցով, կ'անցնին ներշնչման եւ արտաշնչման յաջորդական փուլերէ, որոնք կը կատարուին քիթի խոռոչէն մինչեւ խոռոչներ տեղափոխող խողովակներու կամ օդուղիներու լաւ ճիւղաւորուած համակարգին միջոցով։ [[Պատկեր:Illu bronchi lungs numerical labels.jpg|thumb|right|300px|Շնչառական համակարգ]] [[Պատկեր:Illu nose nasal cavities.jpg|մինի|Քիթի կառուցուածքը]] [[Պատկեր:Illu07 larynx02.jpg|thumb|Ձայնալարերու դիրքը խօսելու եւ լռութեան ատեն]] [[Պատկեր:Illu larynx.jpg|thumb|Կոկորդին կառուցուածքը]] [[Պատկեր:Lungs Ru.gif|right|thumb|300px|Թոքերու կառուցուածքը]] [[Պատկեր:Bronchial anatomy.jpg|thumb|300px|right|թոքափշտիկներու կառուցուածքը]] [[Պատկեր:Thoracic landmarks anterior view.svg|thumb|300px|Թոքերու տեղադրուածութիւնը կրծքավանդակին մէջ]] [[Պատկեր:Diaphragmatic breathing.gif|thumb|right|300px|Ներշնչումը եւ արտաշնչումը]] [[Պատկեր:Alveolus2.PNG|375px|thumb|Կազային փոխանակումը թոքերուն եւ հիւսուածքներուն մէջ]] [[Պատկեր:Vocal fold animated.gif|thumb|Ձայնալարերու տատանումներ]] [[Պատկեր:3D Influenza virus.png|thumb|Հարբուխի ժահրը]] [[Պատկեր:RougeoleDP.jpg|240px|մինի|աջից|Կարմրուկի աստիճանաբար ցանը երեխայի մօտ՝ հիւանդութեան 4-րդ օրը]] [[Պատկեր:Measles virus.JPG|180px|մինի|աջից|Կարմրուկի ժահրը [[ելեկտրոնային մանրադիտակ]]<nowiki/>ի տակ]] [[Պատկեր:Asthma attack-airway (bronchiole) constriction-animated.gif|thumb|right|Ասմայի դրսեւորումը]] [[Պատկեր:Lung cancer.jpg|thumb|Թոքի քաղցկեղ]] [[Պատկեր:2002 CPR Technique.jpg|thumb|right|Սրտի անուղղակի մերսում]] [[Պատկեր:Insulfation.jpg|thumb|Արհեստական շնչառութիւն]] == Շնչառութեան նշանակութիւնը == Մարդկային կեանքի առաջին եւ վերջին գործողութիւնը շնչառութիւնն է։ Եթէ առանց սնունդի մարդը կրնայ ապրիլ 2-3 շաբաթ, առանց ջուրի՝ 5-7 օր, ապա առանց թթուածինի՝ միմիայն 3 վայրկեան։ Այս մէկը ցոյց կու տայ շնչառութեան եւ թթուածինի առանձնայատուկ նշանակութիւնը։ Թթուածինը սնունդն ու հեղուկը թթուակներու վերածելով, զայն կը վերածէ ուժի, կը ստիպէ,որ մկանները աշխատին, կը վերանորոգէ բջիջները, կը սնուցանէ ուղեղն ու կը հանգստացնէ ջիղերը։ Շնչառութեան միջոցով մարմինը կը մաքրուի մահացած բջիջներէ ու վնասական նիւթերէ։ Մէկ վայրկեանի շնչառական շրջաններու քանակը շնչառութեան ցուցանիշ է, եւ կեանքի չորս հիմնական նշաններէն մէկը<ref>{{cite web|url=http://www.hopkinsmedicine.org/healthlibrary/conditions/cardiovascular_diseases/vital_signs_body_temperature_pulse_rate_respiration_rate_blood_pressure_85,P00866/|title=Vital Signs 101|website=www.hopkinsmedicine.org|language=en}}</ref>։ Բնական պայմաններու մէջ, շնչառութեան խորութիւնն ու արագութիւնը կը կարգաւորուի քանի մը հաւասարակշռուած մեքենականութիւններու միջոցով, որոնք կ'ապահովեն զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի հաստատուն մասնակի ճնշումը։ Բնախօսական տարբեր պայմաններու մէջ զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման անփոփոխ պահպանութիւնը զգալիօրէն կը նպաստէ արտազատուող հեղուկներու թթուայնութեան (pH-ի) խիստ վերահսկման։ Միայն ճիշդ շնչառութեան ընթացքին է, որ մարդուն հիւսուածքները արդիւնաւէտօրէն կը գործեն։ Գերօդափոխութիւնը եւ թերօդափոխութիւնը համապատասխանաբար կը նուազեցնեն ու կը բարձրացնեն ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը, որուն հետեւանքով կը դիտուի արտազտուող հեղուկներու pH-ի աճ՝ առաջին պարագային, իսկ երկրորդին՝ նուազեցում։ Երկու պարագաներուն ալ կրնան ախտանիշներ յառաջանալ։ Սխալ եւ մակերեսային շնչառութիւնը թթուածնային անբաւարարութեան հիմնական պատճառն է, որ կը յանգեցնէ աւելորդ իւղի, ոսկրափտութեան, սրտանօթային եւ ողնաշարային բազմաթիւ հիւանդութիւններու։ Թթուածինի նուազումին հետեւանքով կը յառաջանան հորմոնային խանգարումներ ու նորագոյացութիւններ։ Հազարամեակներ առաջ, եգիպտացիներուն, հին յոյներուն եւ չինացիներուն ծանօթ էր առողջութեան եւ երկարակեցութեան բանալին։ Մասնաւորապէս չինական մարտարուեստներու եւ հնդկական եոկայի հիմքին մէջ կ'իյնայ ճիշդ շնչառութիւնը։ Ճիշդ շնչառութեան պարագային կարելի է ոչ միայն խուսափիլ հիւանդութիւններէ, այլեւ բուժուիլ անոնցմէ։ Մասնաւորապէս առանց յոգնեցուցիչ սննդականոնի ու ֆիզիքական ծանրաբեռնուածութեան, ընդամէնը շնչառական վարժութիւններու շնորհիւ կարելի է կարգաւորել էակին նիւթափոխանակութիւնը թթուածինի ու արեան շրջանառութեան միջոցով։ Շնչառութեան յաճախականութեամբ թթուածինով հարուստ աւելի օդ կը հասնի թոքախորշիկներուն, ուր աւելի ուժգնութեամբ թթուածինի եւ ածխածինի երկօքսիտի փոխանակում տեղի կ'ունենայ, արեան շրջագայութիւնը կը հարստանայ թթուածինով եւ մարմինի բջիջները կը յագենան թթուածինով: Շնչառական համակարգը կրնայ մարմինին հայթայթել ամէն վայրկեան 200 մլ. թթուածին: Շատ ծանր աշխատանքի եւ մարմնամարզանքի ընթացքին մարմինին կը հայթայթուի մօտաւորապէս 2000 մլ. թթուածին: Մարդկային մարմինէն բնական ճամբով դուրս կու գան թունաւոր նիւթերը՝ անոր ահապովելով ուժ, թթուածինի օգնութեամբ կը վնասազերծուին մեծ թիւով հիւանդութիւններու յարուցիչներ, կ'ապաքինուին ներքին եւ արտաքին վէրքերը. գլխուղեղային կեդրոնները թթուածինով յագեցնելու միջոցով կը բուժուին բազմաթիւ ջղային եւ մնայուն հիւանդութիւններ։ Շնչառական վարժութիւններու շնորհիւ կը կարգաւորուի նիւթափոխանակութիւնը։ Շնչառութիւնը ունի նաեւ այլ կարեւոր գործառոյթներ։ Անիկա կ'ապահովէ խօսքի, խնդալու եւ զգացումները արտայայտելու գործընթացները։ Կ'օգտագործուի նաեւ դարձաշարժման իրագործման համար, ինչպէս՝ յօրանջելը, հազալը եւ փռնգտալը։ Անասուններ, որոնք բաւարար քանակութեամբ քրտնագեղձեր չունին եւ չեն կրնար քրտնարտադրութեամբ [[Ջերմակարգաւորում|ջերմակարգաւորուիլ]], կրնան կորսնցնել ջերմութիւնը ծանր շնչառութեան ատեն շոգիացման միջոցով։ [[Պատկեր:Respiratory system complete en.svg|thumb|right|Շնչառական համակարգ]] == Շնչառական համակարգը == Շնչառական համակարգը (respiratory system) կազմուած է երկու բաժիններէ՝ Ա. Վերին շնչառական համակարգ Բ. Վարին շնչառական համակարգ: Վերին շնչառական համակարգը կ'ընդգրկէ հետեւեալ ենթաբաժինները՝ * Քիթ, քթա-ըմբան (nasopharynx), * ըմբան (oropharynx), * ենթա-ըմբան (hypopharynx ), * բերան, * խռչափող (larynx): Վարին շնչառական համակարգը կ'ընդգրկէ հետեւեալ ենթաբաժինները՝ Ա. Շնչափող (trachea) Բ. Երկու ցնցուղներ (bronchi) Գ. Ցնցղիկներ (bronciols) Դ. Թոք Շնչափողը 10-12 սմ. երկարութեամբ խողովակ մըն է, որ կազմուած է 10-12 կլորակաձեւ աճառային հիւսուածքէ: Անիկա կը բաժնուի երկու մասի՝ աջ եւ ձախ ցնցուղներու, որոնք կ'ուղղուին դէպի աջ եւ ձախ թոքերը: Ցնցուղները նոյնպէս ունին աճառային հիւսուածք: Աջ ցնցուղը աւելի լայն է քան ձախ ցնցուղը, սակայն անոր երկարութիւնը ձախ ցնցուղին կէսն է: Աջ ցնցուղը ունի 2.5 սմ. երկարութիւն, իսկ ձախ ցնցուղը՝ 5 սմ. երկարութիւն: Ձախ ցնցուղը կը բաժնուի երկու ցնցղիկներու ձախ թոքին երկու բլթակներուն (lobes) համար, իսկ աջ ցնցուղը կը բաժնուի երեք ցնցղիկներու աջ թոքին երեք բլթակներուն համար: Ցնցղիկները բաժնուելով մանրացնցղիկներու կը հասնին թոքի միլիոնաւոր թոքախորշիկներուն (alveoli)<ref>{{Cite web |url=https://asbarez.com/arm/125457/%D5%B7%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A3-%D5%A5%D6%82-%D5%B7%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6-respiratory-sy/ |title=Շնչառական համակարգը |accessdate=2021-05-11 |archive-date=2021-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511134456/https://asbarez.com/arm/125457/%D5%B7%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A3-%D5%A5%D6%82-%D5%B7%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6-respiratory-sy/ |dead-url=yes }}</ref>: ==Օդատար ուղիներ== Շնչառութեան համակարգին այն բաժինները, որոնցմով միջավայրին օդինը կը թափանցէ [[թոք]]եր, կը կոչուին '''օդատար ուղիներ''', որոնք կաթնասուններուն մօտ ներկայացուած են վերին շնչառական ուղիներով (քիթի խոռոչ, ըմբան, կոկորդ) եւ ստորին շնչառական ուղիներով (շնչափող եւ ցնցուղներ)։ Օդատար ուղիները կը նկարագրուին իբրեւ շնչառական ծառ։ Վերին շնչառական ուղիները կը կազմեն ճիւղերը, որոնք աստիճանաբար կը նեղնան։ Մարդուն շնչառական ծառը կրնայ պարունակել մինչեւ 23 այդ տեսակի ճիւղաւորումներ, մինչ այդ [[Մուկ|մուկերը]] ունին միմիայն 13 հատ։ Կողքային բաժինները (շնչափող եւ ցնցուղներ) կը կազմեն ստորին օդատար ուղիները։ Հետագայ բաժանումներուն մէջ, ինչպէս շնչառական ցնցուղները, ալվէոլային խողովակները եւ ալվէոլները, տեղի կ'ունենան կազային փոխանակումները<ref>{{cite book|title=Human physiology : the basis of medicine|url=https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4|last1=Pocock|first1=Gillian|last2=Richards|first2=Christopher D.|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-856878-0|edition=3rd|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4/page/316 316]}}</ref><ref name="Levitzky2013_1">{{cite book|title=Pulmonary physiology|url=https://archive.org/details/pulmonaryphysiol0008levi|last1=Levitzky|first1=Michael G.|date=2013|publisher=McGraw-Hill Medical|isbn=978-0-07-179313-1|edition=Eighth|location=New York|page=Chapter 1. Function and Structure of the Respiratory System}}</ref>։ Շնչափողը եւ հիմնական ցնցուղներու սկզբնական մասերը կը գտնուին թոքերէն դուրս, իսկ մնացեալ մասերը կը մտնեն ու կը տարածուին թոքերու բոլոր մասերուն մէջ։ === Վերին օդատար ուղիները === Քիթին խոռոչը ([[Քթանցք|քթանցքներ]]<nowiki/>ու եւ [[ըմպան|ըմբան]]<nowiki/>ի միջեւ տեղադրուած) օդատար ուղիներու առաջին բաժինն է, բաւականին նեղ է՝ առաջին հերթին աճառաոսկրային [[քիթին միջնապատ]]<nowiki/>ով երկու խոռոչներու բաժնուած ըլլալուն պատճառով, իսկ երկրորդ հերթին՝ կողքային պատերուն շնորհիւ, որոնք ունին քանի մը երկայնական թեքուածքներ կամ խութեր<ref name="grays" />։ Անոնց մակերեսը ծածկուած է լորձաթաղանթով, որ կազմուած է թարթչաւոր էփիթելային հիւսուածքներով։ Օրական կ'արտադրուի 0,5 լ. լորձունք, ինչ որ կը ստիպէ ներշնչուած [[օդ]]<nowiki/>ին համար խոնաւութիւն (մինչեւ 95%) վերցնելու լորձաթաղանթէն եւ ջերմութիւն՝ հոն գտնուող արեան անօթներէն. ասոր հետեւանքով օդը կը բաւարարուի [[ջրային գոլորշիներ]]<nowiki/>ով եւ կը տաքնայ մարմինին ջերմութեամբ՝ [[կոկորդ]] հասնելէ առաջ։ Այս խոնաւութեան ու ջերմութեան մէկ մասը ետ կը վերցուի, երբ արտաշնչման ատեն օդը կ'անցնի չորցած եւ սառած քիթի լորձաթաղանթէն։ Կպչուն լորձունքը նաեւ կը բռնէ ներշնչուող կոպիտ մասնիկներուն մեծ մասը՝ խոչընդոտելով անոնց թափանցումը դէպի թոքեր<ref name="grays">{{cite book|title=Gray’s Anatomy|last1=Williams|first1=Peter L|last2=Warwick|first2=Roger|last3=Dyson|first3=Mary|last4=Bannister|first4=Lawrence H.|publisher=Churchill Livingstone|isbn=0443 041776|edition=Thirty-seventh|location=Edinburgh|publication-date=1989|pages=1172–1173, 1278–1282}}</ref>։ Անոր կը նպաստեն նաեւ քիթին խոռոչին սկզբնամասին աղուամազերը։ Բերանով շնչելու ատեն օդը չի տաքնար, որուն հետեւանքով շնչուղիները կը բորբոքին, ու թոքերուն [[մանրէ]]<nowiki/>ներ կը հասնին։ Քիթին վերի մասին մէջ կան զանազան հոտեր ընկալող [[բջիջ]]<nowiki/>ներ, ուստի անիկա նաեւ հոտառութեան անդամ է։ Քիթին խոռոչին մէջ կան զգայական բջիջներ, որոնք պաշտպանական գործ կը կատարեն: Փոշիի մեծ հատիկները եւ լորձունքի աւելցուքը կը գրգռեն այդ բջիջները եւ փռշտոց կը յառաջացնեն, որուն միջոցով օտար մարմիններ օդի հոսքով կը հեռանան մարմինէն։ Ներշնչուած օդը քիթին խոռոչէն կ'անցնի '''քիթըմբան''', որ ըմբանին վերի մասն է ու անկէ կ'անցնի կոկորդ։ '''Կոկորդը''' խոռոչաւոր անդամն է, որ կազմուած է [[մկաններ]]<nowiki/>ով, ջիղերով ու կապաններով իրարու միացած քանի մը աճառներէ։ Անոնցմէ մեծագոյնը վահանաճառն է, որ առջեւէն վահանի նման կը պաշտպանէ զայն։ Անիկա շատ դիւրութեամբ կը շօշափուի պարանոցին վրայ։ Կոկորդին խոռոչը ծածկուած է լորձաթաղանթով։ Անիկա կը նմանի [[աւազ]]<nowiki/>է ժամացոյցի. ունի երկու լայն եւ մէկ նեղ մաս։ Նեղ մասին եզերքը կան լորձաթաղանթի ծալքերուն մէջ կը գտնուին կոկորդի մկաններուն ամրացած եւ առաձգական '''ձայնալարեր''', իւրաքանչիւր կողմը երկուքական հատ։ Ձայնալարերուն միջեւ եղած տարածութիւնը կը կոչուի '''ձայնախորշ'''։ Լուռ ատեն ձայնախորշը եռանկիւնաձեւ է։ Խօսելու ու երգելու ատեն ձայնալարերը կ'երկարին եւ կը մօտենան իրարու։ Արտաշնչուող օդը կոկորդէն դուրս գալու ատեն կը շփուի ձայնալարերուն հետ, կը տատանի, կը թրթռայ եւ ձայն կը յառաջանայ։ Հետեւաբար դժուար չէ կռահել, որ ձայնը կը յառաջանայ արտաշնչելու ատեն։ Յօդաբաշխ խօսքի յառաջացման, բացի կոկորդէն կը մասնակցին նաեւ բերանի խոռոչի մասերն ու անդամները՝ փափուկ ու կարծր քիմքը, այտերը, լեզուն, ակռաները, շրթունքները, ինչպէս նաեւ քիթին խոռոչը։ Ձայնին բարձրութիւնը կախեալ է ձայնալարերու երկարութենէն եւ անոնց տատանման յաճախականութենէն։ Որքան կարճ են ձայնալարերը, այնքան մեծ է տատանման յաճախականութիւնը։ Մէկ վայրկեանի մէջ անոնք կրնան տատանիլ 8-10000 անգամ։ Երեխաներուն ու կանանց կոկորդը փոքր է, ձայնալարերը աւելի կարճ են, ուստի իրենց ձայնը բարձր է։ Երեխաներուն հասունացման զուգընթաց անոնց կոկորդը կը մեծնայ ու ձայնը կը մեղմանայ։ Չափազանց բարձր ձայնն ու ճիչը կրնան ձայնալարերու գերլարում յառաջացնել, որուն հետեւանքով ձայնը կը դառնայ խուլ, խռպոտ, նոյնիսկ կրնայ անհետանալ։ Ահա թէ ինչու պէտք է պահպանել ձայնալարերը։ Անոնց վրայ բացասաբար կ'ազդեն նաեւ ծխելը, խմիչքը, չափազանց տաք կամ պաղ սնունդը, մսիլը եւ երկարատեւ խօսակցութիւնը։ Սնունդը կուլ տալու ատեն կոկորդին մուտքը կը փակուի '''մակկոկորդի''' աճառով, եւ կերակրագնդիկը ըմբանով հանգիստ կը սահի կոկորդին ետեւը գտնուող կերակրափողին մէջ։ Կոկորդը ունի նաեւ պաշտպանողական նշանակութիւն։ Անոր մէջ ինկած օտար մարմիններու, սնունդի մասնիկներու, փոշեհատիկներու, կազերու ազդեցութենէն կը գրգռուին լորձաթաղանթին մէջ գտնուող ընկալիչները, կը յառաջանայ հազ, ու արտադրուած լորձունքով անոնք կը հեռացուին։[[Պատկեր:Nose_in_cold_weather.gif|մինի|234x234փքս|Ներշնչուած օդը կը տաքնայ ու կը խոնաւնայ քիթին խոռոչին լորձաթաղանթին շնորհիւ, որ հետեւաբար կը չորնայ ու կը պաղի։ Երբ խոնաւ է, տաք արտաշնչուող օդը թոքերէն կը վերադառնայ քիթին խոռոչը՝ հոն գտնուող չորցած ու պաղած լորձունքը կը վերադարձնէ ջերմութեան մէկ մասը: Շատ ցուրտ եղանակին վերադարձուած ջուրը կրնայ յառաջացնել «թաց քիթ»։ ]] === Ստորին օդատար ուղիներ === [[Պատկեր:Illu quiz lung05.jpg|կենտրոն|մինի|350x350փքս|Ստորին շնչառական ուղիներ]] '''Շնչափողը''' անմիջապէս կոկորդին շարունակութիւնն է։ Անիկա 10-15 սմ. երկարութեամբ խողովակ մըն է, որ կազմուած է 16-20 աճառային կիսաօղակներէ, որոնց ետեւի աճառէն ազատ մասը ծածկուած է մկանային հիւսուածքներով։ Շնչափողին այսպիսի կառուցուածքին շնորհիւ տարբեր պարագաներու անոր լուսանցքը չի փոխուիր, եւ օդը առանց արգելքի կ'անցնի։ Անոր խոռոչը ծածկուած է թարթիչաւոր էպիթելով, թարթիչներու դէպի դուրս շարժման շնորհիւ լորձունքին հետ եկող օտար մարմինները կը հեռանան։ Շնչափողը վարի մասին մէջ կը բաժնուի երկու մեծ '''ցնցուղներու''', որոնք կառուցուածքով կը նմանին շնչափողին։ Անոնց ներքին մակերեսը նոյնպէս պատուած է թարթիչաւոր էպիթելով։ Մէկ օրուան մէջ օդատար ուղիներու մակերեսէն կը շոգիանայ 0,5 լիթր հեղուկ։ Շնչառութեան ուղիներու բորբոքման ատեն աւելի մեծ քանակութեամբ լորձունք կ'արտադրուի եւ կը հեռացուի հազի միջոցով։ ցնցուղները կը մտնեն '''թոքերուն''' մէջ, որոնք շնչառական համակարգի վերջին բաժինն են։ == Թոքեր == Թոքերը զոյգ անդամներ են, որոնք կը գտնուին կրծքավանդակինն մէջ ու կը գրաւեն գրեթէ անոր ամբողջ խոռոչը։ Անոնք կը նմանին հատած կոնի: Գագաթը կ'ուղղուի դէպի վեր, իսկ վարի մասը կը յենի ստոծանիին (Կուրծքի եւ որմովայնի խոռոչները իրարմէ բաժնող մկանային միջնապատը՝ թաղանթը)։ Թոքերը խոր ակօսներով կը բաժնուին մասերու։ Աջ թոքը մեծ է ձախէն եւ կազմուած երեք բաժիններէ, ձախը՝ երկու բաժիններէ (երրորդ բաժինին տեղը կը գրաւէ [[սիրտ]]<nowiki/>ը)։ Թոքերը ծածկուած են շարակցական [[հիւսուածք]]<nowiki/>ի ամուր թաղանթով՝ '''թոքամիզով'''։ Անիկա ունի երկու թերթիկ՝ '''ընդերային''', որ բոլոր կողմերով կը ծածկէ թոքերը, եւ անոր շարունակութիւնը կազմող '''առպատային''' թերթիկ, որ կը ծածկէ կրծքավանդակինն պատերը։ Երկու թերթիկներուն միջեւ կը գտնուի '''լանջաթաղանթային խոռոչ''', որ կը պարունակէ լանջաթաղանթային հեղուկ, որմով կ'օծուի անոնց մակերեսը եւ շնչառական շարժումներու ատեն կը նուազեցնէ շփումը։ Իւրաքանչիւր թոքի մէջ կը մտնէ մէկ ցնցուղ, բազմակի ճիւղաւորուելով կը վերածուին մանրագոյն ցնցուղներու, որոնք կ'աւարտին մանրադիտակային մեծութիւն ու կառուցուածք ունեցող թոքափշտիկներով եւ կը նմանին [[խաղող]]<nowiki/>ի ողկոյզի։ '''թոքափշտիկները''' կազմուած են միաշերտ բջիջներէ, դուրսէն ծածկուած են արիւնատար մազանօթներու խիտ ցանցով մը ու լեցուած օդով։ թոքափշտիկները կամ խոռոչները շնչառական «ծառի» կոյր ծայրերն են։ Կոյր ըսելով կը հասկնանք, թէ օդը ինչ ձեւով որ մտած է հոն, նոյնպէս ալ պէտք է դուրս գայ։ Առողջ չափահաս անձի մը իւրաքանչիւր թոքին մէջ կայ մօտաւորապէս 400 միլիոն թոքափշտիկ, որոնց ընդհանուր մակերեսը 150 քառ. մեթր է։ Փաստօրէն, թոքերու շնչառական մակերեսը 70-100 անգամ մեծ է քան մարդու [[մաշկ]]<nowiki/>ին մակերեսը։ Շնչառական համակարգի այն բաժինները, ուր գտնուող օդը չի մասնակցիր կազային փոխանակութեան, կը կոչուի [[մեռեալ տարածութիւն]]։ Անիկա կրնայ ըլլալ անդամազննական՝ օդատար ուղիներուն մէջ եւ բնախօսական։ Վերջինիս կազմին մէջ կը մտնեն նաեւ իրենց գործառոյթը կորսնցուցած թոքափշտիկները, որոնք լեցուած են օդով։ == Շնչառական շարժումներ == Թոքերը օժտուած են չափազանց մեծ առաձգականութեամբ եւ կը գտնուին կրծքավանդակին փակ խոռոչին մէջ՝ գրաւելով անոր ամբողջ տարածքը։ Անոր շնորհիւ լանջաթաղանթին խոռոչին մէջ ճնշումը միշտ մթնոլորտային ճնշումէն նուազ կ'ըլլայ։ Բնականոն պայմաններու մէջ չափահաս առողջ մարդը մէկ վայրկեանուան ընթացքին կը կատարէ 16-20 շնչառական շարժում, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաղկանայ ներշնչման եւ արտաշնչման փուլերէ։ Արտաշնչման փուլը աւելի երկարատեւ է։ Մարդը կեանքի ընթացքին կը կատարէ մօտաւորապէս 700 միլիոն շնչառական շարժում։ Մարդոց եւ այլ կաթնասուններու շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ շնչառական մկաններու՝ ստոծանիի եւ միջկողային մկաններուն միջոցով, կրծքավանդակին ծաւալին փոփոխութեան շնորհիւ։ Միջկողային մկաններու կծկումէն կողոսկրերը կը բարձրանան, կրծքավանդակին ծաւալը կը մեծնայ դէպի ետեւ ու առջեւ<ref name="tortora1">{{cite book|title=Principles of anatomy and physiology|year=1987|url=https://archive.org/details/principlesofanat05tort|last1=Tortora|first1=Gerard J.|last2=Anagnostakos|first2=Nicholas P.|publisher=Harper & Row, Publishers|isbn=0-06-350729-3|edition=Fifth|location=New York|publication-date=1987|pages=[https://archive.org/details/principlesofanat05tort/page/558 556]–582}}</ref>։ Ստոծանիի մկաններու կծկումէն անոր գմբէթները կը հարթուին ու վար կ'իջնեն, որմէ ետք որմովայնի անդամները դէպի վար կը հրուին ու կրծքավանդակին ծաւալը կը մեծնայ դէպի վար։ Այն ատեն լանջաթաղանթային ճնշումը աւելի կը նուազի մթնոլորտային ճնշումէն, այս պատճառով ալ թոքերը ինքնաբերաբար հետեւելով կրծքավանդակին ծաւալը կը մեծնայ եւ միջավայրին օդինը շնչուղիներէն կը թափանցէ թոքափշտիկներ ու ներշնչում կը կատարուի։ Անկէ ետք միջկողային մկաններու թուլացման հետեւանքով կողոսկրերը իրենց ծանրութենէն վար կ'իջնեն, իսկ ստոծանիին մկաններու թուլացումէն ու որմովայնի անդամներու ճնշումէն ստոծանին վեր կը բարձրանայ եւ կրծքավանդակին, հետեւաբար նաեւ թոքերուն ծաւալը կը փոքրանայ։ Թոքափշտիկներէն օդը դուրս կը մղուի եւ օդատար ուղիներով կը հեռացուի մարմինէն ու կը կատարուի արտաշնչում։ Զօրաւոր ներշնչման կը մասնակցին նաեւ ներշնչման լրացուցիչ մկանները, որոնք միջանկեալ կապեր յառաջացնելով անրակներուն (ուսոսկր) հետ կը միացնեն կողոսկրերն ու կրծոսկրը պարանոցային ողնին ու գանկի հիմքին։ Այս մկանները կը զօրացնեն ներշնչման ուժը, որ կը բերէ կրծքավանդակին խոռոչի ծաւալի մեծ փոփոխութիւն<ref name="tortora1" />։ Արտաշնչման ատեն, հանգիստ վիճակի մէջ, ներշնչման բոլոր մկանները կը հանգստանան՝ վերադարձնելով կրծքավանդակը ու որմովայնը հանգիստ վիճակի մը, որ կը բնորոշուի անդամազննական առանձգականութեամբ<ref name="tortora1" />։ Այս տեսանկիւնէն թոքերը կը պարունակեն օդի մնացորդային գործնական ծաւալ, որ հասուն մարդուն մէջ կը կազմէ 2,5-3,0 լիթր<ref name="tortora1" />։ Զօրաւոր արտաշնչման կը մասնակցին նաեւ որմովայնի խոռոչի եւ իրանի մկանները։ Ծանր շնչառութեան ատեն, օրինակ վազելու ընթացքին, արտաշնչումը կը հրահրէ ներշնչման մկաններու թուլացումը (ինչպէս հանգիստի ատեն), սակայն այս պարագային, որմովայնին մկանները կը ստիպեն, որ կրծքավանդակը դէպի վար իջնէ (առջեւէն ու կողմերէն)։ Ասիկա ոչ միայն կը փոքրացնէ կրծքավանդակին խոռոչը, այլեւ կը հրէ որմովայնին անդամները դէպի ստոծանի, որ հետեւաբար կը թափանցէ դէպի կրծքավանդակին խոռոչը։ Ի վերջոյ կը փոքրանայ թոքերուն մնացորդային գործնական ծաւալը։ Սակայն թոքերը չեն կրնար ամբողջութեամբ պարպուիլ։ Հասուն մարդուն մարմինին մէջ, ծայրահեղ պարագաներուն, առաւելագոյն արտաշնչումէն ետք կը մնայ առնուազն մէկ լիթր մնացորդային օդ։ Ստոծանիին մասնակցութեամբ շնչառութիւնը կը ստիպէ որմովայնի մկաններուն մնայուն կերպով կծկուելու եւ թուլնալու։ Ուստի, յաճախ անիկա կը կոչուի «որմովայնի շնչառութիւն»։ Յատկապէս դժուարացած շնչառութեան ատեն, երբ կ'աշխուժանան ներշնչման լրացուցիչ մկանները, անրակները կը բարձրանան դէպի վեր։ Ներշնչման մկաններու օգտագործման այս արտայայտումը ներշնչման ատեն երբեմն կը կոչուի անրակային շնչառութիւն, որ կ'երեւի ազմայի ատեն եւ թոքերու քրոնիկ հիւանդութեամբ տառապողներուն քով: == Կազերու փոխանակումը թոքերուն մէջ == Շնչառութեան հիմնական նպատակը օդը տեղափոխելն է դէպի խոռոչներ, ուր տեղի կ'ունենայ արեան մէջ տեղի ունեցած կազերու հետ փոխանակում։ Քանի որ թոքային մազանօթային արիւնը կը հաւասարակշռէ թոքերու այս անփոփոխ խառնուրդին հետ, ուստի զարկերակային արեան մէջ կազերու մասնակի ճնշումները նոյնպէս չեն փոխուիր իւրաքանչիւր շնչառական շրջանի։ Այդ պատճառով ալ հիւսուածքները շնչառական շրջանին չեն ենթարկուիր արեան մէջ թթուածինի եւ ածխածինի երկթթուակի լարուածութեան փոփոխութիւններուն, եւ կարիք չկայ ծայրամասային ու կեդրոնական քիմիական ընկալիչներուն հսկողութեան արեան մէջ կազերուն քանակին վրայ։ Այսպիսով, շնչառութեան արագութեան հսկողութիւնը պարզապէս կախեալ է թթուածինի ու ածխաթթուի մասնակի ճնշումներէն։ Անիկա նաեւ կը պահպանէ արեան թթուայնութեան կայունութիւնը <ref name=tortora1 />։ Թոքափշտիկներու օդի ու մազանօթներու արեան միջեւ կազերու փոխանակումը կը կատարուի բացառապէս կազերու ցրման օրէնքով (law of diffusion), որուն կը նպաստէ թթուածինի եւ ածխաթթու կազի լարուածութեան (concentration) տարբերութիւնը։ Թոքափշտիկներուն մէջ թթուածինի լարուածութիւնը աւելի բարձր է, քան երակային մազանօթներու արեան մէջ, ուստի թոքափշտիկներէն թթուածինը կը թափանցէ դէպի արիւն։ Ածխաթթու կազի լարուածութիւնը բարձր է երակային մազանօթներու արեան մէջ, որմէ ալ այդ կազը կ'անցնի թոքափշտիկներ ու արտաշնչելու ատեն կը հեռանայ մարմինէն։ Հետեւաբար երակային արիւնը կը վերածուի զարկերակային արեան։ Թոքափշտիկներէն արիւն թափանցած թթուածինի միայն ջնջին մասը (2%) կը լուծուի արեան փլազմային մէջ։ Մեծ մասը կը թափանցէ դէպի արեան կարմիր գնդիկներ, կը կապուին հեմոկլոպինի հետ եւ կը յառաջանայ թթուածին-հեմոկլոպինի (oxyhemoglobin) անկայուն նիւթ։ Հանգիստի ատեն թոքերէն հեռացող մէկ լիթր զարկերակային արիւնը կը պարունակէ մօտաւորապէս 200 մլ. թթուածին, իսկ թոքեր մտնող մէկ լիթր երակային արիւնը՝ մօտաւորապէս 120 մլ. թթուածին։ Տարբերութիւնը կը վկայէ, որ արիւնէն ամբողջ թթուածինը չ'անցնիր դէպի հիւսուածքներ։ == Կազերու փոփոխութիւն հիւսուածքներուն մէջ == Զարկերակային արիւնը աւելի հարուստ է թթուածինով, քան հիւսուածքներու բջիջները։ Հետեւաբար հիւսուածքներու թթուածին-հեմոկլոպինը կը քայքայուի ու անջատուած թթուածինը ցրման օրէնքով կը թափանցէ բջիջներուն մէջ եւ կ'օգտագործուի օքսիտացման գործընթացներուն։ Հիւսուածքներուն մէջ մշտապէս տեղի ունեցող նիւթափոխանակութեան ընթացքին իբրեւ վերջնական արգասիք կը յառաջանայ ածխաթթու կազ մը, որուն պարունակութիւնը բջիջներուն մէջ աւելի շատ է, քան զարկերակային արեան մէջ։ Ուստի անիկա կը ցրուի արեան մէջ ու կը միանայ թթուածինէն անջատուած հեմոկլոպինին՝ յառաջացնելով ածխաթթու-հեմոկլոպին (carbohemoglobin) անկայուն միացութիւն։ Ածխաթթու կազին մէկ մասն ալ կը մտնէ դիւրութեամբ տարրալուծուող որոշ աղերու բաղադրութեան մէջ։ Այսպիսով, հիւսուածքներուն մէջ զարկերակային արիւնը կը վերածուի երակայինի։ Թոքերու մազանօթներուն մէջ ածխաթթու-հեմոկլոպինը կը քայքայուի, կ'անջատուի ածխաթթու կազը ու կ'անցնի թոքափշտիկներ: Միաժամանակ, երակային արեան մէջ յառաջացած անկայուն աղերը կը տարրալուծուին ու անջատուած ածխաթթու կազը նոյնպէս կը հեռանայ։ == Թոքերու կենսական տարողութիւն == Մարմինին տարբեր վիճակներուն մէջ ներշնչուող ու արտաշնչուող օդին քանակը կը փոխուի։ Ֆիզիքական աշխատանքի ատեն թոքերու օդափոխութեան տարողութիւնը կ'ընդարձակուի, իսկ հանգստութեան ատեն կը նուազի։ Օրուան ընթացքին շնչառական շարժումներուն քանակը կը կազմէ 21100։ Բնականոն պայմաններու մէջ չափահաս մարդը հանգիստ կը ներշնչէ ու կ'արտաշնչէ 500 սմ3 միջավայրին օդին։ Անիկա կը կոչուի շնչառական ծաւալ։ Ի դէպ, այդ օդէն միայն 360 սմ3-ը կը հասնի թոքեր, իսկ մնացած 140 սմ3-ը կը մնայ շնչառական ուղիներուն մէջ ու չի մասնակցիր կազերու փոփոխութեան գործընթացին։ Ամէնէն խոր ներշնչումէն ետք արտաշնչուած օդի առաւելագոյն քանակը կը կոչուի թոքերու կենսական տարողութիւն։ Բնականոն հանգիստ պայմաններու մէջ չափահաս մարդու թոքերուն կենսական տարողութիւնը 3-5 լ. (3500 սմ3) է։ Այդ քանակը կրնայ տատանիլ. կախում ունի մարմնաչափէն, սեռէն, մարմինին դիրքէն եւ մարզանքէն։ Օրինակ, կանանցը՝ 3-3,5 լ. (3500 սմ3) է, 6 տարեկան երեխայինը՝ 1200 սմ3 է, տղամարդոցը՝ 4,5-5 լ. (4500 սմ3), մարզուածներունը՝ 6 լ., իսկ մարզիկներունը՝ մինչեւ 9 լ. (9000 սմ3)։ Թոքերու կենսական տարողութիւնը կ'որոշուի շնչաչափով։ Ամէնէն խոր արտաշնչումէն ետք թոքերուն մէջ կը պահպանուի մօտաւորապէս 1000 սմ3 մնացորդային օդ, որուն պատճառով թոքերը ամբողջութեամբ չեն պարպուիր, նոյնիսկ մահէն ետք։ Այդ է պատճառը, որ թոքերուն ծաւալը լիովին չի փոքրանար։ == Շնչառութեան կարգաւորում == Շնչառութիւնը կը կարգաւորուի երկարաւուն ուղեղին մէջ գտնուող շնչառական կեդրոնի եւ ջղային համակարգի տարբեր բաժիններուն մէջ գտնուող ջղաբջիջներու (neurons) միջոցով։ Շնչառական կեդրոնին մէջ կը գտնուին ջղաբջիջներ, որոնք կը դրդուին ներշնչման փուլին ու կը կոչուին ներշնչական ջղաբջիջներ, իսկ արտաշնչուող փուլին դրդուողները՝ արտաշնչական ջղաբջիջներ։ Շնչառական կեդրոնէն իւրաքանչիւր չորս վայրկեան կը յառաջանան գրգիռներ, որոնք կը հաղորդուին ողնուղեղ, ապա կրծքավանդակին միջկողային մկաններուն եւ ստոծանիին։ Անոր շնորհիւ մկանները կը կծկուին, եւ կրծքավանդակը կը լայննայ եւ տեղի կ'ունենայ ներշնչում։ Նոյն մկաններուն թուլացման պատճառով տեղի կ'ունենայ արտաշնչում։ Շնչառական կեդրոնին վրայ որոշակի ազդեցութիւն կը ձգեն մեծ կիսագունդերուն կեղեւին մէջ գտնուող բարձրագոյն շնչառական կեդրոնները։ Անոնց ազդեցութեան հետեւանքով շնչառութեան յաճախութիւնը կը փոխուի խօսելու ատեն։ Արթուն եւ յարաբերական հանգիստի պայմաններուն մէջ չափահաս մարդը 1 վայրկեանի մէջ կը կատարէ մօտաւորապէս 16 շնչառական շարժում, քնացած ատեն՝ 12։ Շնչառութեան հիւթային կարգաւորումը տեղի կ'ունենայ արեան մէջ լուծուած զանազան քիմիական նիւթերով։ Մարմինի տարբեր անդամներու եւ արիւնատար անօթներուն մէջ կը գտնուին զանազան քիմիական ընկալիչներ, որոնց գրգռումէն շնչառական կեդրոնին ազդակահոսք կը հասնի արեան բաղադրութեան՝ թթուածինի, ածխաթթու կազի, ջրածինի իոններու պարունակութեան մասին եւ համապատասխանաբար կը կարգաւորուի շնչառութիւնը։ Երկարաւուն ուղեղին մէջ գտնուող կեդրոնները զգայուն են արեան մէջ եւ ողնուղեղային հեղուկին մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման եւ թթուայնութեան նկատմամբ։ Զգայարաններու երկրորդ խումբը կը չափէ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի մասնակի ճնշումը։ Վերջիններս միասին յայտնի են իբրեւ ծայրամասային քիմիական ընկալիչներ, որոնք կը գտնուին աորտայի եւ քնային զարկերակներուն պատերուն վրայ։ Այս բոլոր քիմիական ընկալիչներէն տեղեկութիւնը կը փոխանցուի շնչառական կեդրոններ՝ երկարաւուն ուղեղ եւ Վարոլեան կամուրջ, որոնք զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի բնականէն բարձր մասնակի ճնշման պարագային կը կարգաւորեն շնչառութիւնը՝ փոխելով անոր արագութիւնն ու խորութիւնը։ Ասոր միջոցով կը վերականգնի զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի բնական մասնակի ճնշումը՝ 5.3 քՊա (40 մմ ս․ ս․), pH-ը՝ մինչեւ 7.4, եւ թթուածինի մասնակի ճնշումը՝ մինչեւ 13 քՊա (100 մմ ս․ ս․)։ Օրինակ վարժութիւնները կը բարձրացնեն աշխատող մկաններու կողմէ ածխածինի երկթթուակի արտադրութեան քանակը։ Այդ ածխաթթու կազը ցրման միջոցով կ'անցնի երակային արիւն եւ, ի վերջոյ, կը բարձրանայ զարկերակային արեան մէջ իր մասնակի ճնշումը։ Ասոր հետեւանքով կը դրդուին երկարաւուն ուղեղի ածխածինի երկթթուակի քիմիական ընկալիչները։ Շնչառական կեդրոնները ստանալով այդպիսի տեղեկութիւն, կը ստիպեն բարձրացնել շնչառութեան արագութիւնն ու խորութիւնը մինչեւ այն աստիճանի, որ ածխածինի երկթթուակի եւ թթուածինի մասնակի ճնշումները զարկերակային արեան մէջ հաւասարին հանգստութեան ատեն եղած ցուցանիշներուն։ Թոքերու օդամատակարարման մասին շնչառական կեդրոնին կը տեղեկացնեն օդատար ուղիներուն եւ թոքափշտիկներուն մէջ տեղադրուած ընկալիչները։ Օդին մէջ թթուածինի նուազումը ակնթարթօրէն կը յաճախացնէ շնչառական շարժումները։ Շնչառական կեդրոնները կը հաղորդակցին շնչառական մկաններուն հետ շնչառական ջիղերով, որոնցմէ կարեւորագոյնները ստոծանին ջիղաւորողներն են։ Շնչառութեան կարգաւորման կը մասնակցին պաշտպանական դարձաշարժումները՝ հազը եւ փռնգտալը։ Հազին միջոցով օդատար ուղիներէն փոշին ու մանրէները լորձունքի աւելցուքին հետ կը հեռացուին բերանի խոռոչէն, իսկ փռնգտալու պարագային՝ քիթին խոռոչէն։ Երկու պարագաներուն ալ տեղի կ'ունենայ կտրուկ արտաշնչում։ Շնչառութեան յաճախականութիւնը կը փոխուի ոչ միայն ֆիզիքական աշխատանքի, այլեւ մարդու յուզական վիճակի փոփոխութեան պարագային։ Յուզմունքի պահուն շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ ընդհատումներով, իսկ գերլարուածութեան ատեն՝ աղմկոտ եւ յաճախ։ Դրական զգայական իրավիճակին մարդուն շնչառութիւնը կը դանդաղի։ Ձայնը, հետեւաբար խօսիլը, երգելը կը յառաջանան արտաշնչելու ատեն, սակայն այդ պահերուն շնչառութիւնը չի փոխուիր՝ շնչառութիւնը կարգաւորող համակարգերու եւ շնչառական անդամներու համաձայն աշխատանքին շնորհիւ։ Ինքնաբերաբար շնչառութիւնը կրնայ սահմանափակել լողը։ Անկարելի է ճնշել շնչառութիւնը մինչեւ գերթթուածինի աստիճան, սակայն մարզանքները կրնան ընդարձակել շնչառական ծաւալները․ օրինակ Փետրուար 2016-ին սպանական հռչակաւոր սուզորդը կը գերազանցէ աշխարհի չափանիշը՝ շունչը ջուրին տակ 24 վայրկեան պահելով<ref>{{Cite news|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/longest-time-breath-held-voluntarily-(male)|title=Longest time breath held voluntarily (male)|newspaper=Guinness World Records|access-date=2016-11-29}}</ref>։ Գոյութիւն ունին նաեւ շնչառութեան այլ ակամայ դարձշարժումներ։ Դէմքին ընկղմիլը պաղ ջուրի մէջ կը հրահրէ, ընկղմելու դարձշարժում <ref name="pann">{{cite journal|author1=Michael Panneton|first1=W|year=2013|title=The Mammalian Diving Response: An Enigmatic Reflex to Preserve Life?|journal=Physiology|volume=28|issue=5|pages=284–297|doi=10.1152/physiol.00020.2013|pmc=3768097|pmid=23997188}}</ref><ref name="Physiology and Pathophysiology">{{cite journal|last1=Lindholm|first1=Peter|last2=Lundgren|first2=Claes EG|date=1 January 2009|title=The physiology and pathophysiology of human breath-hold diving|url=http://jap.physiology.org/content/106/1/284|journal=Journal of Applied Physiology|volume=106|issue=1|pages=284–292|doi=10.1152/japplphysiol.90991.2008|accessdate=4 April 2015|archive-date=15 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515013832/http://jap.physiology.org/content/106/1/284|dead-url=yes}}</ref>։ Ասիկա առաջին հերթին շնչառական ուղիներու ջուրի հոսքով փակուելու հետեւանք է։ Այս պարագային նիւթափոխանակումը կը դանդաղի։ Ատիկա կախում ունի վերջոյթներու եւ որմովայնային անդամներու արեան անօթներու ուժգին սեղմումէն։ Անիկա կը տնտեսէ թոքերուն եւ արեան մէջ գտնուող թթուածինը ընկղմելու ատեն բացառապէս սրտի եւ գլխուղեղի համար։ Այս դարձշարժումը յատկապէս կը գործէ այն անասուններուն մէջ, որոնք մշտապէս կարիքը ունին պաղ ջուրի մէջ ընկղմելու, օրինակ՝ թեւատները, փոկերն ու կէտերը <ref name="pmid15233163">{{cite journal|year=2004|title=Oxygen and the diving seal|url=http://archive.rubicon-foundation.org/6520|journal=Undersea Hyperb Med|volume=31|issue=1|pages=81–95|doi=|pmid=15233163|accessdate=2008-06-14|vauthors=Thornton SJ, Hochachka PW|archive-date=2008-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211020631/http://archive.rubicon-foundation.org/6520|dead-url=yes}}</ref><ref name="pmid2800051">{{cite journal|date=September 1989|title=Arterial gas tensions and hemoglobin concentrations of the freely diving Weddell seal|url=http://archive.rubicon-foundation.org/2531|journal=Undersea Biomed Res|volume=16|issue=5|pages=363–73|doi=|pmid=2800051|accessdate=2008-06-14|vauthors=Zapol WM, Hill RD, Qvist J, Falke K, Schneider RC, Liggins GC, Hochachka PW|archive-date=2008-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211020626/http://archive.rubicon-foundation.org/2531|dead-url=yes}}</ref>։ Անիկա նաեւ աւելի արդիւնաւէտ է երեխաներուն համար, քան չափահասներուն <ref>{{cite journal|author1=Pedroso|first1=F. S.|last2=Riesgo|first2=R. S.|last3=Gatiboni|first3=T|last4=Rotta|first4=N. T.|year=2012|title=The diving reflex in healthy infants in the first year of life|url=http://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0883073811415269|journal=Journal of Child Neurology|volume=27|issue=2|pages=168–71|doi=10.1177/0883073811415269|pmid=21881008}}</ref>։ == Ներշնչուող ու արտաշնչուող օդին բաղադրութիւնը == Ներշնչման ու արտաշնչման ճշգրիտ ու չափաւոր հերթափոխման շնորհիւ թոքերուն եւ թոքափշտիկներուն մէջ կը պահուի կայուն կազային բաղադրութիւն մը։ Ներշնչուող օդը կը պարունակէ մօտաւորապէս 79% ազոտ, 21% թթուածին եւ 0,03% ածխաթթու կազ (ածխածինի երկթթուակ, բորոկածին)։ Անոր մէջ կան նաեւ քիչ քանակութեամբ շոգի, անշարժ կազեր (inert gases)։ Արտաշնչուող օդին մէջ թթուածինը կը կազմէ 16%, ածխածինի երկթթուակի խտութիւնը կը հասնի մինչեւ 4%, որ մօտաւորապէս 100 անգամ կը գերազանցէ ներշնչուող օդի իր պարունակութենէն, կ'աւելնայ նաեւ ջրաշոգիի քանակը։ Ազոտի եւ մնացած բոլոր կազերուն պարունակութիւնը չի փոխուիր<ref name=":0">{{Cite book|title=A Textbook of Biology|author1=P.S.Dhami|author2=G.Chopra|author3=H.N. Shrivastava|publisher=Pradeep Publications|year=2015|isbn=|location=Jalandhar, Punjab|pages=V/101}}</ref>։ Ստորջրեայ սուզորդները արհեստագիտական փորձարկման ատեն կրնան շնչել թթուածինով ու հելիումով հարուստ շնչառական կազային խառնուրդով։ Երբեմն բժշկական օգնութեան տակ գտնուող հիւանդներուն կը տրուի թթուածինային եւ ցաւազրկիչ կազեր։ Տիեզերական համազգեստները մաքուր թթուածին կը պարունակեն <ref>{{Cite book|title=Biology|publisher=NCERT|year=2015|isbn=81-7450-496-6|location=|pages=}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, ատիկա կը պահպանուի երկիրի մթնոլորտային ճնշման մօտաւորապէս 20%-ի պայմաններուն մէջ, որպէսզի կարգաւորուի ներշնչման արագութիւնը։ == Միջավայրին վնասակար կազերուն ազդեցութիւնը == Միջավայրին վնասակար [[կազ|կազեր]]<nowiki/>ը, թոքերուն հասնելով, յաճախ կը յառաջացնեն կայուն միացութիւններ եւ կը պահուին [[հիւսուածք|հիւսուածքներ]]<nowiki/>ուն մէջ։ Այդպիսի պարագաներու թունաւորման վտանգը կախեալ է ոչ միայն վնասական նիւթերու քանակէն, այլեւ այդ միջավայրին մէջ մարդու մնալուն տեւողութենէն։ Շրջապատին օդինի վնասակար նիւթեր կրնան ըլլալ արդիւնաբերական կազային թափօնները, ինքնաշարժներու արտանետումները, օգտագործուող շպարները, ներկերը եւ այլ տեսակի ցնդող կազերը։ Վնասակար կազերէն է ածխածինի միաթթուակը՝ CO-ն, որ հեմոկլոպինի հետ կը յառաջացնէ կայուն միացութիւն եւ մարմինին մէջ կը զարգացնէ թթուածինի քաղց։ Երկարատեւ թթուածինի քաղցը կրնայ [[մահ]]ուան պատճառ դառնալ։ == Արտաքին միջավայրին ազդեցութիւնը շնչառութեան վրայ == Մարդու եւ անասուններու կենսագործունէութեան համար կարեւոր նշանակութիւն ունի միջավայրին օդին բաղադրութիւնը, որ կրնայ փոխուիլ տարբեր պայմաններուն մէջ։ Միջավայրին օդին թթուածինին քանակը կը վերականգնի բոյսերուն շնորհիւ։ Սակայն վատ օդափոխուող տեղերու, ստորերկրեայ տուներուն մէջ, ինչպէս նաեւ լեռներուն վրայ կը նկատուի թթուածինի անբաւարարութիւն։ === Շնչառութիւնը բարձրութեան վրայ === Ծովու մակերեսէն բարձրանալու ատեն [[մթնոլորտային ճնշում]]<nowiki/>ը կը նուազի եւ քանի որ խոռոչները օդատար ուղիներուն շնորհիւ բաց են արտաքին օդին համար, թոքերուն մէջ ճնշումը նոյնպէս կը նուազի նոյն արագութեամբ։ Բարձրութեան վրայ այնպէս, ինչպէս ծովու մակերեսին, կրկին անհրաժեշտ է ճնշման փոփոխութիւն՝ օդը թոքերուն անցընելու համար։ Բարձրութեան վրայ շնչառութեան մեքենականութիւնը կը նմանի ծովու մակերեսի շնչառութեան, սակայն առկայ են հետեւեալ տարբերութիւնները․ Մթնոլորտային ճնշումը բացառաբար կը նուազի բարձրութեան վրայ՝ մօտաւորապէս կրկնակի անգամ նուազելով 5000 մ. (18000 ոտք) բարձրութեան վրայ<ref name="altitude">{{cite web|url=http://www.altitude.org/calculators/air_pressure.php|title=Online high altitude oxygen calculator|publisher=altitude.org|archiveurl=https://archive.is/20120729214053/http://www.altitude.org/calculators/air_pressure.php|archivedate=29 July 2012|accessdate=15 August 2007|deadurl=yes|df=}}</ref>։ Սակայն միջավայրին օդին կազմը գրեթէ չի փոխուիր 80 քմ.-էն ցած բարձրութիւններու վրայ՝ անընդհատ եղանակային փոփոխութիւններու շնորհիւ<ref name="tyson" />։ Այդպիսով, թթուածինի խտացումը օդին մէջ (1 մմոլ թթուածին իւրաքանչիւր 1լ. օդին մէջ) կը նուազի նոյն մթնոլորտային ճնշման արագութեամբ<ref name="tyson">{{cite book|title=The weather and climate of Southern Africa.|last1=Tyson|first1=P.D.|last2=Preston-White|first2=R.A.|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195718065|location=Cape Town|publication-date=2013|pages=3–10, 14–16, 360}}</ref>։ Ծովու մակերեսին, ուր շրջակայ միջավայրին ճնշումը մօտաւորապէս 100 քՊա է. թթուածինը կը կազմէ միջավայրին օդին 21%-ը, իսկ անոր մասնակի ճնշումը 21 քՊա է (այսինքն 100 քՊա-ի 21%-ը)։ [[Էւերեսթ|Էւըրեսթ]]<nowiki/>ի գագաթին (8848 մ. կամ 29029 ոտք), ուր ընդհանուր մթնոլորտային ճնշումը 33.7 քՊա է. թթուածինը կրկին կը կազմէ մթնոլորտին 21%-ը, իսկ անոր մասնակի ճնշումը կը կազմէ ընդամէնը 7.1 քՊա (քանի որ 33.7 քՊա-ի 21%-ը հաւասար է 7.1 քՊա-ի)<ref name="tyson" />։ Այդ պատճառով ալ աւելի մեծ ծաւալով օդ անհրաժեշտ է ներշնչել, քան ծովու մակերեսին, որպէսզի նոյն ատենահատուածին միեւնոյն քանակութեամբ թթուածին շնչենք։ Ներշնչելու ատեն օդը կը տաքնայ եւ կը յագենայ ջրաշոգիներով քիթի խոռոչով եւ ըմբանով անցնելով մինչեւ խոռոչներ հասնիլը։ Ջուրին յագեցած շոգիին ճնշումը կախեալ է միայն ջերմաստիճանէն․ 37°C-ին անիկա կը կազմէ 6.3 քՊա (47.0 մմ ս․ս․) անկախ այլ կամայական ազդեցութիւններէ՝ ներառեալ բարձրութիւնը<ref>{{cite book|title=Scientific Tables|year=1970|url=https://archive.org/details/scientifictables0000kdie_n7r0|last1=Diem|first1=K.|last2=Lenter|first2=C.|publisher=Ciba-Geigy|edition=Seventh|location=Basle, Switzerland|publication-date=1970|pages=[https://archive.org/details/scientifictables0000kdie_n7r0/page/257 257]–258}}</ref>։ Հետեւաբար ծովու մակերեսին շնչափողին օդը (ներշնչումէն ետք մինչեւ խոռոչներ թափանցելը) կազմուած է ջրաշոգիէ (մասնակի ճնշումը = 6.3 քՊա), ազօտէ (մասնակի ճնշումը = 74.0 քՊա), թթուածինէ (մասնակի ճնշումը = 19.7 քՊա) եւ ածխածինի երկթթուակի ու այլ կազերու փոքր քանակէ՝ ընդհանուր 100 քՊա գումարային ճնշումով։ Չոր օդին թթուածինի մասնակի ճնշումը ծովու մակերեսին կը կազմէ 21 քՊա-ի տարբերութիւն շնչափողին մէջ գտնուող օդին մէջ անոր մասնակի ճնշման՝ 19.7 քՊա (21%x [100-6.3] = 19.7 քՊա)։ Էւըրեսթի գագաթին շնչափողին օդը ունի 33.7 քՊա ընդհանուր ճնշում, որմէ 6.3 քՊա-ը բաժին կ'իյնայ ջրաշոգիին՝ նուազեցնելով թթուածինի մասնակի ճնշումը մինչեւ 5.8 քՊա (21% x [33,7-6,3] = 5,8 քՊա), որմով կը հաշուարկուի մթնոլորտային ճնշման նուազեցումը (7,1 քՊա): Ներշնչման ատեն օդը թոքեր մղող Ճնշման համեմատութիւնը նոյնպէս կը նուազի բարձրութեան պատճառով։ Թոքերուն ծաւալը կը կրկնապատկէ թուլցած ճնշումը որեւէ բարձրութեան վրայ։ Ծովու մակերեսին օդային ճնշման (100 քՊա) նուազիլը կը յանգեցնէ 50 քՊա ճնշման համեմատութեան, բայց նոյնը կը կատարուի նաեւ 5500 մ. բարձրութեան վրայ, ուր մթնոլորտային ճնշումը 50 քՊա է եւ թոքերու ծաւալը կը կրկնապատկէ թուլցած ճնշումը մինչեւ 25 քՊա ճնշման համեմատութիւն։ Գործնականին մէջ, քանի որ մենք կը շնչենք նուրբ եւ յաճախակի ձեւով, որ կը յառաջացնէ միայն 2-3 քՊա ճնշման համեմատութիւններ, ուստի ատիկա քիչ ազդեցութիւն կ'ունենայ թոքերու ներթափանցման իրական յաճախականութեան վրայ ու դիւրութեամբ կը փոխհատուցուի աւելի խոր շնչառութեամբ<ref>{{cite book|title=Respiratory physiology: the essentials.|last1=West|first1=J.B.|publisher=Williams & Wilkins|location=Baltimore|publication-date=1985|pages=21–30, 84–84, 98–101}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Koen|first1=Chrisvan L.|last2=Koeslag|first2=Johan H.|title=On the stability of subatmospheric intrapleural and intracranial pressures|journal=News in Physiological Sciences|publication-date=1995|volume=10|pages=176–178}}</ref>։ Օդի ցած [[մածուցիկութիւն]]<nowiki/>ը բարձրութեան վրայ թոյլ կու տայ օդը աւելի հեշտութեամբ հոսելու, ինչպէս նաեւ կ'օգնէ փոխհատուցելու ճնշման համեմատութեան կամայական կորուստը։ Շնչառութեան վրայ ցած մթնոլորտային ճնշման՝ վերը նշուած բոլոր հետեւանքները սովորաբար կը կարգաւորուին շնչառութեան վայրկենական ծաւալը մեծցնելով (իւրաքանչիւր վայրկեանի ներշնչուած կամ արտաշնչուած օդին ծաւալը), որուն կատարման մեքենականութիւնը ինքնաբերաբար կ'ըլլայ։ Պահանջուած յստակ աճը կ'որոշուի շնչառական կազերու հաւասարակշռուած մեքենականութեամբ, որ կը կարգաւորէ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի եւ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը։ Այս հաւասարակշռուած մեքենականութիւնը կը գերադասէ զարկերակային արեան մէջ ածխաթթու կազի թթուածինի մասնակի ճնշման կարգաւորումը ծովու մակերեսին նկատմամբ։ Այսինքն, ծովուն մակերեսին վրայ զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշումը կը պահպանուի գրեթէ 5.3 քՊա (կամ 40 մմ ս․ ս․) հանգամանքներու լայն շրջանակի պայմաններուն մէջ զարկերակային արեան մէջ թթուածինի մասնակի ճնշման հաշւոյն, որ կրնայ տատանիլ մեծ տիրոյթներու մէջ՝ նախքան շտկող օդափոխիչ արձագանքին յայտնուիլը։ Այնուամենայնիւ, երբ մթնոլորտային ճնշումը (հետեւաբար, նաեւ մթնոլորտային թթուածինի մասնակի ճնշումը) կ'իյնայ 75% -էն ցած ծովու մակերեսին նոյն ցուցանիշէն, թթուածինի հաւասարակշռութիւնը կը կարեւորուի ածխածինի երկթթուակի հաւասարակշռութեան նկատմամբ։ Ասիկա տեղի կ'ունենայ մօտաւորապէս 2500 մեթր բարձրութեան վրայ (8,200 ոտք)։ Երբ այս ընդհատումը համեմատաբար կտրուկ կ'ընթանայ, ապա շատ բարձրութեան վրայ քիչ օդափոխութիւնը կրնայ յանգեցնել զարկերակային արեան մէջ ածխածինի երկթթուակի մասնակի ճնշման կտրուկ անկման, որուն պատճառով կը յառաջանայ արեան փլազմայի pH-ի (արեան փլազմայի թթուութեան) բարձրացում՝ յանգեցնելով շնչահեղձութեան։ Ասիկա բարձունքային հիւանդութեան պատճառներէն մէկն է։ Միւս կողմէ, եթէ թթուածինի հաւասարակշռման անցումը թերի է, ապա թթուածինի նուազումը կրնայ բարդացնել ախտանշանները՝ մղելով մինչեւ մահացու պայմաններ։ Բարձրունքային հիւանդութենէն խուսափելու համար կ'առաջարկուի բարձրութիւնները նուաճել աստիճանաբար՝ ճամբան անցնիլ ընդհատումներով։ Աւելի շատ բարձրութիւններու վրայ կը խախտի մարդուն հոգեկան վիճակը. կը յառաջանայ ինքնահսկման եւ գիտակցութեան կորուստ։ Առանց թթուածինի սարքի այս պայմաններուն մէջ գտնուիլն ու աշխատիլը անկարելի է։ === Սուզորդներուն շնչառութիւնը === [[Պատկեր:Breathing_Resistance.svg|մինի|300x300փքս]] Ջուրի խորութեան զուգընթաց ճնշումը կը բարձրանայ շուրջ 1 մթնոլորտ արագութեամբ՝ իւրաքանչիւր 10 մեթրի մէջ 100 քՊա-էն քիչ մը աւելի կամ 1 [[պար (միաւոր)]]։ Սուզորդներուն ջուրին տակ շնչած օդը կը գտնուի շրջապատի մթնոլորտային ճնշման տակ, հետեւաբար ունի բնախօսական եւ կենսաքիմիական հետեւանքներու բարդ շարք մը։ Ծովերու, ովկիանոսներու, լիճերու խորերը եւ հանքահորերու արեան եւ այլ հեղուկներու մէջ կը բարձրանայ թթուածինի եւ [[ազոտ]]ի լուծելիութիւնը։ Ազոտը արեան մէջ կը գտնուի լուծուած վիճակի մէջ։ Ի տարբերութիւն թթուածինի եւ ածխաթթու կազին, անիկա չի մասնակցիր նիւթափոխանակութեան գործընթացին։ Անոր դերը թթուածինը նօսրացնելն է, այլապէս գերթթուածութեան պատճառով մարմինին մէջ կը յառաջանայ թթուածինային թունաւորում եւ շնչառութիւնը կը դժուարանայ։ Ջուրին խորերէն արագօրէն մակերես բարձրանալու ատեն արեան մէջ գերլուծուած կ'արտազատուի պղպջակներու ձեւով, կը խցանէ արեան անօթները եւ վտանգ կը հանդիսանայ մարդու կեանքին։ Այս վիճակը յայտնի է '''կեսոնային հիւանդութիւն''' (decompression sickness) անունով, որմէ խուսափելու համար 60-85 մ. եւ աւելի խորութիւններու մէջ աշխատելու ատեն կ'օգտագործեն յատուկ սարք մը, որուն մէջ կազին կը խառնեն ազոտին մէկ մասը կամ ամբողջը կը փոխարինուի [[հելիում]] կազով։ Եթէ ճիշդ կերպով չկառավարուի, ապա ջուրին տակ սեղմուած կազեր շնչելը կը պատճառէ Սուզուելու խանգարումներ, ինչպէս չփոխհատուցող հիւանդութիւնը, ազոտային նարկոզը եւ թթուածինային թունաւորումը։ Ճնշման տակ գտնուող կազերու ազդեցութիւնը աւելի կը բարդանայ 1 կամ քանի մը այլ յատուկ կազային խառնուրդներու օգտագործման պարագային։ Օդը կ'ապահովուի սուզման կարգաւորիչով, որ սուզման մխոցին մէջ կը նուազեցնէ բարձր ճնշումը մինչեւ շրջապատող միջավայրի ճնշման մակերես։ Շնչառական կարգաւորիչներու ազդեցութիւնը կարեւոր գործօն մըն է սուզուելու տեսակին համապատասխան կարգաւորիչի ընտրութեան ատեն։ == Շնչառական անդամներու հիւանդութիւններ եւ անոնց կանխարգիլման ձեւերը == Բնական շնչառութիւնը կ'իրականանայ վերին եւ վարին շնչառական համակարգերու առողջ գործունէութեամբ: Վերին եւ վարին շնչառական համակարգի խցումով կը յառաջանայ շնչահեղձութիւն: Որեւէ մէկ հիւանդութիւն, որ արգելք կը հանդիսանայ թոքախորշիկներու թթուածինով հարուստ օդի մատակարարումին կը յառաջացնէ թթուածինի եւ ածխածինի երկօքսիտի փոխանակման դանդաղում, որուն հետեւանքով կը տեսնուի մարմինի կապտութիւն (cyanosis), այսինքն՝ ածխածինի երկօքսիտի կուտակում մարմինին մէջ: Վերին շնչառական համակարգի հիւանդութիւններ, որոնք կրնան յառաջացնել շնչահեղձութիւն հետեւեալներն են՝ * քիթի խցում, * ըմբանային (pharynx) ուռեր, * խոշոր-համբուրող նշիկներ (kissing tonsils), * հարբուխ, * կռիփ (influenza), * խռչափողի եւ շնչափողի հիւանդութիւններ: Վարի շնչառական համակարգի հիւանդութիւններ, որոնք շնչահեղձութիւն կրնան յառաջացնել հետեւեալներն են՝ * թոքատապ (pneumonia), * թոքային անօթախցում (pleural embolism), * ցնցղատապ (bronchitis), * ցնցղիկատապ (bronchiolitis), * փքռոյց (emphysema), * ցնցուղներու կծկում (spasm), * մնայուն շնչահեղձութիւն (asthma), * օտար մարմիններու եւ թունաւոր կազերու ներշնչում եւ քաղձկեղ: Շնչահեղձութիւն կը յառաջանայ նաեւ մարմնական շատ մը հիւանդութիւններով, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ * Սրտային հիւանդութիւններ՝ սիրտի կաթուած (MI, myocardial infarction), փորոքային (ventricular) անբնական աշխատանք եւ սրտապարկային զեղում (pericardial effusion), * Արեան տկարութիւն (anemia) * Քունի շնչադադար (sleep apnea): * Կարճ շնչառութիւնը, * Աղմկոտ շնչառութիւնը, * Բերանային շնչառութիւնը * խռմփոցը։ Շատերուն պատճառը շնչառական ուղիներու անանցանելիութիւնն է։ Հիպոպնեայի ատեն շնչառութիւնը բաւականին դանդաղ կ'ընթանայ, հիպերպնեայի ատեն՝ շատ արագ եւ խորունկ, որ կը հրահրուի աւելի մեծ քանակութեամբ թթուածինի պահանջքով, օրինակ՝ ֆիզիքական ծանրաբեռնուածութեան պարագային։ [[Գերօդափոխութիւն]] եւ [[թերօդափոխոխութիւն]] եզրերը նոյնպէս կը պատկանին համապատասխանաբար հիպօ եւ հիպերպնեային, սակայն անյարմար իրավիճակներու մէջ կամ ալ հիւանդութիւններու պարագային։ Սակայն այս տարբերութիւնը միշտ չի պահպանուիր, ուստի այս եզրերը յաճախ փոխանակաբար կ'օգտագործուին<ref name="Dorlands">{{Citation|last1=Andreoli|first1=Thomas E.|last2=et. al.|publisher=Saunders|title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary|edition=30th|pages=887, 891, 897, 900|location=Philadelphia, PA|url=http://dorlands.com/|accessdate=2020-07-22|archivedate=2014-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140111192614/http://dorlands.com/|deadurl=yes}}</ref>։ Շարք մը շնչառական քննութիւններ կրնան օգտագործուիլ հիւանդութիւններու ախտորոշման համար, ինչպէս՝ սննդական անհանդուրժողականութիւնը։ Աքուստիկ արհեստագիտական գործիքներ կ'օգտագործուին քիթին միջոցով օդին հոսքը ուսումնասիրելու համար<ref>{{citation|page=101|title=Functional Reconstructive Nasal Surgery|author1=E. H. Huizing|author2=J. A. M. de Groot|year=2003|isbn=978-1-58890-081-4}}</ref>։ Հիւանդ մարդուն քիթին եւ բերանին խոռոչէն՝ հազալու, փռնգտալու, խօսելու եւ նոյնիսկ արտաշնչման ատեն դուրս կը թափին բազմաթիւ ջրային կաթիլներ, որոնք կը պարունակեն հիւանդաբեր [[մանրէ]]ներ։ Այդ մանրէները կրնան թափանցել առողջ մարդու մարմինին օդակաթիլային ճանապարհով եւ յառաջացնել շնչառական անդամներու բազմաթիւ հիւանդութիւններ, ինչպէս հարբուխը, թոքախտը, փողացաւը, տիֆթերիան եւ այլն։ === Հարբուխ === Ժահրային սուր վարակիչ հիւանդութիւն է։ Վարակը հիւանդէն առողջին կը փոխանցուի օդակաթիլային միջոցով։ Հիւանդին հազալու, փռնգտալու եւ խօսելու ատեն՝ արտաշնչուած օդի եւ ցայտած թուքի ու լորձունքի կաթիլներուն մէջ գտնուող յարուցիչները կ'անցնին առողջ մարդու շնչուղիները ու կը վարակեն զայն։ Վարակը կը փոխանցուի նաեւ հիւանդին իրերը օգտագործելով։ Հարբուխի յարուցիչները կը տեղակայուին մարդուն վերին շնչուղիներուն լորձաթաղանթին մէջ, որոնք կը բորբոքին. կ'արտադրուի մեծ քանակով լորձունք, որ կը դժուարացնէ շնչառութիւնը։ Հիւանդին ջերմութիւնը կը բարձրանայ. սարսուռ կը զգայ, թուլութիւն, գլխացաւ, հազ, առատ արտադրութեամբ փռնգտոց եւ փսխուք։ Հարբուխը կը նկատուի «կայծակնային արագութեամբ» տարածուող հիւանդութիւն, որ շատ յաճախ համաճարակ կը յառաջացնէ։ Զայն կանխելու համար անհրաժեշտ է հիւանդը մեկուսացնել եւ պահպանել առողջական միջոցները։ === Կարմրուկ === Ժահրային սուր վարակիչ հիւանդութիւն մըն է, որ կը տարածուի օդակաթիլային ճամբով, վերին շնչուղիներուն լորձաթաղանթով, որուն բնորոշ են հարբուխի նման երեւոյթներու յառաջացում, ջերմաստիճանի բարձրացում, եւ [[մաշկ]]<nowiki/>ին վրայ մանր կարմիր ցան։ Անհրաժեշտ է հիւանդը մեկուսացնել համապատասխան բուժում տալու համար։ Շատ կարեւոր է հիւանդին խնամքը, կենսանիւթերով հարուստ սնունդը եւ մաքուր [[օդ]]<nowiki/>ը։ Հիւանդացած մարմինին մէջ կը մշակուի հարուստ դիմադրողականութիւն մը։ Կարմրուկին դէմ արհեստական անընկալութիւն մը կը ստեղծուի հակակարմրուկային պատուաստանիւթով։ === Թոքախտ === Յարուցիչները հիւանդէն առողջ մարդուն մարմինին մէջ կը թափանցեն օդակաթիլային ճամբով եւ կը տեղակայուին թոքերուն մէջ, հոն կը ստեղծուի բորբոքային օճախ։ Աստիճանաբար կ'ախտահարուին մեծ թիւով թոքափշտիկներ, եւ հիւսուածքը կրնայ մահանալ։ Հիւանդին ջերմաստիճանը քիչ մը կը բարձրանայ, կ'ունենայ մշտական հազ եւ թուլութիւն կը զգայ։ Հիւանդին անպայման անհրաժեշտ են հիւանդանոցային, առողջարանային դեղամիջոցներով բուժում, բարձր ջերմուժ կենսանիւթերով հարուստ սնունդ, չոր, արեւոտ կացարան, մաքուր օդ եւ հանգիստ։ Հիւանդութիւնը կանխելու համար նորածինին կեանքին առաջին շաբաթը նախապաշտպանական պատուաստումներ կը կատարեն։ === Թոքի քաղցկեղ === Յաճախ կը հանդիպի ծխող մարդոց մէջ։ Որոշ խոռոչներու էպիթելային [[հիւսուածք]]<nowiki/>ը կը կազմափոխուի եւ կ'աճի դէպի հարեւան հիւսուածքներ։ Հիւանդին մօտ յաճախ չոր հազ եւ հիւծախտ կը յայտնուին։ Հիւանդութեան ախտանշաններէն է աւշային [[գեղձ|գեղձեր]]<nowiki/>ուն մեծնալը։ Հիւանդութեան ախտորոշումը կը կատարուի [[ռենտկեն|ռէօնտկէն]] նկարահանման միջոցով։ Խնդուքի միջոցով կարելի է բացայայտել թոքերու քաղցկեղը. այս մասին յայտնած են ուռուցքաբաններու ամերիկեան հասարակութեան մասնագէտները: Թոքերու քաղցկեղին ամէնէն տարածուած ախտանիշներէն մէկն է՝ կրծքավանդակի բաժինի ցաւը, որ կը զօրանայ խնդուքի, խորունկ շնչելու կամ հազալու ատեն: Նման ցաւ, մասնագէտներու խօսքով, կրնայ ցոյց տալ թոքերու խցումը, հեղուկի կուտակումը, աւշային հանգոյցներու եւ ուռոյցի մեծնալը, հաղորդած է Daily Express-ը<ref>[https://afhil.com/hy/%D5%A9%D5%B8%D6%84%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82-%D6%84%D5%A1%D5%B2%D6%81%D5%AF%D5%A5%D5%B2%D5%A8-%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A5%D5%AC%D5%AB%D5%9D-%D5%AD%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82/ Թոքերու քաղցկեղ]</ref>: == Բոյսերու շնչառութիւն == Բոյսերուն մեծ մասը լոյսին տակ կ'արտադրէ թթուածին, սակայն միաժամանակ բջիջներուն մէջ տեղի կ'ունենայ հակառակ գործընթացը՝ թթուածինը կ'օգտագործուի շնչառութեան ընթացքին։ Սենեակին մէջ, ուր կան շատ բոյսեր, գիշերը կարելի է հետեւիլ, թէ ինչպէս կը նուազի թթուածինի խտացումը, եւ կը բարձրանայ ածխաթթու կազի խտացումը։ Իրականութեան մէջ, բոյսերու կենդանի բջիջներուն մէջ շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ շուրջօրեայ։ Պարզապէս, լոյսի տակ լուսաբաղարկման (photosynthesis) պատճառով արտադրուած թթուածինի քանակը կը գերազանցէ կլանուած թթուածինի քանակին։ Այնպէս ինչպէս անասնական բջիջներուն մէջ, այնպէս ալ բուսական բջիջներուն մէջ բջիջային շնչառութիւնը տեղի կ'ունենայ յատուկ բջիջային մանր անդամներու՝ [[միթոքոնտրիումներ]]<nowiki/>ուն մէջ։ Բուսական եւ կենդանական բջիջներուն մէջ մասնիկային մակերեսով ընթացող բջիջային շնչառութեան իրականացման ընդհանուր սկզբունքները նման են։ Սակայն կախում ունի այն հանգամանքին հետ, որ բոյսերը կը վարեն յարաբերականօրէն անշարժ կեանք մը, անոնց [[նիւթափոխանակութիւն]]<nowiki/>ը անընդհատ պէտք է նկատուի արտաքին փոխուող պայմաններուն, անոր համար ալ բոյսերուն բջիջային շնչառութիւնը ունի որոշ առանձնայատկութիւններ ([[օքսիտացում|օքսիտացման]] լրացուցիչ եղանակներ)։ Շրջակայ միջավայրին հետ [[կազափոխանակութիւն]]<nowiki/>ը տեղի կ'ունենայ [[հերձանցք|հերձանցքներ]]<nowiki/>ու եւ կեղեւի ճեղքերուն միջոցով (ծառերուն պարագային)։ == Ծանօթագրութիւններ == <references responsive="" /> {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Շնչառութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Գիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Կենսաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Մարդկային հիւանդութիւններ]] 6o6k6e6b3cvgjl2a3loagk7n7qr6aw4 0 16801 253800 245510 2026-08-28T22:13:06Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253800 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:San Lazzaro degli Armeni, Venice aerial photo 2013.jpg|thumb|right|Ս. Ղազար Կղզի|354x354փքս]] '''Ս. Ղազար կղզի''' ({{lang-it|San Lazzaro degli Armeni}}, {{lang-en|Saint Lazarus Island}}), փոքր կղզի [[Վենետիկ|Վենետիկի ծոցի]]<nowiki/>ն մերձաւոր ջուրերուն վրայ, հիւսիսային [[Իտալիա]], [[Լիտօ]] կղզիէն դէպի արեւմուտք։ Կը պատկանի [[Մխիթարեան Միաբանութիւն|Մխիթարեան միաբանութեան]] եւ անոր մայրավանքն է։<ref>{{cite news|title=In Historic Move Venice and Vienna Mekhitarist Orders Unite|url=http://asbarez.com/42794/in-historic-move-venice-and-vienna-mekhitarist-orders-unite/|work=[[Asbarez]]|date=24 July 2000|access-date=5 January 2018|archive-date=5 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105233649/http://asbarez.com/42794/in-historic-move-venice-and-vienna-mekhitarist-orders-unite/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Venetian Life|last=Howells|first=William Dean|date=1907|publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt]]|location=Boston and New York|page=[https://archive.org/details/venetianlife00howegoog/page/n216 <!-- quote=san lazzaro. --> 180]|author-link=William Dean Howells|orig-year=1866}}</ref> == Ընդհանուր տեղեկութիւններ == Կղզեակին մեկուսացումը, որոշ հեռաւորութեան վրայ գտնուիլը [[Վենետիկ]] քաղաքը կազմող հիմնական կղզիներէն, զայն վերածած է նպաստաւոր վայրի մը, ուր կ'ապաքինէին բորոտները։ Կղզին հիմնուած է տասներկրորդ դարուն, ստանալով իր անունը՝ Ս.Ղազարէն, հովանաւոր բորոտներու։ Կղզին լքուած է տասնվեցերորդ դարուն, իսկ [[1717]]-ին Վենետիկի Ծերակոյտը զայն նուիրած է Մխիթարեան միաբանութեան։ [[Մխիթար Սեբաստացի]] եւ անոր տասնեօթ վարդապետները կառուցած են վանքը, վերականգնած՝ հին եկեղեցին եւ ընդլայնած՝ կղզին իր ներկայ 30.000 քառակուսի մեթր տարածքին վրայ, շուրջ չորս անգամ աւելի իր նախնական տարածքէն։<ref>{{cite book|title=A Companion to Venetian History, 1400–1797|url=https://archive.org/details/isbn_9789004252516|last=Dursteler|first=Eric R.|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2013|isbn=978-90-04-25251-6|page=[https://archive.org/details/isbn_9789004252516/page/459 459]|quote=...&nbsp;the island of San Lazzaro on which he established a monastery that became a center for Armenian studies and led to a revival of Armenian consciousness.}}</ref>[[Պատկեր:San Lazzaro.jpg|thumb|left|եկեղեցին]]Հիմնադիրներու եռանդին եւ բարեգործութեան շնորհիւ, արեւելագիտական ուսումնասիրութիւններու համար, կը հիմնեն Մխիթարեան Կարգը։ Միաբանութիւնը կը հրատարակէ պատմական, բանասիրական եւ գրականագիտական գործեր եւ անոնց վերաբերող նիւթեր, որոնք յայտնի էին ինչպէս իրենց գիտական մակարդակով եւ ճշգրտութեամբ, այնպէս ալ բազմալեզու հրատարակութիւններու գեղարուեստական արժէքով։ Տպագրատունը կը փակուի [[1991]]-ին, սակայն ԺԸ. դարու տպագրական մեքենան հիմա ալ կարելի է տեսնել։ Ս.Ղազար կղզիի պահոցներուն մէջ կայ շուրջ 150,000 գիրք, ինչպէս նաեւ 4,000-էն աւելի հայկական ձեռագիրներ, վարդապետներու կողմէ հաւաքուած եւ նուէր ստացուած [[Արաբական Աշխարհ|արաբական]], [[Հնդկաստան|հնդկական]] եւ [[Եգիպտոս|եգիպտական]] արուեստի փաստաթուղթերով հարուստ թանգարան մը։ Եկեղեցին եւ իր պարտէզները, որոնք յայտնի են իրենց [[Սիրամարգ|սիրամարգներով]], կարելի է հասնիլ [[ջրային թաքսիներ|վափորեթոյով]] (#20 Ս. Զաքարիայէն, [[Սուրբ Մարկոս հրապարակին]] մօտ)։ Զբօսաշրջիկներու խումբերը կրնան յատուկ այց խնդրել համապատասխան ժամանակացոյցով։ Հոգեւորականները կ'ուղեկցին այցելուներուն քանի մը լեզուներով կը ներկայացնեն կղզիին պատմութիւնը։ Ս. Ղազար կղզին գիտնականներ եւ ուսանողներ հիւրընկալելու երկարաժամկէտ աւանդոյթ մը ունի։ Կղզիին մէջ հիւրընկալուած է [[Ճորճ Պայրըն|Լորտ Պայրընը]], որ 1816-ին հայերէն կ'ուսումնասիրէր։ [[Ճորճ Պայրըն|Լորտ Պայրընի]] հիւրընկալութիւնը կը յիշատակուի մշտական ցուցադրութեամբ։<ref>{{cite news|last=Conway Morris|first=Roderick|title=The Key to Armenia's Survival|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=980DEEDA1F3EF937A15751C0A9649D8B63|work=[[The New York Times]]|date=24 February 2012|access-date=12 February 2017|archive-date=7 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307050226/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=980DEEDA1F3EF937A15751C0A9649D8B63|url-status=live}}</ref> == Աշխարհի ամէնահին պրոնզէ թուրը<ref>{{Citation|title=Սուրբ Ղազար կղզի|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8D%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A2_%D5%82%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80_%D5%AF%D5%B2%D5%A6%D5%AB&oldid=10385963|date=2025-07-10|accessdate=2025-11-14|language=hy}}</ref> == Իտալուհի Վիթորիա տալ Արմելինան 2017 թուականին այցելած է Սուրբ Ղազար կղզիի միաբանութեան եկեղեցի։ Ան այդ ժամանակ Կա Ֆոսկարի համալսարանի ուսանողուհի էր եւ կը պատրաստուէր դոկտորական թէզի պաշտպանութեան։ Վենետիկի հայկական եկեղեցւոյ մէջ ներկայացուած պրոնզէ սուրը տեսնելով՝ Վիթորիա տալ Արմելինան ինտուիտիվ հասկցեր է, որ անիկա կը պատկանի պրոնզէ դարասկիզբին, երբ առաջին անգամ սկսած են պրոնզէ սուր պատրաստել։ Փորձագէտներու երկու տարի տեւած ուսումնասիրութենէն յետոյ պարզուած է, որ իրօք, սուրը ո՛չ թէ քանի մը հարիւր տարեկան է, այլ շատ աւելի հին՝ մօտ 5000 տարեկան։ Սուրի պատմութեան մանրամասներն իմանալու համար համալսարանը դիմած է Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան։ Հ. Սերոբ Ճամուրլեանը (Father Serafino Jamourlian) արխիւներու ուսումնասիրութենէն յետոյ պարզած է, որ մօտ 150 տարի առաջ սուրը Մխիթարեան միաբանութեան անդամ Ղեւոնդ Ալիշանին նուիրած է արուեստի ստեղծագործութիւններու հաւաքածոներ, ազգութեամբ հայ Երուանդ Խորասարճանը, որ առաջատար ինժեներ-շինարար էր Օսմանեան կայսրութեան մէջ։ Երբ 1901 թուականին Ալիշանը վախճաներ է, ունեցուածքը փոխանցուած է Վենետիկի հայկական եկեղեցւոյ։ == Մշակութային == [[Յովհաննէս Շիրազ|Յովհաննէս Շիրազը]] կղզիի մասին բանաստեղծութիւն մը ունի. {{քաղվածք|<poem>Օտար ջրերում հայացեալ Կղզի Հայոց հին լոյսն է քեզնով նորանում... Գիտեմ տքնում ես, այս է դարեց-դար, Հայրենիքից դուրս՝ հայրենեաց համար։</poem>|[[Յովհաննէս Շիրազ]]}} ==Պատկերասրահ== <center> <gallery> Պատկեր:Isola di San Lazaro, general view of the monastery.jpg Պատկեր:Isola di San Lazaro, The monument of the founfer.jpg Պատկեր:The main hall of the monastery.jpg Պատկեր:Exibition of paintings in the museum of the monastery.jpg Պատկեր:Exibition of Armenian ceramics in the museum.jpg Պատկեր:Old armenian manuscript in the library of the monastery.jpg Պատկեր:Ancient armenian bybles.jpg Պատկեր:Entering the monastery.jpg Պատկեր:Altar in Surb Repsime church of the monastery.jpg Պատկեր:Venedig San Lazzaro-4874.jpg|Ս․ Ղազար Պատկեր:San Lazzaro degli Armeni 03.jpg </gallery> </center> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://sanlazzaro.googlepages.com/ Ս. Ղազար կղզիի վանքը (պատկերներով ակնարկ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311205315/http://sanlazzaro.googlepages.com/ |date=2007-03-11 }} * [http://www.slowtrav.com/italy/venice/re_islands.htm SlowTrav report on the island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629020309/http://www.slowtrav.com/italy/venice/re_islands.htm |date=2008-06-29 }} * [http://maps.google.com/maps?q=venice,+italy&ll=45.411979,12.361422&spn=0.012021,0.041096&t=k&hl=en Google Maps-ի արբանեակային նկարներ] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Իտալիայի կղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]] dcagpz2taazm4qpa5tg6emqk1tihbc2 0 16927 253990 215358 2026-08-29T00:28:16Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253990 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրադարան}} '''Գերմանիայի ազգային գրադարան''' ({{lang-de|Deutsche Nationalbibliothek կամ DNB}}), կեդրոնական արխիւային գրադարան եւ ազգային մատենագիտական կեդրոն [[Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետութիւն]], որու խնդիրն է հաւաքագրել, մշտապէս արխիւացնել, վաւերագրել եւ արձանագրել [[1913 թուական|1913]] թուականէն ի վեր գերմանական, [[Գերմաներեն|գերմանալեզու]], ինչպէս նաեւ Գերմանիայի մասին օտարալեզու հրապարակումները, գերմանական ստեղծագործութիւններու թարգմանութիւնները, 1933-1945 թուականների ընթացքին արտերկիրի մէջ գերմանախօս գաղթականներու հրատարակումները եւ ապահովել հանրութեան համար ատոնց հասանելիութիւնը<ref>{{cite book |last=Murray |first=Stuart |title=The Library: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr |location=New York, NY |publisher=Skyhorse Pub |year=2009 |isbn= }}</ref>: Գերմանիայի ազգային գրադարանը կ'ապահովէ համատեղ արտաքին յարաբերութիուններ ազգային եւ միջազգային մակարդակով։ Այն Գերմանիայի մէջ կը հանդիսանայ մատենագիտական կանոններու եւ չափանիշերու ստեղծման եւ պահպանման առաջատար գործընկեր եւ զգալի դեր ունի միջազգային գրադարանային չափանիշերու մշակման գործին մէջ։ [[Հրատարակչութիւն|Հրատարակիչներու]] հետ համագործակցութիւնը կը կարգաւորէ օրէնքով, «Գերմանական լայփցիկեան գրադարանի մասին օրէնքով»՝ [[1935]] թուականէն ({{lang-de|Deutsche Bücherei Leipzig}}, [[1969]] թուականէն՝ «Գերմանական ֆրանքֆուրթեան գրադարանային օրէնքով» ({{lang-de|Deutsche Bibliothek Frankfurt}}: == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-33189-0001, Leipzig, "Deutsche Bücherei".jpg|մինի|Լայպցիգեան գրադարան, 1955, սեպտեմբերի 23]] [[Գերմանական բուրժուադեմոկրատական յեղափոխութիւն (1848-1849)|Գերմանական բուրժուադեմոկրատական յեղափոխութեան ժամանակ]] գրավաճառներն ու հրատարակիչներն իրենց աշխատանքները առաջարկեցին Ֆրանքֆուրթի խորհրդարանին՝ խորհրդարանական գրադարան ունենալու համար։ Եոհան Հենրիխ Փլաֆի կողմէն ղեկավարւող գրադարանը անուանեցին Reichsbibliothek («ռեյխ գրադարան»)։ Յեղափոխութեան տապալումէն յետոյ գրադարանը լքուեց եւ արդէն գոյութիւն ունեցող գիրքերը պահուեցան [[Նիւրնպերկ]]ի գերմանական ազգային թանգարանին մէջ<ref>{{cite book|chapter=Reichsbibliothek von 1848 |title=Handbuch der historischen Buchbestände in Deutschland |editor-first=Bernhard |editor-last=Fabian |publisher=Olms Neue Medien |location=Hildesheim |year=2003 |url=http://fabian.sub.uni-goettingen.de/?Reichsbibliothek_Von_1848}}</ref>: [[1912 թուական|1912]] թուականին [[Լայփցիկ]] քաղաքը, որը կը համարուի ամենամեայ գիրքի տօնավաճառի եւ ''Börsenverein der Deutschen Buchhändler'' (Գերմանացի գրավաճառներու ընկերակցութիւն) կեդրոն, համաձայնեցաւ հիմնելու գերմանական ազգային թանգարան [[Լայփցիկ]]ի մէջ։ [[1913 թուական|1913]] թուականի Յունուարի 1-էն սկսած բոլոր գերմանական հրատարակումները համակարգուած կերպով հաւաքուեցան այստեղ (ներառեալ գիրքեր [[Աւստրիա]]յէն եւ [[Զուիցերիա]]յէն)։ Նոյն տարին Կուստաւ Ուալը դարձաւ գրադարանի առաջին տնօրէնը։ === Երկրորդ գրադարանի ստեղծումԸ === [[Պատկեր:Deutsche Nationalbibliothek Frankfurt - Magazin (5816).jpg|մինի|Ֆրանքֆուրթի մասնաճիւղ, գրադարակներ, [[2008]], [[նոյեմբերի 24]]]] [[1946 թուական|1946]] թուականին Գէորգ Քուրթ Շաուերը, Հենրիխ Քոպերթը, Վիթորիո Քլոսթերմանը եւ Փրոֆեսոր Հանս Վիլհելմ Էփելշեյմերը՝ Ֆրանքֆուրթի համալսարանական գրադարանի տնօրէնը, նախաձեռնեցին Ֆրանքֆուրթի մէջ վերստեղծել Գերմանիայի արխիւային գրադարանը։ Ամերիկեան գօտիի գիրքի առեւտուրի ներկայացուցիչները համաձայնեցան առաջարկին, իր համաձայնութիւնը տուին նաեւ [[ԱՄՆ]] ռազմական իշխանութիւնը։ Գրադարանը իր գործունէութիւնը սկսաւ Ռոթշիլտ գրադարանի ծխասենեակէն, որը ռմբակոծուած համալսարանի համար կը ծառայէր որպէս յարմարաւէտ սենեակ։ Գերմանիայի մէջ ստեղծուեցան երկու գրադարաններ, որոնք կ'իրականացնէին ազգային գրադարանի գործառոյթները։ Իւրաքանչիւր տարի կը հրատարակուէր գրեթէ նոյն բովանդակութեամբ երկու մատենագիտական գրացուցակ։ === Ժամանակակից շրջան, միաւորում === [[Գերմանիայի վերամիաւորում|Գերմանիայի վերամիաւորմամբ]] [[1990]] թվականի [[հոկտեմբերի 3]]-ին Deutsche Bücherei Leipzig եւ Deutsche Bibliothek Frankfurt am Main միաւորվեցան եւ ստեղծուեցաւ նոր կառոյց՝ Գերմանական գրադարան (Die Deutsche Bibliothek)։ [[2006]] թուականի [[Յունիսի 29]]-ին ուժի մէջ մտաւ «Գերմանիայի ազգային գրադարանի մասին օրէնքը»: Հաւաքածուի ընդլայնումը՝ ներառեալ առցանց հրատարակումները, գրացուցակները եւ ատոնց պահպանումը կը համարուի Գերմանիայի մշակութային ժառանգութեան մաս։ Գրադարանի կառավարման բարձրագոյն մարմինը կառավարման խորհուրդն է, որու կազմին մէջ ընդգրկուած են երկու ներկայացուցիչ Պունտեսթակէն։ Օրէնքի համաձայն փոխուեր է նաեւ գրադարանի անուանումը՝ "Deutsche Nationalbibliothek". == Պահոցներ == * Ընդհանուր՝ 29.7 միլիոն նմուշ ** [[Լայփցիկ]]՝ 17.4 միլիոն նմուշ ** [[Մայնի Ֆրանկֆուրտ]]՝ 10.8 միլիոն նմուշ ** Առցանց հրատարակումներ՝ 1.5 միլիոն նմուշ<ref>[http://www.dnb.de DEUTSCHEN NATIONALBIBLIOTHEK]</ref> == Պատկերասրահ == <gallery> Deutsche Buecherei Hauptgebaeude mit Buecherturm.JPG|Լայփցիկի շէնքը Deutsche bibliothek.jpg|Մասնաճիւղ Մայնի Ֆրանքֆուրթ, 2004, օգոստոսի 31 Deutsche Bücherei.JPG|Լայփցիկեան մասնաճիւղի գլխաւոր մուտքը, 2007, յունիս Deutsche Nationalbibliothek - Website link to Wikipedia.png|Պատկեր գրադարանի կայքի էջերէն </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.dnb.de/EN/Home/home_node.html dnb.de — German National Library] * [http://www.d-nb.de/eng/wir/ueber_dnb/dma.htm Deutsches Musikarchiv Berlin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114043508/http://www.d-nb.de/eng/wir/ueber_dnb/dma.htm |date=2008-11-14 }} * [http://www.ag-sdd.de/eng/index.htm AG Sammlung Deutscher Drucke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018040702/http://www.ag-sdd.de/eng/index.htm |date=2008-10-18 }} * [http://www.libraries-link.net Libraries-Link.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401225038/https://www.libraries-link.net/ |date=2019-04-01 }} – German Internet portal for libraries * [http://www.lib-web.org/Germany.html LibWeb Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123143518/http://www.lib-web.org/Germany.html |date=2013-01-23 }} – List of Library Servers in Germany {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Գերմանիոյ գրադարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ազգային գրադարաններ]] ewosb9tbdf2v9o8pqgvpa51z3v0w95z 0 16984 253911 249408 2026-08-28T23:37:16Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253911 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում = Սինկափուրի Հանրապետութիւն<br />Republic of Singapore<br />新加坡共和国<br />Republik Singapura<br />சிங்கப்பூர் குடியரசு| |հայերէն_անուանում = Սինկափուր |common_name = Սինկափուր |դրօշի_պատկեր = Flag of Singapore.svg |դրօշի_նկարագրութիւն = {{PAGENAME}}ի դրօշ |զինանշանի_պատկեր = |զինանշանի_նկարագրութիւն = {{PAGENAME}}ի զինանշան |քարտէզի_պատկեր = |քարտէզի_նկարագրութիւն = |քարտէզի_պատկեր_2 = |քարտէզ_2-ի_նկարագրութիւն = |ազգային_նշանաբան = |ազգային_քայլերգ = ''[[«Առաջ, Սինկափուր»]]'' | |թագաւորական_քայլերգ = |քայլերգ = |պաշտօնական_լեզուներ = [[Անգլերէն]], [[Չինարէն]], [[Մալայերէն]], [[Թամիլերէն]]| |շրջանային_լեզուներ = |էթնիք_խումբեր = |մայրաքաղաք = Սինկափուր |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |ամենամեծ_քաղաք = Սինկափուր |կառավարութեան_տեսակ = Խորհրդարանական Հանրապետութիւն |ղեկավար_տիտղոս_1 = Նախագահ<br /> Վարչապետ | |ղեկավարի_անուն_1 = [[Թոնի Թան Քեն Եամ]]<br />[[Լի Սիան Լուն]] | |ղեկավար_տիտղոս_2 = |ղեկավարի_անուն_2 = |ղեկավար_տիտղոս_3 = |ղեկավարի_անուն_3 = |ղեկավար_տիտղոս_4 = |ղեկավարի_անուն_4 = |ղեկավար_տիտղոս_5 = |ղեկավարի_անուն_5 = |ինքնիշխանութեան_տեսակ = Անկախութիւն | |ինքնիշխանութեան_նշում = |established_event1 = |established_date1 = [[1 Հոկտեմբեր]], [[1949]] | |established_event2 = |established_date2 = |established_event3 = |established_date3 = |established_event4 = |established_date4 = |established_event5 = |established_date5 = |established_event6 = |established_date6 = |established_event7 = |established_date7 = |established_event8 = |established_date8 = |established_event9 = |established_date9 = |area_rank = |area = |areami² = |percent_water = |population_estimate = |population_estimate_rank = |population_estimate_year = |population_census = |population_census_year = |population_density = |population_densitymi² = |population_density_rank = |GDP_PPP_year = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = |Gini_year = |Gini_category = |HDI_year = |HDI = |HDI_rank = |HDI_category = |currency = |currency_code = [[Սինկափուրեան տոլար]] | |country_code = SGD | |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = |calling_code = }} [[Պատկեր:Esplanade Singapore 01.jpg|մինի|«Էսպլանադա» թատրոնը]] [[Պատկեր:1 singapore city skyline dusk panorama 2011.jpg|մինի|Սինկափուրի համայնապատկերը]] '''Սինկափուր''', պաշտօնապէս` '''Սինկափուրի Հանրապետութիւն''' ({{lang-en|Republic of Singapore}}, {{lang-zh| 新加坡共和國}}, {{lang-ms|Republik Singapura}}, [[չինարեն]]՝ 新加坡共和國, [[փինյին]]՝ Xīnjiāpō Gònghéguó, {{lang-ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciŋakappūr Kudiyarasu}}), ինքնիշխան [[քաղաք-պետութիւն]] եւ կղզիներ [[Հարաւ-Արևելեան Ասիոյ|Հարաւ-Արեւելեան Ասիոյ]] մէջ։ Կը գտնուի [[Մալայեան թերակղզի|Մալայեան թերակղզիի]] ծայրամասը, անկէ անջատուած է [[Ճոհորի նեղուց]]ով: Հարաւէն սահմանակից է [[Ինտոնեզիա]]յի Ռիաու կղզիներուն, իսկ հիւսիսէն` [[Արևմտեան Մալեզիա|Արեւմտեան Մալեզիա]]յին: Սինկափուրի տարածքը կը կազմեն մէկ գլխաւոր կղզին եւ 62 մանր կղզեակները: Անկախութիւն ձեռք բերելէն ի վեր [[Հողի մելիորացում|հողի մելիորացման]] շնորհիւ կղզիի տարածքը մեծցուցած են 23 %-ով (130 քմ²): Սինկափուրը առեւտրաֆինանսական ու փոխադրային համապարփակ հանգոյց է: Արդի աշխարհի միակ կղզային [[քաղաք-պետութիւն]]ն է։ Բրիտանացի գաղութարար [[Սթեմֆորտ Ռաֆլզ]]ը [[1819 թուական|1819]] թուականին հիմնադրեր է գաղութային Սինկափուրը, որպէս ''Բրիտանական արեւելահնդկական ընկերութեան'' առեւտրական կէտ: [[1858 թուական|1858]] թուականին անոր լուծարումէն յետոյ, կղզիները կը փոխանցուին [[Բրիտանական Հնդկաստան|Բրիտանական Հնդկաստանին,]] որպէս թագաւորական գաղութ: [[Երկրորդ աշխարհամարտ]]ի ժամանակ Սինկափուրը բռնագրաւուած է [[Ճափոն]]ի կողմէ: Անիկա Բրիտանիայէն անկախութիւն ձեռք բերած է [[1963 թուական|1963]] թուականին, միաւորուելով բրիտանական նախկին գաղութներու հետ, սակայն գաղափարական տարբերութիւններէն մեկնելով` երկու տարի անց սինկափուրցիները կը զատուին անոնցմէ [[1965 թուական|1965]] թուականին, ձեւաւորուելով որպէս ինքնիշխան ազգ: Չունենալով բնական աղբիւրներ, Սինկափուրը իր տնտեսութեամբ կը դառնայ «ասիական չորս վագրերէն» ([[Հարաւային Քորէա]], [[Հոնկքոնկ]], [[Թայուան]], Սինկափուր) մէկը, հիմնուած՝ արտաքին առեւտուրի եւ [[աշխատուժ]]ի վրայ։ Ունի «հանդիպումներու միջազգային գլխաւոր քաղաքի», «ներդրումային լաւագոյն կարողական քաղաքի», ազգը` «գիտարուեստական ազգի» համբաւ: Սինկափուրը երրորդն է օտար ներդրումներու, ամէնամեծ ֆինանսական կեդրոն, նաւթամշակման եւ առեւտրական կեդրոն ըլլալու ցուցանիշով, եւ երկրորդը` ծովային պահեստներու առումով: Երկիրը բնորոշուեր է նաեւ որպէս «հարկային ծովախորշ»: Սինկափուրը [[ՄԱԿ]]-ի` մարդկային զարգացման ցուցանիշով կը զբաղեցնէ 5-րդ, իսկ մէկ չնչին բաժինով [[ՀՆԱ]]-ի ցուցանիշով` երրորդ տեղը: Երկիրը բարձր դիրք կը զբաղեցնէ կրթութեան, առողջապահութեան, կեանքի որակի սպասելի բարելաւման, անձնական անվտանգութեան ու բնակարանային ապահովուածութեան ոլորտներու մէջ։ Հակառակ անոր, որ [[Աշխարհի երկրներն ըստ եկամտային տարբերութեան|եկամտային տարբերութիւններն]] անհաւասար բաշխուած են, բնակարաններու 90 %-ը անձնական սեփականութիւն կը համարուի: Սինկափուրի 5.6 միլիոն բնակչութեան 38 %-ը կը համարուի օտարերկրեայ քաղաքացի: Երկրի մէջ ընդունուած է պաշտօնական 4 լեզու` [[անգլերէն]] (առաջինն է ընդհանուր տարածուածութեամբ), [[մալայերէն]], նախնական չինարէն (մանտարին) եւ [[թամիլերէն]]: Գրեթէ բոլոր սինկափուրցիները երկու լեզու կրող են: Սինկափուրը [[Միադաւան պետութիւն|մենական Unitarian]] խորհրդարանական երկիր է` միապալատ խորհրդարանական կառավարութեան [[Վեսթմինիսթրեան համակարգ]]ով: «Ժողովրդական գործողութիւն» կուսակցութիւնը [[1959 թուական|1959]] թուականէն ի վեր յաղթեր է բոլոր ընտրութիւններուն մէջ։ ՀՆԱ-ի եւ մամուլի ազատութեան ցուցանիշով ունի մեծ ժողովրդավարութիւն: Սինկափուրը [[Հարաւարևելեան Ասիայի պետութիւններու միութեան|Հարաւարեւելեան Ասիայի պետութիւններու միութեան]] հինգ անդամներէն մէկն է: Ան նաեւ կ'անդամակցի [[Ասիական և խաղաղովկիանոսեան տնտեսական խորհուրդ|Ասիական եւ խաղաղովկիանոսեան տնտեսական խորհուրդ]]ին (APEC), Արեւելեան Ասիայի երկիրներու գագաթնաժողովին (EAS), [[Չմիացած երկիրներու շարժում|Չմիացած երկիրներու շարժման]] եւ [[Ազգերու համագործակցութիւն|Ազգերու համագործակցութեան]]: == Անուան ծագումնաբանութիւն == Սինկափուրի անուանման անգլերէն տարբերակը երկրի հարազատ [[մալայերէն]] անուանման անգլիականացուած տարբերակն է, որ ծագում առած է {{lang-sa|(सिंहपुर, Siṃhapura}} բառէն. ''siṃha''` «առիւծ», ''pura''` «քաղաք», հետեւաբար` «առիւծի քաղաք»<ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/46/S0424600.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010411060419/http://www.bartleby.com/61/46/S0424600.html |dead-url=yes |archive-date=11 April 2001 |title=Singapore |publisher=bartleby.com |accessdate=14 April 2006 |df=dmy-all }}</ref>: Առիւծը ներառուած է ազգային շատ խորհրդանիշերուն մէջ, ինչպէս` զինանշանին մէջ։ Սակայն քիչ հաւանական է, որ երկրի մէջ երբեւէ ապրեր են առիւծներ: Մալայեական Շրիվիճայա թագաւորութեան արքայազն Սանկ Նիլա Ութաման (Sang Nila Utama, 1299-1347) ըսած է, որ կղզին ի սկզբանէ կառուցուեր եւ անուանուեր է «Սինկափուր», հաւանական է, մալայեական վագրի անունով: Կեդոնական կղզին տակաւին Ք.Ա. 3-րդ դարուն կոչուեր է նաեւ «Փուլաու Ուճոնկ», որ մալայերէնով կը նշանակէ «կղզիի վերջը»<ref name="turnbull">{{cite book |url=https://books.google.am/books?id=Y9yvBgAAQBAJ&pg=PA22 |title=A History of Modern Singapore, 1819–2005 |author= C.M. Turnbull |pages=21–22 |publisher=NUS Press |date=30 October 2009|isbn= 978-9971694302 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.am/books?id=bMt3BgAAQBAJ&pg=PA151|title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300_1800|author= John N. Miksic |publisher=NUS Press |date=15 November 2013|isbn= 978-9971695743|pages=151–152 }}</ref><ref>{{cite web|title=Sang Nila Utama |work=Singapore Infopedia |publisher=National Library Board |url=http://eresources.nlb.gov.sg/infopedia/articles/SIP_93_2005-01-26.html |date=2016 |accessdate=29 May 2017 }}</ref><ref>Xu Yunqiao, History of South East Asia, 1961 Singapore World Publishing Co. 许云樵 《南洋史》 星洲世界书局 1961年</ref>: Սինկափուրը յիշատակուած է նաեւ որպէս ''Քաղաք-այգի'', քանի որ փողոցները շրջապատուած են տնկուած ծառերով, եւ անկախացումէն յետոյ կանաչապատումը մեծ թափ առած է, ինչպէս նաեւ ''Փոքրիկ կարմիր կէտ'', քանի որ կղզի-պետութիւնն աշխարհի ու Ասիոյ շատ քարտէզներուն մէջ կարմիր կէտի տեսքով ներկայացուած է<ref>{{cite book|last1=inc|first1=Encyclopaedia britannica,|title=The New Encyclopædia Britannica.|url=https://archive.org/details/newencyclopdia09ency|date=1991|publisher=Encyclopædia Britannica|location=Chicago, Ill.|isbn=0852295294|page=[https://archive.org/details/newencyclopdia09ency/page/832 832]|edition=15th|quote="Singapore, known variously as the 'Lion City,' or 'Garden City,' the latter for its many parks and tree-lined streets)}}</ref><ref>{{cite news|title=Singapore's nicknames|url=http://edition.cnn.com/travel/article/singapore-50-reasons|work=CNN|date=6 August 2015|quote="The Lion City. The Garden City. The Asian Tiger. The 'Fine' City. All venerable nicknames, but the longtime favorite is the 'Little Red Dot' "|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=How Singapore gained its independence|url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2015/03/economist-explains-22|work=The Economist|date=6 August 2015|quote="citizens of 'the little red dot'.."|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=A little red dot in a sea of green|url=https://www.economist.com/news/special-report/21657610-sense-vulnerability-has-made-singapore-what-it-today-can-it-now-relax-bit|work=The Economist|date=16 July 2015|quote="..with a characteristic mixture of pride and paranoia, Singapore adopted 'little red dot' as a motto"|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Post|first1=The Jakarta|title=Editorial: The mighty red dot|url=http://www.thejakartapost.com/academia/2017/09/08/editorial-the-mighty-red-dot.html|work=The Jakarta Post|ref=And that red dot is Singapore|language=en}}</ref>: == Պատմութիւն == === Հին դարաշրջան === Յոյն աշխարհագրագէտ [[Պտղոմէոս]]ը (90-168) 2-րդ դարուն տեղը նշեր է «Սապանա» անունով, իսկ 3-րդ դարուն վերաբերող ամէնավաղ աղբիւրներուն մէջ յիշատակուած է Փու Լո Չունկ (蒲 罗 中) անունով, որ իր հերթին մալայեական «Փուլաու Ուճոնկ» («կղզիի վերջաւորութիւն») անուան թարգմանութիւնն է<ref>{{cite web|last=Hack |first=Karl |url=http://www.hsse.nie.edu.sg/staff/kahack/cc%202.3%20(Little%20India).htm |title=Records of Ancient Links between India and Singapore |publisher=National Institute of Education, Singapore |accessdate=4 August 2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426231828/http://www.hsse.nie.edu.sg/staff/kahack/cc%202.3%20%28Little%20India%29.htm |archivedate=26 April 2006 |df=dmy-all }}</ref><ref name="utexas">{{cite web| title = Singapore: History, Singapore 1994 | url = http://inic.utexas.edu/asnic/countries/singapore/Singapore-History.html | publisher=Asian Studies @ University of Texas at Austin | accessdate =7 July 2006 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070323095958/http://inic.utexas.edu/asnic/countries/Singapore/Singapore-History.html |archivedate = 23 March 2007|deadurl=yes}}</ref>: Հին Եաւայական «Նակարակրեթակամա» էփիքական բանաստեղծութիւնը (1365) յղում կատարած է ''Թումասիք'' (հաւանական է, կը նշանակէ «ծովային քաղաք») անունով կղզիի բնակչութեան<ref>{{cite book |url=https://books.google.am/books?id=DTOJAAAAQBAJ&pg=PA381#v=onepage&q&f=false |title=Singapore Street Names: A Study of Toponymics|authors= Victor R Savage, Brenda Yeoh |publisher=Marshall Cavendish |date= 15 June 2013 |isbn=9789814484749 |page=381}}</ref><!--[[Temasek]] ('Sea Town' in the Malay language), part of the [[Sumatra]]n [[Srivijaya]] empire, was first mentioned as an area now called Singapore. --><ref>{{cite book |url=https://books.google.am/books?id=J9JAAAAAYAAJ&pg=PA43 |title=Malay Annals |page=43 |author=Dr John Leyden and Sir Thomas Stamford Rffles|date=1821 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.am/books?id=bMt3BgAAQBAJ&pg=PA154#v=onepage&q&f=false |title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300_1800 |author= John N. Miksic |page=154 |publisher= NUS Press |date= 15 November 2013|isbn= 978-9971695743 }}</ref>: 1299 թուականին, համաձայն մալայական գրական-պատմական յուշարձանին (Sejarah Melayu), Սինկափուրի թագաւորութիւնը կղզիին մէջ հիմնադրուեր է Սանկ Նիլա Ութամա արքային կողմէ: Մալայեական գրական վերոնշեալ յուշարձանը ակադեմիական բանավէճերու առիթ հանդիսացեր է, սակայն անիկա յայտնի է որպէս 14-րդ դարու սինկափուրեան աղբիւր, յետագային` ''Թեմասիք', որմէ կ'իմանանք, որ Սինկափուրը առեւտրական նաւահանգիստ եղեր է, գտնուելով Մաճապահիթայի եւ Սիամական թագաւորութեան տիրապետութեան ներքեւ, որոնք ալ իրենց կարգին եղեր են Մեծ Հնդկաստանի ազդեցութեան գօտիի մէջ։ Հնդկական այս թագաւորութիւնները բնութագրուեր են զարմանալի դիմացկունութեամբ, քաղաքական ամբողջութեամբ եւ վարչական կայունութեամբ<ref>{{cite book |url=https://books.google.am/books?id=bMt3BgAAQBAJ&pg=PA184#v=onepage&q&f=false |title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|author= John N. Miksic |publisher=NUS Press |date=15 November 2013|isbn= 978-9971695743|pages=183–185 }}</ref><ref name=Dixon>Robert M. W. Dixon, Y. Alexandra, ''Adjective Classes: A Cross-linguistic Typology '', page 74, Oxford University Press, 2004, {{ISBN|0-19-920346-6}}</ref><ref name=Matisoff1990>{{Citation|last=Matisoff|first=James|authorlink=James Matisoff| title = On Megalocomparison| journal = Language| volume = 66| issue = 1| pages = 106–120|year=1990|doi=10.2307/415281| jstor=415281}}</ref><ref name=Enfield>{{Citation|last=Enfield|first=N. J.|authorlink=| title = Areal Linguistics and Mainland Southeast Asia| journal = Annual Review of Anthropology | volume = 34| pages = 181–206| year = 2005 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.081804.120406}}</ref><ref name=LaPolla>RJ LaPolla, The Sino-Tibetan Languages, La Trobe University</ref><ref name="Hal1985">{{cite book|author=Kenneth R. Hal|title=Maritime Trade and State Development in Early Southeast Asia|url=https://books.google.am/?id=ncqGAAAAIAAJ&q=funan+mountain+kings&dq=funan+mountain+kings|year=1985|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-0843-3|page=63}}</ref><ref name="academia edu">{{cite web |url=https://www.academia.edu/2635407/As_in_Heaven_So_on_Earth_The_Politics_of_Visnu_Siva_and_Harihara_Images_in_Preangkorian_Khmer_Civilisation | title= As in Heaven, So on Earth: The Politics of Visnu Siva and Harihara Images in Preangkorian Khmer Civilisation | publisher= academia edu |date= |accessdate=23 December 2015}}</ref><ref name="academia edu"/><ref>{{cite web |url=http://www.anthropology.hawaii.edu/people/faculty/stark/pdfs/AP1999%20article.pdf |title=Results of the 1995–1996 Archaeological Field Investigations at Angkor Borei, Cambodia |publisher=University of Hawai'i-Manoa |date= |accessdate=5 July 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172419/http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/AP1999%20article.pdf |archivedate=23 September 2015 |df=dmy-all }}</ref><ref>Pierre-Yves Manguin, “From Funan to Sriwijaya: Cultural continuities and discontinuities in the Early Historical maritime states of Southeast Asia”, in ''25 tahun kerjasama Pusat Penelitian Arkeologi dan Ecole française d'Extrême-Orient,'' Jakarta, Pusat Penelitian Arkeologi / EFEO, 2002, p. 59-82.</ref>: Պատմական աղբիւրները նաեւ կը վկայեն, որ մօտաւորապէս 14-րդ դարու վերջաւորութեան անոր կառավարիչ արքայազն Փարամեշվարան յարձակման կ'ենթարկուի Մաճափահիթայի կամ սիամցիներուն կողմէ եւ կը հիմնէ Մալաքայի սուլթանութիւնը<ref>{{cite book |url=https://books.google.am/books?id=bMt3BgAAQBAJ&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |title=Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800|author= John N. Miksic |publisher=NUS Press |date=15 November 2013|isbn= 978-9971695743|pages=155–163 }}</ref>: Հնագիտական պեղումները ցոյց կու տան, որ հիմնական բնակչութիւնը կեդրոնացած է Ֆորթ Քանինկ լեռան շուրջ եւ բնակավայրը աւերուած է այս ժամանակաշրջանին, հակառակ անոր, որ ոչ մեծ թիւով առեւտրականներ շարունակեր են որոշ ժամանակ այդտեղ մնալ<ref name="turnbull"/><ref name="Borschbergp157-158">{{cite book | last =Borschberg | first =P. | title =The Singapore and Melaka Straits. Violence, Security and Diplomacy in the 17th century | publisher=NUS Press |year=2010 | location =Singapore | pages =157–158 | url = | isbn = 978-9971-69-464-7 }}</ref>: [[1613 թուական|1613]] թուականին փորթուկալցի նուաճողները ոչնչացուցած են բնակավայրը եւ յետագայ երկու դարերուն կղզին ամայի մնացեր է: Ատկէ ետք Սինկափուրը կազմեր է Ճոհորի սուլթանութեան մաս: Ծովային շրջանը եւ առեւտրական հատուածի մեծ մասը գտնուեր են վերահսկողութեան տակ<ref name="country studies">{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/3.htm|title=Country Studies: Singapore: History|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=1 May 2007}}</ref>:'' === Բրիտանական գաղութացում === [[Պատկեր:Part of Singapore Island (British Library India Office Records, 1825, detail).jpg|250px|մինի|ձախից|[[1825 թուական|1825]] թուականի քարտէզ: Սինկափուրի տնտեսական ազատ նաւահանգիստը ձեւաւորուեր էր Սինկափուր գետի մօտ: Քանինկ բլուր-ամրութիւնը (կեդրոնը) հանդիսացեր է վաղ շրջանի գաղութարարներու բնակավայրը:]] Բրիտանացի գաղութարար Սթեմֆորտ Ռաֆլզը [[1819 թուական|1819]] թուականի 28 Յունուար-ին ժամաներ է Սինկափուր եւ կղզին յարմար համարեր՝ նոր նաւահանգիստի համար: Կղզին կը կառավարէր Ճոհորի սուլթանը, որուն կը վերահսկէին հոլանտացիներն ու պուկիսներուի էթնիք խումբը: Սակայն սուլթանութիւնը թուլցեր էր, իսկ Թենկհու Ապտուր Ռահմանը եւ պաշտօնական այլ անձինք հաւատարիմ էին Թենկհու Ռահմանի աւագ եղբօրը` Թենկու Լոնկին, որ աքսորի մէջ էր Ռիաու կղզիին մէջ։ Թեմենկոնկը (մալայեական հին կոչում) Ռաֆլզի օգնութեամբ Թենկհու Լոնկը կը տեղափոխուի Սինկափուր: Ան կ'առաջարկէ Թենկհու Լոնկին Ճոհորի օրինական սուլթան համարել` տալով ''սուլթան Հուսէյն'' տիտղոսը եւ տրամադրելով տարեկան 5.000 տոլար աշխատավարձ, եւս 3.000 տոլար ալ` թեմենկոնկին<ref name="uslcFounding">{{cite web | title = Singapore – Founding and Early Years | url = http://countrystudies.us/singapore/4.htm | publisher =[[U.S. Library of Congress]] | accessdate = 18 July 2006 }}</ref>: Իր կարգին, սուլթան Հուսէյնը պէտք է բրիտանացիներուն յանձներ Սինկափուրի մէջ առեւտրական նաւահանգիստ ստեղծելու իրաւունքը: [[1819 թուական|1819]] թուականի 6 Փետրուարին կը ստորագրուի պաշտօնական համաձայնագիր, որու շնորհիւ ալ հիմք կը դրուի ժամանակակից Սինկափուրին<ref>{{cite web | title = 1819 – The February Documents | publisher = [[Ministry of Defence (Singapore)]] | date = 7 February 1997 | accessdate = 18 July 2006 | author = Jenny Ng | url = http://www.mindef.gov.sg/imindef/about_us/history/overview/the_early_years/v01n02b_history.html | archive-date = 17 July 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170717065310/https://www.mindef.gov.sg/imindef/about_us/history/overview/the_early_years/v01n02b_history.html | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Milestones in Singapore's Legal History |publisher=[[Supreme Court, Singapore]] |accessdate=18 July 2006 |url=http://app.supremecourt.gov.sg/default.aspx?pgID=39l |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927183512/http://app.supremecourt.gov.sg/default.aspx?pgID=39l |archivedate=27 September 2007 }}</ref>: [[Պատկեր:Stamford Raffles statue Crop.JPG|150px|մինի|Սթեմֆորտ Ռաֆլզի արձանը Սինկափուր գետի ափին, ուր առաջին անգամ ոտք դրեր է գաղութարարը:]] Սուլթանի հետ պայմանագիր կնքելէն յետոյ, [[1824 թուական|1824]] թուականին, ամբողջ կղզին, ինչպէս նաեւ թեմենկոնկը կ'անցնին Բրիտանիոյ ազդեցութեան տակ<ref name="Founding of Modern Singapore">{{cite web|title=Founding of Modern Singapore|url=http://app.www.sg/who/32/Founding-of-Modern-Singapore.aspx|publisher=[[Ministry of Information, Communications and the Arts]]|accessdate=13 April 2011|archiveurl =https://web.archive.org/web/20090508135636/http://app.www.sg/who/32/Founding-of-Modern-Singapore.aspx |archivedate=8 May 2009}}</ref>: [[1826 թուական|1826]] թուականին Սինկափուրը կը դառնայ բրիտանական Սթրեյթս Սեթլմենթս գաղութի մաս, որ կը գտնուէր [[Բրիտանական Հնդկաստան]]ի իրաւասութեան տակ, իսկ [[1836 թուական|1836]] թուականին կը դառնայ նահանգի մայրաքաղաքը<ref>{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=17|title=East & South-East Asia Titles: Straits Settlements Annual Reports (Singapore, Penang, Malacca, Labuan) 1855–1941|publisher=[[Cambridge University Press]]|accessdate=31 July 2012}}</ref>: Մինչեւ Ռաֆլզի գալուստը, կղզիին մէջ կը բնակէր մօտ 1.000 մարդ, որու կէսէն աւելին չինացիներ էին<ref name="Founding of Modern Singapore" /><ref name="The Malays">{{cite web|title=The Malays |url=http://yesterday.sg/discover-more/communities-festivals/communities/the-malays/ |publisher=National Heritage Board 2011 |accessdate=28 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110223000344/http://yesterday.sg/discover-more/communities-festivals/communities/the-malays/ |archivedate=23 February 2011 }}</ref>: Այս վաղ ներգաղթեալներէն շատերը կ'աշխատէին տաքդեղի ու կամպիրի տնկարկաստաններուն մէջ<ref>{{cite book |url=https://archive.org/stream/cu31924023134368#page/n227/mode/2up |editors=Wright, Arnold and Cartwright, H.A. |author=Mrs Reginald Sanderson|date= 1907|title=Twentieth century impressions of British Malaya: its history, people, commerce, industries, and resources |pages=220–221 }}</ref>: Աւելի ուշ, [[1890 թուական|1890]]-ական թուականներուն, երբ Մալայեան կղզիներու ու Սինկափուրի մէջ կը հիմնուի ռեզինի արտադրութիւնը, կղզին կը դառնայ ռեզինի տեսակաւորման ու արտահանման խոշոր կեդրոն<ref name="Founding of Modern Singapore" /><ref>{{cite web |url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/a8ceea4c-1c8b-4c9a-885c-b85038b39e4c |title=First Rubber Trees are Planted in Singapore – 1877|work=History SG |publisher=National Library Board Singapore }}</ref>: Սինկափուրը չէ տուժեր [[Առաջին աշխարհամարտ]]ի ժամանակ, քանի որ ընդհարումին մէջ չէր ընդգրկուած հարաւարեւելեան Ասիան: Պատերազմի ընթացքին նշանակալից միակ իրադարձութիւնը<nowiki/>[[1915 թուական|1915]] թուականին իսլամ [[սիփահիներ|սիփահիներու]] խռովութիւնն էր՝ բրիտանական Հնդկաստանի դէմ, որոնք կայազօր ունէին Սինկափուրն մէջ. անոնց կը փափաքէին ուղարկել [[Օսմանեան Թուրքիա]], սակայն զինուորները կ'ընդվզին եւ կը սպաննեն իրենց սպաներն ու բրիտանացի քաղաքացիական քանի մը անձեր, մինչեւ որ խռովութիւնը կը ճնշուի ոչ իսլամական զօրքերու կողմէ (ատոնք ժամաներ էին Եոհորէն ու Պիրմայէն): [[Պատկեր:RafflesHotel-Singapore-20041025.jpg|250px|մինի|Ռաֆլզ հիւրանոց, հիմնադրուեր է [[1887 թուական|1887]] թուականին: Կառուցեր են հայ Սարգսեան եղբայրները]] Առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ բրիտանական ռազմածովային պազան կը հանդիսանայ Սինկափուրի պաշտպանութեան ռազմավարական մաս: Առաջին անգամ զայն ընդունելով [[1923 թուական|1923]] թուականին, կառոյցը սկսեր է զարգանալ մինչեւ [[1931 թուական|1931]] թուականին ճափոնցիներու` Մանչժուրիօ ներխուժումը: Երբ նաւամատոյցը կը ձեւաւորուի [[1939 թուական|1939]] թուականին 500 միլիոն տոլարով, այդ պահուն կը հանդիսանայ աշխարհի ամէնամեծ չոր տոքը (նաւ կառուցելու վայր), երրորդ ամէնամեծ լողացող տոքը` ունենալով վառելիքի բազմաթիւ բակեր, որ վեց ամիս կը բաւարարէր բրիտանական ծովուժը: Անիկա պաշտպանուած էր Սիլոսօ, Քանինկ եւ Լապրատոր ամրութիւններու 15-տիւյմանոց ծանր ռազմածովային զէնքերով: [[Ուինսթոն Չերչիլ|Ուինսթոն Չերչիլը]] զայն համարեր է «Արեւելքի Ճիբրալթար» եւ «Արեւելքի Սուեզ»: Սակայն այդ եղեր է պազա` առանց օդուժի: Բրիտանական օդուժը հաստատուեր էր Եւրոպայի մէջ եւ անգլիացիները չէին կրնար իրենք իրենց թոյլ տալ երկրորդ օդուժը հիմնելու: Ծրագիրն այն էր, որ օդուժը կարողանար արագ տեղաշարժուիլ Սինկափուրէն դէպի անհրաժեշտ վայրը: Երկրորդ աշխարհամարտէն յետոյ, որ սկսաւ [[1939 թուական|1939]] թուականին, օդուժն ամբողջութեամբ զբաղուած էր Բրիտանիայի պաշտպանութեամբ<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=BH88kpvyrdYC&pg=PA90|title=Marshall of Singapore: A Biography|author=Kevin Tan |isbn=9789812308788|year=2008}}</ref>: === Երկրորդ աշխարհամարտ === [[Պատկեր:Singapore Naval Base June 1953.jpg|250px|մինի|Սինկափուրի ռազմածովային պազա. կազմաւորուեր է [[1938 թուական|1938]] թուականին:]] [[Երկրորդ աշխարհամարտ]]ի ժամանակ կայսերական ճափոնական բանակը ներխուժեր է բրիտանական Մալայներ, որու գագաթնակէտը դարձեր է Սինկափուրի համար ճակատամարտը: [[Մեծ Բրիտանիա]]յի վարչապետ [[Ուինսթոն Չերչիլ]]ը պարտութիւնն անուաներ է «բրիտանական պատմութեան վատթարագոյն աղէտը եւ մեծագոյն աձնատուութիւնը»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/15/newsid_3529000/3529447.stm|title=On This Day&nbsp;– 15 February 1942: Singapore forced to surrender|accessdate=1 May 2007|work=BBC News|date=15 February 1942}}</ref>: Բրիտանացիները կորսնցուցին Սինկափուրի ռազմական գործողութիւններու ընթացքին, որու հետեւանքով [[1942 թուական|1942]] թուականի15 Փետրուարին յանձնուեր են մօտ 40.000 զինծառայողներ: Անոնցմէ մօտ 5.000-ը, որուն մեծամասնութիւնը աւստրալացիներ էին, սպաննուեր կամ վիրաւորուեր են<ref>{{cite web |url=http://www.historynet.com/battle-of-singapore |title=Battle of Singapore |publisher=World History Group |accessdate=8 May 2015}}</ref>: Ճափոնական կորուստները Սինկափուրի ռազմական գործողութիւններու ժամանակ կազմեր են 1.714 սպաննուածներն ու 3.778 վիրաւորները{{sfn|Wigmore|1957|p=382}}: Գրաւումը բեկումնային նշանակութիւն ունեցեր է քանի մը երկիրներու, ներառեալ` Ճափոնի, Մեծ Բրիտանիայի եւ այն ժամանակ գաղութային Սինկափուրի համար: Սինկափուրը վերանուանուեր է ''Սյոնան թո'' (昭南島 Shōnan-tō), որ կը նշանակէ ''Արեւելքի լոյս''<ref>{{cite book|last=Abshire|first=Jean|title=The History of Singapore|year=2011|publisher=ABC-CLIO|page=104|url=https://books.google.am/books?id=AHF59oExO80C&lpg=PA83&pg=PA104#v=onepage&q&f=false|isbn=031337743X}}</ref><ref>{{cite book|last1=Blackburn|first1=Kevin|first2=Karl|last2=Hack|title=Did Singapore Have to Fall?: Churchill and the Impregnable Fortress|year=2004|publisher=Routledge|isbn=0203404408|page=132|url=https://books.google.am/books?id=TUC2qveu-b8C&lpg=PA132&pg=PA132#v=onepage&q&f=false}}</ref>: 5.000-25.000 էթնիք չինացի սպաննուեր է Սուքա Չինկի սպանդի ժամանակ<ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sg0027)|title=Singapore, Shonan: Light of the South|last=Leitch Lepoer|first=Barbara|year=1989|work=[[Library of Congress Country Studies]]|publisher=[[United States Government Printing Office|Government Printing Office]]|accessdate=29 January 2011|location=[[Washington, D.C.]]}}</ref>: Բրիտանական զօրքերը կը ծրագրէին Սինկափուրը ազատագրել [[1945 թուական|1945]] թուականին, սակայն պատերազմը կ'աւարտի, նախքան այդ գործողութիւններու իրականացումը: Այնուհետեւ զայն կրկին գրաւած է բրիտանական, հնդկական ու աւստրալական ուժերը Սեպտեմբերին, ճափոնական զօրքերուն կողմէ իրականացուած գրաւումէն յետոյ: Այս ընթացքին Թոմոյուքի Եամաշիտան Սինկափուրի եւ Մալայներու մէջ իրականացուցած ռազմական յանցանքի մեղադրանքով կը դատուի ԱՄՆ-ի ռազմական դատարանին կողմէ. ան դատապարտուեր է մահապատիժի եւ [[1946 թուական|1946]] թուականի 23 Փետրուարին կախաղան բարձրացուեր է Ֆիլիփիններու մէջ: === Յետպատերազմեան շրջան === [[Պատկեր:Evacuation of British POWs, Kallang Airport, Singapore - 19450908.jpg|200px|մինի|ձախից|Բրիտանական գաղթականները [[1945 թուական|1945]] թուականին ճափոնական գրաւումէն յետոյ: Քալանկայի օդակայանի աշտարակը պահպանուեր է:]] Դաշնակիցներուն կողմէ ճափոնական գրաւումէն յետոյ 15 Օգոստոս<nowiki/>[[1945 թուական|1945-]]<nowiki/>ին, Սինկափուրը կ'ենթարկուի կարճաժամկէտ բռնութիւններու ու անկարգութիւններու. լայն տարածում կը գտնէ թալանն ու սպանութիւնները: Բրիտանական զօրքերը դաշնակիցներու զօրքերու` հարաւարեւելեան Ասիայի զօրքերու գլխաւոր հրամանատար լորտ Լուի Մաունթպաթենի գլխաւորութեամբ կը վերադառնան Սինկափուր, որպէսզի ստանան ճափոնական զօրքերու պաշտօնական գրաւումը Կեներալ Իթակակի Սեյշիրոյի կողմէ 12 Սեպտեմբեր<nowiki/>[[1945 թուական|1945]]-ին: Ենթակառուցուածքներու մեծ մասը աւերակ դարձեր էր պատերազմի ժամանակ, ներառեալ Սինկափուրի նաւահանգստային կառոյցները: Կար նաեւ արտադրանքի, սնունդի սղութիւն, տարածուած էին հիւանդութիւնները, յանցագործութիւնն ու բռնութիւնները: Մեծ թիւ կը կազմէր գործազրկութիւնը, իսկ աշխատաւորներու դժգոհութիւնները [[1947 թուական|1947]] թուականին հասցուցին ծառայութիւններու ու հասարակական փոխադրական աշխատողներու գործադուլին: [[1947 թուական|1947]] թուականի վերջին տնտեսութիւնն աստիճանաբար կը սկսի վերականգնուիլ, սակայն կը պահանջուէր քանի մը տարի, մինչեւ տնտեսութիւնը կը վերադառնար մինչպատերազմեան մակարդակին<ref name="uslcAftermathOfWar">{{cite web | title = Singapore – Aftermath of War | url = http://countrystudies.us/singapore/9.htm | publisher=U.S. Library of Congress | accessdate =18 June 2006 }} </ref>: Բրիտանացիներու պարտութիւնը Սինկափուրի պաշտպանութեան ժամանակ, իրենց հեղինակութեան անկման պատճառ կը դառնայ: Պատերազմէն տասնամեակ անց տեղի բնակչութեան շրջանին մէջ կը նկատուին քաղաքական զարթօնք եւ հակագաղութային ու ազգայնական տրամադրութիւններ, որոնք կը մարմնաւորեն «Մերտեքա» լոզունգով, որ մալայերէնով կը նշանակէ «անկախութիւն»: Բրիտանացիներն աստիճանաբար կը մեծցնեն Սինկափուրի ու Մալայան կղզիներու ինքնակառավարումը<ref name="uslcAftermathOfWar"/>: [[1946 թուական|1946]] թուականի Ապրիլ 1-ին կը լուծարուի Սթրեյթս Սեթլմենթսը, իսկ Սինկափուրը կը դառնայ առանձին գաղութ, որ կը ղեկավարուէր նահանգապետին կողմէ: [[1947 թուական|1947]] թուականի Յուլիսին կը ստեղծուին օրենսդիր եւ գործադիր առանձին խորհուրդներ, իսկ յաջորդ տարի կ'ընտրուին խորհուրդներու վեց անդամներ<ref name="micaSelfGovernment">{{cite web | title = Towards Self-government | url = http://www.sg/explore/history_towards.htm | publisher = Ministry of Information, Communications and the Arts, Singapore | accessdate = 18 June 2006 | archive-date = 13 July 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060713023113/http://www.sg/explore/history_towards.htm | dead-url = yes }}</ref>: [[Պատկեր:Peter Lambda, Bust of David Marshall (1956), School of Law, Singapore Management University - 20150401-04.jpg|150px|մինի|Սինգափուրի առաջին վարչապետ Դեւիդ Մարշալ, պաշտօնավարած է մեկ տարի:]] [[1950 թուական|1950]]-ական թուականներուն չինացի կոմունիստները սերտ կապեր կը պահէին արհմիութիւններու հետ, իսկ չինական դպրոցները փարթիզանական կռիւ կը մղէին կառավարութեան դէմ, որուն հետեւանքով Մալայան կղզիներուն մէջ հասցուց արտակարգ իրադրութեան: [[1954 թուական|1954]] թուականի ազգային ծառայութիւններու, հանրակառքային ցանցի ու դպրոցներու խռովութիւնները Սինկափուրին մէջ կապուած էին այս իրադարձութիւններուն հետ<ref>{{cite web|url=http://library.thinkquest.org/12405/19.htm |title=Communism |work=Thinkquest |accessdate=29 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207082203/http://library.thinkquest.org/12405/19.htm |archivedate=7 February 2012 |df= }}</ref>: Առաջին համընդհանուր ընտրութիւններու շնրոհիւ [[1955 թուական|1955]] թուականին առաջնորդ կը դառնայ լեյպորիսթական թեւի ներկայացուցիչ Տեւիտ Մարշալը: Ան կը գլխաւորէ [[Լոնտոն]] ուղեւորուած պատուիրակութիւնը, սակայն Մեծ Բրիտանիան կը մերժէ լիարժէք անկախութեան անոր պահանջը: Մարշալը կը հեռացուի եւ [[1956 թուական|1956]] թուականին զինք կը փոխարինէ Լիմ Եէ Հոքը, որուն վարած քաղաքականութիւնը կը ստիպէ Բրիտանիան՝ Սինգափուրին տրամադրել ինքնիշխանութիւն արտաքին եւ ներքին գործերուն մէջ<ref name=countrystudies10>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Country studies: Singapore: Road to Independence|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=2 July 2011}}</ref>: [[1959 թուական|1959]] թուականի Մայիսին կայացած ընտրութիւններուն Ժողովրդական կուսակցութիւնը ցնցող յաղթանակ կը տանի: Սինկափուրը կը դառնայ ներքին ինքնակառավարում ունեցող պետութիւն, իսկ [[Լի Քուան Եու]]ն կը դառնայ անոր առաջին վարչապետը<ref name='yewnyt'>{{cite news|title=Headliners; Retiring, Semi|date=2 December 1990|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE4DD123DF931A35751C1A966958260|accessdate=27 December 2008}}</ref>: [[1959 թուական|1959]] թուականին համազգային քուէարկութեան շնորհիւ, Սինկափուրը անկախ կը դառնայ բրիտանական իշխանութիւններէն, սակայն դեռ ձեռք չէր բերած լիարժէք անկախութիւն. բրիտանացիները նախկինին պէս կը կառավարէին արտաքին քաղաքականութիւնը: Նահանգապետ սըր Ուիլիըմ Ալմոնտ Քոտրինկթոն Կուտը կը դառնայ նահանգի առաջին ղեկավարը (մալայերէն` Եանկ տի փերթուան նեկարա), որ կը նշանակէ նախագահ Եուսոֆ պին Իսհաքի կողմէ<ref name="Law" />: === Միաւորման արշաւ === [[Պատկեր:Proclamation of Malaysia by Singapore, North Borneo and Sarawak, 1963.jpg|150px|մինի|Ժամանակակից Սինկափուրի հիմնադիր հայր [[Լի Քուան Եու]]ն [[1963 թուական|1963]] թուականի 16 Սեպտեմբերին յայտարարել է Մալեզիայի Ֆեդերացիայի ստեղծման մասին Սինկափուրի մէջ` Սապահի ու Սարավաքի հետ նշելով այդ:]] Հակառակ Սինկափուրը ղեկավարողներու յաջողութիւններուն, PAP առաջնորդները կը հաւատային, որ Սինկափուրի ապագան Մալայներու հետ է, քանի որ երկու երկիրները սերտ առնչութիւններ ունէին: Կը համարուի, որ միաձուլումը օգուտ կը բերէր տնտեսութեան, ստեղծելով ընդհանուր շուկայ. ատոր շնորհիւ կը լուծուէին գործազրկութեան հարցերը Սինկափուրի մէջ։ Սակայն PAP-ի կոմունիստամէետ թեւը սկզբունքայնօրէն դէմ էր միաւորման, վախնալով ազդեցութեան կորուստէն, քանի որ Մալայներու կառավարող ''Միաւորուած մալեզիական ազգային կազմակերպութիւն'' (United Malays National Organisation, UMNO) կուսակցութիւնը հակակոմունիստական էր եւ կ'աջակցէր PAP-ի ոչ կոմունիստական թեւին: UMNO-ն, որն ի սկզբանէ կասկածանքով կը վերաբերէր միաւորման, քանի որ չէր վստահեր PAP-ի ղեկավարութեան եւ անհանգստացած էր այն հարցով, որ Սինկափուրի չինացի բնակչութիւնը փոխեր էր ցեղերու հաւասարակշռութիւնը, որմէ կախուած էր անոնց քաղաքական ուժը, փոխեր է իր կարծիքը միաւորման մասին: Մայիս 27-ին մալայներու վարչապետ Թունքու Ապտուլ Ռահմանը առաջ կը քաշէ Մալայական Դաշնութեան գաղափարը, որ իր մէջ կը ներառէր Սինկափուրը, [[Պրունեյ]]ը, Բրիտանական Պորնէոյի տարածք հանդիսացող [[Հիւսիսային Պորնէո]]ն եւ [[Սարավաք]]ը<ref>{{cite news |title=MCA: Wipe out extremists |date=18 February 1959 |newspaper= Singapore Standard}}</ref>: UMNO-ի առաջնոդները կ'ենթադրեն, որ Պորնէոյի մալայեական բնակչութիւնը կը փոխհատուցէ Սինկափուրի չինական բնակչութեան: Բրիտանական կառավարութիւնը իր կարգին կը կարծէր, որ միաւորումը թոյլ կու տայ Սինկափուրին դառնալ կոմունիզմի թաքստոց<ref>{{cite news |title=Appeal To Singapore |url= http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19620328-1.2.70.1?ST=1&AT=advanced |newspaper=The Straits Times |location= Singapore |page=10 |date=28 March 1962}}</ref>: === Սինկափուրը Մալեզիայի հետ === {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = left/right/center | ուղղություն = horizontal/vertical | վերնագիր = | վերնագրի գոտի = left/right/center | վերնագրի ֆոն = | նկարագրութիւն = | նկարագրության գոտի = left/right/center | նկարագրության ֆոն = | լայնություն = | պատկեր1 = Lee Kuan Yew.jpg|250px|մինի| | լայնություն1 = | նկարագրություն1 = Սինկափուրի վարչապետ [[Լի Քուան Եու]] | պատկեր2 = Tunku abd rahman.jpg|250px|մինի| | լայնություն2 = | նկարագրություն2 = Մալեզիայի վարչապետ Թունքու Ապտուլ Ռահման }} [[1962 թուական|1962]] թուականի 16 Սեպտեմբերին տեղի ունեցած միաւորման հանրաքուէի շնորհիւ, Սինկափուրը միաւորուեցաւ Մալեզիայի Դաշնութեան եւ Սարավաքի ու հիւսիսային Պորէոյի հետ ձեւաւորեց Մալեզիան` համաձայն Մալեզիայի համաձայնագրի դրոյթներուն: Հաշուի առնելով բնական սահմանափակ աղբիւրները, նշուած էր, որ Մալայներու հետ միաւորումը կ'ապահովէ Սինկափուրի աւելի աշխոյժ տնտեսական զարգացումը: Միաւորումը նաեւ կ'ապահովէր PAP-ի օրինաւոր ըլլալը` ապահովելով Սինկափուրը կոմունիստական ազդեցութենէն<ref>{{cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/1dab53ea-788c-461c-acfb-ca625b974c9c |title=Singapore becomes part of Malaysia |publisher=HistorySG |accessdate=6 February 2017}}</ref>: Սակայն միաւորումէն քիչ անց Սինկափուրի կառավարութիւնը իր համաձայնութիւնը չ'արտահայտեր քաղաքական ու տնտեսական շատ հարցերու վերաբերեալ, իսկ հասարակական պայքարը կ'աւարտի [[1964 թուական|1964]] թուականին, զանգուածային անկարգութիւններով: [[1965 թուական|1965]] թուականի 10 Մարտին ինտոնեզիացի հրահրիչներու դրած ռումբը կը պայթի ՄաքՏոնալտ հաստատութեան մէջ, որու հետեւանքով կը սպաննուին 3 եւ կը վիրաւորուին 33 մարդ: Ատիկա ամէնէն մեծ մահերով միջադէպն էր 42 ռումբերու պայթիւններու մէջ, որոնք տեղի ունեցեր են առճակատման ընթացքին<ref>{{cite news|title=Record of the Wreckers |url= http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19650516-1.2.85 |newspaper=The Straits Times |location= Singapore |date=16 May 1965}}</ref>, որուն հետեւանքով, ինտոնեզական բանակային խումբի ծովային զօրամասի երկու անդամներ` Օսման պըն Հաջի Մոհամետ Ալին եւ Հարուն պըն Սաիդը վերջնականապէս մեղադրուեր ու գնդակահարուեր են յանցանքի համար, իսկ ՄաքՏոնալտը վնասի փոխհատուցում ստացեր է 250.000 տոլարի չափով<ref>{{cite news |title=Mac Donald House blast: Two for trial |url= http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19650406-1.2.99 |newspaper=The Straits Times |location= Singapore |date=6 April 1965}}</ref><ref>{{cite web |author=Tan Lay Yuan |title= MacDonald House bomb explosion |url= http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_62_2004-12-17.html |website=Singapore Infopedia |publisher=National Library Board |deadurl=bot: unknown |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111215082844/http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_62_2004-12-17.html |archivedate=15 December 2011 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Mac Donald House suffered $250,000 bomb damage |url= http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19651009-1.2.46 |newspaper=The Straits Times |location= Singapore |date=9 October 1965}}</ref>: Երկու կառավարութիւններու միջեւ գաղափարական բազմաթիւ հակառակութիւններ եղած են նոյնիսկ տնտեսական ճակատին վրայ։ Հակառակ ընդհանուր շուկայի մասին աւելի վաղ ձեռք բերուած պայմանաւորուածութեան` Սինկափուրը նախկինինպէս կ'առնչուէր Մալեզիայի մնացած հատուածին հետ, առեւտուրի սահմանափակումներուն: Ի պատասխան` Սինկափուրը չի տարածեր Սապահի ու Սարավաքի վրայ պարտքով ձեռք բերուած ողջ գումարը` արեւելեան այդ երկու նահանգներուն հետ ձեռք բերուած տնտեսական համագործակցութեան համաձայն: Իրադրութիւնը կը սրուի այն աստիճան, որ բանակցութիւնները շուտով կը խզուին եւ երկու կողմերէն ալ կը տարածուին սպառնալիքներ: Ստեղծուած իրադրութեան պատճառով, [[1965 թուական|1965]] թուականի Օգոստոս 7-ին Մալեզիայի այն ժամանակուայ վարչապետ Թունքու Ապտուլ Ռահմանը, հնարաւոր արիւնահեղութիւնը կանխելու այլընտրանք չտեսնելով, Մալեզիայի խորհրդարանին կ'առաջարկէ Սինկափուրը հեռացնել Մալեզիայի Դաշնութեան կազմէն<ref name="Road to Independence">{{cite news |title=Road to Independence |url= http://ourstory.asia1.com.sg/merger/merger.html |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131013002423/http://ourstory.asia1.com.sg/merger/merger.html |archivedate=13 October 2013 |publisher= [[AsiaOne]]|year=1998}}</ref>: [[1965 թուական|1965]] թուականի Օգոստոսի 9-ին Մալեզիայի խորհրդարանը 123 կողմ ձայնով (Սինկափուրի պատուիրակները չէին մասնակցեր նիստին) կ'ընդունին սահմանադրութեան մէջ փոփոխութիւն կատարելու օրինագիծը, որու համաձայն Սինկափուրը կարող էր առանձնացուեր Մալեզիայի Դաշնութենէն<ref name=countrystudies10/><ref name="LOC2">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sg0033)|title=Singapore as Part of Malaysia|last=Leitch Lepoer |first=Barbara |year=1989 |work=Library of Congress Country Studies |publisher=Government Printing Office|accessdate=29 January 2011|location=Washington, D.C.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article7878 |title=A Summary of Malaysia-Singapore History |work=europe-solidaire |accessdate=29 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120529081759/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article7878 |archivedate=29 May 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite web |url= http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/dc1efe7a-8159-40b2-9244-cdb078755013#27 |title=Singapore separates from Malaysia and becomes independent – Singapore History |quote=Negotiations were, however, done in complete secrecy... (Tunku moved) a bill to amend the constitution that would provide for Singapore's departure from the Federation. Razak was also waiting for the fully signed separation agreement from Singapore to allay possible suggestions that Singapore was expelled from Malaysia. |publisher= National Library Board|accessdate=12 May 2017}}</ref>: === Սինկափուրի Հանրապետութիւն === [[Պատկեր:1 Singapore city skyline 2010 day panorama.jpg|300px|մինի|ձախից|Սինկափուրի գործարար թաղամաս, 2010]] Սինկափուրը իր անկախութիւնը ստացեր է [[1965 թուական|1965]] թուականի Օգոստոս 9-ին, որպէս Սինկափուրի Հանրապետութիւն (երբ կը շարունակէր մնալ [[Ազգերու համագործակցութիւն|Ազգերու համագործակցութեան]] կազմին մէջ): Երկրի նախագահը Եուսոֆ պին Իշաքն էր, իսկ վարչապետը` Լի Քուան Եուն: [[1969 թուական|1969]] թուականին դարձեալ սկիզբ կ'առնէ ցեղական խժդժութիւններ<ref>{{cite book|last1=Sandhu|first1=Kernial Singh|last2=Wheatley|first2=Paul|title=Management of Success: The Moulding of Modern Singapore|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789813035423|page=107|url=https://books.google.am/books?id=ldKwPQ2PyBAC&pg=PA107|language=en|year=1989}}</ref>: [[1967 թուական|1967]] թուականին երկիրը կը դառնայ [[Հարաւարևելեան Ասիոյ պետութիւններու միութեան|հարաւարեւելեան Ասիոյ պետութիւններու միութեան]] (Association of Southeast Asian Nations, ASEAN) համահիմնադիր երկիր: Լի Քուան Եուն կը դառնայ վարչապետ եւ երկիրը կը դառնայ առաջին աշխարհի երկիրներէն մէկը: Լի Քուան Եունի առանձնայատուկ ուշադրութիւնը տնտեսական արագ աճին, ձեռնարկատիրական գործունէութեան հովանաւորութեան եւ ներքին դեմոկրատական սահմանափակման ձեւաւորուեցաւ Սինկափուրի յետագայ կէս դարու քաղաքականութիւնը<ref>Terry McCarthy, "Lee Kuan Yew." ''Time ''154: 7–8 (1999). [https://web.archive.org/web/20150402104451/http://madeinthoughts.com/pdf/LeeKuanYew.pdf online]</ref>: Յետագայ տնտեսական աճը շարունակուեցաւ [[1980 թուական|1980]]-ական թուականներուն, երբ գործազրկութեան մակարդակը նուազեցաւ մինչեւ 3 %, իսկ ՀՆԱ-ի աճը` միջինը 8 % մինչեւ 1999 թուական: 1980-ական թուականներուն Սինկափուրը անցում կատարեց արդիւնաբերութեան, բարձր գիտարուեստականներու ճիւղին, որպէսզի մրցունակութիւն ապահովէ դրացի երկիրներուն հետ, որոնք ունէին աւելի աժան աշխատուժ: [[1981 թուական|1981]] թուականին բացուեր է Սինկափուրի ''Չանգի'' օդանաւակայանը, եւ ստեղծուեր է ''Singapore Airlines'' օդանաւային ընկերութիւնը<ref>{{cite web | title = History of Changi Airport | publisher = Civil Aviation Authority of Singapore | url = http://www.changiairport.com.sg/changi/en/about_us/history_changi.html | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060629014047/http://www.changiairport.com.sg/changi/en/about_us/history_changi.html | archivedate = 29 June 2006 | df = dmy-all }}</ref>: Սինկափուրի նաւահանգիստը դարձաւ ամէնածանրաբեռնուած նաւահանգիստներէն մէկը աշխարհի վրայ, զգալի աճ արձանագրած են նաեւ ծառայութիւններու ու զբօսաշրջութեան ոլորտները: Սինկափուրը կը դառնայ փոխադրական կարեւոր հանգոյց եւ զբօսաշրջային կարեւոր ուղղութիւն: Որոշ գործօն քաղաքական ջատագովներ եւ ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներ PAP-ի կառավարումը անուաներ են [[Ինքնավարութիւն|ինքնավար]], քանի որ երկրի ղեկավարութեան կողմէ քաղաքական ու լրատուական գործունէութիւնը համարած են քաղաքական իրաւունքի խախտում<ref>{{cite news| title = Singapore elections |publisher=BBC | date = 5 May 2006 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4976536.stm}}</ref>: Ի պատասխան, Սինկափուրի կառավարութիււնը բաւական փոփոխութիւններ կատարած է: «Խորհրդարանի ոչ սահմանադրական անդամներ» (Non-constituency Member of Parliament, NCMP) ընդդիմադիր ուժը կազմաւորուեր է [[1984 թուական|1984]] թուականին ընդդիմադիր կուսակցութիւններու` ընտրութիւններուն չյաղթած երեք անդամներու կողմէ: [[1988 թուական|1988]] թուականին ձեւաւորուեր է Խորհրդարանական ներկայացուցչական խումբը (Group Representation Constituency, GRC) ընտրողներու բազմանդամ ենթակառուցուածքներու ստեղծման համար, որոնց նպատակն էր խորհրդարանին մէջ ներկայացնել փոքրամասնութիւնը<ref>{{cite web|title=Parliamentary Elections Act|publisher=Singapore Statutes Online|url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=2001-REVED-218&doctitle=PARLIAMENTARY%20ELECTIONS%20ACT%0A&segid=946439076-000003|accessdate=8 May 2006|archive-date=13 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013125112/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=2001-REVED-218&doctitle=PARLIAMENTARY%20ELECTIONS%20ACT%0A&segid=946439076-000003|dead-url=yes}}</ref><ref name="HoKhaiLeong">Ho Khai Leong (2003) ''Shared Responsibilities, Unshared Power: The Politics of Policy-Making in Singapore''. Eastern Univ Pr. {{ISBN|978-981-210-218-8}}</ref>: 1991 թուականին Սինկափուրի սահմանադրութեան մէջ փոփոխութիւններ կատարուած են, որոնցմով կը նախատեսուի երկրի նախագահի ընտրութիւնը, որ ունի [[վեթո]]յի իրաւունք ազգային պահեստներու օգտագործման եւ պետական պաշտօնեաներու նշանակման գործին մէջ<ref>{{cite web|title=Presidential Elections |publisher=Elections Department Singapore |date=18 April 2006 |url=http://www.elections.gov.sg/presidential_elections.htm |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827213801/http://www.elections.gov.sg/presidential_elections.htm |archivedate=27 August 2008 }}</ref>: Ընդդիմադիր կուսակցութիւնները բողոքեր են, որ GRC-ի համակարգը դժուարացուցած է նախագահական ընտրութիւններուն հաստատուիլը, իսկ քուէարկման համակարգը միտում ունի բացառելու փոքրամասնութիւններու կուսակցութիւնները<ref> Chua Beng Huat (1995). ''Communitarian Ideology and Democracy in Singapore''. Taylor & Francis, {{ISBN|978-0-203-03372-2}}</ref>: {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = left/right/center | ուղղություն = horizontal/vertical | վերնագիր = | վերնագրի գոտի = left/right/center | վերնագրի ֆոն = | նկարագրություն = | նկարագրության գոտի = left/right/center | նկարագրության ֆոն = | լայնություն = | պատկեր1 = Lee Hsien Loong, June 3, 2006.jpg | լայնություն1 = | նկարագրություն1 = Սինկափուրի 3-րդ վարչապետ [[Լի Սյանլուն]] (2004-) | պատկեր2 = GohChokTong-WashingtonDC-20010614.jpg | լայնություն2 = | նկարագրություն2 = Սինկափուրի 2-րդ վարչապետ Կո Չոք Թոնկ (1990-2004) }} [[1990 թուական|1990]] թուականին [[Կո Չոք Թոնկ]]ը փոխարիներ է Լի Քուանին` դառնալով Սինկափուրի 2-րդ վարչապետը<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Singapore.|date=2006|publisher=Singapore: Tailsman Publishing|isbn=9810556675|page=82|edition=http://eservice.nlb.gov.sg/item_holding_s.aspx?bid=12751459}}</ref>: Թոնկի կառավարման ընթացքին երկրի մէջ որոշակի ճգնաժամ կը նկատուի, օրինակ` 1997 թուականի ասիական ֆինանսական ճգնաժամը եւ 2003 թուականին սուր անակնկալ շնչառական համախտանիշի տարածումը<ref name="Goh">{{cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/infopedia/articles/SIP_860_2004-12-27.html |title=Goh Chok Tong |publisher=National Library Board |accessdate=6 February 2017}}</ref>: 2004 թուականին [[Լի Սյանլուն]]ը` Լի Քուան Եուի աւագ որդին, կը դառնայ երկրի երրորդ վարչապետը: Անոր կառավարման ժամանակը կ'առանձնանայ 2008 թուականի տնտեսական ճգնաժամով, մալայեական երկաթուղիի շուրջ վէճերով եւ համարկուած առողջարաններու ներմուծումով<ref>{{cite news|title=Country profile: Singapore|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1143240.stm|accessdate=22 April 2010|date=15 July 2009}}</ref>: Հակառակ տնտեսական բացառիկ աճին` Ժողովրդական գործողութիւն կուսակցութիւնը (ԺԳԿ) 2011 թուականի ընտրութիւններուն ամէնավատ ցուցանիշը կ'արձանագրէ` ձայներու 60 %-ը: Ամէնաքննարկուող հարցերէն էին օտարերկրացիներու աշխատուժի մեծ ներհոսքը եւ կենսամակարդակը: 2015 թուականի Մարտ 23-ին կը մահանայ Լի Քուան Եուն անկախութեան 50-րդ տարին. կը յայտարարուի հասարակական մէկ շաբաթեայ սուգ<ref name="lky-7prin">{{cite news |url= http://www.straitstimes.com/singapore/remembering-lee-kuan-yew-our-chief-diplomat-to-the-world |title=Lee Kuan Yew: Our chief diplomat to the world |date=25 March 2015 |work=The Straits Times |location= Singapore}}</ref>: ԺԳԿ-ն սեպտեմբերեան համընդհանուր ընտրութիւններուն կը հաստատէ իր գերակայութիւնը, ստանալով ընտրողներու ձայներու 69.9 %-ը, որ երկրորդ արդիւնքն էր 2001 թուականի ընտրութիւններու 75.3 % ցուցանիշէն յետոյ: == Կառավարում եւ քաղաքականութիւն == [[Պատկեր:Parliament House Singapore.jpg|250px|մինի|Սինկափուրի խորհրդարանը Սինկափուր գետի ափին]] Սինկափուրը [[խորհրդարանական հանրապետութիւն]] է` միապալատ խորհրդարանային կառավարման Վեստմինսթերեան համակարգով: Երկրի սահմանադրութիւնը կը հռչակէ ներկայացուցչական դեմոկրատիան որպէս քաղաքական համակարգ<ref name=autogenerated4>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|title=World Factbook – Singapore|publisher=U.S. Central Intelligence Agency|accessdate=12 June 2011|archive-date=15 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215164544/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|dead-url=yes}}</ref>: Գործադիր իշխանութիւնը կը պատկանի կառավարութեան, որ կը գլխաւորէ վարչապետը եւ աւելի քիչ` նախագահը<ref name="Law">{{cite web|url=http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst1.html |title=The Singapore Legal System |publisher=Singapore Academy of Law |accessdate=26 June 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603225639/http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst1.html |archivedate=3 June 2011 }}</ref>: Նախագահը կ'ընտրուի համաժողովրդական քուէարկութեամբ եւ ունի վեթոյի իրաւունք՝ գործադիր որոշ որոշումներու վրայ, ինչպիսիք են ազգային պահեստի օգտագործումը, դատերու նշանակումը, սակայն գլխաւորապէս ներկայացուցչական գործառոյթ ունի<ref>{{cite web |url= http://www.istana.gov.sg/content/istana/thepresident.html |title=The President |publisher= Singapore Government |accessdate=26 June 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110611130556/http://www.istana.gov.sg/content/istana/thepresident.html |archivedate=11 June 2011 |date=19 December 2010}}</ref>: Օրէնսդիր մարմինը խորհրդարանն է<ref name="Law" />: Անոր անդամները` պատգամաւորները, կ'ընտրուին խորհրդարանի համեմատական մեծամասնութեան սկզբունքով եւ ընտրական տեղամասը կը ներկայացնեն մէկ ներկայացուցիչով կամ խումբերով<ref name="parliament.gov.sg">{{cite web|url=http://www.parliament.gov.sg/members-parliament |title=Members of Parliament |publisher=Government of Singapore |accessdate=12 June 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110417154628/http://www.parliament.gov.sg/members-parliament |archivedate=17 April 2011 |df= }}</ref>: ''Ժողովրդական գործողութիւն կուսակցութիւնը'' զբաղեցուցած է խորհրդարանի մեծամասնութիւնը բոլոր ընտրութիւններուն,[[1959 թուական|1959]] թուականին ինքնակառավարում ստանալէն յետոյ<ref name="freedomhouse">{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7915|title= Freedom in the World 2010 – Singapore|publisher=Freedom House|accessdate=12 June 2011}}</ref>: Հակառակ որ ընտրութիւնները արդար կ'անցնին, սակայն չկայ ընտրական անկախ իշխանութիւն եւ կառավարութիւնը խիստ ազդեցութիւն կ'ունենայ Զանգուածային Լրատուական ԶԼՄ-ներու վրայ։ ''Freedom House'' ոչ կառավարական կազմակերպութիւնը «Ազատութիւնն աշխարհի մէջ» զեկոյցի մէջ Սինկափուրը յայտարարեր է մասամբ ազատ երկիր, իսկ ''The Economist'' շաբաթաթերթը Սինկափուրը կը համարէ վատ դեմոկրատիայով երկիր` դեմոկրատիայի ցուցանիշով չորս միաւորնոց համակարգին դասելով երկրորդ տեղը<ref>{{cite web|url=http://graphics.eiu.com/PDF/Democracy_Index_2010_web.pdf|title=Democracy index 2010|work=The Economist|year=2010|accessdate=19 February 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/singapore |title=Singapore |publisher=Freedom House |date=2013 |accessdate=28 May 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503011701/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/singapore |archivedate=3 May 2014 |df= }}</ref>: Վերջին ընտրութիւնները տեղի ունեցեր են 2015 թուականին, ուր ԺԳԿ-ը 89 տեղերէն զբաղեցուցած է 83-ը` շահելով ընտրողներու ձայնի 70 %-ը: [[Պատկեր:Supreme Court of Singapore at night (HDR) - 20071115.jpg|250px|մինի|ձախից|Գերագոյն դատարանի հին եւ նոր շէնքերը: Վերաքննիչ դատարանը կը զբաղեցնէ վերին սկաւառակը եւ կը ներկայացնէ իրաւադատութեան վերին օղակը:]] Սինկափուրի իրաւական համակարգը հիմնուած է անգլիական իրաւունքի վրայ որոշակի տարբերութիւններով, պայմանաւորուած՝ տեղական բնոյթով: [[Երդուեալներու դատարան|Երդուեալներու դատարանի]] կառոյցը փոփոխուած է 1970 թուականին` դատական որոշումներն ամբողջովին ձգելով դատարաններու իրաւասութեան<ref>{{cite web|url=http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst.html |title=The Singapore Legal System |publisher=Singapore Academy of Law |date=25 September 2007 |accessdate=10 June 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110123145140/http://www.singaporelaw.sg/content/LegalSyst.html |archivedate=23 January 2011 }}</ref>: Սինկափուրի մէջ կան պատիժի տեսակներ, որոնք ֆիզիքական, մարմնական բնոյթ կը կրեն. ատոնք կը սահմանուին այնպիսի օրինախախտումներու համար, ինչպիսիք են բռնաբարութիւնը, անկարգութիւնը, բարբարոսութիւնը եւ որոշ այլ յանցատեսակներ<ref>{{cite web|url= http://www.corpun.com/singfeat.htm |title= Judicial caning in Singapore, Malaysia and Brunei |publisher= World Corporal Punishment Research |date=September 2012 |accessdate=12 December 2015}}</ref><ref>{{cite news |author=Kuntz, Tom|title=Ideas & Trends; Beyond Singapore: Corporal Punishment, A to Z |url= https://www.nytimes.com/1994/06/26/weekinreview/ideas-trends-beyond-singapore-corporal-punishment-a-to-z.html?scp=29&sq=?pagewanted=1 |date=26 June 1994 |newspaper=The New York Times}}</ref>: Սինկափուրի մէջ կը գործէ [[մահապատիժ]] սպանութեան, նաեւ թմրանիւթերու ու զէնքի ապօրինի շրջանառութեան համար<ref>{{cite web|url=http://www.travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1017.html#crime |archive-url=https://web.archive.org/web/20041230204937/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1017.html |dead-url=yes |archive-date=30 December 2004 |title=Singapore country specific information |publisher=U.S. Department of State |date=19 March 2010 |df=dmy-all }}</ref>: ''Amnesty International'' միջազգային կազմակերպութիւնը յայտարարեր է, որ սինկափուրեան համակարգի իրաւական որոշ դրոյթներ կը հակասեն [[Անմեղսունակութիւն|անմեղսունակութեան]] սկզբունքին, քանի դեռ չէ ապացուցուեր մեղքը եւ Սինկափուրը «կատարման ամէնաբարձր մակարդակը ունի բնակչութեան թիւի ցուցանիշով»<ref name="amnesty">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/library/info/ASA36/001/2004&lang=e |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113025257/http://www.amnesty.org/en/library/info/ASA36/001/2004%26lang%3De |dead-url=yes |archive-date=13 January 2012 |title=Singapore: The death penalty – A hidden toll of executions |publisher=Amnesty International USA |year=2003 |accessdate=1 May 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Կառավարութիւնը համաձայն չէ կազմակերպութեան ներկայացուցած տուեալներուն<ref name=response>{{cite press release|title=The Singapore Government's Response To Amnesty International's Report 'Singapore – The Death Penalty: A Hidden Toll Of Executions' |publisher=[[Ministry of Home Affairs (Singapore)]] |url=http://www.mha.gov.sg/basic_content.aspx?pageid=74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114130039/http://www.mha.gov.sg/basic_content.aspx?pageid=74 |dead-url=yes |archive-date=14 November 2007 |date=30 January 2004 |accessdate=22 April 2010 |df=dmy-all }}</ref>: Սինկափուրի դատական համակարգը ամէնէն յուսալիներէն մէկն է ամբողջ Ասիոյ մէջ<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |url=http://www.abs-cbnnews.com/world/09/15/08/hong-kong-has-best-judicial-system-asia-business-survey |title=Hong Kong has best judicial system in Asia: business survey |work=ABS-CBN News |location=Quezon City |date=15 September 2008 |accessdate=24 November 2016 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511090005/http://www.abs-cbnnews.com/world/09/15/08/hong-kong-has-best-judicial-system-asia-business-survey |dead-url=yes }}</ref>: [[Պատկեր:Speakers Corner 1.jpg|250px|մինի|Խօսնակներու անկիւն Չինական թաղամաս: Այստեղ կարելի է կազմակերպել ցոյցեր եւ ներկայացնել ազատ խօսք, ինչ որ սահմանափակուած է կղզիի միւս անկիւններուն մէջ:]] Սինկափուրը ''Transparency International'' միջազգային ոչ կառավարական կազմակերութեան տուեալներով, ամէնէն քիչ փտածութեան երկիրներէն մէկն է ամբողջ աշխարհի վրայ<ref>{{cite web|title=Corruption Perceptions Index 2015|url=http://www.transparency.org/cpi2015|publisher=Transparency International|accessdate=20 August 2016|archive-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113052359/http://www.transparency.org/cpi2015|dead-url=yes}}</ref>: Երկրի ուժեղ, գրեթէ [[Ինքնավար]] կառավարութիւնը մտաւորական բնակչութեան շեշտադրումով եւ լաւ կառավարմամբ ճանչցուած է որպէս «Սինկափուրեան մոտել օրինակ» եւ կը համարուի երկրի քաղաքական կայունութեան, տնտեսական աճի ու հասարակակամ ներդաշնակ կառավարման գլխաւոր բանալին<ref>{{cite journal |last=Ortmann |first=Stephan |last2=Thompson |first2=Mark R |title=China and the "Singapore Model" |journal=Journal of Democracy |volume=27 |issue=1 |pages=39–48 |date=January 2016 |url=http://www.journalofdemocracy.org/sites/default/files/Thompson-27-1.pdf |accessdate=24 November 2016 |archive-date=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104151140/http://www.journalofdemocracy.org/sites/default/files/Thompson-27-1.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite journal|last=Huff |first=W G |title=What is the Singapore model of economic development? |journal=Cambridge Journal of Economics |volume=19 |pages=735–759 |date=1995 |url=http://cje.oxfordjournals.org/content/19/6/735.full.pdf+html |accessdate=24 November 2016}}</ref>: 2011 թուականին ''World Justice Project'' անկախ կազմակերպութիւնը իրաւական ցուցիչի աստիճանով Սինկափուրը դասեր է աշխարհի լաւագոյն երկիրներու շարքին «կարգ ու կանոնի եւ անվտանգութեան», «փտածութեան բացակայութեան», «արդիւնաւէտ արդարադատութեան» չափանիշներով: Սակայն երկիրը աւելի ցած հեղինակութիւն ունի «խօսքի ազատութիւն» եւ «երկրի ազատութիւն» ցուցանիշներով<ref>{{cite web|url=http://www.worldjusticeproject.org/country/singapore |title=Singapore |publisher=World Justice Project |location=Washington DC |date=n.d. |accessdate=5 July 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140101191144/http://www.worldjusticeproject.org/country/singapore |archivedate=1 January 2014 |df=dmy-all }}</ref>: Հինգ կամ աւելի մարդկանց հրապարակային հանդիպումը կը պահանջէ ոստիկանութեան արտօնութիւնը, իսկ բողոքները կարելի է կազմակերպել միայն յատուկ ձեւաւորուած խօսնակներու անկիւններուն մէջ<ref>{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/2009/01/17/idINIndia-37501620090117 |title=Singapore to toughen protest laws ahead of APEC meet |agency=Reuters |date=17 January 2009 |accessdate=31 July 2012 |archive-date=4 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104222414/http://in.reuters.com/article/2009/01/17/idINIndia-37501620090117 |dead-url=yes }}</ref>: 2017 թուականին [[Հալիմա Յակոբ]]ը եղեր է Սինկափուրի առաջին կին նախագահը: Ան յաղթեր է ընտրութիւններուն, քանի որ մնացած բոլոր թեկնածուները ճանչցուեր են ընտրուելու իրաւունքէն զուրկ<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/09/halimah-yacob-named-singapore-malay-president-170913073940319.html |title=Halimah Yacob named Singapore's first female president |agency=aljazeera |date=13 September 2017||accessdate=13 September 2017}}</ref>: === Արտաքին կապեր === Սինկափուրի արտաքին քաղաքականութիւնն ուղղուած է [[Հարաւարևելեան Ասիոյ|հարաւարեւելեան Ասիոյ]] եւ յարակից տարածքներու անվտանգութեան: Գլխաւոր սկզբունքը քաղաքական ու տնտեսական կայունութիւնն է տարածաշրջանին մէջ<ref name="DFAT">{{cite web|url=http://dfat.gov.au/geo/singapore/pages/singapore-country-brief.aspx |title=Singapore country brief |publisher=Department of Foreign Affairs and Trade |accessdate=15 November 2016}}</ref>: Անիկա դիւանագիտական յարաբերութիւններ ունի աւելի քան 180 ինքնիշխան պետութիւններու հետ<ref>{{cite web |url= http://www.mfa.gov.sg/content/mfa/missions/singapore_mission/mission_locator.html |title= Singapore Missions Overseas |publisher= Ministry of Foreign Affairs |accessdate= 27 January 2014 |archive-date= 15 March 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180315105110/https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/missions/singapore_mission/mission_locator.html |dead-url= yes }}</ref>: Որպէս [[Հարաւարևելեան Ասիոյ պետութիւններու միութիւն|Հարաւարեւելեան Ասիոյ պետութիւններու միութիւն]] (ՀԱՊԱ) հիմնադիր հինգ երկիրներէն մէկը, կը համարուի ազատ տնտեսական գօտիի կողմնակից, քանի որ Սինկափուրի տնտեսութիւնն ընդհանուր առմամբ սերտօրէն կապուած է տարածաշրջանի տնտեսութեան<ref>{{cite web|url=http://www.asean.org/64.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080109233326/http://www.asean.org/64.htm |dead-url=yes |archive-date=9 January 2008 |title=Overview |publisher=ASEAN |year=2009 |accessdate=18 February 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Նախկին վարչապետ Կո Չոք Թոնկը առաջարկեր է ստեղծել ՀԱՊԱ-ի տնտեսական համաձայնութիւնը` զայն միացնելով ընդհանուր շուկային: Այդ համաձայնացուեր է 2007 թուականին 2015 թուականին իրագործելու նպատակով: Տարածքային ուրիշ կազմակերպութիւններ կարեւոր են Սինկափուրի համար եւ ան կը հանդիսանայ ՀԱՊԱ-ի քարտուղարութեան առաջատարը: Սինկափուրը կ'անդամակցի տարածաշրջանային այլ կազմակերպութիւններուն եւս, ինչպիսիք են Ասիական-եւրոպական խորհուրդը, Արեւելեան Ասիոյ եւ Լատինական Ամերիկայի համագործակցութեան երկիրներու ֆորումը, Հնդկական ովկիանոսի աւազանի միութիւնը<ref name="DFAT" /><ref>{{cite web |url=http://www.nam.gov.za/background/members.htm |title=NAM Member States |publisher=The Non-Aligned Movement |date=23 January 2002 |accessdate=18 February 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209233514/http://www.nam.gov.za/background/members.htm |archivedate=9 December 2010 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/ |title=Member States |publisher=Commonwealth Secretariat |accessdate=18 February 2011}}</ref>: Ան կը հանդիսանայ նաեւ «Միաւորման ու համագործակցութեան շարժման» անդամ: Հակառակ Սինկափուրը պաշտօնապէս չի հանդիսանար Մեծ 20-եակի անդամ, բայց 2010 թուականէն կը հրաւիրուի մասնակցելու անոր գործընթացին<ref>{{cite web|title=G20|url=https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/international_organisation_initiatives/g20.html|publisher=Ministry of Foreign Affairs|accessdate=2020-01-28|archive-date=2018-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917121540/https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/international_organisation_initiatives/g20.html|dead-url=yes}}</ref>: Ընդհանուր առմամբ, ՀԱՊԱ-ի անդամ այլ երկիրների հետ երկկողմ յարաբերութիւններն ուժեղ են, սակայն տարաձայնութիւններ առաջացեր են դրացի [[Մալեզիա]]յի եւ [[Ինտոնեզիա]]յի մէջ, որոնք երբեմն բաւական լարուեր են<ref name="govt.nz">{{cite web|url=http://www.asean.fta.govt.nz/singapore-foreign-relations |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802111923/http://www.asean.fta.govt.nz/singapore-foreign-relations |dead-url=yes |archive-date=2 August 2009 |title=Australia&nbsp;– New Zealand Free Trade Agreement (AANZFTA) |publisher=New Zealand Government |date=4 December 2008 |accessdate=18 February 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Մալեզիան եւ Սինկափուրը առճակատուեր են Սինկափուրին խմելու ջուր մատակարարելու եւ Սինկափուրեան զինուած ուժերու` Մալեզիայի տարածքով անցնելու հարցերուն մէջ<ref name="Disputes">{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title= World Factbook&nbsp;– Field Listing: International disputes |publisher= Central Intelligence Agency (USA) |accessdate= 18 February 2011 |archive-date= 14 May 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |dead-url= yes }}</ref>: Սահմանային հարցեր առկայ են Մալեզիայի ու Ինտոնեզիայի մէջ, որոնք երկուքն ալ հրաժարած են Սինկափուրին ծովային աւազ վաճառելէն` կապուած հողային տարածքներու վէճերու հետ<ref name="Rocky">{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/174284.stm |title= Malaysia and Singapore: A rocky relationship |work=BBC News |date=18 September 1998 |first=Rob |last=Gifford}}</ref>: Նախկին որոշ վէճեր, ինչպիսին, օրինակ, Փետրա Պրանքա կղզիի շուրջ եղած բանավէճն է, լուծուեր են միջազգային դատարանով<ref name="Rocky" /><ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article1527751.ece |title=Singapore accused of land grab as islands disappear by boatload |first=Richard |last=Lloyd Parry |work=The Times |location=London |date=17 March 2007 |access-date=28 January 2020 |archive-date=10 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article1527751.ece |dead-url=yes }}{{subscription required}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7416473.stm|title=Court awards islet to Singapore|publisher=BBC News|date=23 May 2008|accessdate=6 September 2017}}</ref>: Մալակայի ծոցին մէջ ծովահէնութիւնը կը մտահոգէ երկու կողմերն ալ: Պրունեյի հետ առկայ են տնտեսական ամուր կապեր եւ անոնք բաժնեկից են դրամանիշի արժէքը երկու երկիրներու միջեւ կնքուած արժոյթի մասին համաձայնութեամբ, որմով Պրունեյի տոլարն ու Սինկափուրի տոլարը կը գործարկուին երկու երկիրներուն մէջ ալ<ref>{{cite web|url=http://www.mas.gov.sg/currency/currency-interchangeability-agreement-with-brunei.aspx|title=Currency Interchangeability Agreement - Brunei Notes and Coins|author=Reading Room|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asean.fta.govt.nz/brunei-foreign-and-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20090908043151/http://asean.fta.govt.nz/brunei-foreign-and-trade/ |dead-url=yes |archive-date=8 September 2009 |title=Brunei Foreign and Trade Relations: ASEAN |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=14 January 2009 |accessdate=18 February 2011 |df=dmy-all }}</ref>: [[Չինաստան]]ի հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու առաջին փորձերը տեղի ունեցեր են 1970-ական թուականներուն, իսկ լիարժէք յարաբերութիւնները ձեւաւորուեր են 1990-ական թուականներուն: Այդ ժամանակէն ի վեր երկու երկիրները դարձեր են Հարաւարեւելեան Ասիոյ պետութիւններու միութիւն եւ Չինաստանի միջեւ համագործակցութեան հիմնական դերակատարները, պահպանելով սերտ յարաբերութիւնները, ինչ որ պայմանաւորուած է նաեւ ասիական-խաղաղ ովկիանեան շրջանին մէջ Չինաստանի զգալի ազդեցութեամբ: Սինկափուրի իշխանութիւնները կը կարծեն, որ Չինաստանի հետ իրենց հետաքրքրուածութիւնն աւելի մեծ է, քան տարաձայնութիւնները: Բացի այդ, Սինկափուրը Չինաստանի կառուցողական մասնակցութեան ու խաղաղ զարգացման վճռական կողմնակիցն է շրջանին մէջ։ Չինաստանը դարձեր է Սինկափուրի ամէնախոշոր առեւտրական համագործակցողը 2013 թուականէն` գերազանցելով Մալեզիան<ref>{{cite news|title=Singapore Business Federation aims for over 100 local firms to take part in first China International Import Expo|url=http://www.straitstimes.com/business/economy/sbf-to-lead-singapore-companies-taking-part-in-first-china-international-import|work=The Straits Times|date=22 February 2018|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Singapore, China leaders laud deep, growing ties|url=http://www.todayonline.com/chinaindia/china/singapore-china-leaders-laud-deep-growing-ties|work=TODAYonline|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Singapore and China's common interest ‘greater than any occasional difference of views’: DPM Teo|url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singapore-and-china-s-common-interest-greater-than-any-8878812|work=Channel NewsAsia|access-date=2020-01-28|archive-date=2018-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225144654/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singapore-and-china-s-common-interest-greater-than-any-8878812|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=Singapore a 'strong supporter' of China's peaceful development|url=http://www.straitstimes.com/opinion/spore-a-strong-supporter-of-chinas-peaceful-development|work=The Straits Times|date=25 May 2017|language=en|access-date=28 January 2020|archive-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224192152/http://www.straitstimes.com/opinion/spore-a-strong-supporter-of-chinas-peaceful-development|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news |author=Zhang Xuegang |url= http://english.peopledaily.com.cn/90001/90780/91342/6306042.html |title= Opening "window of opportunity" for China-Singapore cooperation |newspaper=People's Daily |location=Beijing |date=20 November 2007 |accessdate=31 July 2012}}</ref>: Սինկափուրն ու [[ԱՄՆ]]-ը հինէն ունին սերտ յարաբերութիւններ, մասնաւորապէս պաշտպանութեան, տնտեսութեան, առողջապահութեան եւ կրթութեան ոլորտներուն մէջ: Սինկափուրը աշխուժացուցեր է տարածաշրջանին մէջ իր գործունէութիւնը, ահաբեկչութեան դէմ պայքարի գործին մէջ` երկրին մէջ վճռական պայքարելով ատոր դէմ: Այս նպատակով երկիրը աշխուժացուցեր է իր համագործակցութիւնը ՀԱՊԱ-ի անդամ երկիրներու եւ Չինաստանի հետ` ամրացնելու համար տարածքային անվտանգութիւնը<ref>{{cite news|title=Asean to step up terror fight, hold naval drill with China|url=http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/asean-to-step-up-terror-fight-hold-naval-drill-with-china|work=The Straits Times|date=7 February 2018|language=en}}</ref>: Երկիրը մասնակցեր է ծովային առաջին համատեղ զինավարժութիւններուն։ Ան սատարած է ԱՄՆ-ի ձեւաւորած առժամեայ միութեան` յանուն ահաբեկչութեան դէմ պայքարի, զէնքի տարածման եւ համատեղ զօրավարժութիւններու կազմակերպման հարցերուն մէջ: === Ռազմական ուժեր === [[Պատկեր:Boeing F-15SG Strike Eagle, Singapore - Air Force JP7096555.jpg|250px|մինի|Սինկափուրի ռազմական ուժերու ''Strike Eagle''-ի ''F-15SG'' մոտելը: Օդաչուներն օդային տարածքի խիստ սահմանափակ ըլլալուն պատճառով ռազմամարզական վարժութիւնները կը կատարեն Աւստրալիոյ, Ֆրանսայի եւ ԱՄՆ-ի մէջ]] Սինկափուրեան զինուած ուժերը, հաւանական է, [[Հարաւարևելեան Ասիոյ|Հարաւարեւելեան Ասիոյ]] մէջ արուեստագիտականօրէն առաւել զարգացածներէն են<ref name=janes-20100118>{{cite news |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw100118_2_n.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123194946/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw100118_2_n.shtml|dead-url=yes|archive-date=23 January 2010|first=Trefor|last=Moss|date=18 January 2010|title=Buying an advantage|location=London|work=Jane's Defence Review}}</ref>: Անոր կազմին մէջ կը մտնեն Սինկափուրի Հանրապետութեան բանակը, ռազմածովային եւ ռազմաօդային ուժերը: Երկրի ռազմական ուժերը կը հանդիսանան երկրի անկախութեան երաշխաւորը<ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/285586/1/.html|title=SAF remains final guarantor of Singapore's independence|work=Channel NewsAsia|location=Singapore|date=1 July 2007|accessdate=19 February 2011|archive-date=16 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516092109/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/285586/1/.html|dead-url=yes}}</ref>: Այս սկզբունքը վերաճեր է մշակոյթի. երկրի պաշտպանութեան գործին մէջ ընդգրկուած են երկրի բոլոր քաղաքացիները<ref name="MindefApr2005">{{cite press release|url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/news_and_events/nr/2005/apr/21apr05_nr2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071024173928/http://www.mindef.gov.sg/imindef/news_and_events/nr/2005/apr/21apr05_nr2.html|dead-url=yes|archive-date=24 October 2007|title=Lunch Talk on "Defending Singapore: Strategies for a Small State" by Minister for Defence Teo Chee Hean|publisher=Ministry of Defence|date=21 April 2005|accessdate=19 February 2011}}</ref>: Երկրի կառավարութիւնը ՀՆԱ-ի 4.9 %-ը կը ծախսէ ռազմական նպատակներով. պետական ծախսերու իւրաքանչիւր 4-րդ տոլարը կը ծախսուի պաշտպանութեան վրայ<ref name=janes-20100118 /><ref>{{cite news|url=http://www.asiaone.com/News/AsiaOne+News/Singapore/Story/A1Story20080215-49929.html|title=S'pore to boost expenditure, raise defence spending|work=AsiaOne|location=Singapore|date=13 October 2011|accessdate=13 October 2011}}</ref>: Սինկափուրի անկախացումէն ետք երկրին մէջ եղեր է հետեւակային երկու գունդ` բրիտանական սպաներու հսկողութեամբ: Այդ ուժը բաւական փոքր էր նոր երկրի անվտանգութիւնն ապահովելու համար, այդ իսկ պատճառով զինուած ուժերու զարգացմանն առաջնահերթութիւն տրուած է<ref name="cs.uwec">{{cite web|url=http://cs.uwec.edu/~tan/saf_israel.htm|first=Amnon|last=Barzilai|title=A Deep, Dark, Secret Love Affair|publisher=University of Wisconsin (originally published by ''[[Haaretz]]'', July 2004)|accessdate=19 February 2011|archive-date=3 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503151338/http://cs.uwec.edu/~tan/saf_israel.htm|dead-url=yes}}</ref>: Բրիտանիան իր զօրքերը Սինկափուրէն դուրս բերեր է 1971 թուականի Սեպտեմբերին` ձգելով միայն բրիտանական, աւստրալիական եւ նորզելանտական ոչ մեծ բանակ, որպէս ռազմական ներկայութեան խորհրդանշան: Բրիտանական վերջին զինուորը Սինկափուրը լքած է 1976 թուականի Մարտին, Նոր Զելանտիայի զօրքերը հեռացեր են 1989 թուականին<ref>{{cite web|url=http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_1001_2009-02-10.html |title=British withdrawal from Singapore |author1=Marsita Omar |author2=Chan Fook Weng |publisher=National Library Board |date=31 December 2007 |accessdate=24 August 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120621034333/http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_1001_2009-02-10.html |archivedate=21 June 2012 |df=dmy-all }}</ref>: Նախնական աջակցութիւնը Սինկափուրը ստացեր է [[Իսրայել]]էն` երկրէ մը, որ ճանչցուած չէ դրացի իսլամ պետութիւններու` [[Մալեզիա]]յի, [[Ինտոնեզիա]]յի եւ [[Պրունեյ]]ի կողմէ<ref name="cs.uwec" /><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5262490.stm|title=Israel alarm at UN force members |publisher=BBC News|accessdate=12 October 2011|date=18 August 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=http://geography.about.com/od/politicalgeography/a/israeldiplomacy.htm|title=Diplomatic and Foreign Relations of Israel|author=Rosenberg, Matt|publisher=About.com|accessdate=12 October 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115055734/http://geography.about.com/od/politicalgeography/a/israeldiplomacy.htm|archivedate=15 January 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/14324943.stm|title=Malaysian FA apologises to Benayoun over racist abuse|publisher=BBC News|accessdate=12 October 2011|date=29 July 2011}}</ref>: Երկրի անկախացումէն ետք սպառնացող մեծագոյն վտանգը Մալեզիայի ներխուժումը եղեր է: [[Իսրայէլի պաշտպանութեան բանակ]]ի հրամանատարներուն յանձնարարուած եղեր է զերօյէն ստեղծել Սինկափուրեան զինուած ուժեր, իսկ իսրայէլեան մասնագէտները ուսումնական փորձը փոխանցեր են Սինկափուրի զինուորներուն: Ռազմական դասընթացները կազմակերպուեր են իսրայէլեան մոտելի հիմքով: Սինկափուրը նախկինին պէս կը պահպանէ ռազմական ուժեղ կապերը Իսրայէլի հետ եւ կը համարուի իսրայէլական զէնքի խոշոր գնորդներէն մէկը<ref name="cs.uwec" /><ref>{{cite web|title=Jewish Virtual History Tour: Singapore|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/singapore.html|publisher=Jewish Virtual Library|date=n.d.|accessdate=13 October 2011}}</ref>: Հակաթանկային «Մաթատոր» զէնքը սինկափուր-իսրայէլեան նոր համագործակցութեան օրինակ է<ref>{{cite news|url=http://www.palestine-studies.org/files/pdf/jps/10341.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928203037/http://www.palestine-studies.org/files/pdf/jps/10341.pdf|dead-url=yes|archive-date=28 September 2011|page=186|title=THE ISRAELI ARSENAL DEPLOYED AGAINST GAZA DURING OPERATION CAST LEAD|publisher=[[Institute of Palestine Studies]]|accessdate=10 July 2012}}</ref>: [[Պատկեր:US Navy 100716-N-0995C-155 The Singapore navy guided-missile frigate RSS Steadfast (FFG 70) and the corvette RSS Vigilance (90) are underway during Cooperation Afloat Readiness and Training (CARAT) Singapore 2010.jpg|250px|մինի|ձախից|Սինկափուրի զինուժը 2010 թուականի զօրավարժութիւններու ընթացքին]] Սինկափուրի օդային ուժերը կը մշակէ հարցերու լայն շրջանակ՝ ինչպէս աւանդական, այնպես ալ ոչ աւանդական պատերազմներու հարցերով: Պաշտպանական գիտարուեստի ու գիտութեան գործակալութիւնը պատասխանատուութիւն կը կրէ ռազմական աղբիւրներու գնման մասով<ref name="Mindef18Feb2008">{{cite press release|url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/resources/speeches/2008/18feb08_speech2.html|title=Speech by Minister for Manpower and Second Minister for Defence Dr Ng Eng Hen|publisher=Ministry of Defence|date=18 February 2008|accessdate=19 February 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230171135/https://www.mindef.gov.sg/imindef/resources/speeches/2008/18feb08_speech2.html|archivedate=30 December 2016|df=dmy-all}}</ref>: Սինկափուրի աշխարհագրական սահմանափակ հնարաւորութիւնները կը նշանակեն, որ անոր օդային ուժերը պէտք է նախատեսեն յարձակման հնարաւորութիւնը այն պարագային, երբ իրենք չեն կրնար նահանջել եւ վերախմբաւորուիլ: Բնակչութեան սահմանափակ թիւը, ուր աշխոյժ ուժերը քիչ են, իսկ պահեստայինը` շատ, նոյնպէս նպաստեր է ռազմավարական ծրագիրներու մշակման<ref name="MindefApr2005" />: Սինկափուրի մէջ կը զորակոչուին ծառայութեան պիտանի բոլոր տղամարդիկ, որոնց 18-ը լրացեր է` բացառութեամբ այն մարդոց, որոնք ունին դատուածութիւն եւ ովքեր կրնան ապացուցել, որ իրենց բացակայութիւնը դժուարութիւններ կը յարուցէ ընտանիքի մէջ։ Այն տղաները, ովքեր դեռ չեն վերջացուցեր նախաբուհական կրթութիւնը կամ քաղծառայութեան թոշակ կը ստանան, կրնան հրաժարիլ ծրագիրէն: Թէեւ կանանց ծառայութիւնը պարտադիր չէ, բայց Սինկափուրի զինուած ուժերուն մէջ անոնց թիւը կ'աւելնայ. 1989 թուականէն անոնց արտօնուած է ռազմական մասնագիտութեամբ զբաղուիլ: Մինչեւ զինուորական ծառայութեան անցնիլը նորակոչիկը 9 շաբաթ կը վերապատրաստուի զինուորական պատրաստութեան պազայի մէջ<ref name="country-data">{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11917.html|title=Singapore&nbsp;– Recruitment and Training of Personnel|publisher=Country-data.com|date=December 1989|accessdate=19 February 2011}}</ref>: [[Պատկեր:Flag lowering by Singapore troops, Kiwi Base, Bamyan Province, Afghanistan - 20101027.jpg|250px|մինի|Սինկափուրի ուժերուն կողմէ դրօշի իջեցում Աֆղանիստանի մէջ]] Գլխաւոր կղզիի բաց հողատարածքներու սակաւութեան պատճառով զինավարժութիւնները յաճախ տեղի կ'ունենան ոչ մեծ կղզիներու մէջ, որոնք արգիլուած են քաղաքացիական մուտքի համար: Այդ կ'օգնէ նաեւ խուսափիլ գլխաւոր կղզիի ու քաղաքի նկատմամբ եղած վտանգներէն: Սակայն վտանգաւոր կը համարուի մեծածաւալ զինավարժութիւններու կատարումը շրջանին մէջ. ատոնք 1975 թուականէն ի վեր կը կատարուին [[Թայուան|Թայուանի]] մէջ։ Զօրավարժութիւններ կը կատարուին նաեւ տասնեակ այլ երկիրներու մէջ<ref name="country-data" />։ Ընդհանուր առմամբ, օտար ուժերու հետ զինավարժութիւններ տեղի կ'ունենան շաբաթը 1-2 անգամ<ref name="MindefApr2005" />: Կղզիի սահմանափակ տարածքին պատճառով, Սինկափուրի ռազմաօդային ուժերն ունին շարք մը պազաներ [[Աւստրալիա]]յի, [[ԱՄՆ]]-ի եւ [[Ֆրանսա]]յի մէջ։ Ռազմաօդային ուժերու 130 էսքատրիլիաներ տեղակայուած են Արեւմտեան Աւստրալիոյ մէջ, իսկ 126 էսքատրիլիաներ` [[Քվինսլենտ (նահանգ)|Քվինսլենտ]]ի մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.airforce.gov.au/bases/pearce.aspx|publisher=[[Royal Australian Air Force]]|title=RAAF Base Pearce|accessdate=12 October 2011|year=2011}}</ref>: Սինկափուրն ունի մէկ էսքատրիլիա Ֆրանսայի հարաւը, ինչպէս նաեւ քանի մը ջոկատներ ԱՄՆ-ի` Սան Տիեկոյի մէջ, Գալիֆորնիոյ, Արիզոնայի, Կրանտ Փրերիի, Թեքսասի եւ այլ վայրերու մէջ<ref>{{cite press release|url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/news_and_events/nr/1999/aug/20aug99_nr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060313052830/http://www.mindef.gov.sg/imindef/news_and_events/nr/1999/aug/20aug99_nr.html |dead-url=yes |archive-date=13 March 2006 |title=Opening Ceremony of the RSAF Helicopter Detachment in Oakey, Australia |accessdate=5 July 2013 |date=20 August 1999 |publisher=Ministry of Defence |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mindef.gov.sg/cyberpioneer/backissuessep1.htm |title=Beyond Limits&nbsp;– Jet Training in France |accessdate=12 October 2011 |year=2011 |publisher=Ministry of Defence |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625180014/http://www.mindef.gov.sg/cyberpioneer/backissuessep1.htm |archivedate=25 June 2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/singapore/rsaf-equipment-intro.htm |title=Equipment&nbsp;– Republic of Singapore Air Force |publisher=GlobalSecurity |accessdate=12 October 2011 |year=2011}}</ref>: Սինկափուրի զինուած ուժերը օգնութեան մեկներ են այլ երկիրներ, օրինակ` [[Իրաք]] եւ [[Աֆղանիստան]]։ Տարածաշրջանը Սինկափուրը օգներ է կայունացնելու իրավիճակը [[Արևելեան Թիմոր|Արեւելեան Թիմորի]] մէջ. օգներ է 2004 թուականին երկրաշարժէն ու ցունամիէն տուժած Ինտոնեզիայի Աչեհ նահանգին: 2014 թուականին Սինկափուրի զինուած ուժերը երկու նաւ մտցուցեր են [[Ատենի ծոց]], որպէսզի օգնեն ծովահէններու դէմ պայքարին: Օգնութիւն ցուցաբերեր են նաեւ ''Քաթրինա'' եւ ''[[Հայյան թայֆուն]]'' փոթորիկներէն տուժածներուն: Սինկափուրը հինգ երկիրներու պաշտպանութեան համաձայնագրի անդամ է՝ Աւստրալիայի, Մալեզիայի, Նոր Զելանտիայի եւ Միացեալ Թագաւորութեան հետ<ref>{{cite web |url=http://www.acc.af.mil/news/story.asp?id=123178824 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114033730/http://www.acc.af.mil/news/story.asp?id=123178824 |dead-url=yes |archive-date=14 November 2012 |title=Singapore celebrates Peace Carvin V partnership with U.S. Air Force |accessdate=5 July 2013 |date=23 November 2009 |author=Reif, Jasmine |publisher=U.S. Air Combat Command}}</ref><ref>{{cite news |url=http://160.96.2.142/content/pmosite/mediacentre/inthenews/primeminister/2010/July/pm_gets_feel_of_rsafsnewjetatusbase.html |archive-url=https://archive.is/20130705185326/http://160.96.2.142/content/pmosite/mediacentre/inthenews/primeminister/2010/July/pm_gets_feel_of_rsafsnewjetatusbase.html |dead-url=yes |archive-date=5 July 2013 |title=PM gets feel of RSAF's new jet at US base |accessdate=5 July 2013 |work=The Straits Times |location=Singapore |date=13 July 2010 |author=Chua Chin Hon}}</ref>: == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:CIA World Factbook map of Singapore (English).png|250px|մինի|Սինկափուրի եւ շրջակայ կղզիներու ու ջրային ուղիներու ծրագիր]] Սինկափուրը բաղկացած է 63 կղզիներէ՝ ներառեալ գլխաւոր կղզին՝ [[Փուլաու Ուճոնկ]]ը<ref>{{cite book |first1=Victor R. |last1=Savage |first2=Brenda S.A. |last2=Yeoh |title=Toponymics: A Study of Singapore's Street Names |year=2004 |publisher=Eastern Universities Press |location =Singapore |isbn=978-981-210-364-2}}</ref>: Կան երկու խոշոր միաւորումներ Ճոհորի ու Մալեզիայի հետ՝ Ճոհոր-Սինկափուրեան Քաուզվէյը հիւսիսը եւ Թուասա երկրորդ ջրանցքը արեւմուտքին: Ճուրոնգ կղզին, Փուլաու Թեքոնկը, Փուլաու Ուպինը եւ Սենթոսան Սինկափուրի փոքր կղզիներէն ամէնամեծերն են: Բնական ամէնէն մեծ բարձունքը Պուքիթ Թիմահ բլուրն է` 163.63 մ բարձրութեամբ<ref>{{cite web |url=http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409193851/http://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page856.jspx?detContId=NHBSVRAPP61620001517 |dead-url=yes |archive-date=9 April 2015 |publisher=National Heritage Board |accessdate=11 January 2015 |title=Bukit Timah Hill}}</ref>: Սինկափուրի մակերեսը ընդարձակուեր է 581.5 քմ²-էն 1960-ական թուականներուն, դառնալով 721.5 քմ², իսկ 2018 թուականին` 23 %-ով (130 քմ²)<ref>{{cite news |url= https://www.economist.com/news/asia/21645221-asias-mania-reclaiming-land-sea-spawns-mounting-problems-such-quantities-sand |title=Such quantities of sand |date=28 February 2015 |work=The Economist |location= London}}</ref>: Կանխատեսումներու համաձայն` 2030 թուականին երկրի տարածքը կը հասնի 766 քմ²-ի<ref>{{cite web |title=MND Land Use Report |url=https://www.mnd.gov.sg/landuseplan/ |accessdate=2020-01-29 |archive-date=2013-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130204064610/https://www.mnd.gov.sg/landuseplan/ |dead-url=yes }}</ref>: Որոշ նախագիծեր կ'ենթադրեն ոչ մեծ կղզիներու օգտագործումը՝ հողերը բարուոքելու միջոցով. նմանատիպ աշխատանքները աւարտած են Եուրոունկ կղզիին մէջ<ref name="earthshots.usgs.gov">{{cite web |url=http://earthshots.usgs.gov/earthshots/node/11#ad-image-20 |title=Earthshots: Satellite Images of Environmental Change: Singapore |publisher=Earthshots |accessdate=14 April 2015}}</ref>: === Բնութիւն === Սինկափուրի քաղաքայնացումը կը նշանակէ, որ ան կորսնցուցած է իր պատմական անտառներու 95 %-ը<ref name="nature-extinctions">{{cite journal|last=Brook|first=Barry W.|author2=Navjot S. Sodhi |author3=Peter K. L. Ng |date=24 July 2003|title=Catastrophic extinctions follow deforestation in Singapore|journal=Nature |volume=424|pages=420–426|issn=0028-0836|url=http://www.nature.com/nature/journal/v424/n6947/full/nature01795.html|doi=10.1038/nature01795|pmid=12879068|issue=6947}}</ref>: Ներկայիս անոր բնաշխարհի կենդանատեսակներու ու բուսատեսակներու կէսէն աւելին առկայ են բնական արգելոցներու մէջ, ինչպիսիք են Պուքիթ Թիման եւ Արեւային Պուլոթի արգելոցները, որոնք կը կազմեն Սինկափուրի տարածքի 0.25 %-ը միայն<ref name="nature-extinctions"/>: Որպէսզի պայքարին նման անկման դէմ, [[1967 թուական|1967]] թուականին կառավարութիւնը ներդրած է Սինկափուրը քաղաք-այգիի վերածելու ծրագիրը, որ ուղղուած է քաղաքայնացման խստութիւնը մեղմացնելուն եւ կեանքի որակի բարձրացման<ref>{{cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/a7fac49f-9c96-4030-8709-ce160c58d15c |title="Garden City" vision is introduced |publisher=History SG |accessdate=16 November 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nparks.gov.sg/cms/docs/AnnexB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324093917/https://www.nparks.gov.sg/cms/docs/AnnexB.pdf |dead-url=yes |archive-date=24 March 2014 |title=Singapore, A City in a Garden |publisher=National Parks Board}}</ref>: Այդ ժամանակէն ի վեր Սինկափուրի տարածքի 10 %-ը յատկացուեր է արգելոցներու ու արգելանոցներու համար<ref>{{cite web |url=http://app.mnd.gov.sg/Newsroom/NewsPage.aspx?ID=5064&category=Speech&year=2014&RA1=&RA2=&RA3= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710090137/http://app.mnd.gov.sg/Newsroom/NewsPage.aspx?ID=5064&category=Speech&year=2014&RA1=&RA2=&RA3= |dead-url=yes |archive-date=10 July 2014 |title=Speech by MOS Desmond Lee at the Asia for Animals Conference Gala Dinner |publisher=National Development Ministry |accessdate=17 January 2014}}</ref>: Կառավարութիւնը կը ծրագրէ նաեւ պահպանել չխաթարուած վայրի բնութիւնը<ref>{{cite web|url=http://www.nbrcnparks.org/initiatives_nation.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071005194408/http://www.nbrcnparks.org/initiatives_nation.asp|dead-url=yes|archive-date=5 October 2007|title=National Initiatives|publisher=National Biodiversity Reference Center|accessdate=26 September 2009}}</ref>: Սինկափուրի նշանաւոր այգիները կը ներառեն Սինկափուրի բուսաբանական այգին, 150-ամեայ արեւադարձային անտառը, որ Սինկափուրի մէջ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] առաջին վայրը կը հանդիսանայ, ծովածոցի այգիները, որոնք զբօսաշրջային կարեւոր ուղղութիւն են<ref>{{Cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singapore-botanic-gardens-declared-unesco-world-heritage-site-8224416|title=Singapore Botanic Gardens declared UNESCO World Heritage Site|last=|first=|date=4 July 2015|work=Channel NewsAsia|access-date=15 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115213851/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singapore-botanic-gardens-declared-unesco-world-heritage-site-8224416|archive-date=15 November 2017|dead-url=yes|language=en-US}}</ref>: === Կլիմայ === Սինկափուրն ունի արեւադարձային կլիմայ` առանց յատուկ ընդգծուած եղանակներու, հաւասարաչափ ջերմաստիճանով եւ ճնշմամբ, բարձր խոնաւութեամբ եւ յորդառատ անձրեւներով: Ջերմաստիճանը սովորաբար կը կազմէ 22-35&nbsp;°C: Հակառակ ջերմաստիճանը տարուայ ընթացքին շատ չի տարբերիր, Նոյեմբեր-Յունուար ամիսներուն առկայ է վեցամսեայ հով՝ Հնդկաց Ովկիանոսի աւելի խոնաւ եղանակ<ref>{{cite web|url=http://www.nea.gov.sg/weather-climate/climate/weather-statistics|title=Singapore National Environment Agency Weather Statistics|accessdate=24 November 2016|archive-date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031025300/http://www.nea.gov.sg/weather-climate/climate/weather-statistics|dead-url=yes}}</ref>: Յուլիս-Հոկտեմբեր ամիսներուն յաճախ մշուշ կը տիրէ, որ հետեւանքն է դրացի [[Ինտոնեզիա]]յի թփուտներու հրդեհներով, ինչ որ շատ յաճախ կը նկատուի [[Սումաթրա]] կղզիին մէջ<ref>{{cite news |url=http://www.edie.net/news/news_story.asp?id=12078 |title=Singapore enveloped by Sumatran smog |last=Bond |first=Sam |work=Edie newsroom |date=2 October 2006 |accessdate=2 June 2011}}</ref>: Թէեւ Սինկափուրի մէջ չի նկատուիր ամառային ժամանակ, բայց կը համընկնի ժամսլաքի ուղղութեամբ ''GMT+8'' ժամանակային գօտիով մէկ ժամով աւելի շուտ, քան բնորոշ աշխարհագրական անձրեւին<ref>{{cite web |url=http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/timezone.html |title=Why is Singapore in the 'Wrong' Time Zone? |author=Mok Ly Yng |publisher=National University of Singapore |date=22 September 2010 |accessdate=2 June 2011}}</ref>: == Տնտեսութիւն == [[Պատկեր:RAF RED ARROWS RETURN FROM GLOBAL TOUR PROMOTING UK INTERESTS MOD 45161929.jpg|250px|մինի|Բրիտանական օդուժի կարմիր նետերը Սինկափուրի ծովածոցի այգիներուն մօտ]] Սինկափուրը ունի զարգացած [[շուկայական տնտեսութիւն]], որ պատմականօրէն հիմնուած է ընդլայնուած առեւտուրի վրայ։ [[Հոնկքոնկ]]ի, [[Հարաւային Քորէա]]յի եւ [[Թայուան]]ի հետ Սինկափուրը կը համարուի ասիական 4 վագրերէն մէկը, սակայն կը գերազանցէ անոնց մէկ բնակիչին բաժին ինկող ՀՆԱ-ով: 1965-1995 թուականներուն աճի թեմփը կազմեր է տարեկան 6 %, ինչ որ համապատասխաներ է բնակչութեան կեանքի մակարդակին.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/292 292]|isbn=9781107507180}}</ref>: Սինկափուրեան տնտեսութիւնը կը համարուի ամէնատինամիք, տնտեսութեան համար ամէնէն յարմարաւէտ, ամէնէն որակական, ամէնէն ազատական, ամէնէն մրցունակ տնտեսութիւններէն մէկը<ref>{{cite news|last=Li |first=Dickson |url=http://www.asiaone.com/Business/News/My+Money/Story/A1Story20100201-195831.html |title=Singapore is most open economy: Report |work=Asiaone |location=Singapore |date=1 February 2010 |accessdate=10 May 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100207003624/http://www.asiaone.com/Business/News/My%2BMoney/Story/A1Story20100201-195831.html |archivedate=7 February 2010 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|url= http://eurocham.org.sg/index.php?option=com_eurochammobile&view=news&id=289&template=ccmobile|title= Singapore ranked 7th in the world for innovation|newspaper=The Straits Times|location= Singapore|date=5 March 2010|accessdate=23 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.weforum.org/pdf/GCR09/GCR20092010fullrankings.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20091001054950/http://www.weforum.org/pdf/GCR09/GCR20092010fullrankings.pdf|dead-url= yes|archive-date= 1 October 2009|title=The Global Competitiveness Index 2009–2010 rankings and 2008–2009 comparisons|publisher=World Economic Forum|year=2010|accessdate=18 February 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.straitstimes.com/business/economy/singapore-jumps-to-top-of-global-dynamism-index |title= Singapore jumps to top of Global Dynamism Index |date=29 October 2015 |work=The Straits Times |location= Singapore}}</ref><ref>{{cite news|title=Singapore top paradise for business: World Bank |url=http://business.asiaone.com/Business/News/SME%2BCentral/Story/A1Story20070926-27084.html |agency=Agence France-Presse |location=Singapore |work=AsiaOne |date=26 September 2007 |accessdate=22 April 2010 |quote=For the second year running, Singapore tops the aggregate rankings on the ease of doing business in 2006 to 2007. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090707002844/http://business.asiaone.com/Business/News/SME%2BCentral/Story/A1Story20070926-27084.html |archivedate=7 July 2009 |df=dmy-all }}</ref>: Տնտեսական ազատութեան իմաստով, 2015 թուականին Սինկափուրի տնտեսութիւնը երկրորդ ամէնէն մեծ տնտեսութիւնը եղեր է աշխարհի վրայ, իսկ տնտեսութիւն սկսելու պարզութեամբ վերջին տասնամեակին ամէնէն պարզ տեղը համարուեր է Սինկափուրը<ref>{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/rankings |title=Economy rankings |publisher=Doingbusiness.org |date=27 October 2015 |accessdate=28 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206025936/http://www.doingbusiness.org/rankings |archivedate=6 February 2015 |df=dmy-all }}</ref>: Համաձայն փտածութեան ընդունման գործակիցի` Սինկափուրը բարձր կը գնահատուի, որպէս աշխարհի ամէնէն քիչ փտածութեան ունեցող երկիրներէն մէկը, [[Նոր Զելանտիա]]յի եւ սքանտինաւեան երկիրներու հետ: 2016 թուականին Սինկափուրը ''Economist Intelligence Unit'' ընկերութեան հետազօտութիւններով, երրորդ անգամ անընդմէջ համարուեր է աշխարհի ամէնէն թանկ քաղաքը<ref>{{cite news|last1=Ungku|first1=Fathin|last2=Teo|first2=Hillary|title=Water price hike sparks rare public protest in Singapore|url=http://uk.reuters.com/article/uk-singapore-protest-idUKKBN16I0GP?il=0|accessdate=11 March 2017|agency=Reuters|date=11 March 2017|archive-date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312063839/http://uk.reuters.com/article/uk-singapore-protest-idUKKBN16I0GP?il=0|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news |author=Lee Yen Nee |title= Singapore ranked world's most expensive city for 3rd year running |url= http://www.todayonline.com/singapore/singapore-worlds-most-expensive-city-third-year-row-says-eiu-report |accessdate=11 March 2017 |work=Today |location=Singapore |date=10 March 2016}}</ref>: [[Պատկեր:View of MBS from the gardens (8026531707).jpg|250px|մինի|ձախից|[[Մարինա Պէյ Սենտս]] հանգստավայրը, որ բացուեր է 2010 թուականին, աշխարհի ամէնէն շատ լուսանկարուած շինութիւններէն է:]] Քանի մը տարի շարունակ Սինկափուրը եղեր է այն քիչ երկիրներէն մէկը, որ վարկային հեղինակութեամբ մտեր է ''մեծ եռեակի'' մէջ եւ ասիական միակ երկիրը, որ հասեր է այդ վարկանիշին<ref>{{cite news |url= https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2014/oct/15/the-aaa-rated-club-which-countries-still-make-the-grade |title=The AAA-rated club: which countries still make the grade? |date=15 October 2014 |newspaper=The Guardian |location= London}}</ref>: Սինկափուրը դէպի զինք կը գրաւէ մեծ չափով օտար ներդրումներ` շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին, ցած հարկերու, մասնագիտացուած աշխատուժի, զարգացած ենթակառուցուածքներու եւ փտածութեան զերօ մակարդակին<ref>{{cite news |author= Ogg, Jon C. |url= http://www.msnbc.msn.com/id/44020687/ns/business-world_business/t/remaining-countries-aaa-credit-ratings/ |title=Remaining countries with AAA credit ratings |accessdate=12 October 2011 |date=8 August 2011 |work=[[NBC News]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cpib.gov.sg/sites/default/files/publication-documents/CPIB%20Corruption%20Statistics_0.pdf |title=CPIB Corruption Statistics 2015 |date=2 April 2015 |publisher=World Bank |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160322233426/https://www.cpib.gov.sg/sites/default/files/publication-documents/CPIB%20Corruption%20Statistics_0.pdf |archivedate=22 March 2016 |df= }}</ref><ref>[http://www.mas.gov.sg/en/Statistics/Reserve-Statistics/Official-Foreign-Reserves.aspx Official Foreign Reserves], Monetary Authority of Singapore.</ref>: Սինկափուրը ունի նաւթի` աշխարհի մէջ ամէնէն մեծ պահեստը եւ մէկ բնակիչին բաժին ինկող ամենէն մեծ օտար ներդրումը<ref>{{cite web|url=http://www.singstat.gov.sg/SDDS/data.html#ext |title=Statistics Singapore -IMF SDDS&nbsp;– Economic and Financial |publisher=Singstat.gov.sg |date= |accessdate=14 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131009010622/http://www.singstat.gov.sg/SDDS/data.html |archivedate=9 October 2013 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.xe.com/ucc/convert/?Amount=1&From=USD&To=SGD |title=Based on USD/SGD rate of 1.221 |publisher=Xe.com |date= |accessdate=14 October 2013}}</ref>: Սինկափուրի մէջ կան մօտ 7.000 ազգային ընկերութիւն [[ԱՄՆ]]-էն, [[Ճափոն|Ճափոնէն]] եւ [[Եւրոպա]]յէն: Կան մօտաւորապէս 1.500 ընկերութիւններ [[Չինաստան]]էն եւ մօտ այդքան ալ [[Հնդկաստան]]էն: Սինկափուրեան աշխատուժի մօտ 44 %-ը կը կազմեն ոչ սինկափուրցիները<ref>[http://www.salary.sg/2010/44-percent-of-workforce-are-non-citizens/ "44 Percent of Workforce Are Non-Citizens" (our estimate)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221140252/http://www.salary.sg/2010/44-percent-of-workforce-are-non-citizens/ |date=21 February 2016 }}. ''Your Salary in Singapore''.</ref>: Ստորագրուեր է ազատ առեւտուրի մասին մօտ 10 համաձայնագիր այլ երկիրներու ու շրջաններու հետ<ref name="govt.nz" />: Հակառակ շուկայի ազատութեան` Սինկափուրի կառավարութեան գործողութիւնները մեծ բաժին ունին Սինկափուրի տնտեսութեան մէջ, ինչ որ կը կազմէ ՀՆԱ-ի 22 %-ը<ref>{{cite news |author=Seung-yoon Lee |url= http://www.huffingtonpost.com/2014/04/09/ha-joon-chang-economics_n_5120030.html |title=Ha-Joon Chang: Economics Is A Political Argument |work=The Huffington Post |date=9 April 2014 |accessdate=18 July 2014}}</ref>: Սինկափուրը Հնդկաստանի մեծութեամբ երկրորդ ներդրողն է<ref>{{cite news |url= http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporebusinessnews/view/1104667/1/.html |archive-url= https://archive.is/20120722162407/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporebusinessnews/view/1104667/1/.html |dead-url= yes |archive-date= 22 July 2012 |title= S'pore is India's second-largest foreign investor |work=Channel NewsAsia |location =Singapore |date=14 January 2011 |author=Ramesh, S.}}</ref>: Ան խոշորագոյն 14-րդ ներմուծողն է եւ 15-րդ խոշորագոյն արտահանողը աշխարհի վրայ<ref>{{cite web|url=http://exportbritain.org.uk/market-snapshots/singapore.html|title=Singapore - Export Britain|website=Export Britain}}</ref><ref>''Perspectives On The Security Of Singapore: The First 50 Years'' {{ISBN|978-9-814-68933-5}} p. 128</ref>: ::{| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''Տնտեսութեան վիճակագրութիւն։ 2011-2014 թուականներ'''<br /><ref>{{cite web |title=Gross Domestic Product (US$)|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/countries|publisher=World Bank|accessdate=18 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Gross Domestic Product (S$)|url=http://data.imf.org/?sk=b5cda530-07b8-46c6-b829-1827df8b49c7&sId=1390030109571&ss=1390030109571|publisher=International Monetary Fund|accessdate=18 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Gross Domestic Product Per Capita (US$) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD/countries|publisher=World Bank|accessdate=18 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Gross Domestic Product Per Capita (S$) |url=http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/economy/time_series/gdp.xls |publisher=Department of Statistics, Singapore |accessdate=18 September 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150807162709/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/economy/time_series/gdp.xls |archivedate=7 August 2015 |df= }}</ref><ref>{{cite web |title=Gross National Income (US$)|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.ATLS.CD/countries|publisher=World Bank|accessdate=18 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Foreign Reserves|url=http://www.mas.gov.sg/statistics/reserve-statistics/official-foreign-reserves.aspx|publisher=Monetary Authority Of Singapore|accessdate=18 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Exchange Rates |url=http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/economy/time_series/exchange.xls |publisher=Department Of Statistics Singapore |accessdate=18 September 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927084628/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/statistics/browse_by_theme/economy/time_series/exchange.xls |archivedate=27 September 2015 |df= }}</ref><ref>{{cite web|title=Real Gross Domestic Product (S$), Gross National Income (S$), GNI Per Capita (S$) |url=http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/reference/sif2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701141036/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/reference/sif2015.pdf |dead-url=yes |archive-date=1 July 2015 |publisher=Department Of Statistics Singapore |accessdate=18 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> |- ! Year ! GDP<br />Nominal<br />(Billion) ! GDP<br />Nominal<br />Per Capita ! [[Real Gross Domestic Product|GDP Real]]<br />(Billion) ! [[Gross National Income|GNI]]<br />Nominal<br />(Billion) ! GNI<br />Nominal<br />Per Capita ! Foreign<br />Reserves<br />(Billion) ! Avg.<br />Exchange Rate<br />(1 US$ to S$]] |- | 2011 || S$ 346.353 || S$ 66,816 || S$ 342.371 || S$ 338.452 || S$ 65,292 || S$ 373.960 || S$ 1.2573 |- | 2012 || S$ 362.332 || S$ 68,205 || S$ 354.061 || S$ 351.765 || S$ 66,216 || S$ 324.081 || S$ 1.2498 |- | 2013 || S$ 378.200 || S$ 70,047 || S$ 324.592 || S$ 366.618 || S$ 67,902 || S$ 344.729 || S$ 1.2513 |- | 2014 || S$ 390.089 || S$ 71,318 || S$ 380.585 || S$ 378.329 || S$ 69,168 || S$ 340.438 || S$ 1.2671 |} [[Պատկեր:Singapore Airlines, Airbus A380-800 9V-SKI '50th anniversary of Singapore' NRT (20786371995).jpg|250px|մինի|''Սինկափուրեան օդանաւային ուղիները'' կը տօնեն իրենց ոսկեայ յոբելեանը]] Սինկափուրի արժոյթը [[սինկափուրեան տոլար]]ն է (S$), որ կը թողարկէ Սինկափուրի արժոյթի վարչութիւնը (ՍԱՎ)<ref>{{cite book|author=Low Siang Kok|title=The Future of Money|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|location= Paris|url= http://www.oecd.org/dataoecd/40/31/35391062.pdf <!-- backup url=http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0302011E.PDF --> <!-- backup url=http://www.oecdbookshop.org/oecd/get-it.asp?REF=0302011E.PDF&TYPE=browse -->|accessdate=28 December 2007|isbn=978-92-64-19672-8|page=147|chapter=Chapter 6: Singapore Electronic Legal Tender (SELT)&nbsp;– A Proposed Concept|date=22 June 2002 <!-- http://www.oecd.org/bookshop?pub=032002011P1 -->}}</ref>: Անիկա փոխադարձ փոխարինելի է Պրունէյի տոլարի հետ արժէքային արտայայտութեամբ 1967 թուականէն, պատմական սերտ յարաբերութիւններով պայմանաւորուած<ref name="Currency History">{{cite press release|url=http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html |title=The Currency History of Singapore |accessdate=22 April 2010 |date=9 April 2007 |publisher=Monetary Authority of Singapore |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100202075742/http://www.mas.gov.sg/currency/currency_info/Heritage_Collection.html |archivedate=2 February 2010 }}</ref>: ՍԱՎ-ի վարած [[դրամավարկային քաղաքականութիւն]]ը կը տարբերի կեդրոնական շատ դրամատուներու վարած քաղաքականութենէն, որոնք կ'օգտագործեն տոկոսադրոյքները քաղաքականութիւնը կառավարելու համար<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-13/this-central-bank-doesn-t-set-interest-rates |title=This Central Bank Doesn't Set Interest Rates |date=13 April 2015 |work=Bloomberg}}</ref>: Վերջին տարիներուն երկիրը կը նոյնականացուի [[օֆշորային գօտի]]ներու հետ, քանի որ կը մեծնան օտար ներդրումները: Աւստրալացի միլիոնատէր Պրեթ Պլանտին եւ [[Ֆեյսպուք]]ի համահիմնադիր միլիարդատէր [[Էտուարտօ Սավերին|Էտուարտօ Սավերինը]] օրինակներ են հարուստ մարդոց, որոնք հաստատուեր են Սինկափուրի մէջ (Պլանտին` 2013 թուականին, Սավերինը` 2012 թուականին)<ref>{{cite web|title=Tax havens: Brett Blundy latest to join the Singapore set |url=http://www.brw.com.au/p/brw-lounge/tax_havens_brett_blundy_latest_to_6FkTiljzKasO6SyVSMRWpM |archive-url=https://web.archive.org/web/20130414232445/http://www.brw.com.au/p/brw-lounge/tax_havens_brett_blundy_latest_to_6FkTiljzKasO6SyVSMRWpM |dead-url=yes |archive-date=14 April 2013 |work=Business Review Weekly |publisher=Digital Media |accessdate=18 April 2013 |author=Andrew Heathcote |date=15 April 2013 |df=dmy-all }}</ref>: 2009 թուականին Սինկափուրը վերցուեր է հարկային «ստուերային ցուցակէն», բայց զբաղեցուցած է չորրորդ տեղը ֆինանսական գաղտնիութեան գործակիցով, հարկային իրաւաբանական ցանցի համաշխարհային օֆշորային ֆինանսական ծառայութիւններուն մէջ<ref>{{cite web|last1=Nooten |first1=Carrie |title=Pourquoi Cahuzac a-t-il placé son argent à Singapour? |url=http://www.slate.fr/story/70305/singapour-paradis-fiscal |website=Slate |accessdate=13 November 2016 |language=French |date=4 April 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161114005811/http://www.slate.fr/story/70305/singapour-paradis-fiscal |archivedate=14 November 2016 |df= }}</ref>: 2016 թուականի Օգոստոսին ''The Straits Times'' ամսագիրը հաղորդեր է, որ [[Ինտոնեզիա]]ն որոշեր է հարկային փախստարան ստեղծել Սինկափուրի հարեւանութեամբ գտնուող երկու կղզիներու մէջ, որպէսզի ինտոնեզական դրամագլուխը վերադարձուի հարկային դաշտ<ref name="FSI">{{cite web|title=Financial Secrecy Index – 2015 Results: Narrative Report on Singapore |publisher=''Tax Justice Network'' |url=http://www.financialsecrecyindex.com/PDF/Singapore.pdf |date=2015 |access-date=23 November 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161001155132/http://www.financialsecrecyindex.com/PDF/Singapore.pdf |archivedate=1 October 2016 |df= }}</ref><ref>{{cite web|title=Jakarta plans tax haven on two islands near Singapore|url=http://www.straitstimes.com/asia/jakarta-plans-tax-haven-on-two-islands-near-singapore|website=The Straits Times|accessdate=13 November 2016|date=14 August 2016}}</ref>: 2016 թուականի Հոկտեմբերին Սինկափուրի արժոյթի վարչութիւնը բացայայտեր ու տուգաներ է ''UBS'' եւ ''DBS'' ընկերութիւններուն եւ դրամատնային արտօնագրէն զրկել ''Falcon Private'' բանկը` [[Մալեզիա]]յի ինքնիշխան հիմնադրամի գայթաղկութեան մէջ անոնց ենթադրեալ մասնակցութեան համար<ref>{{cite web|author1=Anshuman Daga|author2=Joshua Franklin|title=Singapore shuts Falcon bank unit, fines DBS and UBS over 1MDB|url=https://www.reuters.com/article/us-malaysia-scandal-falcon-idUSKCN12B03Y|website=Reuters|accessdate=13 November 2016|date=11 October 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=UBS et Falcon sanctionnés à Singapour dans le scandale 1MBD|url=http://www.bilan.ch/argent-finances/ubs-falcon-sanctionnes-a-singapour-scandale-1mbd|website=Bilan.ch|accessdate=13 November 2016|language=French|date=11 October 2016|archive-date=2 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502222612/http://www.bilan.ch/argent-finances/ubs-falcon-sanctionnes-a-singapour-scandale-1mbd|dead-url=yes}}</ref>: Միլիոնատէրերու թիւով Սինկափուրը ունի ամէնէն բարձր տոկոսը աշխարհի վրայ, ընդ որում վեց տնատէրերէն մէկը ամէնափոքր հաշիւով ունի մէկ միլիոն ԱՄՆ տոլար: Այդ ցուցանիշի մէջ ներառուած չեն գոյքը, ձեռնարկութիւնները, պերճանքի առարկաները<ref>{{cite news |author= Mahtani, Shibani |url= https://blogs.wsj.com/searealtime/2012/06/01/singapore-no-1-for-millionaires-again/ |date=1 June 2012 |title= Singapore No. 1 For Millionaires&nbsp;– Again |work= Wall Street Journal Southeast Asia blog |location=New York}}</ref>: Սինկափուրի մէջ սահմանուած չէ նուազագոյն աշխատավարձ` ակնածելով, որ այդ կ'ազդէ մրցունակութեան վրայ։ Երկիրը եկամուտներու ամէնէն մեծ անհաւասարութիւնը ունի [[զարգացած երկիրներ]]ու շրջանակին մէջ<ref>{{cite news|title=Minimum wage not a solution |work=MyPaper |date=12 January 2011 |location=Singapore |url=http://www.asiaone.com/Business/News/Story/A1Story20110113-257928.html |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120030941/http://www.asiaone.com/Business/News/Story/A1Story20110113-257928.html |archivedate=20 January 2013 }}</ref><ref>{{cite news|title=Countries with the Biggest Gaps Between Rich and Poor |work=Yahoo |date=16 October 2009 |url=https://finance.yahoo.com/banking-budgeting/article/107980/countries-with-the-biggest-gaps-between-rich-and-poor |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008055647/http://finance.yahoo.com/banking-budgeting/article/107980/countries-with-the-biggest-gaps-between-rich-and-poor |archivedate=8 October 2011 |df= }}</ref>: === Զբաղուածութիւն === Սինկափուրն աւանդաբար գործազրկութեան ամէնացած մակարդակն ունեցող երկիրներու թիւին կը պատկանի. այդ մակարդակը 2005-2014 թուականներու ընթացքին չի գերազանցերլ 4 %-ը` առաւելագոյն ցուցանիշին հասնելով 2005 թուականին (3.1 %), իսկ 2009 թուականի համընդհանուր ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ` 3 %: 2015 թուականի առաջին եռամսեակին գործազրկութիւնն իջեր է` հասնելով 1.8 %-ի<ref>{{cite web |url= http://stats.mom.gov.sg/Pages/Unemployment-Summary-Table.aspx |title= Unemployment |publisher= Ministry of Manpower |year=2015 |accessdate=25 December 2015}}</ref>: Կառավարութիւնը տուն չունեցողներուն ու կարիքաւորներուն օգնելու բազմաթիւ ծրագիրներ կը ներկայացնէ ընտանիքի ու հասարակական զարգացման նախարարութեան միջոցով, այդ պատճառով աղքատութիւնը ցած է: Որոշ ծրագիրներ կը ներառեն տնային տնտեսութեամբ զբաղողներու ապահովում, բժշկական անվճար ծառայութիւն՝ պետական հիւանդանոցներու մէջ եւ երեխաներու կրթութեան վճարում, երեխաներու նպաստի վճարում մինչեւ 166.000 տոլար ծնած իւրաքանչիւր քաղաքացիի համար, բնակավայրի տնտեսութեան յատուկ՝ վերաբերող վճարներու մուծում եւ այլն<ref>{{cite web |title= Assistance |date= 26 October 2014 |url= http://app.msf.gov.sg/Assistance |publisher= Ministry of Social and Family Development |deadurl= yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20141026061435/http://app.msf.gov.sg/Assistance |archivedate= 26 October 2014 |df= dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |title= The stingy nanny |date=16 October 2009 |url= http://www.economist.com/node/15524092 |work=The Economist |location =London}}</ref><ref>{{cite news |title= Welfare in Singapore: Singapore government response |date=17 February 2010 |url= http://www.economist.com/node/15541423 |work=The Economist |location =London}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.todayonline.com/print/475546 |title=ActiveSG$100 for Singaporeans to play sport |newspaper=Today |location= Singapore |date=26 April 2014 |accessdate=13 July 2016 |deadurl=yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160623023323/http://www.todayonline.com/print/475546 |archivedate=23 June 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ida.gov.sg/Learning/Community-Development/NEU-PC-Plus-Programme/Schemes/NEU-PC-Plus-Programme-PC-Bundle-scheme |title=NEU PC Plus Programme |publisher=Infocomm Development Authority of Singapore |accessdate=13 July 2016 |archive-date=19 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119040025/https://www.ida.gov.sg/Learning/Community-Development/NEU-PC-Plus-Programme/Schemes/NEU-PC-Plus-Programme-PC-Bundle-scheme |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mot.gov.sg/News-Centre/News/2015/250,000-Public-Transport-Vouchers-to-Help-Needy-Families-Cope-with-Fare-Adjustment |title=250,000 Public Transport Vouchers to Help Needy Families Cope with Fare Adjustment |publisher=Ministry of Transport |date=21 January 2015 |accessdate=13 July 2016 |archive-date=29 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529210225/http://www.mot.gov.sg/News-Centre/News/2015/250,000-Public-Transport-Vouchers-to-Help-Needy-Families-Cope-with-Fare-Adjustment/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://app.msf.gov.sg/Press-Room/Numbers-and-profile-of-homeless-persons |title=Numbers and profile of homeless persons |publisher=Ministry of Social and Family Development |date=13 August 2012 |accessdate=13 July 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513223221/http://app.msf.gov.sg/Press-Room/Numbers-and-profile-of-homeless-persons |archivedate=13 May 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.singaporebudget.gov.sg/budget_2014/families1.aspx |title=Singapore Budget 2014 – Measures For Households |publisher=Government of Singapore |accessdate=13 July 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625104848/http://www.singaporebudget.gov.sg/budget_2014/families1.aspx |dead-url=yes }}</ref>: Հակառակ որ ընդունուած է, որ այս գործընթացն ընդհանուր առմամբ որոշիչ դեր ունի երկրի համար, կառավարութիւնը կը դիտարկէ այս աշխատողներու սահմանափակման հարցը, քանի որ օտարերկրեայ աշխատուժը կը կազմէ 80 % շինարարութեան ոլորտին եւ 50 % ծառայութիւններու ոլորտին մէջ<ref>{{cite news|url=http://tvnz.co.nz/business-news/singapore-may-cap-low-skilled-foreign-workers-3346985 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204204744/http://tvnz.co.nz/business-news/singapore-may-cap-low-skilled-foreign-workers-3346985 |dead-url=yes |archive-date=4 February 2010 |title=Singapore may cap low-skilled foreign workers |work=TV New Zealand |date=2 February 2010 |accessdate=11 April 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bca.gov.sg/publications/BuildabilitySeries/others/rscp_es.PDF|title=Executive summary|publisher=[[Building and Construction Authority]]|accessdate=11 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.asiaone.com/Business/News/Office/Story/A1Story20090222-123635.html |title=Singapore's phantom workers |last=Sudderuddin |first=Shuli |newspaper=The Straits Times |location=Singapore |date=22 February 2009 |accessdate=11 April 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225121552/http://www.asiaone.com/Business/News/Office/Story/A1Story20090222-123635.html |archivedate=25 February 2009 }}</ref>: Արտագաղթածներու վարչութիւնը եւ հսկիչ անցակէտերը շարք մը պահանջներ կը ներկայացնեն մշտական բնակութեան իրաւունք ստանալու համար<ref>{{cite web|url=https://www.ica.gov.sg/apply/PR/apply_PR_who|title=ICA - Immigration & Checkpoints Authority of Singapore|website=www.ica.gov.sg}}</ref>: [[Պատկեր:Panoramic view of the Central Business District, Singapore, and ships - 20100712.jpg|1200px|մինի|կեդրոն|Համայնապատկեր կեդրոնական պիզնես շրջանի, Սինկափուրի եւ նաւերու]] === Արտադրական հատուած === [[Պատկեր:Universal Singapore Hollywood Boulevard.jpg|300px|մինի|Հոլիվուտեան ''Universal Studio''-ի սրահը Սենթոսա կղզիին մէջ]] Ամբողջ աշխարհի մէջ Սինկափուրը կը համարուի տնտեսական հատուածի առաջատար, ունենալով մեծութեամբ երրորդ արժութային կեդրոնը, առաջատար երրորդ ֆինանսական կեդրոնը, գազինօներու ու ազարթային խաղերու` մեծութեամբ երկրորդ կեդրոնը՝ շուկայի: Անիկա առեւտուրի ու նաւթավերամշակման` մեծութեամբ երրորդ կեդրոնն է, աշխարհի վրայ առաջատարն է հորատող սարքերու արտադրութեամբ եւ նաւավերանորոգման կայաններով, կարեւորագոյն գործողութիւններու կեդրոն է<ref>{{cite news |url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-08/singapore-overtakes-hong-kong-as-world-s-no-3-financial-center |title=Singapore Edges Ahead of Hong Kong as No. 3 Financial Center |date=8 April 2016 |work=Bloomberg |location=New York}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.scmp.com/news/hong-kong/economy/article/1934559/hong-kong-overtaken-singapore-third-leading-global-financial |title=Hong Kong overtaken by Singapore as third leading global financial centre |date=7 April 2016 |work=South China Morning Post |location=Hong Kong}}</ref><ref name="edmontonjournal.com">{{cite news |url= https://www.bloomberg.com/news/2011-08-10/singapore-miracle-dimming-as-income-gap-widens-squeeze-by-rich.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20110816092048/http://www.bloomberg.com/news/2011-08-10/singapore-miracle-dimming-as-income-gap-widens-squeeze-by-rich.html |dead-url= yes |archive-date= 16 August 2011 |date=10 August 2011 |work=Bloomberg |location =New York |author= Adam, Shamim |title= Singapore Miracle Dimming as Income Gap Widens Squeeze by Rich}}</ref><ref>[http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/energy/facts_and_figures.html Facts and Figures – Singapore Economic Development Board]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120720070516/http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/energy/facts_and_figures.html |date=20 July 2012 }}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.ft.com/cms/s/0/8b9d7d1e-c837-11da-a377-0000779e2340.html |work= Financial Times |location =London |date=10 April 2006 |author =Burton, John |title= Singapore economy grows 9.1% in first quarter}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/marine___offshore/facts_and_figures.html |title=Facts and Figures |publisher=Singapore Economic Development Board |date=30 January 2012 |accessdate=21 April 2012 |deadurl=yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120418084237/http://www.edb.gov.sg/edb/sg/en_uk/index/industry_sectors/marine___offshore/facts_and_figures.html |archivedate=18 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |newspaper=The Straits Times |date=7 November 2007 |location= Singapore |author=Yang Huiwen |title= Singapore ranked No. 1 logistics hub by World Bank |page=69}}</ref>: Սինկափուրի տնտեսութիւնը բազմազան է. անոր կարեւոր ուղղութիւններէն են ֆինանսական ծառայութիւնները, արտադրութիւնը, նաւթավերամշակումը<ref>{{cite web |url= http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/economy/ess/essa11.pdf |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080624200246/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/economy/ess/essa11.pdf |archivedate=24 June 2008 |title=Gross Domestic Product by Industry |accessdate=22 April 2010 |year=2007 |publisher=Singapore Statistics}}</ref>: Կարեւորագոյն ուղղութիւնն է համակարգիչներու, համակրուած ծրագիրներու կատարելագործումը, որոնք 2010 թուականին կազմեր են երկրի ՀՆԱ-ի 27 %-ը եւ կը ներառեն էլեքթրոնիքայի, նաւթավերամշակման, քիմիքաթներու, մեքենաշինութեան եւ բժշկական գիտութիւններու ոլորտները: 2006 թուականին Սինկափուրի մէջ արտադրուեր է [[կիսահաղորդչային սարքեր|կիսահաղորդչային սարքերու]] կիսաֆապրիքաթ հանդիսացող սկաւառակներու 10 %-ը<ref>{{cite press release|title=Xilinx Underscores Commitment To Asia Pacific Market At Official Opening Of New Regional Headquarters Building In Singapore|publisher=[[Xilinx]] |url= http://digital50.com/news/items/PR/2007/09/14/AQF005/xilinx-underscores-commitment-to-asia-pacific-market-at-official-opening-of-new-regio/ |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080329090402/http://digital50.com/news/items/PR/2007/09/14/AQF005/xilinx-underscores-commitment-to-asia-pacific-market-at-official-opening-of-new-regio/ |archivedate=29 March 2008 |date=14 September 2007|accessdate=22 April 2010}}</ref>: Սինկափուրի մէջ կը գործեն հեռահաղորդակցութեան, դրամատնային ոլորտի, փոխադրական (թրանսփորթային) ու արտադրական խոշոր ընկերութիւններ: Ատոնցմէ են ''Սինկափուրեան հեռահաղորդակցութիւն'' (Singapore Telecommunications), ''ST Engineering'', ''Keppel Corporation'', ''OCBC Bank'', ''DBS Bank'', ''United Overseas Bank'' ընկերութիւնները: 2011 թուականին ֆինանսական համընդհանուր ճգնաժամի պայմաններու մէջ ''Bloomberg''-ի հարցումներով ''OCBC'', ''DBS'' եւ ''UOB'' դրամատուները համարուեր են 1-ին, 5-րդ եւ 6-րդ ամէնաուժեղ դրամատուները աշխարհի մէջ<ref>{{cite news |url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-05-09/ocbc-world-s-strongest-bank-in-singapore-with-canadians-dominating-ranking |archive-url= https://web.archive.org/web/20151016034143/http://www.bloomberg.com/news/articles/2011-05-09/ocbc-world-s-strongest-bank-in-singapore-with-canadians-dominating-ranking |dead-url= yes |archive-date= 16 October 2015 |title=Singapore's OCBC Strongest Bank as Canadians Dominate |date=10 May 2011 |work=Bloomberg Business |location=New York}}</ref>: «Սինկափուրեան օդանաւային ուղիներ» ընկերութիւնը, Չանկի օդանաւակայանը եւ Սինկափուրի նաւահանգիստը արդիւնաբերութեան համապատասխան ճիւղի առաջատարներն են: «Սինկափուրեան օդանաւային ուղիներ» ընկերութիւնը ամէնահանրաճանաչ ընկերութիւնն է Ասիոյ մէջ, ''Fortune'' ամսագրի` 2015 թուականին տրուած հարցումներուն համաձայն: Անիկա աշխարհի մէջ ամէնայայտնի օդանաւային ընկերութիւնն է` 20 տարի շարունակ ամերիկեան Travel + Leisure-ի կատարած հարցախոյզերուն համաձայն<ref>{{cite news |url=http://business.asiaone.com/news/sia-tops-asian-list-among-50-most-admired-global-firms |title=SIA tops Asian list among 50 most admired global firms |date=26 February 2015 |work=The Straits Times |location=Singapore |deadurl=yes |archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20150922111020/http://business.asiaone.com/news/sia-tops-asian-list-among-50-most-admired-global-firms |archivedate=22 September 2015 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url= http://fortune.com/2015/07/07/worlds-best-airlines/ |title=The world's best airlines |date=7 July 2015 |work=Fortune |location=New York}}</ref>: [[Չանգի (օդանավակայան)|Չանկի օդանաւակայան]]ը կը միացնէ 100 օդանաւային ընկերութիւններ, աւելի քան 300 քաղաքներ: Ռազմավարական նշանակութեան միջազգային օդանաւային այդ կեդրոնը ամէնանշանաւոր օդանաւակայանն է աշխարհի մէջ<ref>{{cite news |url=http://www.businesstimes.com.sg/opinion/lee-kuan-yew-dies/lee-kuan-yew-truly-the-father-of-changi-airport |title=Lee Kuan Yew, truly the father of Changi airport |date=12 September 2015 |work=The Business Times |location= Singapore}}</ref>: Զբօսաշրջութիւնը երկրի տնտեսութեան մէջ նշանակալից դեր ունի. 2014 թուականին աւելի քան 15 միլիոն զբօսաշրջիկ այցելեր է քաղաք-պետութիւն<ref name="singstat2014tourism">{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#7 |title=Statistics Singapore – Latest Data – Tourism |publisher=Singapore Department of Statistics |year=2014 |accessdate=20 April 2015 |archive-date=29 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#7 |dead-url=yes }}</ref>: Որպէսզի ընդլայնեն ճիւղը, 2005 թուականին օրինականացուած է քազինօներու գործունէութիւնը, սակայն «համալիր հանգստավայրերու» ընդամէնը երկու արտօնագիր տրուած է դրամի լուացման ու թմրամոլութեան դէմ պայքարի նկատառումներով<ref>{{cite press release |title= Proposal to develop Integrated Resorts – Statement by Prime Minister Lee Hsien Loong |date =18 April 2005 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071127000719/http://app.mti.gov.sg/data/pages/606/doc/Ministerial%20Statement%20-%20PM%2018apr05.pdf |archivedate= 27 November 2007 |url= http://app.mti.gov.sg/data/pages/606/doc/Ministerial%20Statement%20-%20PM%2018apr05.pdf |publisher= Ministry of Trade and Industry}}</ref>: Տարեկան մօտ 200.000 զբօսաշրջիկ կ'այցելէ Սինկափուր, բժշկական ծառայութիւններէն օգտուելու համար<ref>{{cite news |last=Dogra |first=Sapna |archiveurl= https://web.archive.org/web/20051026013526/http://www.expresshealthcaremgmt.com/20050731/medicaltourism01.shtml |archivedate= 26 October 2005 |url= http://www.expresshealthcaremgmt.com/20050731/medicaltourism01.shtml |date=16 July 2005 |location= Mumbai |title=Medical tourism boom takes Singapore by storm |newspaper=Express Healthcare Management}}</ref>: Այստեղ բժշկական ծառայութիւնները միտուած են ցուցանիշի մը, որու համաձայն տարեկան պէտք է սպասարկեն մօտ 1 միլիոն օտար հիւանդի, ապահովելով տարեկան մօտ 3 միլիարդ տոլար եկամուտ: 2015 թուականին ''Lonely Planet'' եւ ''[[The New York Times]]'' ամսագրերը Սինկափուրը համարեր են աշխարհի մէջ լաւագոյն 6-րդ երկիրը բժշկական սպասարկման ոլորտի մէջ<ref>{{cite news |title=52 Places to Visit in 2015 |date=1 January 2015 |newspaper=The New York Times |url= https://www.nytimes.com/interactive/2015/01/11/travel/52-places-to-go-in-2015.html |accessdate=11 December 2015}}</ref>: Սինկափուրը կրթական կեդրոն է, ուր 2006 թուականին կրթութիւն ստացեր է մօտ 80.000 օտարերկրացի ուսանող<ref>{{cite web|url=http://www.eahep.org/asiahigher-education/asian-policy-drivers/127-developing-asian-education-hubs.html |title=Developing Asian education hubs |accessdate=12 October 2011 |year=2011 |publisher=EU-Asia Higher Education Platform |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111023215241/http://www.eahep.org/asiahigher-education/asian-policy-drivers/127-developing-asian-education-hubs.html |archivedate=23 October 2011 |df= }}</ref>: Օրական 5.000 մալեզիացի ուսանող կ'օգտագործէ Ճոհոր-Սինկափուր երկաթգիծը, որ կ'անցնի ջրային տարածքով, Սինկափուրի դպրոցներուն մէջ կրթութիւն ստանալու նպատակով<ref>{{cite news |url=http://findarticles.com/p/news-articles/new-straits-times/mi_8016/is_20060507/ride/ai_n44321524/ |title=The long, long ride |accessdate=12 October 2011 |date=7 May 2006 |work=New Straits Times |location=Kuala Lumpur |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615140344/http://findarticles.com/p/news-articles/new-straits-times/mi_8016/is_20060507/ride/ai_n44321524/ |archivedate=15 June 2013 |df= }}</ref>: 2009 թուականին Սինկափուրի ուսանողներու մօտ 20 %-ը եղեր է օտարերկրացի, որու հիմնական մասը եղեր են չինացիներ, հնդիկներ<ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/media/parliamentary-replies/2009/03/foreign-students-in-singapore.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409150704/http://www.moe.gov.sg/media/parliamentary-replies/2009/03/foreign-students-in-singapore.php |dead-url=yes |archive-date=9 April 2009 |title=Foreign Students in Singapore |publisher=Ministry of Education |accessdate=12 October 2011 |year=2011 |df=dmy-all }}</ref>: == Ենթակառուցվածքներ == === Տեղեկատվութիւն եւ հաղորդակցութիւն === [[Պատկեր:MICA Building 13, Feb 06.JPG|250px|մինի|ձախից|Տեղեկատուութեան ու հաղորդակցութեան նախարարութեան շէնքը]] [[Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ|Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներու]] ոլորտը Սինկափուրի տնտեսական յաջողութեան յենասիւներէն է: Սինկափուրի կառավարութիւնը կը ղեկավարէ զանգուածային հաղորդակցութեան ցանցը՝ Սինկափուրի մէջ, ներառեալ՝ հեռուստատեսային ու հեռախօսային ցանցերը: Երբ Սինկափուրն առաջին անգամ ծածկոյթ ձեռք բերած է, Սինկափուրցիները կրնային կիրառել հեռակապը իրար հետ շփվելու նպատակով, սակայն զայն չէին կրնար կիրառել քաղաք-պետութեան տարածքէն դուրս գտնուողներու հետ հաղորդակցուելու նպատակով. այդ առիթով ''The Wall Street Journal''-ի որոշ հրատարակումներ ենթարկուած են գրաքննութեան<ref name="sandfort"/>: «Ինտելիկենդ կղզի» արտայայտութիւնը կիրառուած է 1990-ական թուականներուն` բնութագրելու համար կղզիի բնակչութեան վերաբերմունքը համացանցին<ref name="sandfort">{{cite magazine|work=Wired|url=https://www.wired.com/1993/04/sandfort/|title=The Intelligent Island|first=Sandy|last=Sandfort|publisher=|date=April 1993}}</ref>: Այս եզրը յիշատակուած է [[Ուիլիըմ Կիպսոն|Ուիլիըմ Կիպսոնի]] «Տիզնեյլենտը մահավճիռի հետ» էսսէին մէջ<ref>{{cite magazine|work=Wired|url=https://www.wired.com/1993/04/gibson-2/|title=Disneyland with the Death Penalty|first=William|last=Gibson|publisher=|date=April 1993}}</ref>: Համաշխարհային տնտեսական համաժողովին (2015) «Կլոպալ տեխնոլոգիական հաշուետուութիւն» զեկոյցին մէջ նշուած է, որ Սինկափուրցիները ամէնէն տեխնոլոգիական ազգն են: Ատիկա պատկերացում կու տայ երկրին մէջ ցանցի տարածուածութեան մասին շուկայական, քաղաքական ու կառավարուող ենթակառուցուածքներու տեսանկիւնէն: Սինկափուրը 2009-2013, 2015 թուականներուն գլխաւորած է [[Վասեդայի համալսարան]]ի միջազգային էլեկտրոնային կառավարման վարկանիշը<ref name="wef">{{cite news |url=http://reports.weforum.org/global-information-technology-report-2015/press-releases/ |title=Global Information Technology Report 2015 |date=15 April 2015 |publisher=World Economic Forum |access-date=29 January 2020 |archive-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020043847/http://reports.weforum.org/global-information-technology-report-2015/press-releases/ |dead-url=yes }}</ref>: Սինկափուրը ''[[Deloitte]]'' եւ ''Google Consumer Barometer'' ընկերութիւններու` 2014 թուականին հրապարակած տուեալներով [[սմարթֆոն|սմարթֆոներու]] տարածուածութեան ամէնաբարձր ցուցանիշն ունի աշխարհի մէջ` 85-89 %<ref>{{cite news |url=http://www.todayonline.com/singapore/smartphone-penetration-singapore-highest-globally-survey |title=Smartphone penetration in Singapore the highest globally: Survey |date=11 February 2015 |work=TODAYonline }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www2.deloitte.com/au/en/pages/media-releases/articles/our-mobile-world-always-on-FOMO-or-necessity-251114.html |title=Deloitte Mobile Consumer 2014 |date=25 November 2014 |publisher=Deloitte Australia |access-date=29 January 2020 |archive-date=5 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805143008/https://www2.deloitte.com/au/en/pages/media-releases/articles/our-mobile-world-always-on-FOMO-or-necessity-251114.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://digital.asiaone.com/digital/news/6-top-things-singaporeans-do-when-using-their-smartphones |title=6 top things that Singaporeans do when using their smartphones |date=6 November 2014 |work=Asiaone |access-date=29 January 2020 |archive-date=26 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126050015/http://digital.asiaone.com/digital/news/6-top-things-singaporeans-do-when-using-their-smartphones |dead-url=yes }}</ref>: Բջիջային հեռախօսներու տարածուածութեան առումով իւրաքանչիւր 100 բնակիչին բաժին կ'իյնայ 148 բաժնետէր<ref name="singstat2014mobile">{{cite web|url =http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#19|title =Statistics Singapore – Latest Data – Social Indicators|publisher =Singapore Department of Statistics|year =2014|accessdate =26 April 2015|archive-date =29 November 2015|archive-url =https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#19|dead-url =yes}}</ref>: Համացանցը Սինկափուրի մէջ կը տրամադրեն պետական ''Singtel'', մասամբ պետական ''Starhub'' եւ ''M1 Limited'' ընկերութիւնները<ref>{{cite web|title=ViewQwest 2Gbps FAQ|url=http://www.viewqwest.com/vqlp/2gbps-faq/|accessdate=2 November 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021051852/http://www.viewqwest.com/vqlp/2gbps-faq/|archivedate=21 October 2015|df=dmy-all}}</ref>: ''Equinix'' եւ անոր կրտսեր համագործակից ''Singapore Internet Exchange'' ընկերութիւնները կը համարուին համացանցի բաշխման կէտերը, ուր անոնք ծառայութիւններ կը տրամադրեն իրենց բաժանորդներուն համացանցի միջոցով: [[Պատկեր:Aerial panoramic sweep of Toa Payoh Stadium and its surrounds.jpg|1000px|մինի|կենտրոն|''Toa Payoh''-ի համայնապատկերը վերէն դիտուած]] === Փոխադրամիջոց === [[Պատկեր:027 ERP gantry.jpg|250px|մինի|Էլեկտրոնային ճանապարհային ծածկոյթ ծովափնեայ ճանապարհին]] Քանի որ Սինկափուրը տարածքով փոքր կղզի է` բնակչութեան մեծ խտութեամբ, մասնաւոր մեքենաներու քանակը ճանապարհներուն վրայ սահմանափակուած է, կեղտոտուածութենէն ու խցանումներէն խուսափելու նպատակով: Ինքնաշարժ գնողները պէտք է վճարեն մեքենայի շուկայական արժէքէն 1.5 անգամ աւելի գումար եւ իրաւունքի արտօնագիր, որ կ'արտօնէ ճանապարհներուն վրայ աշխատիլ մէկ տասնամեակ: Արտօնագրի իրաւունք ստանալու սինկափուրեան արժէքով ԱՄՆ-ի մէջ կարելի է գնել ''Porsche Boxster'' մեքենայ: ինքնաշարժներու գիները Սինկափուրի մէջ էականօրէն բարձր են անգլիախօս երկիրներու մէջ առկայ գիներէն<ref name="BloombergBMW">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-16/bmw-3-series-costs-260-000-as-singapore-tax-keeps-cars-for-rich.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220044725/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-16/bmw-3-series-costs-260-000-as-singapore-tax-keeps-cars-for-rich.html |dead-url=yes |archive-date=20 February 2011 |title=BMW Costing $260,000 Means Cars Only for Rich in Singapore as Taxes Climb |work=Bloomberg L.P. |location=New York |accessdate=2 July 2011 |first=Kristine |last=Aquino |date=17 February 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Երկրի մէջ փոխադրամիջոցները, ինչպէս նաեւ հետիոտները, ձախ երթեւեկութեան կը հետեւին<ref>{{cite web|url=http://www.expatsingapore.com/content/view/1147|title=Once you're here: Basic Road Rules and Regulations|publisher=Expat Singapore|date=16 August 2009|accessdate=27 February 2011|archive-date=15 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215023246/http://www.expatsingapore.com/content/view/1147|dead-url=yes}}</ref>: [[Պատկեր:KSF C151B close view 0225.jpg|250px|մինի|ձախից|Երկաթուղային թրանսբորդ]] [[Պատկեր:Singapore Buses (SBST) - 0625.jpg|250px|մինի|ձախից|բուս]] Սինկափուրի բնակիչները կ'երթեւեկեն նաեւ հեծանիւներով, հանրակառքերով, թաքսիներով, երկաթուղագիծով (գնացքով): Երկաթուղային փոխադրամիջոցը կը ղեկավարեն երկու ընկերութիւններ` ''SBS Transit'' եւ ''SMRT Corporation'': Չորս ընկերութիւններ` ''Go-Ahead'', ''Tower-Transit'', ''SBS Transit'' եւ ''SMRT Corporation'' կը ղեկավարեն հասարակական փոխադրամիջոցը «հանրակառքերու կայացման մոտելով», որու համաձայն վարորդները իրենք կ'առաջարկեն երթուղիներ: Կը գործէ թաքսիներու 6 ընկերութիւն, որոնք միասին ճանապարհ կը ձգեն մօտ 28.000 թաքսի<ref>{{cite web|url=http://www.lta.gov.sg/content/dam/ltaweb/corp/PublicationsResearch/files/FactsandFigures/taxi_info_2015.pdf|title=Taxi info|publisher=Land Transport Authority|year=2015|accessdate=24 May 2015|archive-date=5 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605115848/http://www.lta.gov.sg/content/dam/ltaweb/corp/PublicationsResearch/files/FactsandFigures/taxi_info_2015.pdf|dead-url=yes}}</ref>: Թաքսին հասարակական երթեւեկութեան տարածուած միջոց է<ref>{{cite web|url=http://www.lta.gov.sg/content/ltaweb/en/public-transport/taxis/getting-a-taxi.html |title=Getting A Taxi |publisher=Land Transport Authority |accessdate=13 July 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527192902/http://www.lta.gov.sg/content/ltaweb/en/public-transport/taxis/getting-a-taxi.html |archivedate=27 May 2016 |df= }}</ref>: Սինկափուրի մէջ ճանապարհներու ընդհանուր տարածքը կը կազմէ մօտ 3.356 քմ, որ կը ներառէ նաեւ 161 քմ երկարութեամբ արագընթաց ինքնավար մայրուղիները<ref>{{cite web|url= http://www.lta.gov.sg/corp_info/doc/Average_Daily_Public_Transport_Ridership.pdf|archiveurl= https://www.webcitation.org/5naJXRUjU?url=http://www.lta.gov.sg/corp_info/doc/Average_Daily_Public_Transport_Ridership.pdf|archivedate= 16 February 2010|title = Public transport ridership|publisher=Land Transport Authority|accessdate=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lta.gov.sg/public_transport/pt_rail_tracing.htm |title=Tracing our steps |publisher=Land Transport Authority |accessdate=2 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605104816/http://www.lta.gov.sg/public_transport/pt_rail_tracing.htm |archivedate=5 June 2011 }}</ref>: Սինկափուրի մէջ արտօնագրման մեքենականութիւնը ներդրուած է 1975 թուականին, դառնալով գնագոյացման կուտակման առաջին մեքենականացումը աշխարհի մէջ, որ կը ներառէ լրացուցիչ այլ չափանիշներ<ref>{{cite book|author1=Small, Kenneth A. |author2=Verhoef, Erik T. |year= 2007|title= The Economics of Urban Transportation|url=https://archive.org/details/economicsofurban0000smal |publisher= Routledge|location =London|isbn= 978-0-415-28515-5|page= [https://archive.org/details/economicsofurban0000smal/page/148 148]}}</ref><ref>{{cite book|last= Cervero|first= Robert|authorlink=Robert Cervero|year= 1998|title = The Transit Metropolis|url= https://archive.org/details/transitmetropoli0000cerv|page = [https://archive.org/details/transitmetropoli0000cerv/page/169 169]|publisher= Island Press|location =Washington DC|id= Chapter 6/The Master Planned Transit Metropolis: Singapore|isbn= 1-55963-591-6}}</ref>: Անիկա վերամշակուեր է 1998 թուականին, երբ ներդրուեր է էլեկտրոնային համակարգը, տեսահսկման գիտարուեստը<ref>{{cite web|url= http://www.lta.gov.sg/motoring_matters/index_motoring_erp.htm|title= Electronic Road Pricing|publisher= Land Transport Authority|accessdate=16 April 2008|archiveurl= https://web.archive.org/web/20080410143342/http://www.lta.gov.sg/motoring_matters/index_motoring_erp.htm <!--Added by H3llBot-->|archivedate=10 April 2008}}</ref>: [[Պատկեր:Singapore Changi Airport, Control Tower 2, Dec 05.JPG|250px|մինի|[[Չանկի (օդանաւակայան)|Չանկի]] օդանաւակայանը կը շարունակէ ընդարձակուիլ]] Սինկափուրը միջազգային փոխադրամիջոցային խոշոր հանգոյց է Ասիոյ մէջ, որ կը սպասարկէ ծովային ու օդային ամէնաբանուկ առեւտրական ճանապարհները: [[Չանկի (օդանաւակայան)|Չանկի]] օդանաւակայանը օդանաւային խոշոր կեդրոն է հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ եւ տարանցիկ կէտ՝ [[Սիտնի]]-[[Լոնտոն]] ճանապարհին վրայ<ref>{{cite news|url= https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/qantas-celebrates-60-years-of-the-kangaroo-route-761078.html|title= Qantas celebrates 60 years of the 'Kangaroo Route'|first= Kathy|last= Marks|newspaper=The Independent|location= London|date= 30 November 2007}}</ref>: Երկրին մէջ կը գործեն հետեւեալ օդանաւակայանները. * Սելեթար (Seletar Airport) * Գալան (Kallang Airport) * Փայա Լեպար (Paya Lebar Air Base) * Թենկահ Tengah (Air Base) * Սեմպավանկ (Sembawang Air Base) * Չանկի (Changi Air Base) * Չանկի արեւելեան (Changi Air Base (East)) * Չանկի օդանաւակայան (Singapore Changi Airport) Սինկափուրի Չանկի օդանաւակայանը կը սպասարկէ աւելի քան 100 օդանաւային ընկերութիւններու, որոնք կը կապեն Սինկափուրը 70 երկիրներու 300 քաղաքներու հետ, ամբողջ աշխարհի մէջ<ref>{{cite web |url=http://www.changiairport.com/our-business/about-changi-airport |title=About Changi Airport |publisher=Changiairport.com |date= |accessdate=13 July 2016 |archive-date=21 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141121013212/http://www.changiairport.com/our-business/about-changi-airport |dead-url=yes }}</ref>: ''Skytrax'' ընկերութեան տուեալներով, 2006 թուականին լաւագոյնը եղած է աշխարհի մէջ<ref>{{cite web|title=2006 Airport of the Year result|accessdate=1 June 2006|url=http://www.worldairportawards.com/Awards-2006/AirportYear-2006.htm|archiveurl= https://web.archive.org/web/20061231160516/http://www.worldairportawards.com/Awards-2006/AirportYear-2006.htm|publisher=World Airport Awards|archivedate=31 December 2006}}</ref>: Ազգային փոխադրողը «Սինկափուրեան օդանաւային ուղիներ» ընկերութիւնն է<ref>{{cite news|url= http://www.brandrepublic.com/news/201303/BRAND-HEALTH-CHECK-Singapore-airlines---Turbulence-ahead-Singapore-flag-carrier/|title= Turbulence ahead for Singapore flag carrier|first= Jimmy|last= Yap|date=30 January 2004|work=BrandRepublic|publisher=Haymarket Business Media|location= London }}</ref>: Սինկափուրի նաւահանգիստը կը կառավարուի ''PSA International'' եւ ''Jurong Port'' ընկերութիւններուն կողմէ: 2005 թուականին եղած է ամէնածանրաբեռնուած երկրորդ նաւահանգիստը աշխարհի մէջ, սպասարկուող թոննաներու քանակով` 1.15 միլիարդ թոն, որմէ 23.2 թոնը բաժին կ'իյնայ բեռնախցիկներուն: Անիկա աշխարհի ամէնաբանուկ երկրորդ նաւահանգիստն է` այս ցուցանիշով զիջելով միայն [[Շանհայ]]ի նաւահանգիստին: Անիկա աշխարհի մէջ բեռնատար փոխադրամիջոցով ամէնածանրաբեռնուած նաւահանգիստն է եւ վառելիքով վերալիցքաւորման խոշորագոյն կեդրոնը<ref>{{cite news|title=Singapore remains world's busiest port|url= http://news.xinhuanet.com/english/2006-01/12/content_4045562.htm|date=12 January 2006|agency= Xinhua|work=China View|location= Beijing|accessdate=22 April 2010}}</ref>: [[Պատկեր:Singapore port panorama.jpg|1000px|մինի|կեդրոն|Սինկափուրի նաւահանգստի համայնապատկեր]] === Ջրամատակարարում === Ջրամատակարարումը հասանելի է, արդիւնաւէտ եւ բարձրորակ: Ներդրուած է ջուրի օգտագործման արդիւնաւէտ մեքենականութիւնը, որ կը ներառէ ջուրի կրկնակի օգտագործում, քաղաքային անձրեւաջուրերու կիրառում, ծովի ջուրի քաղցրահամ դարձնելը աղազրկումով` փոքրացնելով իր ջրային կախուածութիւնը դրացի երկիրներէն, մասնաւորապէս [[Մալեզիա|Մալեզիայէն]]<ref>{{cite web |url= https://www.pub.gov.sg/watersupply/singaporewaterstory |title= Singapore Water Story |author= Public Utilities Board |date= 2018 |access-date= 17 March 2018 |archive-date= 29 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220329062059/https://www.pub.gov.sg/watersupply/singaporewaterstory |dead-url= yes }}</ref>: Սինկափուրեան մօտեցումը չ'ենթադրեր բացառապէս ֆիզիքական ենթակառուցուածք. անիկա ամրագրուած է օրէնսդրութեամբ եւ օրինաչափութիւններով, ջուրի գնագոյացմամբ, պետական կրթական հետազօտութիւններով եւ ծրագիրներու մշակմամբ<ref name="Luan">{{cite journal |author= Ivy Ong Bee Luan |title= Singapore Water Management Policies and Practices |journal= International Journal of Water Resources Development |year= 2010 |volume= 26 |issue=1 |pages= 65–80 |doi= 10.1080/07900620903392190}}</ref>: == Ժողովրդագրութիւն == [[Պատկեր:KITLV - 103763 - Chinese and Malaysian women at Singapore - circa 1890.tif|200px|մինի|Չինացի ու մալայացի կանայք Սինկափուրի մէջ, 1890]] 2015 թուականի տուեալներով, Սինկափուրի բնակչութիւնը կազմեր է 5.535.000 մարդ, որմէ 3.375.000-ը (60.98 %) եղեր են երկրի քաղաքացիներ, իսկ 3.375.000-ը (39.02 %)` մշտական բնակիչներ` օտար քաղաքացիներ, որոնք ուսանող եւ աշխատաւորներ եղեր են: Համաձայն 2010 թուականի մարդահամարի` Սինկափուրի բնակիչներու մօտ 23 %-ը եղեր են օտարերկրացիներ (քաղաքացիներ ու մշտական բնակիչներ, ինչ որ կը նշանակէ, որ Սինկափուրի քաղաքացիներուն մօտ 10 %-ը եղեր են երկրի սահմաններէն դուրս ծնած քաղաքացիներ), ոչ հպատակներ. բնակչութեան ընդհանուր թիւի մօտ 43 %-ը եղեր է օտարերկրացի<ref name=2010census>{{cite web|url= http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010acr.pdf|archiveurl= https://www.webcitation.org/68v15isAU?url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010acr.pdf|archivedate= 5 July 2012|title =Census of population (pages 13 to 16 of the pdf file)|publisher=Singapore Department of Statistics|year =2010|accessdate =2 July 2011}}</ref><ref name="un.org">[https://www.un.org/esa/population/publications/migration/UN_MigStock_2008.pdf "Trends in international migrant stock: The 2008 revision"], United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2009).</ref>: Բնակիչներու 74.1 %-ը չինական ծագում ունի, 13.4 %-ը` մալայեական, 9.2 %-ը` հնդկական եւ 3.3 %-ը` այլ ծագման` ներառեալ եւրասիական<ref name=2010census/>: Մինչեւ 2010 թուականի մարդահամարը, ամէն մարդ կրնար արձանագրուիլ որպէս մէկ ցեղի կամ հօրական ցեղի կրող: 2010 թուականէն ետք մարդիկ կրնան արձանագրուիլ բազմացեղ դասակարգմամբ, որու շնորհիւ կրնան ընտրել մէկ հիմնական եւ մէկ երկրորդական ցեղ, բայց ոչ երկու ցեղէն աւելի<ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1030142/1/.html|title=Singaporeans of mixed race allowed to 'double barrel' race in IC|work=Channel NewsAsia|location=Singapore|author=Hoe Yeen Nie|date=12 January 2010|accessdate=18 February 2011|archive-date=6 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206100917/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1030142/1/.html|dead-url=yes}}</ref>: [[Պատկեր:1 bishan park panorama 2012.jpg|400px|մինի|ձախից|Բարձրայարկ HDB բնակարաններ Սինկափուրի մէջ]] Քաղաքացիներու 90.3 %-ը կը բնակի իր սեփական տան մէջ, որու անդամներուն միջին քանակը կը կազմէ 3.43 մարդ (ներառեալ այն մարդիկ, ովքեր քաղաքացի կամ մշտական բնակիչ չեն համարուիր)<ref name=singstat2014h&h>{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#20 |title=Statistics Singapore – Latest Data – Households & Housing |date=2014 |publisher=Statistics Singapore |accessdate=20 April 2015 |archive-date=29 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#20 |dead-url=yes }}</ref>: Սակայն սակաւ հողատարածքի պատճառով բնակիչներու 80.4 %-ն կ'ապրի Սինկափուրի օժանդակուած պետական բազմաբնակարան շէնքերուն մէջ, որոնք կը կոչուին HDB բնակարաններ (Housing and Development Board), քանի որ կը գտնուին կառավարութեան ենթակայութեան տակ, որ պատասխանատու է երկրին մէջ պետական բնակարաններուն<ref name=singstat2014h&h/><ref name="hdb">{{cite web|url=http://www.hdb.gov.sg/fi10/fi10320p.nsf/w/HDBWinsUNAward?OpenDocument |archive-url=https://web.archive.org/web/20111211145036/http://www.hdb.gov.sg/fi10/fi10320p.nsf/w/HDBWinsUNAward?OpenDocument |dead-url=yes |archive-date=11 December 2011 |title=HDB InfoWEB: HDB Wins the 2010 UN-HABITAT Scroll of Honour Award : |publisher=Hdb.gov.sg |date= |accessdate=14 October 2013 |df=dmy-all }}</ref>: Բացի այդ, HDB բնակարաններուն մէջ տնտեսվարող բնակիչներու 75.9 %-ն ունի մօտ 4 սենեակ (3 ննջասենեակ եւ 1 հիւրասենեակ): Սինկափուրի մէջ յաճախ կը հանդիպին օտարերկրացի տնային աշխատողներ. 2013 թուականի Դեկտեմբերի տուեալներով հաշուարկուած է մօտ 224.500 օտարերկրեայ տնային աշխատակից<ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/more-than-1-3-million/1297688.html |title=More than 1.3 million foreigners working in Singapore: Tan Chuan-Jin |work=Channel NewsAsia |location=Singapore |date=5 August 2014 |accessdate=26 October 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140914232514/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/more-than-1-3-million/1297688.html |archivedate=14 September 2014 }}</ref>: Սինկափուրի բնակչութեան միջին տարիքը կը կազմէ 40.5 տարեկան (2017), ծնելիութեան մակարդակը մէկ կնոջ հաշիւով` 0.8 երեխայ (2014), ինչ որ ամէնացած ցուցանիշն է աշխարհի վրայ. բնակչութեան վերարտադրման համար անհրաժեշտ է 2.1 երեխայ<ref name=singstat2014respoppro>{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#17 |title=Statistics Singapore – Latest Data – Resident Population Profile |date= |publisher=Statistics Singapore |accessdate=15 March 2018 |archive-date=29 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#17 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|title=The World Factbook|work=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=24 October 2014|archive-date=28 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|dead-url=yes}}</ref>: Որպէսզի յաղթահարեն այդ խնդիրը, Սինկափուրի կառավարութիւնը վերջին քանի մը տասնամեակներու ընթացքին կը խրախուսէ օտարերկրացիներու ներգաղթը: Եւ անոնց հաշուին ալ կրճատուեր է Սինկափուրի բնակչութեան թիւի անկումը<ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/257208/1/.html|title=Singapore's birth trend outlook remains dismal|work=Channel NewsAsia|location=Singapore|date=7 February 2007|first=Julia|last=Ng|accessdate=22 April 2010|archive-date=13 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113223503/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/257208/1/.html|dead-url=yes}}</ref>: === Դաւանանք === [[Պատկեր:Cathedral of the Good Shepherd 14, Jan 06.JPG|250px|մինի|Բարի հովիւի եկեղեցին Սինկափուրի կաթոլիկ արքեպիսկոպոսութեան տաճարն է:]] [[Պատկեր:Armenische Kirche.JPG|thumb|Սինկափուրի հայկական եկեղեցին]] Սինկափուրի մէջ ամէնէն տարածուած կրօնը [[պուտտայականութիւն]]ն է. այդպէս յայտարարեր է բնակչութեան 33 %-ը վերջին մարդահամարի ժամանակ: Յաջորդ ամէնէն տարածուած կրօնը [[քրիստոնէութիւն]]ն է, որուն կը յաջորդեն [[իսլամ|իսլամութիւն]]ը, [[տաոսականութիւն]]ը եւ [[հինտուիզմ]]ը: Բնակչութեան 17 %-ը կրօնական որեւէ դաւանութեան չի հետեւիր: 2000-2010 թուականներուն մեծցեր է քրիստոնեաներու, տաոսականներու եւ կրօնական որեւէ դաւանութեան չհետեւողներու թիւը մօտ 3-ական տոկոսով, իսկ պուտտայականութեան հետեւորդներու թիւն անկում ապրած է<ref name=2010censuspercentage>{{cite press release|url=http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf |title=Census of population 2010: Statistical Release 1 on Demographic Characteristics, Education, Language and Religion |publisher=Singapore Statistics |date=12 January 2011 |accessdate=16 January 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124160522/http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf |archivedate=24 January 2011 }}</ref>: ''Pew'' հետազօտական կեդրոնի տուեալներուն համաձայն` Սինկափուրի բնակչութիւնը աշխարհի ամէնակրօնացուած ազգութիւնն է<ref>{{cite web|title=Global Religious Diversity|url=http://www.pewforum.org/2014/04/04/global-religious-diversity/|publisher=Pew Research|date=4 April 2014|accessdate=15 April 2014}}</ref><ref name="pew">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/singapore/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Singapore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817031953/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/singapore/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010|date=2018-08-17}}. [[Pew Research Center]]. 2010.</ref>: Սինկափուրի մէջ կան վանքեր եւ [[Տհարմա]] կեդրոններ, որոնցմէ երեքը աւանդաբար պուտտիստական կեդրոններ են` Թերավատա, Մահայանա եւ Վայրայանա: Պուտտայականութեան հետեւորդներու մեծ մասը ծագումով չինացիներ են, որոնք կը հետեւին Մահայանայի աւանդոյթներուն. ատիկա հետեւանքն է այն բանին, որ քանի մը տասնամեակ միսիոնարները երկիր մտեր են Թայուանէն ու Չինաստանէն<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/?id=GBdX2ELnkXQC&pg=PR8|title=State, society, and religious engineering: toward a reformist Buddhism in Singapore|author=Khun Eng Kuah|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|location = Singapore|accessdate=1 November 2010|isbn=978-981-230-865-8|year=2009}}</ref>: Թայլանտական Թհերավատա պուտտայականութիւնը վերջին տասնամեակին տարածուած է բնակչութեան (ոչ միայն չինացիներու) շրջանակներու մէջ։ Պուտտայական միջազգային ''Soka Gakkai International'' կազմակերպութիւնը, որ ճափոնական կազմակերպութիւն է, կը համագործակցի Սինկափուրի շատ մարդոց հետ, որոնք գլխաւորապէս չինական ծագում ունին: Վերջին տարիներուն [[թիպեթական պուտտայականութիւն]]ը դանդաղօրէն զարգացում ապրած է երկրին մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a789141932|title=Modernity in south-east Asia|publisher=Informaworld|date=2 December 1995|accessdate=1 November 2010}}</ref>: Այսպիսով, դաւանանքը Սինկափուրի մէջ 2015 թուականի տուեալներով հետեւեալ պատկերը ունեցեր է. * Պուտտայականութիւն - 33.2 % * Քրիստոնէութիւն - 18.8 % * Դաւանանք չունեցողներ - 18.5 % * Իսլամ - 14.0 % * Տաոսականութիւն եւ ազգային կրօններ - 10.0 % * Հինտուիզմ - 5.0 % * Այլ կրօններ - 0.6 % === Լեզուներ === [[Պատկեր:Protected place sign, Fort Canning Park, Singapore - 20081203.jpg|250px|մինի|Բազմալեզու գրութիւն` Սինկափուրի պաշտօնական չորս լեզուներով]] Սինկափուրը ունի պաշտօնական չորս լեզու` [[անգլերեն]], [[մալայերեն]], [[Մանդարին (լեզու)|չինական մանդարին]] եւ [[թամիլերեն]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{cite web |url=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;ident=7655e14f-c579-47a2-b7a9-fffc9fea4815;page=0;query=DocId%3A%222cc15e67-cf27-44b1-a736-f28ab8190454%22%20Status%3Apublished%20Depth%3A0;rec=0 |title=Republic of Singapore Independence Act, s.7 |accessdate=2020-01-29 |archive-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140420190129/http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;ident=7655e14f-c579-47a2-b7a9-fffc9fea4815;page=0;query=DocId%3A%222cc15e67-cf27-44b1-a736-f28ab8190454%22%20Status%3Apublished%20Depth%3A0;rec=0 |dead-url=yes }}</ref>: Անգլերէնը ընդհանուր լեզու է. պիզնեսի եւ դպրոցներուն մէջ ուսումնառութեան լեզուն է<ref name="Britishcouncil">{{cite web|url=http://www.britishcouncil.org/eumd-partnership-webzine-october-2010-country-focus.htm#singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20110402172957/http://www.britishcouncil.org/eumd-partnership-webzine-october-2010-country-focus.htm |dead-url=yes |archive-date=2 April 2011 |title=Education UK Partnership&nbsp;– Country focus |date=October 2010 |publisher=[[British Council]] |accessdate=27 February 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2010/04/19/speech-by-mr-s-iswaran-at-the-apec-relc-int-seminar-opening-ceremony.php|archive-url =https://web.archive.org/web/20110519070557/http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2010/04/19/speech-by-mr-s-iswaran-at-the-apec-relc-int-seminar-opening-ceremony.php|dead-url =yes|archive-date =19 May 2011|title= Speech by Mr S. Iswaran, Senior Minister of State, Ministry of Trade and Industry and Ministry of Education|date =19 April 2010|publisher=Ministry of Education}}</ref>: Սինկափուրի պետական մարմինները, պետական ծառայութիւնները, իրենց գրագրութիւնը կը վարեն անգլերէնով եւ նոյնիսկ պետական այլ լեզուներով գրուած փաստաթուղթերը, որպէս կանոն, պէտք է թարգմանուին անգլերէնի<ref>[https://web.archive.org/web/20150106063743/http://www.careers.gov.sg/the-singapore-public-service/public-agencies]</ref>: Սինկափուրի սահմանադրութիւնը եւ մնացած բոլոր օրէնքները գրուած են անգլերէնով, իսկ թարգմանիչներն անհրաժեշտ են, եթէ Սինկափուրի դատարան կը դիմեն այլ լեզուով<ref>{{cite web|url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_retrieve.pl?&actno=Reved-CONST&date=latest&method=part |archive-url=https://web.archive.org/web/20020713024759/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_retrieve.pl?&actno=Reved-CONST&date=latest&method=part |dead-url=yes |archive-date=13 July 2002 |title=Constitution of the Republic of Singapore. Part I |year=2010 |accessdate=2 July 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Անգլերէնը մայրենի լեզու է բնակչութեան միայն մէկ երրորդին համար. ընդ որում, Սինկափուրեան մալայեացիներու մօտ մէկ քառորդը, սինկափուրեան չինացիներու մէկ երրորդը եւ սինկափուրեան հնդիկներու կէսը անգլերէնը կը համարեն մայրենի լեզու<ref>{{cite web |title= What do I do if I can't speak English? |url= http://app.subcourts.gov.sg/criminal/page.aspx?pageid=64541#faq13-9 |accessdate=11 October 2011 |publisher= Singapore Subordinate Courts| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709074333/http://app.subcourts.gov.sg/criminal/page.aspx?pageid=64541 |archivedate=9 July 2010}}</ref>: Սինկափուրցիներու 20 %-ը չի կրնար գրել կամ կարդալ անգլերէնով<ref name=2010censuspercentage /><ref name=autogenerated3>{{cite web |url= http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |archiveurl= https://www.webcitation.org/5wdAIB8hG?url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |archivedate=20 February 2011 |publisher=Singapore Statistics |title=Census of Population |year=2010 |accessdate=19 February 2011}}</ref>: Սինկափուրցիները գլխաւորաբար երկու լեզու կրող են, ընդ որում անգլերէնը կը համարուի ընդհանուր լեզու եւ որպէս երկրորդ մայրենի լեզու կը համարուի, որմով կը դասաւանդուին դպրոցներու մէջ` ամէն մարդու էթնիք ինքնաբաւութիւնն ու արժեհամակարգը պահպանելու համար: Սինկափուրցիներու շրջանակի պաշտօնական լեզուներ են անգլերէնը (80 % գրագիտութիւն), չինական մանտարինը (65 % գրագիտութիւն), մալայերէնը (17 % գրագիտութիւն) եւ թամիլերէնը (4 % գրագիտութիւն)<ref name=2010censuspercentage /><ref>{{cite web |url= http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t39-46.pdf |archiveurl= https://www.webcitation.org/5wpMAuagj?url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t39-46.pdf |archivedate=28 February 2011 |title=Census of Population 2010|publisher=Singapore Statistics |accessdate=27 February 2011}}</ref>: Սինկափուրեան անգլերէնը յենուած է բրիտանական անգլերէնի վրայ, որ կը դրսեւորուի թէ՛ նախնական ձեւով եւ թէ՛ խօսակցական ձեւով, որ յայտնի է [[սինկլիշ]] (Singlish) անունով<ref>{{cite web|url=http://blogs.nlb.gov.sg/ask/children/481 |title=What are some commonly misspelled English words? |publisher=National Library Board |location=Singapore |date=18 April 2008 |accessdate=18 February 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303222846/https://blogs.nlb.gov.sg/ask/children/481 |archivedate=3 March 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|author=Tan Hwee Hwee|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020729-322685,00.html|title=A war of words is brewing over Singlish|newspaper=Time|location=New York|date=22 July 2002|accessdate=18 February 2011|archive-date=6 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806210202/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020729-322685,00.html|dead-url=yes}}</ref>: ԱնգլերԷնը այն լեզուն է, որմով Սինկափուրցիներու մեծամասնութիւնը կը խօսի տան մէջ `36.9 %` այդ ցուցանիշով գերազանցելով նոյնիսկ չինարէնը<ref name="singstat1">{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/GHS/ghs2015/findings.pdf |title=General Household Survey 2015 |year=2015 |accessdate=15 November 2016 |archive-date=15 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215063843/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/GHS/ghs2015/findings.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref name="BBC">{{cite news|last=Oi|first=Mariko|url=http://www.bbc.co.uk/news/business-11468401|title=Singapore's booming appetite to study Mandarin|work=BBC News|date=5 October 2010|accessdate=27 February 2011}}</ref>: Մօտ կէս միլիոն մարդ կը խօսի չինարէնի տարբերակներով` չաոշ, քանթոն, հոքիեն, թէեւ ատոնց կիրառումը կը նուազի ի հաշիւ [[Մանտարին (լեզու)|մանտարինի]] եւ անգլերէնի<ref name="singstat.gov.sg">{{cite web|title= Chapter 2 Education and Language|url= http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/ghsr1/chap2.pdf|archiveurl= https://www.webcitation.org/68v13p3aH?url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/ghsr1/chap2.pdf|archivedate= 5 July 2012|year =2005|work=General Household Survey 2005, Statistical Release 1: Socio-Demographic and Economic Characteristics|publisher=Singapore Statistics|accessdate=11 November 2010}}</ref>: Սինկափուրեան հիերոկլիֆները չինական հիերոկլիֆներու պարզեցուած տարբերակն են<ref>{{cite book|last1=Fagao Zhou|title=Papers in Chinese Linguistics and Epigraphy|date=1986|publisher=Chinese University Press|isbn=9789622013179|page=56|url=https://books.google.am/books?id=NEzEo5Y8B3oC|accessdate=31 January 2017}}</ref>: Սինկափուրի ընտանիքներուն մէջ կիրառուող լեզուներու վիճակագրութիւնը հետեւեալն է. * անգլերէն - 36.9 % * մանտարին - 34.9 % * մալայերէն - 10.7 % * թամիլերէն - 3.3 % * այլ - 14.2 %: Սինկափուրի կառավարութիւնը մալայերէնը պետական լեզու ընդուներ է 1960-ական թուականներուն` Բրիտանիայէն անկախութիւն ստանալէն ետք, որպէսզի խուսափի դրացի մալայախօս երկիրներու` Ինտոնեզիայի ու Մալեզիայի միջեւ անջրպետի առաջացումէն<ref name=fromthirdworldtofirst>{{cite book|title= From Third World to First|last= Lee|first= Lee Kuan Yew|year= 2000|publisher=[[Marshall Cavendish]]|location= Singapore}}</ref>: Անիկա աւելի շատ ունի խորհրդանշական, քան գործառական բնոյթ<ref name="statutes.agc.gov.sg" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.am/?id=CQgjrpgdU6gC&pg=PA42|title=Language and society in Singapore|publisher=Singapore University Press|first1 = Evangelos A.|last1 = Afendras|first2 = Eddie C.Y.|last2 = Kuo|year = 1980|isbn = 978-9971-69-016-8|accessdate=27 February 2011}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.am/?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA2018|title= Sociolinguistics: An international handbook of the science of language and society|publisher=Walter de Gruyter|location = Berlin|first1 = Ulrich|last1 = Ammon|first2 = Norbert|last2 = Dittmar|first3 = Klaus J.|last3 = Mattheier|volume = 3|year = 2006|isbn = 978-3-11-018418-1|accessdate=27 February 2011}}</ref>: Մալայերէնը օգտագործուած է ազգային օրհներգին մէջ (Majulah Singapura)<ref>{{Singapore legislation|title=Singapore Arms and Flag and National Anthem Act|cap=296|ed=1985}}</ref>: Ընդհանուր առմամբ, մալայերէն կը խօսին սինկափուրեան մալայեական համայնքին մէջ, ընդ որում Սինկափուրցիներու միայն 17 %-ն կը տիրապետէ այդ լեզուին, եւ 12 %-ն է այն կը կիրառէ որպէս մայրենի լեզու<ref name="singstat1" /><ref>{{cite web|url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/papers/people/c2000adr-literacy.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5oFD4Gdnx?url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/papers/people/c2000adr-literacy.pdf|archivedate=15 March 2010|title=Literacy and Language|publisher=Singapore Statistics|accessdate=27 February 2011}}</ref><ref>{{cite book|last1=Cook|first1=Vivian|last2=Bassetti|first2=Benedetta|title=Second Language Writing Systems|date=2005|publisher=Multilingual Matters|isbn=9781853597930|page=359|url=https://books.google.am/books?id=yDLVaYJkyHUC}}</ref>: Թէեւ Սինկափուրեան մալայերէնը պաշտօնապէս կը գրուի լատինատառ (Rumi script), շատ սինկափուրցիներ կ'ուսումնասիրեն արաբերէնի վրայ հիմնուած տարբերակը (Jawi script)<ref>{{cite web |url=https://www.ica.gov.sg/page.aspx?pageid=140 |title=Update Change of Name in IC |publisher=Immigration and Checkpoints Authority |accessdate=29 January 2017 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202101218/https://www.ica.gov.sg/page.aspx?pageid=140 |archivedate=2 February 2017 |df=dmy-all }}</ref>: Մօտ 100.000 սինկափուրցիներ կամ բնակչութեան 3 %-ը կը խօսի թամիլերէնով, որպէս իր մայրենի լեզուն<ref name="singstat1" />: Թամիլերէնը Սինկափուրի մէջ պաշտօնական կարգավիճակ ունի եւ փորձ չէ եղած խոչընդոտել հնդկական այլ լեզուներու կիրառումը<ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/admissions/returning-singaporeans/mother-tongue-policy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408195106/http://www.moe.gov.sg/education/admissions/returning-singaporeans/mother-tongue-policy/ |dead-url=yes |archive-date=8 April 2008 |publisher=Ministry of Education |title=Returning Singaporeans&nbsp;– Mother-Tongue Language Policy |accessdate=13 October 2010 |df=dmy-all }}</ref>: == Կրթութիւն == [[Պատկեր:Singapore Management University 17, Aug 06.JPG|250px|մինի|Կառավարման համալսարանը հասարակական վեց բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններէն (բուհերէն) մէկն է Սինկափուրի մէջ:]] Նախնական, միջնակարգ եւ բարձրագոյն կրթութեան հոգ կը տանի գլխաւորաբար պետութիւնը: Բոլոր հաստատութիւնները` պետական եւ մասնաւոր, պէտք է արձանագրուին կրթութեան նախարարութեան մէջ<ref>{{cite web|url = http://www.moe.gov.sg/education/private-education/|title = Private Education in Singapore|publisher=Ministry of Education|year = 2011|accessdate =2 July 2011 }}</ref>: Անգլերէնը կը համարուի պետական բոլոր դպրոցներու ուսումնառութեան լեզուն. բոլոր նիւթերը կ'ուսուցանուին անգլերէնով, բացի մայրենի լեզուէն<ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/admissions/international-students/general-info/ |title=International Student Admissions: General Information on Studying in Singapore |publisher=Ministry of Education |accessdate=27 February 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304134017/http://www.moe.gov.sg/education/admissions/international-students/general-info/ |archivedate=4 March 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/scholarships/asean/faq/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406231811/http://www.moe.gov.sg/education/scholarships/asean/faq/ |dead-url=yes |archive-date=6 April 2008 |title=ASEAN Scholarships: Frequently Asked Questions |publisher=Ministry of Education |accessdate=27 February 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Հակառակ մայրենի լեզու հասկացութիւնը ընդհանուր առմամբ կը վերաբերի միջազգային առաջին լեզուին, սակայն անիկա կը կիրառուի երկրորդ լեզուն մատնանշելու համար, քանի որ առաջին լեզուն անգլերէնն է<ref>{{cite press release|url=http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2003/sp20030215a.htm|title=Speech by Tharman Shanmugaratnam, Senior Minister of State for Trade & Industry and Education at the Seminar on "The Significance of Speaking Skills For Language Development", organised by the Tamil Language and Culture Division of Nie On 15 February 2003|publisher=Ministry of Education|date=2 January 2008|accessdate=27 February 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515193809/http://www.moe.gov.sg/media/speeches/2003/sp20030215a.htm|archivedate=15 May 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1065927/1/.html|title=Mandarin is important but remains a second language in S'pore MM Lee|work=Channel NewsAsia|location=Singapore|date=26 June 2010|accessdate=27 February 2011|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630180427/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1065927/1/.html|dead-url=yes}}</ref>: Այն ուսանողները, որոնք որոշ ժամանակ եղեր են օտար երկիր, կամ որոնք կը պայքարին իրենց մայրենի լեզուին համար, կրնան ընտրել աւելի պարզ ուսումնական ծրագիր կամ հրաժարիլ դասաւանդուած նիւթէն<ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/admissions/returning-singaporeans/mother-tongue-policy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408195106/http://www.moe.gov.sg/education/admissions/returning-singaporeans/mother-tongue-policy/ |dead-url=yes |archive-date=8 April 2008 |title=Returning Singaporeans – Mother-Tongue Language Policy |publisher=Ministry of Education |accessdate=27 February 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.moe.gov.sg/media/press/2004/pr20040109.htm|title=Refinements to Mother Tongue Language Policy|publisher=Ministry of Education|accessdate=27 February 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110224021851/http://www.moe.gov.sg/media/press/2004/pr20040109.htm|archivedate=24 February 2011|df=dmy-all}}</ref>: Ուսումնառութիւնը կը կատարուի երեք փուլով` նախնական, միջին, մինչ բուհական: Պարտադիր է միայն առաջին փուլը: Նախնական դպրոց կ'ընդունուին վեց տարեկանէն, որ բաղկացած է հիմնական քառամեայ դասընթացքէ եւ երկամեայ նախընտրութենէն: Կրթական ծրագիրները միտուած են անգլերէնի, մայրենի լեզուի, ուսողութեան (մաթեմաթիկայի) ու բնական գիտութիւններու զարգացման<ref name="Primary">{{cite web|url= http://www.moe.gov.sg/education/primary/|title= Primary Education|publisher=Ministry of Education|year= 2011|accessdate=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/primary/curriculum/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407095703/http://www.moe.gov.sg/education/primary/curriculum/ |dead-url=yes |archive-date=7 April 2008 |title=Primary School Curriculum |publisher=Ministry of Education |year=2011 |accessdate=2 July 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Միջին դպրոցին մէջ ուսումնառութիւնը կը տեւէ 4-5 տարի եւ կը բաժնուի յատուկ, չփոփոխուող, արագ (ակադեմիական) եւ օրինաչափական (արուեստագիտական) հոսքերու ամէն դպրոցի մէջ` կախուած ուսանողի ընդունակութիւններէն<ref name="Secondary">{{cite web|url = http://www.moe.gov.sg/education/secondary/|title = Secondary Education|publisher=Ministry of Education|year = 2011|accessdate =2 July 2011}}</ref>: Դասընթացքի բաղադրիչները գրեթէ այնպիսին են, ինչպէս նախնական դպրոցին մէջ, հակառակ դասարանները աւելի մասնագիտացուած են<ref>{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/secondary/express/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407202048/http://www.moe.gov.sg/education/secondary/express/ |dead-url=yes |archive-date=7 April 2008 |title=Special/Express Courses Curriculum |publisher=Ministry of Education |year=2011 |accessdate=2 July 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Մինչդեռ բուհական կրթութիւնը կը տեւէ 2-3 տարի աւագ դպրոցներու մէջ, որոնք մեծ մասամբ կը կոչուին կրտսեր քոլէճներ<ref name="Pre-university">{{cite web|url=http://www.moe.gov.sg/education/pre-u/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080405194544/http://www.moe.gov.sg/education/pre-u/ |dead-url=yes |archive-date=5 April 2008 |title=Pre-University Education |publisher=Ministry of Education |year=2011 |accessdate=2 July 2011 |df=dmy-all }}</ref>: [[Պատկեր:Hwa Chong Institution Clock Tower Front View.JPG|250px|մինի|''Hwa Chong'' հիմնարկը չինական առաջին հիմնարկն է Հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ, 1919]] Պետական քննութիւնները նոյնականացուած են բոլոր դպրոցներուն մէջ, ընդ որում քննութիւն տեղի կ'ունենայ ամէն փուլէ յետոյ<ref name="Primary" />: Կրթութիւն ստանալու առաջին վեց տարիներէն յետոյ ուսանողները քննութիւն կ'անցընեն սկզբնական մակարդակէն, որ կ'որոշէ անոնց ընդգրկումը միջին դպրոցին մէջ։ Երկրորդ փուլի վերջը կը յանձնեն GCE «O» կամ «N» մակարդակի քննութիւնները, իսկ յաջորդ մինչ բարձրագոյն ուսումնական կրթութեան վերջը` GCE «A» մակարդակի քննութիւնները<ref>{{cite web|url=https://www.moe.gov.sg/education/secondary |title=Secondary |publisher=Ministry of Education |accessdate=2 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.moe.gov.sg/images/default-source/default-album/sg-education-landscape-print9e3a5a33f22f6eceb9b0ff0000fcc945.jpg |title=Singapore's Education System: An Overview |publisher=Ministry of Education |accessdate=6 December 2016}}</ref>: Որոշ դպրոցներ ունին իրենց ուսումնական ծրագիրներու որոշակի ազատութիւն եւ յայտնի են որպէս ինքնավար դպրոցներ<ref name="Secondary" />: Միջնակարգ կրթութենէն յետոյ ուսումը կը ներառեն ճարտարագիտական 5 հիմնարկներ, հասարակական վեց համալսարան, որոնցմէ են Սինկափուրի Ազգային համալսարանը եւ Նանյանիի Գիտարուեստական համալսարանը կը մտնեն աշխարհի լաւագոյն 20 համալսարաններուն մեջ<ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2015|title=QS World University Rankings 2015/16|publisher=QS|accessdate=15 November 2016}}</ref>: Սինկափուրի ուսանողները մեծ յառաջադիմութիւն ցոյց կու տան ուսուղութեան (mathematic), գիտութեան ու ընթերցանութեան կրթական միջազգային քննութիւններուն: 2015 թուականին ինչպէս նախնական, այնպէս ալ միջին դպրոցներու աշակերտները բարձր վարկանիշ դրսեւորեր են [[Տնտեսական համագործակցութեան և զարգացման կազմակերպութիւն|Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան]] 76 երկիրներու մէջ<ref>{{cite news |url=https://www.cnbc.com/2015/05/13/singapore-tops-oecds-global-school-ranking-us-placed-28th.html |title=Singapore tops OECD's global school ranking, US placed 28th |date=13 May 2015 |publisher=CNBC }}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.straitstimes.com/singapore/education/singapore-tops-biggest-global-education-rankings-published-by-oecd |title=Singapore tops biggest global education rankings published by OECD |date=13 May 2015 |newspaper=The Straits Times |location= Singapore }}</ref>: 2016 թուականին Սինկափուրի ուսանողները գլխաւորած են Ուսանողներու կրթական ձեռքբերումներու գնահատման միջազգային ծրագիրը (PISA) եւ ուսողական (մաթեմաթիկական) ու բնագիտական կրթութեան միջազգային հսկողութեան (TIMSS)<ref>{{cite news |url= http://www.bbc.com/news/education-38212070 |title=Pisa tests: Singapore top in global education rankings |date=7 December 2016 |work=BBC News }}</ref><ref>{{cite news |url= http://edition.cnn.com/2016/12/06/world/pisa-global-education-rankings/ |title=PISA: Singapore teens top global education ranking |date=6 December 2016 |work=CNN }}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.ft.com/content/2e4c61f2-4ec8-11e6-8172-e39ecd3b86fc |title=Why Singapore's kids are so good at maths |date=22 July 2016 |work=Financial Times |location= London}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.todayonline.com/singapore/spore-teens-top-second-global-test-maths-science-reading |title= S'pore students top in science, maths and reading in Pisa test |newspaper= Today |location= Singapore |date=6 December 2016}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.straitstimes.com/singapore/education/singapore-students-top-in-maths-science-and-reading-in-international |title= Singapore students top in maths, science and reading in Pisa international benchmarking test |date=6 December 2016 |work=The Straits Times |location= Singapore }}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.wsj.com/articles/u-s-teenagers-lose-ground-in-international-math-exam-raising-competitiveness-concerns-1481018401 |title=U.S. Teenagers Lose Ground in International Math Exam, Raising Competitiveness Concerns |date=6 December 2016 |work=The Wall Street Journal |location=New York}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.theguardian.com/education/2016/dec/06/english-schools-core-subject-test-results-international-oecd-pisa |title=UK Schools climb international league table |date=6 December 2016 |work=The Guardian |location= London}}</ref>: 2015 թուականին 107 երկիրներուն մէջ տեղի ունեցած քննութիւններուն մէջ, Սինկափուրի ուսանողները ամէնէն լաւ արդիւնքը դրսեւորած են<ref>{{cite news |url=http://www.straitstimes.com/singapore/education/over-half-of-international-baccalaureate-top-scorers-from-singapore?login=true |title=Over half of International Baccalaureate top scorers from Singapore |date=5 January 2016 |work=The Straits Times }}</ref>: Անգլերէնի իմացութեան իմաստով, որ 2016 թուականին ստուգուած է 72 երկիրներու մէջ, Սինկափուրը զբաղեցուցած է 6-րդ տեղը` դառնալով ասիական միակ երկիրը, որ տեղ զբաղեցուցած է լաւագոյն տասնեակին մէջ<ref>{{Cite web |url=http://www.atimes.com/article/singaporeans-among-top-english-speakers-hong-kong-slides/ |title=Singaporeans among top English speakers; Hong Kong slides |last=Nylander |first=Johan |date=14 November 2016 |newspaper=Asia Times |location=Hong Kong |access-date=16 November 2016 |archive-date=31 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531065055/http://www.atimes.com/article/singaporeans-among-top-english-speakers-hong-kong-slides// |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://finance.yahoo.com/news/dutch-pass-danes-become-worlds-080000181.html |title=Dutch Pass Danes to Become World's Best English Speakers |date=15 November 2016 |work=Yahoo News |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170808041145/https://finance.yahoo.com/news/dutch-pass-danes-become-worlds-080000181.html |archivedate=8 August 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url=http://nordic.businessinsider.com/the-nordics-have-the-highest-english-proficiency-in-the-world---and-its-boosting-their-tech-and-innovation-2016-11 |title=The Nordics have the highest English proficiency in the world – and it's boosting their tech and innovation |date=16 November 2016 |work=Business Insider |access-date=28 January 2020 |archive-date=13 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713204753/http://nordic.businessinsider.com/the-nordics-have-the-highest-english-proficiency-in-the-world---and-its-boosting-their-tech-and-innovation-2016-11 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://learningenglish.voanews.com/a/how-well-is-english-spoken-worldwide/3597100.html |title=How Well is English Spoken Worldwide? |date=15 November 2016 |work=Voice of America News }}</ref>: Սինկափուրի` գրականութեան ոլորտի ուսանողները սկսած 1987 թուականէն (բացի` 2000 թուականէն) ամէն տարի Քեմպրիճի կազմակերպած քննութիւններուն մէջ կը շահին Անկուս Ռոսի մրցանակը, որ կը տրուի անգլիական գրականութեան` Բրիտանիայի սահմաններէն դուրս գտնուող լաւագոյն գիտակին: Մրցոյթին կը մասնակցին մօտ 12.000 մասնակից` տարբեր ազգութիւններէ<ref>{{cite news |url=http://www.straitstimes.com/singapore/education/secrets-to-singapores-angus-ross-success |title=Secrets to Singapore's Angus Ross success |date=6 July 2017 |work=The Straits Times |location= Singapore }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singaporean-student-clinches-prestigious-angus-ross-prize-8273238 |title=Singaporean student clinches prestigious Angus Ross Prize |date=6 July 2017 |work=Channel NewsAsia |location=Singapore |access-date=28 January 2020 |archive-date=20 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320043922/https://www.channelnewsasia.com/news/singapore/singaporean-student-clinches-prestigious-angus-ross-prize-8273238 |dead-url=yes }}</ref>: === Առողջապահութիւն === [[Պատկեր:Bowyer Block, SGH.JPG|250px|մինի|Սինկափուրի Ընդհանուր հիւանդանոցային թանգարանը Պոյեր Պլոքի մէջ]] Սինկափուրը ընդհանուր առմամբ ունի առողջապահական արդիւնաւէտ համակարգ, հակառակ այդ ոլորտին մէջ անոր ծախսերը համեմատաբար ցած են զարգացած երկիրներու համեմատ<ref name="Wyatt">{{cite web|year=2010 |url=http://www.watsonwyatt.com/europe/pubs/healthcare/render2.asp?ID=13850 |archive-url=https://archive.is/20121210052940/http://www.watsonwyatt.com/europe/pubs/healthcare/render2.asp?ID=13850 |dead-url=yes |archive-date=10 December 2012 |title=The Singapore health system – achieving positive health outcomes with low expenditure |author=Tucci, John |publisher=[[Towers Watson]] |accessdate=16 March 2011 |df=dmy-all }}</ref>: [[Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն]]ն աշխարհի առողջապահութեան մասին իր զեկոյցին մէջ նշեր է, որ Սինկափուրի առողջապահական համակարգը չորրորդ տեղը կը զբաղեցէ աշխարհի վրայ<ref name="WHO">{{cite press release|url= http://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/index.html|title=World Health Organization Assesses the World's Health Systems|date=21 June 2000|publisher=World Health Organization|location=[[Geneva]]|accessdate=2 November 2011}}</ref>: Ընդհանուր առմամբ, վերջին երկու տասնամեակներուն Սինկափուրը մանկան մահացութեան ամէնացած ցուցանիշը ունի աշխարհի վրայ<ref name="singstat2014births&deaths">{{cite web|url =http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16|title =Statistics Singapore – Latest Data – Births & Deaths|publisher =Singapore Department of Statistics|year =2014|accessdate =26 April 2015|archive-date =29 November 2015|archive-url =https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16|dead-url =yes}}</ref>: Կեանքի տեւողութիւնը կը կազմէ 80 տարի տղամարդկանց եւ 85 տարի կանանց համար, ինչ որ կեանքի տեւողութեան առումով չորրորդ ցուցանիշն է աշխարհի վրայ։ Գրեթէ ողջ բնակչութեան հասանելի են բարելաւուած ջրամատակարարումը եւ առողջապահական պայմանները: 100.000 բնակիչին բաժին կ'իյնայ ՄԻԱՎ-ով 10 վարակակիր: Ճարպակալումը տարեցներու մօտ ցած է 10 %-ից<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://www.who.int/gho/countries/sgp.pdf|title=Singapore: Health Profile|publisher=World Health Organization|date=13 August 2010|accessdate=16 March 2011}}</ref>: ''Economist Intelligence Unit'' ընկերութիւնը 2013 թուականի ծնելիութեան ցուցանիշով, Սինկափուրը կեանքի որակով կը համարուի լաւագոյնը Ասիոյ մէջ եւ վեցերորդը աշխարհի վրայ<ref>[https://www.economist.com/news/21566430-where-be-born-2013-lottery-life "The lottery of life"]. ''The Economist'' (London). 21 November 2012.</ref>: Կառավարութեան առողջապահական համակարգը հիմնուած է ''3M'' ձեւաչափի վրայ. * Medifund, որ կ'ապահովէ համակարգը այն մարդոց համար, ովքեր չեն կրնար իրենք իրենց արտօնել բժշկաառողջապահական օգնութիւն: * Medisave - բժշկական խնայողական հաշիւներու ազգային պարտադիր համակարգ: Այն կ'ընդգրկէ բնակչութեան մօտ 85 %-ը: * Medishield - կառավարութեան ֆինանսաւորած բժշկական ապահովագրութեան ծրագիր<ref name="Wyatt" />: Սինկափուրի մէջ պետական հիւանդանոցները ունին ինքնավարութիւն իրենց կառավարման որոշումներուն մէջ եւ կը մրցակցին իրար հետ: Գոյութիւն ունի օժանդակութեան ծրագիր՝ ցած եկամուտ ունեցողներու համար<ref>{{cite web|url= http://www.who.int/whr/2000/en/whr00_en.pdf|title=The World Health Report|publisher=World Health Organization|page=66|year=2000|accessdate=16 March 2011}}</ref>: 2008 թուականին առողջապահութեան 32 %-ը վճարուեր է կառավարութեան կողմէ: Այդ կը կազմէ Սինկափուրի ՀՆԱ-ի մօտաւորապէս 3.5 %-ը<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/whosis/database/core/core_select_process.cfm|title=Core Health Indicators Singapore|publisher=World Health Organisation|date=May 2008|accessdate=16 March 2011}}</ref>: == Մշակոյթ == [[Պատկեր:The Sultan Mosque at Kampong Glam, Singapore (8125148933).jpg|250px|մինի|ձախից|Սուլթան Հուսէյնի մզկիթը]] Հակառակ ոչ մեծ տարածքին` Սինկափուրի մէջ առկայ են բազմազան մշակոյթներ, լեզուներ, կրօնական դավանանք<ref name="singapore21">{{cite web|url=http://www.singapore21.org.sg/speeches_050599.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010210223621/http://www.singapore21.org.sg/speeches_050599.html |dead-url=yes |archive-date=10 February 2001 |title=Speech by Prime Minister Goh Chok Tong on Singapore 21 Debate in Parliament |publisher=singapore21 |date=5 May 1999 |accessdate=27 October 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Սինկափուրի նախկին վարչապետներ՝ [[Լի Քուան Եու]]ն եւ Կո Չոք Թոնկը յայտարարեր են, որ Սինկափուրի ազգը չի համապատասխաներ ազգի մասին աւանդական պատկերացումներուն, մատնանշելով որ Սինկափուրցիները չեն խօսիր մէկ լեզուով, չունին նոյն դաւանանքը եւ սովորոյթները<ref name="singapore21" /><ref>{{cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/443304/1/.html|title=MM Lee says Singapore needs to do more to achieve nationhood|work=Channel NewsAsia|location=Singapore|date=5 May 2009|accessdate=27 October 2011|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630175421/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/443304/1/.html|dead-url=yes}}</ref>: Հակառակ այն բանին, որ անգլերէնը կը համարուի ազգութեան առաջին լեզուն, 2010 թուականի մարդահամարի տուեալներով սինկափուրցիներու 20 %-ն անգրագէտ է անգլերենէն: Սակայն այդ ցուցանիշը բարելաւուած է, քանի որ 1990 թուականին սինկափուրցիներու 40 %-ը անգրագէտ եղած է անգլերենէն<ref name="singstat_a">{{cite web|url= http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/findings.pdf|archiveurl= https://www.webcitation.org/5wdAICz5j?url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/findings.pdf|archivedate= 20 February 2011|title=Findings|publisher=Singapore Statistics|date=5 May 2010|accessdate=27 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2000adr/chap4.pdf|archiveurl= https://www.webcitation.org/63V8fYL8f?url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2000adr/chap4.pdf|archivedate= 27 November 2011|title=Literacy and language|publisher=Singapore Statistics |date=5 May 2010|accessdate=27 October 2011}}</ref>: [[Պատկեր:Sri Mariamman Temple Singapore 3 amk.jpg|200px|մինի|Զարդաքանդակներ Չայնաթաունի մէջ գտնուող Շրի Մարիամանի տաճարի գագաթին. տաճարը հինտուիստական հին տաճարն է Սինկափուրի մէջ, [[1827 թուական|1827]]:]] [[1819 թուական|1819]] թուականէն Սինկափուրը եղեր է բրիտանական նաւերու առեւտրական նաւահանգիստը, Հնդկաստան երթալու ճանապարհին: Ըլլալով գլխաւորաբար առեւտրական կեդրոն եւ անմիջապէս սահմանակից ըլլալով Մալեզիային, Սինկափուրը ենթարկուեր է օտար բազմաթիւ ազդեցութիւններու, ինչպէս Մեծ Բրիտանիայի, այնպէս ալ ասիական երկիրներու: Չինացի եւ հնդիկ աշխատաւորները Սինկափուր տեղափոխուեր են ծովածոցի մէջ աշխատելու նպատակով: Երկիրը Բրիտանիայի գաղութը եղեր է մինչեւ [[1942 թուական|1942]] թուականը<ref>{{cite web|title=Cultire in Singapore|url=https://www.internations.org/singapore-expats/guide/16085-culture-shopping-recreation/local-customs-and-culture-in-singapore-16077|website=InterNations|accessdate=2020-01-28|archive-date=2017-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819185623/https://www.internations.org/singapore-expats/guide/16085-culture-shopping-recreation/local-customs-and-culture-in-singapore-16077|dead-url=yes}}</ref>: Երբ Սինկափուրը [[1963 թուական|1963]] թուականին անկախութիւն ձեռք բերաւ Բրիտանիայէն, Սինկափուրի քաղաքացիներէն շատերը եղեր են անգրագէտ մարդիկ, որ Սինկափուր հաստատուեր են [[Մալեզիա]]յէն, [[Չինաստան]]էն եւ [[Հնդկաստան|Հնդկաստանէն]]` ցանկանալով աշխատիլ եւ չեն մտադրած այնտեղ երկար մնալ: Տեղի բնակիչներէն միջին խաւի մարդիկ բաւական քիչ եղեր են, որոնք յայտնի են եղեր որպէս փերանականներ կամ պապա-նիոնյեներ` 15-16-րդ դարու չինական ներգաղթեալներ: Բացի փերանականներէն, որոնք խոստացեր էին հաւատարիմ մնալ Սինկափուրին, աշխատաւորներու մեծ մասը կ'ենթարկուէր հարազատ Մալեզիային, Չինաստանին եւ Հնդկաստանին: Անկախութիւն նուաճելէն ետք կառավարութիւնը կը սկսի սինկափուրեան մշակոյթի ստեղծման նպաստող գործունէութիւն ծաւալել: [[Պատկեր:Teochew Building, Mar 06.JPG|200px|մինի|Մշակոյթներու միաւորումը կարեւոր դեր խաղցեր է էթնիքական բարբառներու ու մշակութային աւանդոյթներու պահպանման գործին մէջ]] Սինկափուրեան ամէն ազգութեան վարք ու բարքի եւ կեցութեան վրայ, այլ հանգամանքներէն բացի, կ'ազդեն լեզուին ու դաւանանքին<ref>{{cite web|url=http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/Our-News/PM-Lee-on-racial-and-religious-issues-National-Day-Rally-2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220195750/http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/Our-News/PM-Lee-on-racial-and-religious-issues-National-Day-Rally-2009 |dead-url=yes |archive-date=20 February 2010 |title=PM Lee on racial and religious issues (National Day Rally 2009) |publisher=Singapore United |date=16 August 2009 |accessdate=27 February 2011 |df=dmy-all }}</ref>: Անգլերէնը որպէս մայրենի կրող սինկափուրցիները հակուած են արեւմտեան մշակոյթին, մինչդեռ չինարէնը որպէս մայրենի կրողները` չինական մշակոյթին ու Confucianism կոնփուկիոսեանութեան: Մալայերէնով խօսող սինկափուրցիները հակուած են մալայեական մշակոյթին, որ սերտօրէն առնչութիւն ունի իսլամական մշակոյթին: Ցեղային ու կրօնական ներդաշնակութիւնը սինկափուրցիներու յաջողութեան գրաւականն է, Սինկափուրի յաջողութեան մասը, որ որոշակի դեր ունեցեր է սինկափուրցիի ձեւաւորման վրայ: Սինկափուրի ազգային ծաղիկը հիպրիտային խոլորձն է` Վանտա միսս Ճոակիմը, որն այդպէս անուանուեր է '''ի պատիւ Սինկափուրի մէջ ծնած ծագումով հայ կնոջ''', որ [[1893 թուական|1893]] թուականին Թանճոնկ Փակարի իր այգիին մէջ խաչասերման միջոցով ստացեր է ծաղիկը<ref>[https://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page857.jspx;jsessionid=zbgYWAXoyt04Lr1BHPXSPYm216a4Pf1M3Bbd5yYIeNGZop1a05pJ!224933089?_afrWindowId=null&_afrLoop=3309796028833401&detContId=NHBSVRAPP61620001246&_afrWindowMode=0&_adf.ctrl-state=si7eo176a_4#%40%3F_afrWindowId%3Dnull%26_afrLoop%3D3309796028833401%26detContId%3DNHBSVRAPP61620001246%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3Dxdhqc99f5_4 National Flower] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409232634/https://www.nhb.gov.sg/NHBPortal/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page857.jspx%3Bjsessionid%3DzbgYWAXoyt04Lr1BHPXSPYm216a4Pf1M3Bbd5yYIeNGZop1a05pJ%21224933089?_afrWindowId=null&_afrLoop=3309796028833401&detContId=NHBSVRAPP61620001246&_afrWindowMode=0&_adf.ctrl-state=si7eo176a_4 |date=9 April 2015 }}</ref>: Ազգային շատ մը խորհրդանիշերուն մէջ, ինչպէս են Սինկափուրի զինանշանը եւ Մերլայընը, տեղ գտեր է առիւծը, քանի որ Սինկափուրը յայտնի է որպէս «Առիւծի քաղաք»: Կրօնական հիմնական տօները տօնական օրեր են: Սինկափուրը տայաք-պետութեան հեղինակութիւն ունի (քաղաքականութիւնը կամ կառավարութիւնը չափազանց կը պաշտպանէ կամ կը խառնուի անհատներւ ընտրութեան), սակայն ամէն դէպքի մէջ, կառավարութիւնը մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէ [[մերիթոքրաթիա]]յին, որու համաձայն ամէն մէկը իր տեղը կը գտնէ իր ունակութիւններուն համապատասխան, անկախ հասարակական ծագումէն ու ֆինանսական վիճակէն<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/3861209.stm |title=Singapore slings a little caution to the wind |work=BBC News |date=16 August 2004 |accessdate=27 February 2011 |first=Andrew |last=Harding}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2006/05/23/business/worldbusiness/23casino.html?pagewanted=all |title=The Nanny State Places a Bet |work=The New York Times |date=16 August 2004 |accessdate=27 February 2011 |first=Wayne |last=Arnold}}</ref><ref>{{cite press release |url= http://www.pmo.gov.sg/content/pmosite/mediacentre/inthenews/ministermentor/2009/April/old_and_new_citizensgetequalchancesaysmmlee.html |title=Old and new citizens get equal chance, says MM Lee |publisher= Prime Minister's Office |date=5 May 2010 |accessdate=27 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812071843/http://www.pmo.gov.sg/content/pmosite/mediacentre/inthenews/ministermentor/2009/April/old_and_new_citizensgetequalchancesaysmmlee.html |archivedate=12 August 2011}}</ref>: <gallery widths="200" heights="160" class="center"> File:Chinese New Year market.jpg|Տեսարան Չայնաթաունի փողոցային շուկայէն, ուր կը նշուի չինական նոր տարին: File:A day of devotion – Thaipusam in Singapore (4316108409).jpg|Հինտուիստական Թայփուսամի տօնակատարութիւն File:St Andrew's Cathedral, Singapore 2012.JPG|Սուրբ Էնտրուի անգլիկան եկեղեցին հիմնադրուեր է [[1836 թուական|1836]] թուականին: </gallery> == Սնունդ == [[Պատկեր:Satay stalls along Boon Tat Street next to Telok Ayer Market, Singapore - 20120629-02.jpg|250px|մինի|Սնունդի բացօթեայ կէտ Սինկափուրի մէջ]] Երկրի բազմազան սնունդը կը գովազդուի որպէս երկրի այցեքարտերէն մէկը, իսկ սննդամթերքի բազմազանութիւնը, որ կը կիրառեն էթնիքական տարբեր խումբերը, երկրի կառավարութիւնը կը դիտարկէ որպէս բազմամշակոյթի խորհրդանիշ<ref name="Foodways">{{cite book |url= https://www.google.com/books?hl=en&lr=&id=p5Mw_WTLhiYC&oi=fnd&pg=PA161&dq=singapore*+cuisine |title=Changing Chinese foodways in Asia |author1=Wu, David Y.H. |author2=Chee Beng Tan |pages=161 ff. |publisher=Chinese University Press |location=Hong Kong |isbn=978-962-201-914-0 |year=2001 |accessdate=27 February 2011}}</ref><ref name="Martini">{{cite journal|author1 = Martini, Fadhel|author2 = Wong Tai Chee|url = https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002403690|pages = 161–164|title = Restaurants in Little India, Singapore: A Study of Spatial Organization and Pragmatic Cultural Change|journal = Journal of Social Issues in Southeast Asia|year = 2001|volume = 16|jstor = 41057054|doi = 10.1355/SJ16-1F|access-date = 2020-01-28|archive-date = 2012-07-29|archive-url = https://web.archive.org/web/20120729194949/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002403690|dead-url = yes}}</ref>: Հանրամատչելի մշակոյթի մէջ սննդամթերքի տարբեր տեսակները կը վերաբերին էթնիքական որոշակի խումբերու` վառ ընդգծուած չինական, մալայեական եւ հնդկական խոհանոցներով: Խոհանոցի բազմազանութիւնն աւելի մեծցեր է, շնորհիւ տարբեր խոհանոցներու աւադոյթներու հիպրիտացման, օրինակ` փերենաքա խոհանոցը չինական ու մալայեական խոհանոցներու խառնուրդն է<ref name="Foodways" />: == Արուեստ == [[Պատկեր:The Esplanade – Theatres on the Bay.jpg|250px|մինի|Էսպլանադա կեդրոն]] 1990-ական թուականներէն կառավարութիւնը կը զարգացնէ Սինկափուրը, որպէս արուեստի ու մշակոյթի կեդրոն: Ուշադրութիւն կը դարձուի կատարողական արուեստին: Սինկափուրը համաշխարհայնական երկիր է, «արեւելքի ու արեւմուտքի միջեւ ինկած դարպաս»<ref>{{cite web|url=http://www.mica.gov.sg/renaissance/FinalRen.pdf|title=Culture and the Arts in Renaissance Singapore|publisher=[[Ministry of Information, Communications and the Arts]]|accessdate=1 May 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20060524013952/http://www.mica.gov.sg/renaissance/FinalRen.pdf|archivedate = 24 May 2006}}</ref>: Մշակութային կարեւոր կեդրոններէն ու միջոցառումներէն են. * Էսփլանատա - բացուեր է 2002 թուականի Հոկտեմբերին, թատերական արուեստի կեդրոն է<ref>{{cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/infopedia/articles/SIP_1827_2011-08-05.html|title=Esplanade-Theatres on the bay|date=7 July 2016|author=Faizah bte Zakaria|access-date=16 March 2018}}</ref> * Սինկափուրի ազգային սիմֆոնիք նուագախումբ * Սինկափուրեան արուեստի ամէնամեայ փառատօն - կը կազմակերպուի Արուեստի ազգային խորհուրդին կողմէ * Սթենտափ հումորային ներկայացումներ` շաբաթը մէկ անգամ, բաց խօսափողերով<ref>{{cite news|last = Chee|first = Frankie |title = Stand-up is back|newspaper=The Straits Times|location = Singapore|date = 12 July 2009 }}</ref> == Մարմնամարզ եւ ժամանց == [[Պատկեր:Seating at Singapore National Stadium.jpg|250px|մինի|Սինկափուրի ազգային մարզադաշտը Քալանկի մէջ]] Սինկափուրցի նաւավարները որոշակի յաջողութիւններու հասեր են միջազգային մրցասպարէզներուն մէջ, իսկ անոնց «Օփթիմիսթ» թիմը լաւագոյններէն մէկը կը համարուի աշխարհի վրայ։ Նշանաւոր նաւավարներէն են Քոլին Չենկը եւ Քելի Չանը: Սինկափուրի ֆութպոլի լիկան մեկնարկեր է [[1996 թուական|1996]] թուականին եւ ներկայիս բաղկացած է 9 թիմերէ, ներառեալ` երկու օտարերկրեայ<ref>{{cite web|url= http://www.sleague.com/competitions/s-league/overview|title= S.League.com – Overview|publisher= S.League|year= 2016|accessdate= 5 January 2016|archive-date= 22 August 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130822234311/http://www.sleague.com/competitions/s-league/overview|dead-url= yes}}</ref>: Փրոֆեսիոնալ պասքէթպոլի ''Singapore Slingers'' թիմը հանդէս կու գայ Աւստրալիայի պասքէթպոլի ազգային լիկային մէջ եւ առաջատարներէն մէկն է պասքէթպոլի Ասիական լիկային մէջ, որ հիմնադրուեր է 2009 թուականի Հոկտեմբերին<ref>{{cite news|url = http://www.fiba.com/pages/eng/fc/news/lateNews/arti.asp?newsid=29263|title = ASEAN Basketball League takes off|date = 20 January 2009|work = FIBA Asia|access-date = 28 January 2020|archive-date = 16 August 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090816082403/http://www.fiba.com/pages/eng/fc/news/lateNews/arti.asp?newsid=29263|dead-url = yes}}</ref>: Սինկափուրը 2008 թուականին սկսեր է մասնակցիլ [[Ֆորմուլա 1]] մրցաշարքերուն եւ կազմակերպել Սինկափուրի Կրան փրի<ref name="News – Singapore confirms 2008 night race">{{cite press release|title= Singapore confirms 2008 night race|publisher=[[Formula One]]|url=http://www.formula1.com/news/6063.html|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070613015932/http://www.formula1.com/news/6063.html|date = 11 May 2007|archivedate=13 June 2007|accessdate=18 May 2007}}</ref>: Մրցաշարքը կը կայանայ Մարինա Պէյ Սթրիթ մրցուղիին վրայ. անիկա եղեր է Ֆորմուլա 1-ի` Ասիոյ մէջ կայացած առաջին մրցաշարքը<ref name="1stStreet">{{cite press release|title=SingTel to sponsor first Singapore Grand Prix |publisher=[[Formula1.com]] |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2007/11/7101.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071118105330/http://www.formula1.com/news/headlines/2007/11/7101.html |dead-url=yes |archive-date=18 November 2007 |accessdate=10 December 2007 |date=16 November 2007 |df=dmy-all }}</ref>: Ըստ կնքուած պայմանագիրին` Սինկափուրը մրցաշարքին մէջ կը մնայ մինչեւ 2021 թուականը, նախորդ պայմանագիրը ստորագրուեր էր 2012 թուականին` ընդգրկելով մինչեւ 2017 թուականը<ref>{{cite news|url=https://www.motorsport.com/f1/news/singapore-gp-handed-new-four-year-deal-953121/?s=1|title=Singapore GP handed new four-year deal|date=15 September 2017|work=motorsport.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928005533/https://www.motorsport.com/f1/news/singapore-gp-handed-new-four-year-deal-953121/?s=1|archive-date=28 September 2017|dead-url=yes|publisher=[[Motorsport Network]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Collantine|first=Keith|title=Singapore confirms F1 contract extension to 2017|url=http://www.f1fanatic.co.uk/2012/09/22/singapore-confirms-f1-contract-extension-2017/|publisher=Formula 1 Fanatic|accessdate=22 September 2012|date=22 September 2012|quote="The Singapore Grand Prix will remain on the F1 calendar for at least the next five years."}}</ref>: [[2010]] թուականին Սինկափուրի մէջ տեղի ունեցեր են առաջին պատանեկան [[Ողլիմպիական խաղեր]]ը<ref name="Singapore to host first edition of the Youth Olympic Games in 2010">{{cite press release|url=http://www.olympic.org/uk/news/media_centre/press_release_uk.asp?release=2492|publisher=[[International Olympic Committee]]|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090311003132/http://www.olympic.org/uk/news/media_centre/press_release_uk.asp?release=2492|archivedate=11 March 2009|date = 21 February 2008|title= Singapore to host first edition of the Youth Olympic Games in 2010|accessdate=16 March 2011}}</ref>: Սինկափուրի մէջ կը կազմակերպուին Ասիոյ մէջ խոշորագոյն [[ընդհանուր մենամարտեր]]ը` ''ONE Championship'' անունով<ref>{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/2013-03-11/news/sns-rt-mixed-martial-artsonefc-pixl3n0c308o-20130310_1_manila-ufc-heavyweight-champions-main-event|title=Mixed martial arts-ONE FC returning to Manila in May|publisher=|accessdate=2020-01-28|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062339/http://articles.chicagotribune.com/2013-03-11/news/sns-rt-mixed-martial-artsonefc-pixl3n0c308o-20130310_1_manila-ufc-heavyweight-champions-main-event|dead-url=yes}}</ref>: Գովազդային գործերու ցանկին մէջ նշանաւոր այնպիսի մարտիկներ են, ինչպէս Պեն Ասքրենը, Ռոճըր Կրեյսին, Պրենտոն Վերան եւ Սինիա Աոքին: == Զանգուածային լրատուական միջոցներ == Կառավարութեան հետ կապ ունեցող ընկերութիւնները կը հսկեն հայրենական ԶԼՄ-ները Սինկափուրի մէջ<ref name="freedomhouse_a">{{cite web|url= http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&country=7915&year=2010|title=Country Report 2010 Edition|publisher= Freedom House|year=2010|accessdate=7 May 2011}}</ref>: ''MediaCorp'' ընկերութիւնը կը ղեկավարէ անվճար հեռուստաընկերութիւններու եւ ռատիոկայաններու մեծամասնութիւնը երկրին մէջ։ Ընդհանուր առմամբ, կը տրամադրուի անվճար եօթ հեռուստաալիք<ref>{{cite web|url=http://www.mda.gov.sg/POLICIES/POLICIESANDCONTENTGUIDELINES/TV/Pages/FreetoAirTV.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125152103/http://www.mda.gov.sg/Policies/PoliciesandContentGuidelines/TV/Pages/FreetoAirTV.aspx |dead-url=yes |archive-date=25 November 2010 |title=Free-to-Air Television |year=2011 |publisher=MDA |accessdate=17 October 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.xin.msn.com/en/tv/silverlight-tv-guide.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009125256/http://entertainment.xin.msn.com/en/tv/silverlight-tv-guide.aspx |dead-url=yes |archive-date=9 October 2010 |title=TV listings |year=2011 |publisher=XIN MSN |accessdate=17 October 2011 |df=dmy-all }}</ref>: ''Starhub Cable Vision'' ընկերութիւնը կը տրամադրէ քապելային հեռուստաալիքներ ողջ աշխարհէն, իսկ ''Mio TV,'' [[Singtel]]'s [[Mio TV]] եւ [[IPTV]] <ref>{{cite web|url=http://www.mda.gov.sg/POLICIES/POLICIESANDCONTENTGUIDELINES/TV/Pages/IPTV.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714144133/http://www.mda.gov.sg/Policies/PoliciesandContentGuidelines/TV/Pages/IPTV.aspx |dead-url=yes |archive-date=14 July 2010 |title=Internet Protocol Television (IPTV) |year=2011 |publisher=XIN MSN |accessdate=17 October 2011 |df=dmy-all }}</ref>ընկերութիւնները կը մատուցեն թուային ծառայութիւններ<ref>{{cite web|url=http://www.mda.gov.sg/POLICIES/POLICIESANDCONTENTGUIDELINES/TV/Pages/CableTV.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714155808/http://www.mda.gov.sg/Policies/PoliciesandContentGuidelines/TV/Pages/CableTV.aspx |dead-url=yes |archive-date=14 July 2010 |title=Cable Television |year=2011 |publisher=XIN MSN |accessdate=17 October 2011 |df=dmy-all }}</ref> : ''Singapore Press Holdings'' կազմակերպութիւնը, որ սերտօրէն կապուած է կառավարութեան, կը վերահսկէ մամուլի մեծ մասը Սինկափուրի մէջ<ref name="BBC Media">{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1143240.stm|title=Singapore country profile|work=BBC News|date=16 November 2010|accessdate=27 February 2011}}</ref>: ԶԼՄ-ները Սինկափուրի մէջ յաճախ կ'ենթարկուին քննադատութեան չափէն դուրս կառավարուելու եւ իրաւապաշտպան խումբերու ազատութեան բացակայութեան համար<ref name="freedomhouse_a" />: Կ'ըսեն, որ ինքնաքննադատութիւնը լրագրողներու շրջանակին մէջ համընդհանուր բնոյթ կը կրէ: Սինկափուրը 2014 թուականին, ֆրանսացի լրագրողներու ուսումնասիրութիւններուն համաձայն, ամէնացած վարկանիշը ունեցեր է մամուլի ազատութեան չափանիշով<ref>{{cite web|url= http://index.rsf.org/#!/index-details|title= 2015 World Press Freedom Index|year= 2015|publisher= Reporters Without Borders|accessdate= 5 January 2016|archive-date= 27 August 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150827202105/http://index.rsf.org/#!/index-details|dead-url= yes}}</ref>: ԶԼՄ-ներու զարգացման վարչութիւնը կը վերահսկէ Սինկափուրեան ԶԼՄ-ները` պահանջելով հեռացնել վնասաբեր նիւթերը<ref name="Mica">{{cite web|url= http://www.mica.gov.sg/mica_business/b_media.html|archiveurl= https://web.archive.org/web/20060910233826/http://www.mica.gov.sg/mica_business/b_media.html|archivedate=10 September 2006 |title= Media: Overview|date=16 March 2005|publisher=Ministry of Information, Communications and the Arts|accessdate=27 February 2011}}</ref>: Արգիլուած է արբանեակային ալեհաւաքներու մասնաւոր սեփականութիւնը<ref name="BBC Media" />: 2016 թուականին Սինկափուրի մէջ կար համացանցի մօտ 4.7 միլիոն օգտատէր, որ կը կազմէ բնակչութեան ընդհանուր թիւի 82.5 %-ը<ref>{{cite web|title=Internet Users by Country (July 2016 estimate)|url=http://www.internetlivestats.com/internet-users-by-country/|website=Internet Live States|accessdate=23 November 2016|date=July 2016|quote=Elaboration of data by International Telecommunication Union (ITU), United Nations Population Division, Internet & Mobile Association of India (IAMAI), World Bank.}}</ref>: Սինկափուրի կառավարութիւնը չի մասնակցիր համացանցային կայքերու գրաքննութեան, սակայն մօտ 100 կայք արգելափակուած է «որպէս Սինկափուրեան հասարակութեան համար անցանկալի եւ վնասակար բովանդակութիւն ունեցող կայքեր»<ref>{{cite web|url= http://opennet.net/research/profiles/singapore|title=Singapore|publisher=OpenNet Initiative|accessdate=7 May 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_622871.html |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110119042223/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_622871.html |archivedate=19 January 2011|title=Impossible for S'pore to block all undesirable sites|author=Wong, Tessa |work=The Straits Times |location =Singapore |date=11 January 2011 |accessdate=17 August 2011}}</ref>: Քանի որ արգիլուած կայքերը անհասանելի են միայն տնային պայմաններով, օգտատէրերը նախկինին պէս կրնան այդ կայքերը մտնել իրենց գրասենեկային համակարգիչներէն<ref>{{cite news |url= http://www.asiaone.com/Digital/News/Story/A1Story20080523-66562.html |title= MDA bans two video-sharing porn sites |date=23 May 2008 |author= Chua Hian Hou |work=The Straits Times |location =Singapore |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080524215638/http://www.asiaone.com/Digital/News/Story/A1Story20080523-66562.html |archivedate=24 May 2008}}</ref>: == Քաղաքական կուսակցութիւններ == * Ժողովրդական գործողութեան կուսակցութիւն (ԺԳԿ) * Սինկափուրի սոցիալիստական ճակատ * Բանուորական կուսակցութիւն * Միացեալ ժողովրդական ճակատ * Սինկափուրի դեմոկրատական կուսակցութիւն == Տե՛ս նաեւ == * [[Մահապատիժով Տիսնեյլենտ]] == Ծանօթագրութիւններ == <div style="height: 300px; overflow: auto">{{ծանցանկ|3|height=200}}</div> == Տե՛ս նաեւ == * [[Սինկափուրի զինուած ուժեր]] * [[Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Սինգապուր)|Սինկափուրի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ հայկական եկեղեցի]] * [[Հայերը Սինկափուրի մէջ]] {{ՎՊԵ|Singapore‎‎|Սինկափուր}} {{Արտաքին յղումներ}} {{Ասիական երկիրներ}} {{Ասիական երկիրներու մայրաքաղաքներ}} [[Ստորոգութիւն:Սինկափուր]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաք-պետութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Կղզի պետութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Անգլիախօս երկիրներ և տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] p1u2bjtx39f00jvynlsgra54yas3y1l 0 17391 253778 231506 2026-08-28T21:59:08Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253778 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Oxyrhynchus papyrus with Euclid's Elements.jpg|right|thumb|250px|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], Հազարամեակներու օգտագործուող Էւկլիտեան ''Տարրեր'', դասագիրքի պահպանուած ֆրակմենթ մը։<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=[[Bill Casselman (mathematician)|Bill Casselman]] |authorlink= |date= |publisher=University of British Columbia |accessdate=September 26, 2008 }}</ref>]] Մաթեմաթիկական ապացոյցը մաթեմաթիկական պնդման համար տրամաբանական փաստարկ է, որ ցուց կու տայ, որ նշուած դատողութիւնները տրամաբանօրէն կ'երաշխաւորեն եզրակացութիւնը: Փաստարկը կարելի է օգտագործել նախկին դուրս բերուած այլ պնդումներ, ինչպիսիք օրէնքներն են, սակայն իւրաքանչիւր ապացոյց սկզբունքօրէն կարելի է կառուցուիլ՝ օգտագործելով միայն որոշ հիմնական կամ նախնական ենթադրութիւններ, որոնք յայտնի են որպէս աքսիոմներ,<ref>{{cite book |author1=Clapham, C. |author2=Nicholson, JN. |lastauthoramp=yes | title = The Concise Oxford Dictionary of Mathematics, Fourth edition |quote = A statement whose truth is either to be taken as self-evident or to be assumed. Certain areas of mathematics involve choosing a set of axioms and discovering what results can be derived from them, providing proofs for the theorems that are obtained.}}</ref><ref name="nutsandbolts">{{cite book|title=The Nuts and Bolts of Proofs: An Introduction to Mathematical Proofs |last=Cupillari |first=Antonella |edition=Third |year=2005 |orig-year=2001 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-088509-1 |page=3}}</ref><ref>{{cite book|title=Discrete Mathematics with Proof |url=https://archive.org/details/discretemathemat0000goss_e9q6 |date=July 2009 |first=Eric |last=Gossett |page=[https://archive.org/details/discretemathemat0000goss_e9q6/page/n113 86] |quote=Definition 3.1. Proof: An Informal Definition |publisher=[[Wiley (publisher)|John Wiley & Sons]] |isbn=978-0470457931}}</ref> մտայանգման ընդունելի կանոններով։ Ապացոյցները ողջամիտ ակնկալիքը հաստատող, սպառիչ (deductive) հիմնաւորման օրինակներ են, որոնք տրամաբանական որոշակիութիւն կը ստեղծեն, որոնք կը տարբերին (empiric) փորձական փաստարկներէն կամ ոչ սպառիչ մակածութիւնը՝ (induction) պատճառաբանութենէն։ Չհաստատուած ենթադրութիւնը, որու վերաբերեալ կարծիք կայ, որ ճիշդ է, յայտնի է որպէս վարկած, կամ ենթադրութիւն (hypothesis), յետագայ մաթեմաթիկական մտայանգումներուն համար, յաճախ կ'օգտագործուի որպէս ենթադրութիւն<ref name=":0">{{Cite web|url=https://mathvault.ca/math-glossary|title=The Definitive Glossary of Higher Mathematical Jargon|last=|first=|date=2019-08-01|website=Math Vault|language=en-US|access-date=2019-10-20}}</ref>։ Ապացոյցները, բնական լեզուի հետ մէկտեղ, որոնք սովորաբար երկիմաստութիւն կը պարունակեն, կ'օգտագործեն որոշակի տրամաբանութիւն արտայայտող մաթեմաթիկական սիմպոլներ։ Ապացոյցներու տեսութեան մէջ կը դիտարկուին առանց բնական լեզուի օգտագործման, սիմպոլիկ լեզուով գրուած, լիովին ֆորմալ ապացոյցները։ Ֆորմալ եւ ոչ ֆորմալ ապացոյցներու տարբերութիւնը բերած է ընթացիկ եւ պատմական մաթեմաթիկական փորձառութեան քննութեան՝ քվազի-էմփիքրիզմին մաթեմաթիկայի մէջ եւ այսպէս կոչուած ժողովրդական մաթեմաթիկային, հիմնական մաթեմաթիկան հանրութեան եւ այլ մշակոյթներու մէջ բանաւոր աւանդոյթներուն։ Մաթեմատիկայի փիլիսոփայությունը կապուած է ապացոյցներու մէջ լեզուի եւ տրամաբանութեան դերին եւ մաթեմաթիկային որպէս լեզու։ == Պատմութիւն եւ ստուգաբանութիւն == Տե՛ս նաեւ՝ History of logic «Վստահութիւն» իրաւական թերմինը կը նշանակէ հեղինակութիւն կամ հաւաստիութիւն՝ փաստեր ապացուցելու համար, հեղինակութիւն կամ կարգավիճակ ունեցող անձերու կողմէ տրուած վկայութեան ուժ:<ref>{{cite book|title = The Emergence of Probability: A Philosophical Study of Early Ideas about Probability, Induction and Statistical Inference|first = Ian|last = Hacking|author-link=Ian Hacking |publisher = [[Cambridge University Press]] |year= 1984|orig-year=1975 |isbn=978-0-521-31803-7|url = https://en.wikipedia.org/wiki/The_Emergence_of_Probability}}</ref> Խիստ մաթեմաթիկական ապացոյցներուն նախորդեր են նմանութեան փաստարկները, ինչպիսիք են նկարները եւ նմանները (analogic)։<ref name="Krantz">[http://www.math.wustl.edu/~sk/eolss.pdf The History and Concept of Mathematical Proof], Steven G. Krantz. 1. February 5, 2007</ref> Հաւանաբար, եզրակացութեան գաղափարը առաջացեր է երկրաչափութեան հետ կապուած, որ ծագեր է հողերու չափման գործնական խնդիրներէն։<ref>{{cite book|title=The development of logic |first1=William |last1=Kneale |first2=Martha |last2=Kneale |author-link1=William Kneale (logician) |date=May 1985 |orig-year=1962 |page=3 |edition=New |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-824773-9}}</ref> Մաթեմաթիկական ապացոյցի զարգացումը առաջին հերթին հին յունական մաթեմաթիկայի արգասիքն է եւ անոր ամէնամեծ նուաճումներէն մէկը։<ref>{{Cite web|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01281050/document|title=The genesis of proof in ancient Greece The pedagogical implications of a Husserlian reading|last=Moutsios-Rentzos|first=Andreas|last2=Spyrou|first2=Panagiotis|date=February 2015|website=Archive ouverte HAL|access-date=October 20, 2019}}</ref> Թալեսը (Ք.Ա. 624–546) եւ Հիփոքրաթ Քիոսը (Hippocrates of Chios) (Ք.Ա. 470–410) տուին երկրաչափութեան օրէնքներու առաջին յայտնի ապացոյցները: Եւտոքսը (Ք.Ա. 408–355) եւ Թեետետոսը (Ք.Ա.. 417–369) ձեւակերպեր են օրէնքներ, բայց ատոնք չեն ապացուցեր: Արիսթոթելը (Ք.Ա. 384–322) կ'ըսէր, որ սահմանումները պէտք է նկարագրեն հասկացութիւնը, որ կը սահմանէ արդէն յայտնի միւս հասկացութիւններու միջոցով: Մաթեմաթիկական ապացոյցը յեղափոխականացուեցաւ Էվկլիդեսի կողմէ (Ք.Ա․300), որ մտցուց աքսիոմաթիկ մեթոտ, որ մինչեւ այսօր կ'օգտագործուի։ Այն կը սկսի չսահմանուած հասկացութիւններէն եւ աքսիոմներէն, կ'ենթադրուի որ չսահմանուած թերմինները ինքնին ակնյայտ է որ ճիշդ են (յունարէն "axios", ինչ որ արժէքաւոր բան)։ Այս հիմքի վրայ մեթոտը օրէնքները կ'ապացուցէ օգտագործելով deductive նուազեցման տրամաբանութիւն։ Էւկլիտեսի «Տարրեր» գիրքը մինչեւ 20-րդ դար կը կարդար իւրաքանչիւրը, որ կը համարուէր կրթուած։<ref>{{cite book|title=An Introduction to the History of Mathematics (Saunders Series) |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000eves |first=Howard W. |last=Eves |authorlink=Howard Eves |edition=6th |date=January 1990 |orig-year=1962 |page=[https://archive.org/details/introductiontohi0000eves/page/141 141] |quote=No work, except The Bible, has been more widely used... |publisher=[[Cengage|Brooks/Cole]] |isbn=978-0030295584}}</ref> Ի յաւելումն երկրաչափական օրէնքներու, ինչպիսին Փիւթակորի օրէնքն է, Տարրերը նաեւ կը ծածկէր թիւերու տեսութիւնը, ներառեալ, որ քառակուսի արմատ երկուքէն իռացիոնալ է եւ ապացոյցը այն բանի, որ պարզ թիւերու քանակը անվերջ է։ Յետագայ առաջընթացներ տեղի ունեցան միջնադարեան իսլամական մաթեմաթիկայի մէջ։ Մինչ վաղ յունական ապացոյցները գլխաւորաբար կը կրէին երկրաչափական ցուցադրութիւններ, մահմետական մաթեմաթիկոսներու կողմէ թուաբանութեան եւ հանրահաշիւի զարգացումը աւելի ընդհանուր ապացոյցներ կ'օգտագործէին, անկախ երկրաչափական մտատեսութենէն (intuition)։ 10-րդ դարու Իրաքեան մաթեմաթիկոս Al-Hashimi-ն թիւերու հետ կ'աշխատէր որպէս շարքեր եւ հանրահաշուական գործողութիւններ պարունակող առաջադրանքները, ներառեալ անտրամաբանական թիւերու գոյութիւնը, ապացուցելու համար, անպայման չէ երկրաչափական առարկաներու չափումներ կատարել։<ref>{{citation|last=Matvievskaya|first=Galina|year=1987|title=The Theory of Quadratic Irrationals in Medieval Oriental Mathematics|journal=[[New York Academy of Sciences|Annals of the New York Academy of Sciences]]|volume=500|issue=1|pages=253–77 [260]|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37206.x|bibcode=1987NYASA.500..253M}}</ref> Ալ-Ֆաղրիի մէջ (1000) Ալ-Քարաճին մակածութեան (induction) մեթոտը օգտագործեց թուաբանական յառաջատուութեան համար։ Ան զայն օգտագործեց նաեւ (binomial theorem) երկրաբաշխական օրէնքը ապացուցելու եւ Փասքալի եռանկեան յատկութիւններուն համար։ Ալ Հազենը ապացուցման եղանակները զարգացուց "հակառակ ենթադրութենէն ապացոյցով", որպէս առաջին փորձ կիրառելով զայն եւկլիտեան (Euclidian) երկրաչափութեան զուգահեռութեան առաջադրութիւնը կամ ենթադրութիւնը (postulate) ապացուցելու համար։<ref>{{Citation |last=Eder |first=Michelle |year=2000 |title=Views of Euclid's Parallel Postulate in Ancient Greece and in Medieval Islam |url=http://www.math.rutgers.edu/~cherlin/History/Papers2000/eder.html |publisher=[[Rutgers University]] |accessdate=January 23, 2008 }}</ref> Ժամանակակից ապացոյցներու տեսութիւնը ապացոյցները կը դիտարկէ որպէս մակածութեան (induction) սահմանուած տուեալներու կառուցուածք, որոնք չեն պահանջեր աքսիոմներու ճշմարիտ ըլլալը որեւէ իմաստով։ Այս թոյլ կու տայ զուգահեռ օգտագործել զուգահեռ մաթեմաթիկական տեսութիւններ որպէս տուած մտատեսութիւն (intuition) հասկացութեան ֆորմալ մոտելներ, որոնք հիմնուած են աքսիոմաներու (alternative) փոխընտրութիւն բազմութեան վրայ, օրինակ, բազմութիւններու աքսիոմաթիկ տեսութիւն եւ Ոչ-եւկլիտեան (Euclidian) երկրաչափութիւն։ == Էութիւն եւ նպատակ == Գործնականի ապացոյցը կ'արտայայտուի բնական լեզուով եւ պնդման ճշմարտութեան մէջ համոզելու համար խիստ փաստարկ է։ Խստութեան չափանիշը standard չէ եւ պատմութեան ընթացքին փոփոխութիւններու ենթարկուեր է։ Կախուած ենթադրուող լսարանէն, ապացոյց տարբեր կերպ կարող է ներկայացուիլ։ Որպէսզի լսարանին կողմէ ապացոյցն ընդունուի, անիկա պէտք է համապատասխանէ խստութեան ընդունուած չափանիշներուն, անորոշ կամ ոչ լրիւ փաստարկները հնարաւոր է մերժուին։ Ապացոյց հասկացութիւնը ձեւաւորուեր է մաթեմաթիկական տրամաբանութեան ոլորտին մէջ։ <ref>{{citation|title=Handbook of Proof Theory|volume=137|series=Studies in Logic and the Foundations of Mathematics|editor-first=Samuel R.|editor-last=Buss|editor-link=Samuel Buss|publisher=Elsevier|year=1998|isbn=978-0-08-053318-6|contribution=An introduction to proof theory|pages=1–78|first=Samuel R.|last=Buss|authorlink=Samuel Buss}}. See in particular [https://books.google.com/books?id=MfTMDeCq7ukC&pg=PA3 p.&nbsp;3]: "The study of Proof Theory is traditionally motivated by the problem of formalizing mathematical proofs; the original formulation of first-order logic by Frege [1879] was the first successful step in this direction."</ref> Ֆորմալ ապացոյցը կը գրուի ֆորմալ լեզուով։ Ֆորմալ ապացոյցը այդ ֆորմալ լեզուով գրուած բանաձեւերու յաջորդականութիւնն է, որ կը սկսի ենթադրութենէն եւ իւրաքանչիւր յաջորդ բանաձեւը նախորդներու տրամաբանական հետեւութիւնն է։ Այս սահմանումը ապացոյցը կը դարձնէ ուսումնասիրութեան առարկայ: Իսկապէս, ապացոյցներու տեսութեան ոլորտը կ'ուսումնասիրէ ձեւական ապացոյցները եւ ատոնց յատկութիւնները, որոնցմէ ամէնայայտնի եւ զարմանալին այն է, որ համարեայ բոլոր աքսիոմաթիք համակարգերը կարող են առաջացնել որոշակի չհիմնաւորուած պնդումներ, որոնք համակարգէն ներս ապացուցելի չեն: Ֆորմալ ապացոյցի սահմանումը նպատակ ունի ընդգրկել ապացոյցներու հայեցակարգը այնպէս, ինչպէս ընդունուած է մաթեմաթիքայի (practice) կիրառութեան մէջ: Այս սահմանման հիմնաւորումը կ'ենթադրէ, որ հրապարակուած ապացոյցը սկզբունքօրէն կարող է վերաձեւակերպուիլ ֆորմալ ապացոյցի։ Սակայն բացի ինքնագործ (automatic) ապացոյցի օգնականի կիրառումէն, այս (practice) կիրառութիւնը հազուադէպ կը հանդիպի։ Փիլիսոփայութեան դասական հարցն է՝ մաթեմաթիկական ապացոյցները արդեօք վերլուծակա՞ն են, թէ (synthetic) համադրական կամ բաղադրական: '''Քանթը''', որ մտցուց վերլուծական-համադրական (analytic)-(synthetic) տարբերութիւնը, կը կարծէր, որ մաթեմաթիկական ապացոյցները (synthetic) համադրական են, մինչդեռ '''Քուէ'''նը 1951 թուականին իր «Էմփիրիզմի երկու տոկմա» աշխատութեան մէջ կը պնդէր, որ այդպիսի տարբերակումը անթոյլատրելի է։<ref>{{Cite web|url=https://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf|title=Two Dogmas of Empiricism|last=Quine|first=Willard Van Orman|date=1961|website=Universität Zürich — Theologische Fakultät|page=12|access-date=October 20, 2019}}</ref> Ապացոյցները կարող են հիացնել իրենց մաթեմաթիկական գեղեցկութեամբ։ Մաթեմաթիկոս Փոլ Էրտիոսը յայտնի էր յատկապես էլեկանթ ապացոյցները նկարագրելու համար, որ կը վերցնէր վարկածական կամ ենթադրական (hypothetic) "The Book" հատորէն, որ իւրաքանչիւր օրէնքի (theorem) ամէնագեղեցիկ ապացոյցը կը պարունակէր։ Proofs from THE BOOK գիրքը հրապարակուեր է 2003 թուականին եւ նուիրուած է 32 ապացոյցներու ներկայացման, որոնք անոնց խմբագիրները յատկապես գեղեցիկ կը համարեն: == Մեթոտներ == === Ուղիղ ապացոյց === Ուղիղ ապացոյցին մէջ եզրակացութիւնը դուրս կը բերէ տրամաբանօրէն զուգակցելով աքսիոմները, սահմանումները եւ վաղ օրէնքները։<ref>Cupillari, p. 20.</ref> Օրինակ, ուղիղ ապացոյցը կարող է օգտագործուիլ ապացուցելու որ երկու զոյգ թիւերու գումարը միշտ զոյգ է։ Ենթադրենք x եւ y զոյգ թիւեր են։ Քանի որ անոնք զոյգ են, ապա կարող են ներկայացուիլ x = 2a եւ y = 2b, ուր a եւ b ամբողջ թիւեր են։ Ուստի x + y = 2a + 2b = 2(a+b). Այսպիսով x+y ունի 2 գործակից եւ ըստ սահմանման զոյգ է։ Հետեւաբար երկու զոյգ թիւերու գումարը զոյգ է։ Այս ապացոյցը կ'օգտագործէ զոյգ թիւերու սահմանումը, գումարման, բազմապատկման եւ բաշխելիութեան նկատմամբ ամբողջ թիւերու բազմութեան փակ ըլլալը։ === Ապացոյց մաթեմաթիկական մակածութեանի (induction) միջոցով === Հիմնական յօդուած՝ Մաթեմաթիկական մակածութիւն (induction) Հակառակ անուանումին, մաթեմաթիկական մակածութիւնը (induction) deduction մեթոտ է, ոչ թէ մակածութեան (induction) մտայանգման ձեւ։ Մաթեմաթիկական մակածութեանի (induction) միջոցով կ'ապացուցուին "եզակի դէպքը" կ'ապացուցուի եւ "մակածութեան (induction) կանոնը", որ կը հաստատէ իւրաքանչիւր պատահական դէպքի իրաւացիութիւնը կ'ենթադրէ յաջորդի իրաւացիութիւնը։ Քանի որ մակածութեան (induction) կանոնը կարելի է կիրառել բազմակի, ուստի բոլոր անվերջ դէպքերը ապացուցելի են։<ref>Cupillari, p. 46.</ref> Այսպիսով կը խուսափինք իւրաքանչիւր դէպքն առանձին ապացուցելու անհրաժեշտութենէն։ Մաթեմաթիկական մակածութեան (induction) տարբերակ է անվերջ նուազման եղանակով ապացոյցը, որ կարող է օգտագործուիլ, օրինակ, երկուքի քառակուսի արմատի (irrationalism) անտրամաբանական տեսութիւնը ապացուցելու համար։<ref name=":0" /> Մաթեմաթիկական մակածութեան (induction) միջոցով ապացոյցի յաճախ հանդիպող կիրառումը այն է՝ ապացուցել, որեւէ բնական թիւի համար յայտնի որեւէ յատկութիւն, ճշմարիտ է նաեւ բոլոր բնական թիւերու համար։ Թիւի մը<ref>[http://zimmer.csufresno.edu/~larryc/proofs/proofs.mathinduction.html Examples of simple proofs by mathematical induction for all natural numbers]</ref> ենթադրենք {{math|1='''N''' = {1,2,3,4,...}}} բնական թիւերու բազմութիւն է, եւ {{math|''P''(''n'')}} մաթեմաթիկական կը պնդէ, որ տեղի ունի {{math|''n''}} բնական թիւի համար {{math|'''N'''}} բազմութենէն, այնպէս որ such that * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} ճիշդ է, այսինքն, {{math|''P''(''n'')}} ճիշտ է {{math|1=''n'' = 1}}-ի համար։ * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} ճիշդ է, երբ {{math|''P''(''n'')}} ճիշտ է, այսինքն, {{math|''P''(''n'')}} ճիշդ ըլլալէն հետեւութիւն կ'ընենք, որ {{math|''P''(''n''+1)}} ճիշդ է։ * '''Ապա {{math|''P''(''n'')}} ճիշդ է բոլոր բնական թիւերու համար {{math|''n''}}։''' Օրինակ, մենք մակածութեամբ (induction) կարող ենք ապացուցել, որ {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} տեսքի բոլոր դրական ամբողջ թիւերը կենտ են։ :Ենթադրենք {{math|''P''(''n'')}} կը ներկայացուի այս տեսքով "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} կենտ է": :'''(i)''' {{math|1=''n'' = 1}}-ի համար, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, և {{math|1}} կենտ է, քանի որ այն {{math|2}}-ի բաժանելով {{math|1}} մնացորդ կու տայ։ Այսպիսով {{math|''P''(1)}}-ը ճիշդ է։ :'''(ii)''' որեւէ {{math|''n''}}-ի համար, եթէ {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}-ը կենտ է ({{math|''P''(''n'')}}), ապա {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}} նոյնպէս պէտք է կենտ ըլլայ, կենտ թիւին {{math|2}} գումարելով, կը ստանանք կենտ թիւ։ Սակայն {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, ուստի {{math|1=2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} կենտ է ({{math|''P''(''n''+1)}}). So {{math|''P''(''n'')}} implies {{math|''P''(''n''+1)}}. :'''Այսպիսով''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}-ը կենտ է բոլոր {{math|''n''}} դրական ամբողջ թիւերու համար։ Յաճախ "մաթեմաթիկական մակածութեան (induction) միջոցով ապացոյց" արտայայտութեան փոխարէն կ'օգտագործուի աւելի կարճ "մակածութեան միջոցով ապացոյց" արտայայտութիւնը։<ref>[http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm Proof by induction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218033011/http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm |date=February 18, 2012 }}, University of Warwick Glossary of Mathematical Terminology</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} oium7zob0sdzka2z9h8li43t6rzvlxt 0 17402 253831 215308 2026-08-28T22:38:37Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253831 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դրօշ}} '''Աւստրալիոյ Միապետութեան դրօշը''' [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] պետական խորհրդանիշերէն, որ կը ներկայացնէ ուղղանկիւն պաստառ [[Կապոյտ (գոյն)|կապոյտ]] գոյնի, լայնքի եւ երկայնիքի յարաբերութիւնը 1:2։ Դրօշը ընդունուած է [[3 Սեպտեմբեր]] [[1901 թուական|1901]]-ին։ Ձախ կողմի վերեւի քառորդին մէջ պատկերուած է բրիտանական դրօշը։ Բացի այդ, Աւստրալիոյ դրօշի վրայ կան վեց սպիտակ աստղեր. հինգ աստղերը պաստառի աջ կողմին վրայ Հարաւային Աստղ համաստեղութեան ձեւով եւ մէկ մեծ աստղ ձախ ներքին քառորդի մէջ։ Դրօշը ընդունուած է անմիջապէս դաշնութեան ստեղծումէն ետք՝ 1901-ին մրցոյթի արդիւնքով, որուն մասնակցած էին շատ երկիրներու ներկայացուցիչներ։ Յաջորդող տարիներու ընթացքին այն ընդունուեցաւ աւստրալիական եւ բրիտանական իշխանութիւններու կողմէ՝ չնայած դրօշի յստակ բնութագիրը քանի մը անգամ փոփոխուեցաւ։ Այժմեան դրօշի տեսքը հրապարակուած է [[1934 թուական|1934]]-ին, իսկ [[1954 թուական|1954]]-ին օրինականօրէն այն հաստատուեցաւ «աւստրալիական ազգային դրօշ» կարգավւիճակով։ 1990-ականներու կէսերուն երկրին մէջ հանրապետականներու ուժեղ ազդեցութեան տակ դրօշը յաճախ սկսաւ քննադատուիլ՝ իր վրայ բրիտանական դրօշի պատկերման համար։ Դրօշի օրէնսդրական բնութագիրը տրուած է [[1953 թուական|1953]]-ի «Օրէնք դրօշի մասին» կէտին մէջ ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ Flags Act 1953)։ == Նկարագիր == Աւստրալիական դրօշը կրնանք առանձնացներ երեք հիմնական մասեր՝ Մեծ Բրիտանիայի դրօշը (առաւել յայտնի իբրեւ «Եունէոն Ջեկ»), Համագործակցութեան աստղերը (կամ դաշնութեան աստղերը) եւ Հարաւային Աստղ համաստեղութիւնը։ Ըստ ամենատարածուած տեսակէտի Բրիտանիայի դրօշը կը խորհրդանշէ երկրի անցեալը, երբ Աւստրալիան կը ներկայացնէր բրիտանական վեց գաղութներէն մէկը ինչպէս նաեւ այն սկզբունքները, որոնց հիման վրայ ստեղծուած էր Աւստրալիոյ դաշնութիւնը<ref>{{cite web|url=http://www.flagsaustralia.com.au/NationalFlag.html|title=Australian National Flag|publisher=Flag Society of Australia Inc and Pennant Advisory Services Pty Limited|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304210841/http://flagsaustralia.com.au/NationalFlag.html|archivedate=2020-03-04|accessdate=6 мая 2009|lang=en|dead-url=yes}}</ref>: Սակայն քաղաքագէտներու կարծիքով բրիտանական դրօշի ներառումը աւստրալական դրօշի կազմին մէջ պէտք է որ ցուցաբերելու ըլլար հաւատարմութիւնը Բրիտանական կայսրութեան նկատմամբ, որ այդ ժամանակ աշխարհակալ տէրութիւններէն մեկն էր։ Համագործակցութեան եօթաթեւ աստղը սկզբնապէս ունեցած է վեց թեւ, որոնք կը խորհրդանշէին դաշնութեան մէջ մտնող վեց գաղութները։ 1905-ին Աւստրալիոյ միացուեցաւ Պապուայի տարածքը, այդ պատճառով 1908-ի ամրան երկրի ղեկավարութիւնը առաջարկ ներկայացուց՝ աստղը դարձնելու եօթաթեւ։ Դրօշի մէջ փոփոխութիւնը, ընդունուելով Բրիտանական Ատմիրալութեան կողմէ, ծանուցուեցաւ [[19 Դեկտեմբեր]] [[1908 թուական|1908]]-ին «Աւստրալական Միութեան կառավարական տեղեկագրով», իսկ փոփոխուած տիզայնը առաջին անգամ հրապարակուեցաւ քանի մը ամիս անց՝ [[22 Մայիս]] [[1909 թուական|1909]]-ին։ Միայն թէ նոր դրօշի փոփոխութիւններու եւ բնութագրի ամբողջական նկարագիրը յայտնուեցաւ միայն [[23 Մարտ]] [[1934 թուական|1934]]-ին։ Այդ ժամանակէն Համագործակցութեան աստղի թեւերու քանակը մնաց անփոփոխ՝ չնայած նոր տարածքներու միաւորման եւ յայտնուելուն, ինչպէս նաեւ Պապուա Նոր Կուինէայի [[1975 թուական|1975]]-ին անկախութիւն ձեռք բերելու հետ։ Հարաւային Աստղը կը համարուի հարաւային կիսագունդի ամենավառ համաստեղութիւններէն մէկը եւ դեռեւս մայրցամաքին մէջ բրիտանացիներու առաջին բնակեցման ժամանակ կը խորհրդանշէր Աւստրալիան։ Դրօշի հեղինակներէն մէկու՝ Իւոր Էվանսի մտայղացմամբ, Հարաւային Աստղը պէտք է անդրադարձնէր Տանթէ Ալիգերիի նկարագրած չորս համաստեղութիւններով արտայայտուած առաքինութիւնները՝ իմաստութիւն, արդարամտութիւն, խիզախութիւն, չափաւորութիւն։ Ժամանակակից դրօշի վրայ Հարաւային Խաչի աստղերու քանակը կը տարբերի սկզբնական բնագիրէն, որուն մէջ անոնց քանակը կը տատանուէր հինգէն ինը աստղի՝ անով աւելի ընդգծելով գիշերային երկինքին մէջ։ Միայն թէ 1908-ի Բրիտանական Ծովակալութիւնը, ձգտելով համաչափութեան եւ դրօշի պատրաստման ծախսերու կրճատման համար միօրինականացուց աստղերը. մինչ այդ Հարաւային Խաչի չորս խոշոր աստղերը ունէին եօթ թեւ, իսկ ամենափոքր աստղը՝ հինգ թեւ (դրօշի փոփոխուած տեսքը պաշտօնապէս հրապարակուեցաւ 22 Մայիս 1909-ի «Աւստրալական Միութեան կառավարական տեղեկագրին մէջ»)։ Աւստրալիոյ դրօշին մէջ կ՚օգտագործուի նոյն գոյները, ինչ որ Մեծ Բրիտանիայի դրօշին մէջ՝ [[Կապոյտ (գոյն)|կապոյտ]], [[Կարմիր (գոյն)|կարմիր]], [[Սպիտակ (գոյն)|սպիտակ]] (կը գերակշռէ կապոյտը)։ Բոլոր երեք գոյները կ՚արտացոլեն երկրի պատմութիւնը՝ բրիտանական գաղութատիրական եւ մեծ մասամբ «եւրոպական» անցեալը։ 1901-ին անոնք նոյնպէս կը խորհրդանշէին հաւատարմութիւնը Բրիտանական կայսրութեան։ Բացի այդ Աւսրալիայի դրօշի կապոյտ գոյնը ունէր նաեւ աւելի լայն մեկնաբանութիւն. համաձայն մէկ տեսակէտի՝ այդ կը խորհրդանշէ այն փաստը, որ Աւստրալիան կղզի-մայրցամաք է, մէկ այլ կարծիքի համաձայն՝ առաջին նորաբնակները, որպէսզի հասնին այնտեղ, պէտք է անցնէին ծովերով։ Դրօշի այժմեան տեսքի ամբողջական նկարագրութիւնը [[1934 թուական|1934]]-ին հրապարակուած է «Աւստրալական Միութեան կառավարական տեղեկագրին մէջ» ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ Commonwealth Gazette)։ == Կառուցուածք == Համաձայն «Դրօշի մասին» օրէնքի՝ աւստրալական ազգային դրօշը պիտի համապատասխանէ հետեւեալ պահանջներուն․ * Մեծ Բրիտանիայի դրօշի պատկերը կը գտնուի դրօշի վերին ձախ քառորդին մէջ։ * Աւստրիալիոյ վեց նահանգները եւ մնացած տարածքները խորհրդանշող մեծ սպիտակ աստղը կը գտնուի ներքեւի ձախ քառորդի կեդրոնը՝ ցոյց տալով [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիայի]] դրօշի կազմին մէջ գտնուող Սուրբ Գէորգիի խաչը դրօշի կեդրոնը։ * Հարաւային Խաչը խորհրդանշող հինգ սպիտակ աստղերը կը գտնուին պաստառի աջ կէսը։ Համագործակցութեան աստղերու արտաքին տրամագիծը կը կազմէ դրօշի լայնութեան 3/10-ը, իսկ Հարաւային Խաչինը՝ դրօշի լայնութեան 1/7-ը, բացի Էպսիլոնէն, որու արտաքին տրամագիծը դրօշի լայնութեալ 1/12-ը։ Իւրաքանչիւր աստղի ներքին տրամագիծը կը կազմէ 4/9-ը։ == Գոյներ == Թեպէտ դրօշի գոյները «Դրօշի մասին» օրէնքով հաստատուած չեն, սակայն անոր ''Pantone'' նկարագրութիւնը ձեւակերպուած է վարչապետի մշակոյթի եւ մրցանակներու բաժնով։ Բացի այդ, ''CMYK'' եւ ''RGB'' բնութագիրները ունին «Style Manual for Authors, Editors and Printers» հրահանգ՝ աւստրալական կառավարութեան կողմէ<ref>{{cite book|title=Style Manual for Authors, Editors and Printers|url=https://archive.org/details/stylemanualforau0000dcit|author=revised by Snooks & Co.|publisher=John Wiley & Sons|year=2002|isbn=0 7016 3648 3|edition=6th|location=Milton, Qld.}}</ref>: {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center;" !Գունային պատկեր ! style="background-color: #00008B; color: #FFFFFF" |Կապոյտ ! style="background-color: #FF0000; color: #FFFFFF" |Կարմիր ! style="background-color: #FFFFFF" |Սպիտակ |- |Pantone |280C |185C |Safe |- |RGB (Hex) |0-0-139 (#00008B) |255-0-0 (#FF0000) |255—255-255 (#FFFFFF) |- |CMYK |100 % — 80 % — 0 % — 0 % |0 % — 100 % — 100 % — 0 % |0 % — 0 % — 0 % — 0 % |} == 1901-ին դաշնային դրօշի փոփոխութիւններ == Մինչեւ 1901-ը Աւստրալիան կը ներկայացնէր վեց բրիտանական գաղութներու խումբ։ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութեան]] դրօշը յաճախ կ՚օգտագործուէր անոնց միասնական ներկայացման համար, միեւնոյն ժամանակ իւրաքանչիւր գաղութ ունէր իր դրօշը, որոնց վրայ պատկերուած էր Միացեալ Թագաւորութեան դրօշը։ [[19–րդ դար|19–րդ դարու]] ընթացքին երկու անգամ փորձ կատարուած է ստեղծելու ազգային դրօշ։ ԱԱնոնցմէ առաջինը տեղի ունեցած է [[1823 թուական|1823]]-[[1824 թուական|1824]]-ականներուն, երբ Ճոն Նիքլսոնը եւ Ճոն Պինկլը մշակեցին ազգային գաղութարարական դրօշը։ Այն կը ներկայացնէր սպիտակ պաստառ, որու վրայ պատկերուած էր Բրիտանիայի դրօշը եւ Սուրբ Գէորգի (որ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] խորհրդանիշն է) խաչը չորս սպիտակ աստղերով։ Ըստ Նիքլսոնի՝ Բրիտանական ադմիրալութիւնը ընդունած է դրօշը եւ Նոր Հարաւային Ուելսի նահանգապետը հաստատած է իբրեւ աւստրալական ազգային դրօշ 1823-ին, սակայն այդ հաւաստող ոչ մէկ գրաւոր փաստաթուղթ պահպանուած է։ Այդ պատճառով ազգային գաղութարարական դրօշը կը համարուիառաջին աւստրալական դրօշը, որու վրայ պատկերուած է Հարաւային Խաչը<ref name="flagsaustralia1">{{cite web|url=http://www.flagsaustralia.com.au/HistoricalFlags.html|title=Some of the Significant Historical Flags of Australia|publisher=Flag Society of Australia Inc and Pennant Advisory Services Pty Limited|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304211055/http://flagsaustralia.com.au/HistoricalFlags.html|archivedate=2020-03-04|accessdate=7 мая 2009|lang=en|dead-url=yes}}</ref>: Սակայն իբրեւ ազգային դրօշ առաւել յայտնի է Աւստրալիոյ դաշնային դրօշը, որ ստեղծած է Ճոն Նիքլսոնը [[1831 թուական|1831]]-ին։ Նոր դրօշի բաւականին նման էր 1823-1824-ականներու ազգային գաղութարարական դրօշին,սակայն ունէր նշանակալի տարբերութիւններ․ կեդրոնական խաչի գոյնը կապոյտ էր, եւ անոր վրայ պատկերուած էին ոչ թէ չորս, այլ հինգ աստղեր։ Դաշնային դրօշը, ինչպէս նաեւ «Մէկ ժողովուրդ, մէկ ճակատագիր, մէկ դրօշ» նշանաբանը (անգլ.՝ ''One People, One Destiny, One Flag'') առաւել յայտնի դարձան 1880-1890-ականներուն, երբ անոնք դարձան Աւստրալիոյ դաշնութեան շարժման խորհրդանիշ<ref>{{cite web|url=http://www.australianflag.org.au/federationflag.php|title=The Australian Federation Flag (1831—1900)|publisher=Australian National Flag Association|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820085126/http://www.australianflag.org.au/federationflag.php|archivedate=2006-08-20|accessdate=8 мая 2009|lang=en|deadlink=404|dead-url=yes}}</ref>: Բոլոր այդ դրօշներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Էվրիքսի դրօշին, որն ի յայտ եկաւ [[1854 թուական|1854]]-ին Էվրիքսեան ապստամբութեան ժամանակ, պատկերուած է Հարաւային Խաչ համաստեղութիւնը։ Սակայն առաջին դրօշին մէջ, ուր աստղերը պատկերուած են այն հերթականութեամբ, որմով կը գտնուին երկինքին մէջ, կը համարուի Աւստրալիոյ Հակաերթեւեկութեան լիկայի դրօշը (անգլ.՝ ''Australasian Anti-Transportation League Flag''), եւ որ հանդէս կու գայ Աւստրալիոյ երթեւեկութեան ուժերուն դէմ։ Դրօշի առաջին տարբերակի վրայ [[1849 թուական|1849]]-ին աշխատած է Ճոն Ուէսթը Թասմանիայի Լոնստեստոն քաղաքէն։ 1853-ին կազմակերպութեան լուծարումէն ետք Լիկայի դրօշը դադրեցաւ գործածուելէ՝ չնայած այն այնուհետեւ Վիքթորիայի դրօշի հիմքին մէջն էր։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Դրօշներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Աւստրալիա]] hw4it7mrix3e7nho7d4iln5c0t5hiuo 0 17575 253847 253556 2026-08-28T22:52:10Z InternetArchiveBot 5016 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253847 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Womanpower logo.jpg|մինի|upright|Ֆեմինիստական շարժման խորհրդանիշը, որ կը ներկայացնէ բռունցք մը՝ (պայքարի եւ արդարութեան նշան) նկարուած Վեներայի հայելիին վրայ (կնոջ խորհրդանիշ)։ Մանիշակագոյնը ֆեմինիզմի աւանդական գոյնն է]] '''Ֆեմինիզմ''' ([[Ֆրանսերէն|ֆր]].՝ féminisme, [[Լատիներէն|լատ]].՝ femina - կին), քաղաքական եւ ընկերային շարժումներու եւ գաղափարախօսութիւններու ամբողջութիւն մըն է, որ ունի մէկ ընդհանուր նպատակ՝ սեռերու համար սահմանել, զարգացնել եւ հասնիլ հաւասար քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, անձնական եւ ընկերային իրաւունքներու<ref name="Hawkesworth">{{Cite book |last=Hawkesworth | first=Mary E.|title=Globalization and Feminist Activism |url=https://archive.org/details/globalizationfem0000hawk |year=2006|publisher=Rowman & Littlefield |pages=[https://archive.org/details/globalizationfem0000hawk/page/n25 25]–27 |isbn=9780742537835}}</ref><ref name="Beasley">{{Cite book |last=Beasley |first=Chris |title=What is Feminism? |url=https://archive.org/details/whatisfeminismin0000beas |year=1999|publisher=Sage |location=New York |pages=[https://archive.org/details/whatisfeminismin0000beas/page/3 3]–11 |isbn=9780761963356}}</ref>: Ֆեմինիզմը կը պայքարէր՝ վերացնելու կիներու շահագործումը, տղամարդու բացարձակ իշխանութիւնը, կնոջ լուսանցքային դեր վերապահող կարծրատիպերն ու վերջապէս ստեղծելու այնպիսի միջավայր մը, ուր կին արարածը կը վայելէ հաւասարութիւն, ազատութիւն եւ արդարութիւն` ներգրաւուելով քաղաքական թէ հասարակական տարբեր ոլորտներու մէջ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/231543 Ֆեմինիզմը]</ref>: Ֆեմինիզմը կրնայ նաեւ համարուիլ գործունեայ քաղաքականութեան ջատագովութիւն մը, որ կը պայքարի կնոջ միայն վերարտադրողական կարողութիւն ունենալուն, ընտանեկան բռնութեան, սեռային ոտնձգութիւններուն եւ սեռական խտրականութեան դէմ: Կը պայքարի նաեւ՝ կանանց ընտրական իրաւունքի, աշխատելու իրաւունքի, աշխատավայրէն ներս հաւասար իրաւունքներու եւ հաւասարաչափ վարձատրութեան, սեփականութիւն ունենալու, կրթութիւն ստանալու, պայմանագիրներ կնքելու եւ ամուսնութեան մէջ հաւասար իրաւունքներ ունենալու համար։ === Պատմութիւն === [[Պատկեր:Charles Fourier (by Hans F. Helmolt).jpg|մինի|upright|Շարլ Ֆուրիէ, «François Marie Charles Fourier»]] [[Պատկեր:Feminist Suffrage Parade in New York City, 1912.jpeg|ձախից|մինի|Կանանց ընտրական իրաւունքի շքերթ, Նիւ Եորք, 6 Մայիս 1912։]] Շարլ Ֆուրիէ ({{lang-fr|Charles Fourier}}) [[ֆրանսա]]<nowiki/>ցի ընկերվարական [[փիլիսոփայ]] մըն էր։ Ան կը համարուի «féminisme» բառը ստեղծողը (1837): ''Féminisme'' (''feminism'') եւ ''féministe'' (''feminist'') արտայայտութիւնները առաջին անգամ օգտագործուած են՝ [[Ֆրանսա]]<nowiki/>յի եւ [[Հոլանտա]]<nowiki/>յի մէջ՝ 1872-ին, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ՝ 1890-ին եւ [[ԱՄՆ|Ամերիկայի]] մէջ՝ 1910-ն<ref>{{cite journal|last=Goldstein|first=Leslie F.|year=1982|title=Early Feminist Themes in French Utopian Socialism: The St.-Simonians and Fourier|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_january-march-1982_43_1/page/91|journal=Journal of the History of Ideas|volume=43|issue=1|pages=91–108|doi=10.2307/2709162|jstor=2709162}}</ref>: Իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները տարբեր նպատակներ կը հետապնդեն: Ամենամեծ արեւմտեան պատմաբանները՝ իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները, կը պնդեն, որ բոլոր այն շարժումները, որոնք կը հետապնդեն կանանց իրաւունքներու պաշտպանութիւնը, պէտք է ֆեմինիստական համարուին, նոյնիսկ եթէ անոնք չեն (կամ չէին) կիրարկեր այդ եզրը<ref name="spender">{{cite book |last=Spender |first=Dale |title=There's Always Been a Women's Movement this Century |url=https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich |publisher=Pandora Press |location=London |year=1983 |pages=[https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich/page/n10 1]–200}}</ref><ref>{{cite book |last=Lerner |first=Gerda |title=The Creation of Feminist Consciousness From the Middle Ages to Eighteen-seventy |url=https://archive.org/details/creationoffemini02lern |publisher=Oxford University Press |year=1993 | pages=[https://archive.org/details/creationoffemini02lern/page/n18 1]–20}}</ref><ref name="walters">{{cite book |last=Walters |first=Margaret |title=Feminism: A very short introduction |url=https://archive.org/details/feminismveryshor00walt_884 |publisher=Oxford University |year=2005 |isbn=0-19-280510-X |pages=[https://archive.org/details/feminismveryshor00walt_884/page/n11 1]–176}}</ref><ref name="kinnaird">{{cite book |last1=Kinnaird |first1=Joan |first2=Mary |last2=Astell |chapter=Inspired by ideas (1668–1731) |editor1-last=Spender |editor1-first=Dale |title=There's always been a women's movement |url=https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich |publisher=Pandora Press |location=London |year=1983 |pages=[https://archive.org/details/theresalwaysbeen00spenrich/page/29 29]–}}</ref><ref>{{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/feminism-femhist/index.html |last=Witt |first=Charlotte |title=Feminist History of Philosophy |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2006 |accessdate=23 Յունուարի, 2012}}</ref><ref name="taylor">{{cite journal |first1=Ann Taylor |last1=Allen |year=1999 |title=Feminism, Social Science, and the Meanings of Modernity: The Debate on the Origin of the Family in Europe and the United States, 1860–1914 |url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1999-10_104_4/page/1085 |journal=The American Historical Review |volume=104 |issue=4 |pages=1085–113 |jstor=2649562 |pmid=19291893 |doi=10.1086/ahr/104.4.1085}}</ref>: Ուրիշ պատմաբաններ ալ կ'ըսեն, թէ եզրը պէտք է վերագրուի արդի ֆեմինիստական շարժման եւ անոր ժառանգորդներուն։ Ուստի, անոնք կը գործածեն ''protofeminist'' բառը, նկարագրելու վաղ ժամանակաշրջանի շարժումները<ref name="botting-houser">{{cite journal |first1=Eileen Hunt |last1=Botting |first2=Sarah L. |last2=Houser |year=2006 |title='Drawing the Line of Equality': Hannah Mather Crocker on Women's Rights |url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2006-05_100_2/page/265 |journal=The American Political Science Review |volume=100 |issue=2 |pages=265–78 |jstor=27644349 |doi=10.1017/S0003055406062150}}</ref><ref>[https://digitalcommons.tacoma.uw.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=gh_theses ''Protofeminist'', Jody A. Dammann-Matthews․ 2014, «''The Oxford English Dictionary defines Feminism: “As an adjective; of, relating to, or advocating the rights and equality of women, or as a noun, Feminist; an advocate or supporter of the rights and equality of women.”(OED, 2014) Proto means before, so proto-feminism would be used when defining women who had these ...''»]</ref>: === Ալիքներ === Արեւմտեան Ֆեմինիզմի պատմութիւնը բաժնուած է չորս «ալիքներու»: Առաջինը կը ներառէ կանանց ընտրական իրաւունքը (Թ.- Ի. դարեր): Երկրորդ ալիքը կը սկսի 1960-ականներուն, երբ կիները կ'ունենան օրինական եւ հասարակական հաւասարութիւն: 1992-ին, երրորդ ալիքը կը յայտնուի, որ կը նկարագրուի անհատականութեան եւ կիներու իրաւունքներու գաղափարախօսութեան պայքարով: Չորրորդ ալիքը՝ 2012-ին, սեռային ոտնձգութիւններուն դէմ պայքարն է․ կը նկարագրուի նաեւ իբրեւ ''Me Too'' շարժում<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20100207064056/http://archive.enet.gr/online/online_text/c=113,dt=11.03.2009,id=12074916 Էլեֆթերոդիփիա թերթ, ''Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία'' ΒΙΚΗ ΤΣΙΩΡΟΥ, 11/03/2009{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/oct/20/women-worldwide-use-hashtag-metoo-against-sexual-harassment ''Me Too'' շարժումը, The Guardian թերթ, 20-10-2017] {{ref-en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20171017232531/https://www.bostonglobe.com/lifestyle/2017/10/17/alyssa-milano-credits-activist-tarana-burke-with-founding-metoo-movement-years-ago/o2Jv29v6ljObkKPTPB9KGP/story.html The Boston Globe թերթ, Guerra, Cristela 10-10-2017] {{ref-en}}</ref>: === Ի. եւ Թ. դարեր === '''Առաջին Ալիք'''[[Պատկեր:Emmeline Pankhurst, seated (1913).jpg|մինի|upright|Էմմէլին Փենքհարսթ (Emmeline Pankhurst) (1913)]] Առաջին ալիքը տեղի կ'ունենայ Թ.- Ի. դարերուն: Անգլիա եւ Ամերիկա կը պաշտպանեն կնոջ եւ մարդու միջեւ հաւասար ըլլալու գաղափարը ամուսնութեան մէջ: 1839-ին Անգլիոյ մէջ նոր շարժում մը կը սկսի, որ կը կոչուի «''Custody of Infants»'': Անիկա կը միտի ապահովել կանանց իրաւունքը իրենց երեխաներուն հետ («Նորածիններու խնամակալութիւնը»), ըստ որուն առաջին անգամ կիներուն թոյլ կը տրուի իրենց երեխաներուն հանդէպ խնամակալութեան իրաւունք ունենալ<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/untiltheyareseve00wroa|title=Until They Are Seven, The Origins of Women's Legal Rights|last=Wroath|first=John|publisher=Waterside Press|year=1998|isbn=1 872 870 57 0}}</ref><ref>{{cite book|title=Lord Melbourne, 1779–1848|url=https://archive.org/details/lordmelbourne1770000mitc|last=Mitchell|first=L. G.|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_FJBpAAAAMAAJ|title=The Life of the Honourable Mrs. Norton|last=Perkins|first=Jane Gray|publisher=John Murray|year=1909|isbn=}}</ref>: Աւելի ուշ, դարձեալ Անգլիոյ մէջ, 1870-1882 թուականներուն, այլ շարժում մը կը սկսի, որ կը կոչուի «''Married Women's Property''»: Այս շարժումը նաեւ կը յայտնուի հարաւային Ուելսի մէջ 1889-ին, իսկ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] միւս գաղութները 1890-1897 թուականներու ընթացքին<ref name="NoTurningBack464">{{cite book|url=https://archive.org/details/noturningbackhis00free|title=No Turning Back: The History of Feminism and the Future of Women|author=Freedman, Estelle B.|publisher=Ballantine Books|year=2003|isbn=0-345-45053-1|page=464}}</ref>: ԺԹ. դարը կը կեդրոնանայ քաղաքական զօրութեան եւ աւելի ճիշդ կանանց ընտրական իրաւունքին վրայ, թէեւ ուրիշ իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները կը զբաղէին նաեւ կանանց սեռային, վերարտադրողական եւ տնտեսական իրաւունքներով: Կանանց ընտրական իրաւունքին համար մղուող պայքարը Բրիտանական Աւստրալասիական գաղութներուն մէջ կը սկսի ԺԹ. դարու վերջը, [[Նոր Զելանտա]]<nowiki/>յի ինքնավար գաղութներուն մէջ, 1893-ին կանանց ընտրական իրաւունքի ընդունմամբ, իսկ Հարաւային Աւստրալիոյ մէջ 1895-ին՝ կանանց թոյլ տալով մասնակցելու ընտրութիւններուն եւ իրենց թեկնածութեան առաջադրման խորհրդարանական պաշտօններու։ Այս բոլորին կը յաջորդէ 1902-ին [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] մէջ Կանանց ընտրական իրաւունքի ընդունումը<ref>{{cite web|url=http://www.elections.org.nz/votes-women|title=Votes for Women Electoral Commission|date=ապրիլի 13, 2005|publisher=Elections New Zealand|accessdate=31 Մարտ, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/wright.htm|title=Women and the right to vote in Australia|date=28 Յունուարի, 2011|publisher=Australian Electoral Commission|accessdate=26 Ապրիլի, 2013}}</ref>: 1918-ի շարժումը կանանց ընտրական իրաւունք կու տայ, բայց պէտք էր, որ անոնք 30 տարեկանէն աւելի ըլլային: Անոնք կը ստանան նաեւ սեփականութիւն ունենալու իրաւունք։ 1928-ին վերոնշեալ օրէնքը փոփոխութեան կ'ենթարկուի եւ ընտրական տարիք կը ճշդուի՝ 21-ը <ref name="Phillips">{{cite book|url=https://archive.org/details/ascentofwomanhis0000phil|title=The Ascent of Woman: A History of the Suffragette Movement and the Ideas Behind it|author=Phillips, Melanie|publisher=Abacus|year=2004|isbn=978-0-349-11660-0|location=London|pages=[https://archive.org/details/ascentofwomanhis0000phil/page/n1 1]–370}}</ref>։ Էմմէլին Փենքհարսթ, Անգլիոյ ամենագործօն քաղաքականութեան ջատագովը կը դառնայ: Ան կը հաստատէ, թէ ինք փոխած է կնոջ բնատիպը հասարակութեան մէջ: === Ի. դարու կէս === ==== ''Երկրորդ Ալիք'' ==== [[Պատկեր:Photograph_of_American_Women_Replacing_Men_Fighting_in_Europe_-_NARA_-_535769.tif|մինի|Եւրոպայի մէջ ամերիկացի կանայք կը փոխարինեն արական սեռին պատերազմի ընթացքին, 1945]] Ի. դարու կէսերուն եւրոպական շարք մը երկիրներու մէջ կանայք զրկուած էին որոշ կարեւոր իրաւունքներէն։ Այս երկիրներուն մէջ ֆեմինիստները կը շարունակէին պայքարիլ ընտրական իրաւունքի ձեռքբերման համար։ Զուիցերիոյ կանայք դաշնային ընտրութիւններուն մասնակցելու իրաւունք ստացած են 1971-ին<ref name="switzerland-chronology">{{cite web|url=http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/chronology-womens-right-vote-switzerland.html|title=The Long Way to Women's Right to Vote in Switzerland: a Chronology|publisher=History-switzerland.geschichte-schweiz.ch|accessdate=2011-01-08}}</ref>, սակայն Ափենզել Ինըր Ռոտըն (Appenzell Inner Rhoden) գաւառակի կանայք տեղական հարցերուն վերաբերող ընտրութիւններուն մասնակցելու իրաւունք կը ստանան միայն 1991-ին, երբ Զուիցերիական Դաշնային Գերագոյն դատարանը կը պարտադրէ գաւառակին ընդունելու օրէնքը<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2003/WOM1373.doc.htm|title=United Nations press release of a meeting of the Committee on the Elimination of Discrimination against Women (CEDAW), issued on 14 January 2003|publisher=Un.org|accessdate=2011-09-02}}</ref>։ Լիխտենշտայնի մէջ կանայք ընտրութեան իրաւունք ձեռք կը բերեն 1984-ի հանրաքուէի իբրեւ արդիւնք։ Նախորդ երեք հանրաքուէները՝ 1968, 1971 եւ 1973 թուականներուն կը ձախողեցնեն իրաւունքի ամրագրումը։ Ֆեմինիստները կը շարունակէին պայքարիլ «Ընտանիքի մասին» օրէնքին համար, որ ամուսիններուն իրենց կանանց նկատմամբ վերահսկման իրաւունք կու տար։ Օրինակ, Ֆրանսայի մէջ ամուսնացած կանայք իրաւունք չունէին աշխատելու առանց իրենց ամուսիններուն թույլտուութեան մինչեւ 1965<ref name="Guillaumin">{{cite book|title=Racism, Sexism, Power, and Ideology|last=Guillaumin|first=Colette|year=1994|pages=193–95}}</ref><ref name="Meltzer">{{cite book|url=https://archive.org/details/hotpropertystake00melt|title=Hot Property: The Stakes and Claims of Literary Originality|last=Meltzer|first=Françoise|year=1995|page=[https://archive.org/details/hotpropertystake00melt/page/88 88]}}</ref>։ Ֆեմինիստները նաեւ կ'աշխատէին վերացնել «ամուսնական ազատութիւնը» բռնաբարութեան օրէնքներուն մէջ, որոնց համաձայն ամուսինները չէին դատապարտուեր իրենց կիները բռնաբարելու համար<ref name="Allison">{{cite book|title=Rape: The Misunderstood Crime|last=Allison|first=Julie A.|year=1995|page=89}}</ref>։ Ամուսնական յարաբերութիւններուն մէջ բռնաբարութիւնը քրէականացնող նախորդ փորձերը ձախողած էին<ref name="Bland">{{cite book|url=https://books.google.am/?id=Cl8nLdfgz1IC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Banishing the Beast: Feminism, Sex and Morality|last=Bland|first=Lucy|year=2002|isbn=9781860646812|pages=135–49|accessdate=August 25, 2013}}</ref><ref>{{Cite journal|issn=1040-0656|volume=7|issue=3|pages=54–68 [60]|last=Palczewski|first=Catherine Helen|title=Voltairine de Cleyre: Sexual Slavery and Sexual Pleasure in the Nineteenth Century|journal=NWSA Journal|date=1995-10-01|jstor=4316402}}</ref>։ Հակառակ անոր, որ արարքի քրէականացումը արեւմտեան երկիրներու մեծ մասին մէջ կ'ընդունուի մէկ դար ետք, անպատժելի է աշխարհի զանազան այլ երկիրներու մէջ<ref>{{cite book|title=Understanding Violence Against Women|last1=Crowell|first1=Nancy A.|last2=Burgess|first2=Ann W.|year=1997|page=127}}</ref>։ === Ի. դարու վերջը եւ Ի. դարու սկիզբը === ==== ''Երրորդ ալիք'' ==== [[Պատկեր:Lozu_mont_oct8_bellhooooooooks.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Lozu_mont_oct8_bellhooooooooks.png|աջից|մինի|upright|Ֆեմինիստ, գրող եւ գործունեայ անձ՝ Պելլ Հուքս (ծն. 1952)]] 1990-ական թուականներու սկիզբը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի մէջ կը սկսի «երրորդ ալիքը» իբրեւ «երկրորդ ալիքի» ձախողութիւններուն պատասխան եւ ըննդէմ անոր նախաձեռնութիւններուն եւ շարժումներուն։ «Երրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը տարբերի «երկրորդ ալիք»էն սեռականութեան վերաբերող հարցերով` մարտահրաւէրի կանչելով իգական [[սեռականութիւն]]<nowiki/>ը նշելով իբրեւ կանանց հզօրացում<ref name="Douglas">{{Cite book|title=Cultural Strategy: Using Innovative Ideologies to Build Breakthrough Brands|url=https://archive.org/details/culturalstrategy0000holt|last=Douglas|first=Holt, Cameron|year=2010|isbn=978-0-19-958740-7|Oxford University Press}}</ref>։ «Երրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը փորձէ նաեւ խուսափիլ «երկրորդ ալիք»ին՝ կանացիութեան վերաբերող նիւթապաշտական սահմանումէն, ուր կը գերակշռէ միջին դասէն բարձր սպիտակամորթ կանանց կենսափորձը։<ref name="NoTurningBack4642">{{cite book|url=https://archive.org/details/noturningbackhis00free|title=No Turning Back : The History of Feminism and the Future of Women|author=Freedman, Estelle B.|publisher=Ballantine Books|year=2003|isbn=0-345-45053-1|page=464}}</ref><ref name="Henry">{{cite book|url=https://archive.org/details/notmymotherssist00henr_204|title=Not my mother's sister: generational conflict and third-wave feminism|last=Henry|first=Astrid|publisher=Indiana University Press|year=2004|isbn=978-0-253-21713-4|location=Bloomington|pages=[https://archive.org/details/notmymotherssist00henr_204/page/n15 1]–288}}</ref><ref name="Gillis">{{cite book|title=Third wave feminism: a critical exploration|url=https://archive.org/details/thirdwavefeminis0000unse_e5l9|last1=Gillis|first1=Stacy|last2=Howie|first2=Gillian|last3=Munford|first3=Rebecca|publisher=Palgrave Macmillan|year=2007|isbn=978-0-230-52174-2|location=Basingstoke|pages=xxviii, 275–76}}</ref><ref name="Faludi">{{cite book|title=Backlash: the undeclared war against women|url=https://archive.org/details/backlashundeclar0falu|last=Faludi|first=Susan|publisher=Vintage|year=1992|isbn=978-0-09-922271-2|location=London|authorlink=Susan Faludi}}{{page needed|date=October 2012}}</ref>: «Երկրորդ ալիք»ին ֆեմինիստական շարժման առաջնորդները, ինչպէս՝ Կլորիա Անզալտուա, Պելլ Հուսք, Շելա Սանտովալ, Շորի Մորական, Օտրի Լորտ, Մաքսին Հոնկ Քինկսթոն եւ շարք մը այլ ոչ սպիտակամորթ ֆեմինիստներ, կը փորձէին ֆեմինիստական շրջանակներուն մէջ բանակցիլ ցեղային հարցերու շուրջ<ref name="Gillis" /><ref name="Walker">{{Cite book|title=In Search of Our Mothers' Gardens: Womanist Prose, p. 397|url=https://archive.org/details/isbn_0808598988|last=Walker|first=Alice|year=1983|isbn=ISBN 0-15-144525-7}}</ref><ref name="Heywood">{{cite book|title=Third Wave Agenda: Being Feminist, Doing Feminism|last1=Leslie|first1=Heywood|last2=Drake|first2=Jennifer|publisher=University of Minnesota Press|year=1997|isbn=0-8166-3005-4|location=Minneapolis}}{{page needed|date=October 2012}}</ref>։ «Երրորդ ալիք»ն ֆեմինիզմը կը ներառէր նաեւ ներքին բանավէճեր «տարաձայնային ֆեմինիստներ»ու միջեւ, որոնք կը հաւատան, որ սեռերու միջեւ կան էական տարբերութիւններ, եւ անոնց, որոնք հաւատացած են, որ սեռերու միջեւ չկան բնորոշ տարբերութիւններ, եւ կը պնդեն, որ սեռական դերերը պայմանաւորուած են ընկերային հանգամանքներով<ref name="Gilligan">{{cite book|url=https://archive.org/details/indifferentvoic000gill|title=In a different voice: psychological theory and women's development|last=Gilligan|first=Carol|publisher=Harvard University Press|year=1993|isbn=0-674-44544-9|location=Cambridge, Mass.|page=[https://archive.org/details/indifferentvoic000gill/page/184 184]|authorlink=Carol Gilligan}}</ref>։ ==== Քլարա Ցեթքինի գաղափարախօսութիւնը ==== ԺԹ. դարու վերջաւորութեան եւ Ի. դարու սկզբնաւորութեան ֆեմինիստական շարժումին մէջ կար քաղքենիական ուղղութիւն մը, որ կիներու իրաւունքները կը սահմանափակէր միայն ու միայն քաղքենի դասակարգի կիներուն ընտրելու եւ ընտրուելու իրաւունք շնորհելու երեւոյթին մէջ` առանց անդրադառնալու կիներու դիմագրաւած ընկերային թէ քաղաքական միւս հարցերուն: Ընկերվարական ֆեմինիզմի տեսութիւնը հակադրելով քաղքենիական ֆեմինիզմի տեսութեան` գերմանացի Քլարա Ցեթքին (Clara Zetkin) եւ իրեն համախոհ ընկերվարական մտածողներ կու գան այն եզրակացութեան, որ կայ կիներու ազատագրումի հարց` իբրեւ մէկ բաժինը աշխատաւոր մարդուն ազատագրման (ընկերային-տնտեսական, դասակարգային ազատագրում): Չի բաւեր միայն քաղաքական իրաւունքներ տալ սակաւաթիւ կիներու, որոնք կը պատկանին հարուստ դասակարգին, այլ անհրաժեշտ է կնոջական իրաւունքներուն մօտենալ համապարփակ հասկացողութեամբ` սկսելով աշխատանքային պայմաններուն բարելաւման համար պայքարէն մինչեւ ընկերութեան մէջ արմատացած կարծրատիպերուն քանդումը: Ընկերվարական ֆեմինիստները մանաւանդ շեշտը կը դնեն հայրիշխանական դրսեւորումներուն դէմ պայքարին եւ ազատ սիրոյ գաղափարին վրայ: Ինք` Քլարա Ցեթքին, մեկնելով ազատ սիրոյ գաղափարի արմատական սկզբունքէն, թէեւ համակրական ու սիրոյ կապ ունեցած է տղամարդու մը հետ, որդեգրած է անոր մականունը, անկէ երկու զաւակ ունեցած է ու հետը ապրած եւ պայքարած, բայց երբեք պաշտօնապէս չէ ամուսնացած անոր հետ` մերժելով ընտանիքի հաստատութեան գաղափարը: Քլարա Ցեթքին կը նշէ, որ աշխատավարձի համար տունէն դուրս աշխատիլը կը մեծցնէ կնոջ անկախութեան շրջագիծը, ինչ որ ազատութեան նախապայմաններէն մէկն է, սակայն անպայմանօրէն չի նշանակեր այդ ազատութեան իրականացումը, որովհետեւ այդպիսով թէեւ աշխատաւոր դասակարգին մէջ կիները տնտեսական անկախութիւն ձեռք կը ձգեն, բայց տակաւին իբրեւ անհատներ չեն ունենար լիարժէքօրէն ապրելու կարելիութիւն, որովհետեւ կը ստանան միայն դրամատիրական արտադրութեան սեղանէն ինկած փշրանքները: Հետեւաբար աշխատաւոր դասակարգին մէջ կիներու պայքարը` իրենց ազատագրումին համար, երբեք ուղղուած չէ նոյն դասակարգէն տղամարդոց դէմ, ինչպէս որ քաղքենիական հասարակութեան մէջ քաղքենի կնոջ պայքարը ուղղուած կ՛ըլլայ քաղքենի տղամարդուն դէմ: Կիներու պայքարին վերջնական նպատակը, ըստ Քլարա Ցեթքինի, աշխատաւոր դասակարգին կողմէ քաղաքական իշխանութիւնը ձեռք ձգելն է` ուս ուսի պայքարելով աշխատաւոր տղամարդուն կողքին` դրամատիրական հասարակարգին դէմ: Նոյնիսկ եթէ կիները ձեռք ձգեն քաղաքական հաւասարութիւնը, ասիկա գոյութիւն ունեցող իրականութենէն ոչինչ պիտի փոխէ, որովհետեւ պիտի շարունակուի աշխատաւոր կնոջ շահագործումը` յար եւ նման աշխատաւոր տղամարդուն շահագործման<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/230481 Քլարա Ցեթքինի գաղափարախօսութիւնը]</ref>: Ըստ Քլարա Ցեթքինի, աշխատաւոր կիները պէտք չէ իրենց պայքարը սահմանափակեն քաղաքական մասնակի պահանջներու ներկայացումով, ինչպիսին էր ընտրելու իրաւունքը: Անոնք պէտք է պայքարին աշխատելու իրաւունք ձեռք ձգելու, աշխատավարձի հաւասարութեան, երեխաներու հոգատարութեան համար վճարուած արձակուրդի, կրթութեան իրաւունքին եւ այլ իրաւունքներու համար ալ: Կնոջական պայքարը դժուար է, կ'ենթադրէ շատ աշխատանք եւ հսկայական զոհողութիւններ. {{քաղուածք|Սակայն այս զոհողութիւնները անպայմանօրէն պիտի պտղաբերեն: Աշխատաւոր դասակարգը չի կրնար իր նպատակներուն հասնիլ, բացի եթէ իր բոլոր զաւակները միասնաբար պայքարին` առանց սեռերու միջեւ խտրականութեան: Աշխատաւոր կիներու հսկայ զանգուածներուն մասնակցութիւնը աշխատաւորութեան ազատագրութեան պայքարին, նախապայմաններէն մէկն է ընկերվարութեան գաղափարախօսութեան յաղթանակին եւ ընկերվարական հասարակութեան կերտման»:|Քլարա Ցեթքին}} {{քաղուածք|Միայն ընկերվարական հասարակութիւնը պիտի լուծէ այն տագնապը, որ յառաջացած է կիներուն աշխատանքային գործունէութեան պատճառով: Անգամ մը, որ ընտանիքը այլեւս կը դադրի գոյութիւն ունենալէ իբրեւ տնտեսական կառոյց, եւ անոր կու գայ փոխարինելու ընտանիքին համար տարբեր հասկացողութիւն մը` իբրեւ բարոյական կառոյց, այն ժամանակ միայն կինը պիտի դառնայ հաւասարապէս ստեղծագործ, հաւասարապէս նպատակասլաց, յառաջադէմ ընկերակիցը իր ամուսնոյն, իր անհատականութիւնը պիտի ծաղկի, միեւնոյն ժամանակ ան ըստ կարելւոյն ամէնէն բարձր մակարդակի վրայ պիտի իրագործէ իր առաքելութիւնը իբրեւ կին եւ մայր:|Քլարա Ցեթքին}} === Տեղափոխութիւններ եւ գաղափարախօսութիւն === ''Ֆեմինիզմի շարժումներ եւ գաղափարախօսութիւններ'' ==== Քաղաքական շարժումներ ==== Ֆեմինիզմ գաղափարին արմատները յառաջացած են քաղաքական հակումներէ, ինչպէս նաեւ ազատականութեան, պահպանողականութեան եւ կամ բնութեան վրայ կեդրոնացումէն: [[Պատկեր:Feminism symbol.svg|մինի|upright|'''''«Venus նշան»''''']] Ֆեմինիզմի ազատ հաւատացեալները կը փնտռեն հաւասարութիւն կանանց եւ մարդոց միջեւ, քաղաքական եւ օրինական բարեկարգութիւնը, առանց խանգարելու միաբանութիւնը: Catherine Rottenberg կը նշէ, որ Ֆեմինիզմի նոր պրակը՝ հաւատացեալները ազատօրէն կ'առաջնորդէ, ինչ որ չի հաւաքականացներ եւ կ'անջատէ անհաւասարութենէն: Այսպէս ան կը փաստէ, որ «Ֆեմինիզմի ազատ հաւատացեալները» (Liberal Feminism) չեն կրնար միօրինակ քննարկել մարդոց իշխանութիւնը, ուժը եւ առանձնաշնորհումը: Արմատական Ֆեմինիզմը (Radical feminism) կը քննադատէ արական դրամատէր նուիրապետութիւնը՝ անոնք իբրեւ կանանց ապագան որոնող։ Ազատամիտ Ֆեմինիզմը կ'ըմբռնէ մարդոց իբրեւ սեփականատէր եւ կ'անուանէ ազատութեան հարկադրիչ միջամտութիւն: Իգական սեռի իրաւունքներու ուրիշ ջատագովներ կը քննադատեն հերձուած Ֆեմինիզմը իբրեւ «sexist»: Բնապաշտ ֆեմինիզմները Ecofeminists կ'ըսեն թէ՝ այր մարդոց (men) հսկողութիւնը պատասխանատու է կանանց կեղեքման: Այս շարժումը քննադատուած է, որ շատ կը կեդրոնանայ կիներու եւ բնութեան միջեւ խորհրդաւոր (mystical) կապին: == Փոսթ ֆեմինիզմ == Փոսթ ֆեմինիզմ եզրը կը կիրարկէ նկարագրելու համար ֆեմինիզմին վերաբերող այն տեսակէտերը, որոնք ի յայտ եկած են 1980-ական թուականներէն սկսեալ։ Հակաֆեմինիստ չըլլալով հանդերձ՝ փոսթֆեմինիստները հաւատացած են, որ կանայք «երկրորդ ալիք»ի նպատակներուն հասած են։ Եզրը առաջին անգամ օգտագործուած էր նկարագրելու «երկրորդ ալիք»ի ֆեմինիզմին դէմ ուղղուած ճնշումը։ Սակայն այսօր փոսթ ֆեմինիզմը դարձած է շարք մը այնպիսի տեսութիւններու պիտակը, որոնք քննադատօրէն կը մօտենան ֆեմինիստական նախորդ ճառախօսութիւններուն եւ կը ներառեն «երկրորդ ալիք»ին գաղափարները<ref name="Wright2000">{{cite book|title=Lacan and Postfeminism (Postmodern Encounters)|url=https://archive.org/details/lacanpostfeminis0000wrig|last=Wright|first=Elizabeth|publisher=Totem Books|year=2000|isbn=1-84046-182-9}}</ref>։ Այլ փոսթֆեմինիստներ կը կարծեն, որ ֆեմինիզմը այլեւս չի համապատասխաներ արդի հասարակութեան<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/feminismwithoutw00modl|title=Feminism without women: culture and criticism in a 'postfeminist' age|last=Modleski|first=Tania|publisher=Routledge|year=1991|isbn=0-415-90416-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/feminismwithoutw00modl/page/188 188]}}</ref>։ Ամերիկացի գրող, փրոֆ. Ամելիա Ճոնս կը գրէ, որ 1980-ական եւ 1990-ական թուականներուն յայտնուած փոսթֆեմինիստական հատուածները «երկրորդ ալիք»ին ֆեմինիզմը կը նկարագրէին իբրեւ միասնականութիւն<ref>{{cite book|title=New Feminist Criticism: Art, Identity, Action|last=Jones|first=Amelia|publisher=HarperCollins|year=1994|editor1-last=Frueh|editor1-first=Joana|location=New York|pages=16–41, 20|chapter=Postfeminism, Feminist Pleasures, and Embodied Theories of Art|editor2-last=Langer|editor2-first=Cassandra L.|editor3-last=Raven|editor3-first=Arlene}}</ref>։ Փրոֆ. Տորոսի Ճէյն (Dorothy Jane) կը նշէ. «շատ ֆեմինիստներ կ'արտայայտեն իրենց անհանգստութիւնը առ այն, որ իրաւունքներու եւ հաւասարութեան վերաբերող շարք մը դատողութիւններ այժմ կը կիրարկուին ֆեմինիստներուն դէմ»<ref>Chunn, D. (2007). "Take it easy girls": Feminism, equality, and social change in the media. In D. Chunn, S. Boyd, & H. Lessard (Eds.), Reaction and resistance: Feminism, law, and social change (pp. 31). Vancouver, BC: UBC Press.</ref>։ == Տեսութիւն == [[Պատկեր:Articles by and photo of Charlotte Perkins Gilman in 1916.jpg|մինի|ձախից]] ==== Նիւթապաշտ գաղափարախօսութիւնները ==== Ռոզմարի Հենեսի (Rosemary Hennessy) եւ Քրիս Ինկրահամ (Chrys Ingraham) կը նշեն, թէ Ֆեմինիզմի նիւթապաշտ ձեւերը ծագում կ'առնեն արեւմտեան Marxist շրջանակներէն եւ ներշնչած են ուրիշ եւ տարբեր շարժումներ։ Marxist ֆեմինիստները կը փաստեն, թէ դրամատիրութիւնը մեղաւոր է կանանց կեղեքման համար եւ կնոջ զանազանման առօրեայ կեանքին մէջ: Ընկերվարական Ֆեմինիզմը կը զանազանուի Marxist ֆեմինիզմէն․ կը վիճի, թէ կանանց ազատագրումը կրնայ յաջողիլ միայն երբ ան կ'աշխատի, որ վերջ դնէ կնոջ կեղեքման պատճառ եղող տնտեսական եւ մշակութային աղբիւրներուն: Անիշխանական ֆեմինիստները (Anarcha-feminists) կը կարծեն, թէ այս ձեւի տուայտանքը եւ պարտադիր անիշխանութիւնը նաեւ կը պայքարի տղամարդոց պատրիարքութեան դէմ: ==== «Սեւ» եւ յետգաղութային գաղափարախօսութիւնները (postcolonial ideologies) ==== [[Պատկեր:Photograph of American Women Replacing Men Fighting in Europe - NARA - 535769.tif|մինի|աջից|Ամերիկացի կիներ կը փոխարինեն արական սեռին՝ կռուելու Եւրոպայի մէջ]]: Սարա Ահմետ (Sara Ahmed) կը նշէ, թէ Սեւ եւ յետգաղութային Postcolonial Ֆեմինիզմը մարտահրաւէր մըն է «արեւմտեան Ֆեմինիզմի մտածումներուն քանի մը առաջադրանքներով»: Պատմութեան ընթացքին արեւմտեան Եւրոպայի եւ հիւսիսային Ամերիկայի Ֆեմինիստ շարժումները եւ անոնց տեսական զարգացումը «ճերմակամորթ» կիները կը կառավարեն: Այս հակումը կ'արագանայ 1960-ին քաղաքային իրաւունքներու շարժման հետ զուգահեռ․ Ամերիկայի եւ Ափրիկէի, Քարիպեան (Caribbean) կղզիներու, լատին Ամերիկայի եւ Ասիոյ հարաւ արեւելքի մէջ եւրոպական գաղթօճախներու տկարացման: Տարբեր ազգերու եւ կամ ցեղերու կիներ առաջադրած են տարբեր Ֆեմինիզմի ձեւեր: Կանացի իրաւունքներու շարժումը կ'աճի «Ճերմակամորթ» եւ միջին դասակարգի նախաֆեմինիստական շարժումներէն ետք։ Յետգաղութային ֆեմինիստները կը փաստեն, թէ գաղթօճախներու ճնշումը եւ արեւմտեան Ֆեմինիզմը լուսանցքի տակ դրած են յետգաղութային ֆեմինիստ կիները, սակայն զանոնք կրաւորական կամ անձայն չեն դարձուցած։ Երրորդ աշխարհի եւ բնիկ ֆեմինիստ շարժումները շատ մօտիկ են յետգաղութային ֆեմինիստներուն։ Այս գաղափարները շատ մօտիկ են Ափրիկէի ֆեմինիստական, motherism, Stiwanism, negofeminism, femalism, transnational feminism, and Africana womanism շարժումներուն։ ==== Արական հակազդեցութիւնը ==== Արականի եւ Ֆեմինիզմի ազգակցութիւնը բաղադրութիւն մըն է: Մարդիկ մասնակցած են Ֆեմինիզմի ամէն ալիքի իրենց նշանակալից պատասխանով: Տեղի կ'ունենան դրական եւ ժխտական հակազդեցութիւններ: Այս պատասխանները փոխուած են փրօ-ֆեմինիզմէն (''pro-feminism)'' մինչեւ անդի-ֆեմինիզմ (''anti-feminism)'': === Փիեռ Պուրտիէոյի գաղափարախօսութիւնը === Փիեռ Պուրտիէօ` ֆրանսացի ընկերաբան եւ մարդաբան, իր «Արական գերիշխանութիւնը» (La Domination Masculine, 2002) փորձագրութեան մէջ կը բացատրէ, որ կին-այր աւանդական դերերու վերանորոգումը արդիւնքն է աշխատանքներու սեռային բաժանումին. ընտանիքը, ընկերային առաջին եւ ամենանեղ օղակը կազմուած է այր մարդէն, կնոջմէն եւ երեխայէն, որ մանկութենէն սկսեալ կը դիտէ իր մօր եւ հօր աշխատանքները, կը ներառէ սեռային բաժանումը, եւ անոր համեմատ կը կազմէ իր սեռային ինքնութիւնը` հետագային յանձն առնելու համար իրեն վերապահուած դերը` իբրեւ կին կամ այր: Սեռային բաժանումը ներառող ընկերային մարմինը առիթը չունի մտածելու, թէ ինչո՞ւ իր մօրը եւ հօրը կատարած դերերը սահմանուած են անոնց սեռային պատկանելիութեամբ: Այս իմաստով,  Սիմոն տը Պովուար իր «Երկրորդ սեռը» փորձագրութեան մէջ կը գրէ. « Համակերպումի եւ ենթարկումի աւանդութիւն մըն է, համապարտութեան եւ հաւաքական գիտակցութեան պակաս մը… »: Սեռային խտրութեամբ եւ արական գերիշխանութեամբ դաստիարակուող մարմինը կը վերանորոգէ աւանդական կանոնները իր իսկ կազմած ընկերային օղակին ընդմէջէն<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/342046 Փիեռ Պուրտիէոյի տեսութիւնը]</ref>: == Տե՛ս նաեւ == * [[:en:Charles Fourier|Շարլ Ֆուրիէ]] {{ref-en}} * [[:en:Emmeline Pankhurstr|Էմմելին Փենքհարսթ]] {{ref-en}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հասարակութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Կին]] pgksmnfbgp3gjgkbkhac32zlacft5h4 0 17719 253863 173248 2026-08-28T23:07:12Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253863 wikitext text/x-wiki {{ Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գոյն = solo_singer }} [[Պատկեր:LuisaTetrazzini.jpg|thumb|upright|Լուսանկար 1909 թուականի «''Heart Songs''» գրքից]] [[Պատկեր:Luisa Tetrazzini 1911.jpg|thumb|upright|Թեթրացինին 1911 թուականին]] [[Պատկեր:Luisa Tetrazzini in 1920.jpg|thumb|upright|Թեթրացինին 1920 թուականին]] [[Պատկեր:Sketches of Luisa Tetrazzini by Marguerite Martyn, 1910.jpg|thumb|right|Մարկրիթ Մարթինի ուրուանկարներէն, 1910 թուական]] '''Լուիզա Թեթրացինի''' ({{ԱԾ}}), միջազգային համբաւ ունեցող իտալացի Coloratura մեղեդի սոփրանօ։ Ունեցեր է կարկաչող ձայն, որ աչքի կ'իյնար արտասովոր փայլուն թեմպրով, տիապազոնով ու թեթեւութեամբ<ref>{{Cite book|title=Lily Pons: A Centennial Portrait|url=https://archive.org/details/lilyponscentenni0000unse|last=Lauri-Volpi|first=Giacomo|publisher=Amadeus Press|year=1999|isbn=|editor-last=Drake|editor-first=James A.|location=Portland, OR|pages=[https://archive.org/details/lilyponscentenni0000unse/page/39 39]|chapter=Coloraturas at the Metropolitan|editor-last2=Ludecke|editor-first2=Kirsten Beall}}</ref>։ Վայելած է բաւականին յաջողուած օփերային եւ համերգային ասպարէզ Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ 1890-ական թուականներէն մինչեւ 1920-ական թուականները։ Ձայնը պահպանուեր է 1904-1920 թուականներուն կատարուած ձայնագրութիւններուն մէջ։ 1921 թուականին գրած է «My Life of Song» յուշագրութիւնը, իսկ 1923 թուականին՝ «How to Sing» թրաքթաթը։ Երգելը թողնելէն ետք մինչեւ կեանքի վերջը վոքալի դասեր տուած է Միլանի եւ Հռոմի իր տուներուն մէջ։ == Կենսագրութիւն == === Վաղ կեանք === Ծնած է 29 Յունիս 1871-ին Իտալիոյ Փլորենտիա քաղաքը։ Հայրը ռազմական դերձակ էր, ունէր երկու քոյր եւ երկու եղբայր։ Ենթադրաբար երգել սկսեր է երեք տարեկանէն<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=2}}</ref>։ Լուիզան ինքը նշած է մանուկ ժամանակ երգելու մասին եւ հաճոյքով վերյիշել, որ իր հայրիկը առաջինն էր, որ իրեն միշտ բաղդատեր է հանրայայտ պել քանթո սոփրանօ Ատելինա Փաթթիի հետ։ Երգել սորված է աւագ քրոջ՝ Էվա Թեթրացինիի հետ (1862–1938)(it)<ref>{{Cite book|title=My Life of Song|url=https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr|last=Tetrazzini|first=Luisa|publisher=Cassell and Company, LTD|year=1921|isbn=|location=London|pages=[https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr/page/6 4]}}</ref>։ Երգել սովորել է ավագ քրոջ՝ Էվա Տետրացինիի հետ (1862–1938)([[:it:Eva Tetrazzini|it]])<ref>{{Cite book|title=The New Grove Dictionary of Music and Musicians|last=Shawe-Taylor|first=Desmond|publisher=Macmillan Press|year=2001|isbn=|editor-last=Sadie|editor-first=Stanley|edition=2nd|volume=26|location=London|pages=318|chapter=Luisa Tetrazzini|editor-last2=Tyrrell|editor-first2=John}}</ref>, որը նոյնպէս փրիմա տոննա սոփրանօ էր եւ իր համար միջազգայնօրէն յայտնի անուն ստեղծած էր<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=1}}</ref>։ Յայտնի է, որ տնային գործերը կատարած ժամանակ Լուիզան կը սորվէր օփերային ամբողջական գործողութիւններ եւ կ'երգէր իւրաքանչիւր դեր<ref>{{Cite book|title=My Life of Song|url=https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr|last=Tetrazzini|first=Luisa|publisher=Cassell and Company, LTD.|year=1921|isbn=|location=London|pages=[https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr/page/10 8]-9}}</ref>։ Տաս-տասներեք տարեկանին սկսեր է սորվիլ Insituto Musicale երաժշտական հիմնարկին մէջ փրոֆեսոր Չեչերինիի մօտ<ref>{{Cite book|title=My Life of Song|url=https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr|last=Tetrazzini|first=Luisa|publisher=Cassell and Company, LTD.|year=1921|isbn=|location=London|pages=[https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr/page/25 23]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=2}}</ref>։ 1889 թուականի Հոկտեմբերի 4-ին ամուսնացեր է Ճուզեփփէ Սանթինօ Ալպերթօ Սքալապերնիի հետ<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=4}}</ref>։ === Ասպարէզ === Ճակատագրի բերումով փոխարիներ է վատառողջ փրիմա տոննայի մը եւ իր օփերային առաջին ելոյթը կատարեր Ֆլորենցիոյ մէջ 21 Հոկտեմբեր 1890ին՝ տասնինը տարեկանին, Ճաքոմօ Մեյերպերի «Ափրիկուհին» օփերայէն Ինեսի դերակատարմամբ<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=4}}</ref>։ Իր առաջին ելոյթի մասին հետագային գրեր է․ «Թատրոնէն մինչեւ իմ տուն այդ ուշ ժամուն մայթերուն մեծ թիւով մարդիկ կանգնած էին ու բոլորը պոռալով կը շնորհաւոր էին ինծի»<ref>{{Cite book|title=My Life of Song|url=https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr|last=Tetrazzini|first=Luisa|publisher=Cassell and Company, LTD.|year=1921|isbn=|location=London|pages=[https://archive.org/details/mylifeofsong00tetr/page/57 55]}}</ref>։ Յաջորդը Հռոմի Իտալիոյ թագաւորի ու թագուհիի համար կատարած է Ինեսի դերը 26 Դեկտեմբերի 1890ին, որմէ յետոյ թագուհին հրաւիրեր է զինք երգելու Լիպեսթոտի դերերգը «Թրիսթան եւ Իզոլտա» օփերայէն, որը թագուհիի սիրելի օփերան էր<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=5}}</ref>։ Ասպարէզի առաջին հատուածը գլխաւորապէս անցեր է Իտալիոյ գաւառական թատրոններու ու Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ Փիեթրօ Սեզարէի հետ, որը դարձեր է իր սիրահարը 14 տարուա ընթացքին, ճանապարհորդեր է դէպի Պուենոս Այրես, ուր իր երգելուն համար ամսական առաջարկեր են 280 ֆունթ<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=7}}</ref>։ Երբ կը գտնուէր Պուենոս Այրես, ամուսինը գացեր է իր ետեւէն՝ փորձելով համոզել ետ վերադառնալ Ֆլորենցիա, սակայն կինը չէ համաձայներ։ Հոկտեմբերին առանց կնոջ վերադարձեր է, իսկ քանի մը օր անց վերջինս «Crispino e la comare» օփերայէն Աննեթայի դերով առաջին ելոյթով հանդէս եկեր է։ Ալպերթոն մահացեր է 4 Յունիս 1905-ին․ անոնք առանձին կ'ապրէին<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=11-12}}</ref>։ === Վերջին տարիներ === Առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ Թեթրացինին օփերային բեմը փոխարիներ է համերգային բեմերով, 1921 թուականին գրեր «My Life of Song» յուշագրութիւնը, իսկ 1923 թուականին՝ «How to Sing» թրաքթաթը։ 1932 թբւականին զինք նկարահաներ են Կարուզոյի «M'appari, Tutt'Amor» կատարման ձայնագրութիւնը լսելով, ուր ան սկսեր է երգել ձայնագրութեանը զուգընթաց՝ ցոյց տալով, որ իր ձայնը դեռ բաւականաչափ հզօրութիւն ունի (տեսագրութիւնը կարելի է տեսնել «Արտաքին յղումներ» բաժնի յղումով)։ 1934 թուականէն վոքալի դասեր տուեր է եւ որպէս իրեն յաջորդող ճանաչեր Լինա Փակլիուկիին<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: the Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=262-263}}</ref>։ Թեթրացինի ձայնագրուեր է 1904-1920 թուականներու ընթացքին, իր անունը համաշխարհայնօրէն յայտնի դարձեր է ու «փառաբանուել նոյնիսկ սննդատեսակներու մէջ, ինչպէս, օրինակ, հնդկահաւով Թեթրացինին է»<ref>{{Cite book|title=Baker’s Dictionary of Opera|last=|first=|publisher=Schirmer Books|year=2000|isbn=|editor-last=Kuhn|editor-first=Laura|location=New York|pages=810|chapter=Luisa Tetrazzini}}</ref>։ Իր երեսուներկու տարուայ ասպարէզի ընթացքին հսկայական հարստութիւն կուտակեր է։ Դերերու զգացմունքային մեկնաբանութիւններով հասեր է փառքի գագաթնակէտին ու բաղդատուեր Փաթթիի, Լինտի ու Մելպայի հետ<ref>Zicari, Massimo. “‘Ah! non credea mirarti’” nella fonti discografiche di primo Novecento: Adelina Patti e Luisa Tetrazzini.” In Schweitzer Jahrbuch fur Musikwissenschaft-Annales Suisses de Musicologie. Schweitzer Jahrbuch fur Musikwissenschaft, edited by Luca Zoppelli, vol. 34-35: 193-217. Bern: Peter Lang Publishing, 2017.</ref>: Իր հանրայայտ դերերգերէն են՝ Ռոսինան «Սեւիլյան սափրիչ», Վիոլեթթան «Թրավիաթա» եւ Կիլտան «Ռիկոլեթթօ» օփերաներէն: Իր սիրելի դերերգը՝ Լիւչիան, կատարեր է աւելի քան 100 անգամ<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: the Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=280-326}}</ref>։ Ամուսնացեր է երեք անգամ եւ իր կեանքի ընթացքին ունեցեր բազմաթիւվ կրքոտ սիրավէպեր։ Դերասանուհի Մարիսա Վերնաթիի ազգականուհին ու խորհրդատուն էր<ref name="bio">{{cite book|title=Dizionario del cinema italiano, Volume 2: Gli attori dal 1930 ai giorni nostri|last=Enrico Lancia, Roberto Poppi|publisher=Gremese Editore, 2003|isbn=888440214X}}</ref>։ Երրորդ ամուսնոյն հետ ներքաշուեր է դատական քաշքշուքի մէջ, որը նկատելիօրէն ազդեր է իր ֆինանսական դրութեան վրայ իր կեանքի վերջը<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: the Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Cassell and Company, LTD|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=246-258}}</ref>, իսկ ինչ գումար ու սեփականութիւն ալ ունեցեր է, առատաձեռնօրէն նուիրատուութիւններ կատարած է՝ անկախ ամէն ինչէն մնալով կենսախինդ ու հրապուրիչ։ Սովորութիւն ունեցեր է ըսելու․ «Ես ծեր եմ, գէր, բայց դեռ Թեթրացինի եմ»<ref>{{Cite book|title=Luisa Tetrazzini: the Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=259}}</ref>։ Մահացեր է 1940 թուականի Ապրիլի 28-ին Միլանի մէջ։ Իր յուղարկաւորութեանը Via Casoretti եկեղեցւոյ Ռեքուիեմ պատարագ մատուցուեր է, որուն մասնակցեր են ընտանիքի անդամներն ու մտերիմ ընկերները։ Իր կտակի համաձայն թաղուած է դամբարանին մէջ, որու տապանագրի վրայ գրուած է․ «Վերջապէս ես քուկդ եմ» («Լիւչիա տի Լամերմուր» օփերայէն)<ref>{{Cite book|title=Luise Tetrazzini: the Florentine Nightingale|last=Gattey|first=Charles Neilson|publisher=Scolar Press|year=1995|isbn=1859280102|location=Great Britain|pages=263}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Արտաքին յղումներ == === Կենսագրական === *[https://archive.org/stream/vocalmasterytalk00browiala#page/70/mode/1up/ Luisa Tetrazzini - The Coloratura Voice] Vocal mastery; talks with master singers and teachers by Harriette Brower (1869–1928) ([https://archive.org/stream/vocalmasterytal00browgoog#page/n96/mode/1up/ alt]) *[https://archive.org/stream/cu31924022415297#page/n165/mode/1up/ Tetrazzini] Modern musicians; a book for players, singers and listeners (1914) by James Cuthbert Hadden (1861–1914) *[https://archive.org/stream/whoswhoinmusicbi00wynd#page/205/mode/1up/search/tetrazzini brief biography] from ''Who's who in music : a biographical record of contemporary musicians (1913)''; Wyndham, Henry Saxe & L'Epine, Geoffrey *[https://archive.org/stream/grandoperasinge00lahegoog#page/n157/mode/1up/search/tetrazzini Tetrazzini] - The grand opera singers of to-day; an account of the leading operatic stars who have sung during recent years, together with a sketch of the chief operatic enterprises (1912); Lahee, Henry Charles *[http://www.cantabile-subito.de/Sopranos/Tetrazzini__Luisa/hauptteil_tetrazzini__luisa.htm Biographical notes] *[http://www.sfmuseum.org/bio/luisa.html Luisa Tetrazzini: The Florentine Nightingale; Virtual Museum of the City of San Francisco] === Գիրքեր === *''[http://www.gutenberg.org/etext/20069 Caruso and Tetrazzini on the Art of Singing]'', 1909, by [[Enrico Caruso]] and Luisa Tetrazzini, from [[Project Gutenberg]] *[https://archive.org/search.php?query=creator%3ATetrazzini Tetrazzini] at archive.org === Պատկերներ === *[http://texashistory.unt.edu/search/?q=tetrazzini&t=fulltext Images of Luisa Tetrazzini] from the [http://texashistory.unt.edu/ Portal to Texas History] === Ձայնագրութիւններ եւ մետիա === *{{YouTube|FMXScCik6Jo|Tetrazzini}} Luisa Tetrazzini singing along to a [[Enrico Caruso|Caruso]] record of "''M'appari, Tutt'Amor''" when she retired in 1932. *[https://rfwilmut.net/site/opera/xtetrazzini.html Luisa Tetrazzini] Includes one recording. *[https://rfwilmut.net/Starsof78s/tetrazzini.html Eight digitally restored recordings of Tetrazzini to listen to.] (Roger Wilmut's website) {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Իտալացի օփերային սոփրանոներ]] [[Ստորոգութիւն:20-րդ դարու իտալացի կանայք]] jrpg10f3n0ap6v72qkb7p64uf12dzml 0 17778 253837 253583 2026-08-28T22:44:01Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253837 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գեղանկարիչ}}[[Պատկեր:Van Gogh - Selbsbildnis11.jpeg|մինի|Ինքնադիմանկար, Փարիզ, 1887]] '''Վինսընթ  Ուիլիըմ  վան Կոկ''' ({{ԱԾ}}), հոլանտացի նկարիչ: Արեւմտեան արուեստի պատմութեան ամէնէն նշանաւոր եւ ամէնէն ազդեցիկ դէմքերէն  մէկը: Տասը տարուան  ընթացքին ստեղծած է արուեստի շուրջ  2,100 գործ, որոնցմէ` 860-ը իւղաներկ. անոնց մեծ մասը նկարիչը ստեղծած  է իր կեանքին վերջին երկու տարիներուն: Նկարները դիմանկարներ են, բնանկարներ, ինքնադիմանկարներ, որոնք կը բնորոշուին համարձակ գոյներով, արտայայտչականութեամբ, ինչ որ նպաստած է ժամանակակից արուեստի սկզբունքներու հաստատման: վան Կոկի անձնասպանութիւնը 37 տարեկան հասակին  հետեւանք է հոգեկան հիւանդութեան ու աղքատութեան: վան Կոկ սկսած է նկարել մանկութենէն, եղած է լուրջ, հանգիստ ու խոհուն երեխայ մը: Երիտասարդ տարիքին  աշխատած է արուեստի գործեր վաճառող, հաստատութեան մը մէջ:Յաճախ ճամբորդած է, սակայն վհատութիւն ապրած է, երբ զինք տեղափոխած են [[Լոնտոն]]: Ան  իբրեւ բողոքական հոգեւորական հանդէս եկած է Պելճիքայի հարաւը: Նկարիչը եղած է մինակ ու հիւանդ: [[1881]]-ին, երբ տուն  վերադարձած է ծնողքին քով, իր կրտսեր եղբայրը` [[Թէօ վան Կոկ]] (Theo), նիւթական աջակցութիւն ցուցաբերած է իրեն: Հետագային եղբայրները նամակագրական երկարատեւ  կապ պահպանած են իրարու հետ: վան Կոկի վաղ շրջանի նկարները, հիմնականին մէջ բնանկարներ եղած են եւ գիւղացիներու  պատկերներ: [[1886]]-ին նկարիչը տեղափոխուած  է [[Փարիզ]], ուր հանդիպած է աւանգարդի ներկայացուցիչներու հետ, այդ թիւին մէջ` [[Էմիլ Պեռնար]]ի (''Émile Henri Bernard)'' եւ <nowiki/>[[Փօլ Կոկեն|Փոլ Կոկեն]]<nowiki/>ի (''Eugène Henri Paul Gauguin)'', որոնք անտարբեր չէին արտայայտչականութեան ու զգացմունքայնութեան հանդէպ: Իր աշխատանքին  ընթացքին վան Կոկ նոր մօտեցում  ցուցաբերած է բնապատկերներու նկատմամբ. ան իր նկարները գծած  է  վառ գոյներով. նկարած է  ձիթենիներ, ցորենի դաշտեր ու արեւածաղիկներ: վան Կոկ տառապած  է հոգեկան հարցերով եւ հարկ եղած սնունդը ստանալու փոխարէն, յաճախ հարբած է: Կոկենի հետ անոր բարեկամութիւնը խզուած է զայրոյթի մը պահուն, երբ իր ձախ ականջը ածելիով կտրած է: Նկարիչը որոշ ժամանակ բուժուած  է հոգեբուժական հիւանդանոցի մը մէջ` [[Սէն Ռեմի տը Փրովանս]]ի (''Saint-Rémy-de-Provence)'' մէջ եղած ժամանակաշրջանին: Երբ հիւանդանոցէն տեղափոխուած է Փարիզի մերձակայքը գտնուող [[Օպերկ Ռավու|Օպերժ Ռավու]] (''Auberge Ravoux'')` [[Օվեր սիւր Ուազ]] (''Auvers-sur-Oise''), բժիշկ [[Փօլ Կաշէ|Փոլ Կաշէ]]ի (''Dr. Gachet)'' հսկողութեան տակ եղած է: [[27 Յուլիս]] [[1890]]-ին անձնասպան եղած է: [[Պատկեր:Portrait of Dr. Gachet.jpg|մինի|ձախից|ԲԺիշկ Կաշէի նկարին առաջին տարբերակը՝ Յունիս, 1890]] վան Կոկ իր կեանքին ընթացքին   համարուած է  խելագար ու անյաջող: Կ'ըսուի, թէ ան միայն մէկ գեղանկար վաճառած էր իր կեանքին ընթացքին, եւ թէ` երբեք աստղ մը չէր արուեստի աշխարհին մէջ:<ref>[http://archive.aztagdaily.com/archives/215423 վան Կոկի Մասին Թաքուն Բաներ]</ref> Ան կը տառապէր ինքնավստահութեան պակասէ եւ վարուելակերպի բազմատեսակ հարցերէ: Ան մեծ համբաւ  ստացած է իր անձնասպանութենէն  ետք: Անոր հռչակը տարածուած  է Ի. դարու  սկիզբը: Նկարիչին ստեղծագործութիւնները հասած  են առեւտրական յաջողութեան հետագայ տասնամեակներուն, իսկ ինք ընկալուած  է որպէս շատ հռչակաւոր, բայց ողբերգական նկարիչ մը: վան Կոկի ստեղծագործութիւնները կը պահպանուին աշխարհի ամէնէն մեծ  թանգարաններուն մէջ ([[Նիւ Եորք|Նիու Եորք]]ի Մեթրոփոլիթըն թանգարան (''Metropolitan museum of art''), [[Օկիւստ Ռոտեն]]ի (''Auguste Rodin'') տուն-թանգարան, [[Փարիզի Ժամանակակից արուեստի թանգարան]] (''Musée d'Art Moderne de Paris''), եւ այլն)։ == Նամակներ == {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրութիւն = Վինսընթ վան Կոկ (ձախէն) 1873-ին, երբ կ'աշխատէր ''Goupil & Cie's'' պատկերասրահին մէջ եւ եղբայրը` Թէօ վան Կոկ (աջէն) | լայնություն = 450 | պատկեր1 = Vincent van Gogh January 1873-cropped.jpeg | պատկեր2 = Theo van Gogh May 1878-cropped.jpeg }} վան Կոկի կեանքին լիարժէք սկզբնաղբիւրը իր եւ կրտսեր եղբօր` [[Թէօ վան Կոկ]]<nowiki/>ի նամակագրութիւնն է: Անոնց մտերմութիւնն ու Վինսընթի` արուեստի մասին ունեցած պատկերացումներն ու տեսակէտերը գրուած են հարիւրաւոր նամակներու մէջ, որոնք եղբայրները փոխանակած են [[1872]]-[[1890]] թուականներուն: Թէօ վան Կոկ արուեստի գործերու վաճառքով կը զբաղէր եւ կը սատարէր իր եղբօրը թէ՛ նիւթապէս եւ թէ բարոյապէս, ինչպէս նաեւ կը հաստատէր անոր կապը ժամանակակից արուեստի ազդեցիկ մարդոց հետ: Թէօ պահած է Վինսընթի բոլոր նամակները, իսկ Վինսընթ պահած է եղբօր ուղարկած նամակներէն մէկ քանին: Երկուքին մահէն ետք Թէոյի այրին` Եոհաննա վան Կոկ-Պոնկըր ''(Johanna van Gogh-Bonger)'' , տպագրութեան ներկայացուցած է անոնց նամակներէն մէկ քանին. անոնք հրապարակուած են [[1906]]-[[1913]] թուականներուն: Նամակներուն հիմնական մասը տպագրուած է [[1914]]-ին: Վինսընթի նամակները պերճախօս են եւ արտայայտիչ, մօտ են օրագրային ոճին եւ կը կարդացուին ինքնակենսագրութեան պէս: Թարգմանիչ [[Առնըլտ Փոմերանս]] (''Arnold Pomerans'') գրած է, որ անոնց նամակագրութիւնը «վան Կոկի արուեստը ըմբռնելու նոր հնարաւորութիւն մը կ'ընձեռնէ, որ կը ներկայացնէ ինքը նկարիչը»: Պահպանուած են վան Կոկի` եղբօրը ուղարկած շուրջ 600 նամակ, մինչդեռ Թէոյի նամակներէն միայն 40-ը հասած են: 22 նամակ հասցէագրուած են իրենց քրոջ` [[Վիլ վան Կոկ|Ուիլ վան Կոկ]]ի (''Wilhelmina Jacoba "Wil" van Gogh)'', 58-ը` նկարիչ [[Անտոն վան Ռապար|Անտոն վան Ռափար]]<nowiki/>ի (''Anthon van Rappard'') եւ 22-ը` [[Էմիլ Պեռնար]]ի: Առանձին նամակներ հասցէագրուած են [[Փօլ Սինյակ|Սինեաք]]<nowiki/>ի, [[Փօլ Կոկեն|Փոլ Կոկեն]]ի եւ քննադատ [[Ալպըրթ Աուրի|Ալպըրթ Օրիէ]]ի (''Albert Aurier''): Նամակներէն մէկ քանին նկարազարդուած են: Բազմաթիւ նամակներ թուագրուած չեն, սակայն արուեստագէտները կրցած են անոնք դասաւորել ժամանակագրական սկզբունքով: Թուագրման եւ ընթեռնելիութեան հարցեր կան այն նամակներուն մէջ, որոնք ուղարկուած են [[Առլ]]էն (''Arles'') . այդ նամակները թիւով շուրջ 200 են եւ գրուած են հոլանտերէն, ֆրանսերէն ու անգլերէն: Նամակագրութեան մէջ բաց մնացած է այն շրջանը, երբ եղբայրները միասին Փարիզ կ'ապրէին եւ նամակագրութեան անհրաժեշտութիւն չեն ունեցած: 1973-ին Ամսթերտամի մէջ կը բացուի թանգարան մը, որուն գլխաւոր նպատակն էր մէկտեղել վան Կոկի գործերը: == Կենսագրութիւն == === Վաղ տարիներ === [[Պատկեր:Cuesmes JPG001.jpg|մինի|աջից|վան Կոկի բնակարանը, ուր ան որոշած է նկարիչ դառնալ]] Վինսընթ Ուիլիըմ վան Կոկ ծնած է [[30 Մարտ]] [[1853 թուական|1853]]-ին հոլանտական Զունտըրթ (''Zundert'') գիւղը բնակող հոգեւոր հովիւի մը ընտանիքէն ներս: Ան [[Թէոտոր վան Կոկ]]ի (''Theodorus van Gogh'') եւ [[Աննա Քոռնելիա Քարբենտըս]]ի (''Anna Cornelia Carbentus'') չմահացած զաւակներուն անդրանիկն էր: վան Կոկի մայրը եղած է խստապահանջ, աստուածավախ կին մը եւ մեծ կարեւորութիւն տուած է ընտանիքի դերին: Նկարիչին հօր` Թէոտորին աշխատավարձքը համեստ էր, սակայն եկեղեցին անոր տրամադրած էր տուն, աղախին, երկու խոհարար, այգեպան, կառք ու ձի, իսկ Աննան պարտականութիւն ստանձնած էր պահել ընտանիքին ընկերային բարձր դիրքը: վան Կոկի ուսմամբ զբաղած են մայրը եւ տնային մանկավարժը, իսկ [[1860 թուական|1860-]]ին զինք ուղարկած են գիւղին դպրոցը: [[1864 թուական|1864]]-ին ան տեղափոխուած է Զեւենպերկընի (''Zevenbergen'') գիշերօթիկ դպրոցը, ուր ինքզինք մինակ ու լքուած զգացած է, եւ տուն վերադառնալու ցանկութիւն յայտնած: [[1866 թուական|1866]]-ին անոր ծնողները զինք ուղարկած են Թիլպըրկի (''Tilburg'') միջնակարգ դպրոցը, որմէ ան շատ դժգոհ մնացած է: Ապագայ նկարիչին արուեստի հանդէպ ունեցած հետաքրքրութիւնը ի յայտ եկած է կանուխ տարիքէն: Ան նկարած է մայրը. այդ նկարները աչքի ինկած են արտայայտչականութեամբ: վան Կոկի դժբախտութիւնը արգելք հանդիսացած է իր դասերուն: [[Մարտ]] [[1868 թուական|1868]]- ին ան տուն վերադարձած է: Հետագային ան գրած է, որ իր մանկութիւնը «խիստ էր, սառ եւ անպտուղ»: Յուլիս [[1869 թուական|1869]]-ին վան Կոկի հօրեղբայրը պաշտօն մը ստանձնած է արուեստի վաճառքով զբաղող ''Goupil & Cie'' ընկերութեան մէջ Հախ (''Haag''): Ուսումը աւարտելէ ետք ան [[1873 թուական|1873]]-ին տեղափոխուած է ընկերութեան լոնտոնեան մասնաճիւղը, որ կը գտնուէր Սաութհեմփթըն փողոցին (''Southampton road'') մէջ, եւ բնակարան մը վարձած՝ Հէքֆըրտ Ռոտ (''Hackford road'') փողոցին մէջ: Այս շրջանը երջանիկ եղած է վան Կոկի համար. ան յաջողակ եղած է աշխատանքին մէջ եւ քսան տարեկան հասակին հօրմէն աւելի շահած է: Հետագային Թէոյին կինը ըսած է, որ այս շրջանը եղած է վան Կոկի կեանքին ամենաերջանիկ ժամանակահատուածը: Ան սիրահարած էր տիրուհիին դստեր` Էօժէնի Լոյըրի (''Eugénie Loyer''), սակայն զգացումները բացայայտելէ ետք շուտով մերժուած է: վան Կոկ դարձած է աւելի մեկուսացած: Անոր հայրն ու հօրեղբայրը դասաւորած են անոր փոխադրումը՝ Փարիզ [[1875 թուական|1875]]-ին: Ապրիլ [[1876]]-ին վան Կոկ վերադարձած է [[Անգլիա]] եւ Ռամսկէթի (''Ramsgate'') գիշերօթիկ դպրոցին մէջ ուսուցիչի պաշտօն վարած: Երբ դպրոցին սեփականատէրը տեղափոխուած է Այզըլուորթ (''Isleworth'') փոքրիկ քաղաքը, վան Կոկ հետեւած է անոր, բայց այնտեղ չէ շարունակած ուսուցիչի իր աշխատանքը եւ դարձած՝ քարոզիչի օգնական: Այս ընթացքին Վինսընթի ծնողները տեղափոխուած էին Էթըն-Լոր (''Etten-Leur'') : 1876-ին Վինսընթ վան Կոկ [[Սուրբ Ծնունդ|Ս.Ծննդեան]] տօնին վերադարձած է տուն եւ շուրջ վեց ամիս աշխատած է [[Տորտրեխտ]]ի (''Dordrecht'') գրախանութին մէջ: Հոն իր աշխատանքով չէ զբաղած եւ իր ժամանակը տրամադրած է նկարչութեան կամ [[Աստուածաշունչ]]էն հատուածներ թարգմանած՝ անգլերէնի, ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի: Իր կրօնական հաւատամքը պահելու եւ քահանայ դառնալու նպատակով [[1877 թուական|1877]]-ին ընտանիքը քեռիին` Եոհան Սթրիքըրի (''Johannes Stricker'') հետ ուղեւորուած է [[Ամսթերտամ]], սակայն այնտեղ չէ յանձնած քննութիւնները եւ Յուլիս [[1878 թուական|1878]]-ին հեռացած է քեռիին տունէն: Ան եռամսեայ դասընթացքներու հետեւած է [[Պրիւքսէլ]]էն ոչ հեռու գտնուող Լաքընի (''Laeken)'' բողոքական քարոզչական դպրոցին մէջ: [[Յունուար]] [[1879 թուական|1879]]-ին ան քարոզիչի պաշտօն վարած է [[Փըթիթ Վասմես|Փըթի Ուասմես]] (''Petit Wasmes)'' գիւղին մէջ` Պորինաժ, ''(Borinage)'' ([[Պելճիքա]]), որ հանքահորային աղքատ տարածաշրջան մըն էր: Կրօնական համայնքին աջակցութիւն ցուցաբերելու նպատակով ան հրաժարած է իր յարմարաւէտ բնակարանէն եւ տեղափոխուած՝ փոքրիկ խրճիթ մը, ուր քնացած է ծղօտի վրայ, սակայն անոր ջանքերը աջակցութիւն չեն գտած եկեղեցական իշխանութիւններու շրջանակին մէջ, որոնք զինք հեռացուցած են «քահանայի արժանապատուութիւնը նուաստացնելուն պատճառով»: Անկէ ետք ան գացած է [[Պրիւքսէլ|Պրիւքսել]]էն 75 քմ. հեռու` [[Պորինաժ]], սակայն ծնողքին խորհուրդով վերադարձած է [[Էտեն|Էթըն-Լոր]]: Ան այնտեղ մնացած է մինչեւ [[Մարտ]] [[1880 թուական|1880]], ինչ որ անհանգստութիւն ու հիասթափութիւն յառաջացուցած է ծնողքին: Հայրը որոշած է զինք ուղարկել Ժիլի (''Geel'') հոգեբուժարանը: վան Կոկ [[Կիւսէս|Գիւէսմես]] (''Cuesmes'') վերադարձած է [[1880 թուական|1880]]-ին, ուր հանքափոր աշխատած է մինչեւ [[Հոկտեմբեր]]: Ան հետաքրքրուած է մարդոցմով, անոնց հետ կատարուող իրադարձութիւններով եւ զանոնք նկարած: Տարեվերջին, Թէոյին խորհուրդին հետեւելով, գացած է [[Պրիւքսէլ]] եւ նկարչութեան դասեր առած՝ նկարիչ Ուիլիըմ Ռուլոֆսէն (''Willem Roelofs''), որ հակառակ արուեստի կանոնաւոր դպրոցներու նկատմամբ անբարեացակամ վերաբերմունքին, իրեն խորհուրդ տուած է յաճախել ''Académie Royale des Beaux-Arts'' հիմնարկը, [[Հոկտեմբեր]] 1880-ին: Գեղանկարչութեան ձեռնարկելէ առաջ վան Կոկ փորձած է դառնալ հոգեւոր հովիւ, ուսուցիչ եւ արուեստի գործերու վաճառական: Ան փորձած է նաեւ այլ ասպարէզներ: Ապա, ինչպէս վան Կոկի թանգարանը կը նշէ, Դեկտեմբեր 1881-ին ան իր եղբօր` Թէոյին գրած է. {{քաղուածք|Թէօ՛, չես կրնար երեւակայել, թէ որքա՛ն ուրախ եմ ներկերու տուփովս: Այժմ, առնուազն մէկ տարիէ ի վեր ժամանակս միայն գծելու տրամադրելէ ետք կը մտածեմ, թէ երանի սկիզբէն գծէի… որովհետեւ, Թէօ՛, իրականութեան մէջ գեղանկարչութեամբ կը սկսի իմ բուն գործս: Չե՞ս կարծեր, թէ իրաւունք ունիմ այսպէս մտածելու:|}} վան Կոկ իր ստեղծագործական կեանքին ընթացքին գծած է շուրջ 900 գեղանկարներ եւ աւելի քան 1100 գծանկարներ: Այսինքն ան մինչեւ իր մահը գեղանկար մը արտադրած է 2 շաբաթը անգամ մը դրութեամբ: Ճիշդ է, որ ան բեղուն գեղանկարիչ մըն էր, սակայն նաեւ կը տառապէր լուսնոտութենէ (ինչպէս ախտաճանաչուած էր), ինչպէս նաեւ` վարուելակերպի հետ առնչուած խանգարումէ մը, որ կը կոչուի հայփըրկրաֆիա (''hypergraphia''), որմէ տառապող անձերը կը զգան գրելու բուռն մարմաջ մը կամ ինչպէս վան Կոկի պարագային` գծելու: === Էթըն-Լոր (''Etten-Leur''), Տրենթէ (''Drenthe'') եւ Տեն Հախ (''Haag'') === վան Կոկ Էթըն ([[Հոլանտա-պելճիքական Յարաբերութիւններ|Հոլանտա]]<nowiki/>յի հիւսիսը) վերադարձած է [[Ապրիլ]] [[1881 թուական|1881]]-ին`ծնողքին քով ապրելու: Ան շարունակած է նկարել` իր դրացիները օգտագործելով որպէս բնորդ: [[Ապրիլ]] 1881-ին իրենց տունը հիւրընկալուած է նկարիչին մօր մեծ քրոջ` Ուիլհելմինայի (''Willemina'') եւ Եոհաննէս Սթրիքըրի (''Johannes Stricker)'' դուստրը` Քոռնելիան (Քի) (''Cornelia "Kee" Vos-Stricker''), որ նոր այրիացած էր, եւ անոր ութամեայ տղան: Քի եօթը տարի մեծ էր վան Կոկէն: Նկարիչը զարմացուցած է բոլորը իր այն յայտարարութեամբ, թէ սիրահարած է Քիին եւ անոր ամուսնութեան առաջարկ ըրած, սակայն վերջինս հրաժարած է` բացագանչելով. «Ո'չ, երբեք ո'չ» ( "''No, nay, never" ("nooit, neen, nimmer"''): Երբ Քի վերադարձած է Ամսթերտամ, վան Կոկ գացած է Տեն Հախ` ծախելու իր նկարները եւ հանդիպելու իր միւս զարմիկին` նկարիչ Անտոն Մէօվին (''Anton Mauve'') : Մէօվ այդ օրերուն յաջողակ նկարիչ էր եւ հրաւիրած է վան Կոկը քանի մը ամիսէն վերադառնալու, առաջարկելով, որ որոշ ժամանակ անցընէ քարածուխով նկարելով: Նկարիչը, այս խորհուրդին հետեւելով, վերադարձած է Էթըն-Լոր: Աւելի ուշ` [[Նոյեմբեր]] 1881-ին, մեկնած է [[Ամսթերտամ]]: Քի չէ ընդունած զինք, իսկ իր ծնողքը գրած են, որ վան Կոկի «մտադրութիւնը նողկալի է»: Յուսահատութեան մէջ ան իր ձախ ձեռքը պահած է լամփի մը լոյսին վրայ` ըսելով. «Թո'յլ տուէք ինծի զինք տեսնել այնքան ատեն, որքան ես կրնամ ձեռքս պահել կրակին վրայ»: Հետագային ան լաւ չէ յիշած այդ իրադարձութիւնը, բայց ենթադրած է, որ քեռին փչած ու հանգեցուցած է կրակը: : Մէօվ վան Կոկը ընդունած է իբրեւ աշակերտ եւ անոր ծանօթացուցած ջրաներկով աշխատելու հնարքներուն: Յաջորդ ամիս նկարիչը սկսած է աշխատիլ` մինչեւ Ս. Ծննդեան տօնին տուն վերադարձը: Ան վիճած է հօր հետ` հրաժարելով եկեղեցի այցելելէ, եւ գացած է Հախ: [[Մարտ]] [[1882 թուական|1882]]-ին, ան կապ ունեցած է Քլազինա Մարիա Հուրնիքի հետ (Սիեն, 1850-1904) (''Clasina Maria "Sien" Hoornik''), որ թեթեւաբարոյ կին մըն էր եւ ունէր փոքր դուստր մը: վան Կոկ անոր հանդիպած էր 1882-ին, երբ կինը յղի էր եւ ունէր հնգամեայ դուստր մը: Երբ վան Կոկի հայրը իմացած է որդւոյն մտերմութեան մասին այդ կնոջ հետ, ճնշում բանեցուցած է եւ ստիպած, որ լքէ Սիենը եւ անոր երկու երեխաները: Սկիզբը Վինսընթ մերժած է կատարել հօր խնդրանքը, սակայն [[1883 թուական|1883]]-ին լքած է Սիենը ու անոր երեխաները: Սիեն խեղդուած է [[Շելտ գետ]]ին (''River Scheldt'') մէջ, [[1904 թուական|1904]]-ին: [[Սեպտեմբեր]] [[1883 թուական|1883]]-ին վան Կոկ տեղափոխուած է Հոլանտայի հիւսիսը՝ Տրենթէ: [[Դեկտեմբեր]]ին վերադարձած է ապրելու ծնողքին քով, որմէ ետք գացած է Հիւսիսային Պրապանթ`(''North Brabant'') Նիւնըն: === Տարագրութեան մէջ === ==== Նիւնըն (''Nuenen'') եւ Անվեր (''Anvers'') (1883-1886) ==== [[Պատկեր:Van-willem-vincent-gogh-die-kartoffelesser-03850.jpg|250px|մինի|''[[Գետանխնձոր ուտողները]]'', 1885, վան Կոկի թանգարան, [[Ամսթերտամ]]]] [[Նուենեն|Նիւնըն]]ի մէջ վան Կոկ կեդրոնացած է նկարչութեան վրայ: Արագ աշխատելով` ան նկարած է կտաւագործներն ու անոնց խրճիթները: [[Օգոստոս]] [[1884 թուական|1884]]-ին դրացիին աղջիկը` Մարկօ Պեկման (''Margot Begemann''), որ նկարիչէն տասը տարի մեծ էր, միացած է իրեն: Մարկօ սիրահարած էր նկարիչին, վերջինս ալ փոխադարձաբար, սակայն նուազ ոգեւորութեամբ: Անոնք փափաքած են ամուսնանալ, սակայն երկու կողմերէն ոչ մէկուն ընտանիքը խրախուսած է այդ որոշումը: Մարկօ յուսահատութեան մէջ անձնասպանութիւն փորձած է, սակայն չէ մահացած, որովհետեւ վան Կոկ զինք արագ մօտակայ հիւանդանոց մը փոխադրած է: [[26 Մարտ]] [[1885 թուական|1885]]-ին նկարիչին հայրը մահացած է սիրտի կաթուածի հետեւանքով: վան Կոկ Նիւնընի մէջ երկու տարի մնալու ընթացքին նկարած է շուրջ 200 նկար` ջրաներկով ու իւղաներկով: Անոր երանգապնակը հիմնականին մէջ բաղկացած է մռայլ գոյներէ` յատկապէս մուգ շագանակագոյնէ, եւ վառ գունաւորման ոչ մէկ նշան դրսեւորած է: 1885-ի սկիզբը անոր նկարները հետաքրքրութիւն յառաջացուցած են փարիզցի վաճառականի մը քով: [[Թէոն|Թէօ]] հարցուցած է վան Կոկի, եթէ ցուցադրութեան պատրաստ նկարներ ունի: Մայիսին նկարիչին պատասխանը եղած է իր առաջին մեծածաւալ գործը` «[[Գետնախնձոր ուտողները]]» նկարը, որ «գիւղացիներու բանուորութիւնները ուսումնասիրելու» շարքէն էր: Նկարը քանի մը տարուան աշխատանքի հանգուցալուծումն էր: Երբ ան դժգոհած է, որ Թէօ բաւարար ջանք չէ թափած իր նկարները Փարիզի մէջ վաճառելու համար, եղբայրը պատասխանած է, որ անոնք չափազանց մռայլ են եւ չեն համապատասխաներ [[տպաւորապաշտութեան]] վառ ոճին: Օգոստոսին վան Կոկի աշխատանքը ներկայացուած է [[Հաագա|Հախի]] նկարավաճառի մը ցուցասրահին մէջ: <gallery mode="packed" heights="250"> Պատկեր:Vincent van Gogh - Worn Out (F997).jpg|alt=A drawing of an old man who sits on a chair with his head in his hands|''[[Յաւերժութեան շեմին]]'', գծանկար, 1882, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Պատկեր:Stilleven met bijbel - s0008V1962 - Van Gogh Museum.jpg|alt=An image of a large opened bible on a table top|''[[Բաց Աստուածաշունչ]]'', 1885, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Պատկեր:Vincent van Gogh - Head of a skeleton with a burning cigarette - Google Art Project.jpg|alt=A skull smoking a cigarette|''[[Վառող ծխախոտով գանգը]]'', 1885–86, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Պատկեր:Vincent van Gogh - Peasant woman digging.jpg|alt=A woman facing away working with a spade|''Գիւղացի կինը կը քանդէ'' կամ ''Գիւղացի կինը բահով'', 1885, [[Օնթարիոյի գեղարուեստի պատկերասրահ]], [[Թորոնթօ]] </gallery> Նոյեմբերին վան Կոկ տեղափոխուած է [[Անթվերպէն|Անվեր]] (''Antwerp, Պելճիքայի քաղաքներէն'') եւ վարձած ներկեր վաճառող առեւտրականի մը խանութին վերի յարկը գտնուող սենեակը: Հոն ապրած է աղքատութեան մէջ եղբօր ուղարկած գումարը ծախսելով նկարչական նիւթերու եւ բնորդներու վրայ: Անոր սննդամթերքին հիմնական բաղադրիչները կազմած են հացը, սուրճը եւ ծխախոտը: [[Փետրուար 1886]]-ին ան գրած է Թէոյին, որ [[Մայիս]]էն մինչեւ այդ ժամանակ ընդամէնը 5-6 անգամ տաք ճաշ կերած է: Անվերի մէջ վան Կոկ սկսած է ուսումնասիրել գոյնի տեսութիւնը, յատկապէս հետաքրքրուած է [[Ռուպենս]]ի (''Peter Paul Rubens'') աշխատանքներով եւ հարստացուցած է իր երանգապնակին գոյները` ներառելով կարմիրը, զմրուխտը, վառ կապոյտը: Այս ընթացքին ան դարձեալ սկսած է հարբենալ եւ Փետրուար - Մարտ 1886 ամիսներուն բուժուած է: Ապաքինելէ ետք, [[Յունուար]]<nowiki/>ին, վան Կոկ [[Գեղարուեստի թագաւորական հիմնարկ]]ին գեղանկարչութեան բաժինը ընդունուած է: Հիւանդացած է չափազանց շատ աշխատելէ, վատորակ սնունդէ ու շատ ծխելէ: Ան բախում ունեցած է հիմնարկին տնօրէնին` գեղանկարչութեան ուսուցիչին Չառլզ Վեռլային հետ (''Charles Verlat''): Բախում ունեցած է նաեւ նկարչական դասարանի ղեկավար Ֆրանզ Վինքի (''Franz Vinck'') հետ: ==== Փարիզ (1886-1888) ==== [[File:Toulouse-Lautrec de Henri Vincent van Gogh Sun.jpg|thumb|[[Անրի տը Թուլուզ-Լոթրեք]], ''վան Կոկի դիմանկարը'', 1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]]]] Մարտ 1886-ին վան Կոկ տեղափոխուած է [[Փարիզ]], ուր եղբօր` Թէոյի հետ ապրած է [[Մոնմարթրի Գերեզմանատուն|Մոնմարթրի]] Լաւալ փողոցին մէջ եւ ուսանած<nowiki/>[[Ֆերնանդ Կորմոն|Ֆերնան Քորմոն]]<nowiki/>ի (''Fernand Cormon'') արուեստանոցին մէջ: Յունիսին եղբայրները մեծ բնակարան վարձած են Լեփիք (''rue Lepic'') փողոցին մէջ: Փարիզի մէջ վան Կոկ նկարած է ընկերներու եւ ծանօթներու դիմանկարներ, բնանկարներ, Մոնմարթրի, Անիերի, Սէնի մերձափնեայ տեսարաններ:1885-ին սկսած է հետաքրքրուիլ ճափոնական փորագրութիւններով` որոնցմով զարդարած է իր արուեստանոցին պատերը: Փարիզի մէջ ան հաւաքած է հարիւրաւոր այդ տիպի փորագրութիւններ: Ստեղծած է ճափոնական թեմայով նկարներ, արտանկարած՝ ''Paris Illustre'' ամսագիրին կողքին ճափոնական նկարը: Պատկերասրահին մէջ [[Ադոլֆ Մոնտիչելլի|Ատոլֆ Մոնտիչելլի]]ի (''Adolphe Monticelli'') նկարները տեսնելով` վան Կոկ որոշած է աւելի վառ երանգապնակ մը օգտագործել, որ դրսեւորուած է Սենթ Մարիի ծովային բնանկարներու շարքին մէջ (''Seascape at Saintes-Maries)'' (1888): Երկու տարի ետք Վինսընթն ու Թէօն վճարուած են Մոնտիչելլիի նկարներուն մասին գիրք հրատարակելով, իսկ Վինսընթ գնած է Մոնտիչելլիի աշխատանքներէն մաս մը՝ իր հաւաքածոյին համար: վան Կոկ Թէոյէն իմացած է Ֆերնան Քորմոնի (''Fernand Cormon'') արուեստանոցին մասին եւ Ապրիլ- Մայիս 1886-ին հոն աշխատած՝ յաճախ այցելելով աւստրալացի նկարիչ Ճոն Փիթըր Ռասըլի (''John Peter Russell''): 1886-ին Ռասըլ նկարած է անոր դիմանկարը: վան Կոկ կապ հաստատած է նաեւ [[Էմիլ Բեռնար|Էմիլ Պեռնար]]ի (''Émile Bernard''), [[Լուիս Էյնքուիտին|Լուի Անքեթեն]]ի (''Louis Anquetin'') եւ [[Անրի դը Տուլուզ-Լոտրեկ|Անրի տը Թուլուզ-Լոթրեք]]ի (''Henri de Toulouse-Lautrec'') աշակերտներուն հետ, իսկ վերջինս նկարած է Վինսընթի դիմանկարը: Անոնք հանդիպած են Ժիւլիեն Թանգիի (''Julien "Père" Tanguy'')` նկարչական խանութին մէջ (խանութը այդ օրերուն միակ տեղն էր, ուր կը ցուցադրուէին [[Պոլ Սեզան|Փոլ Սեզան]]ի (''Paul Cézanne'') աշխատանքները): 1886-ին նոյն վայրին մէջ կազմակերպուած են երկու մեծ ցուցահանդէսներ: Եղբայրներուն միջեւ վէճ մը ծագած է: 1886-ին Թէօ Վինսընթի հետ ապրիլը համարած է «գրեթէ անտանելի: 1887-ի սկիզբը անոնք բաժնուած են, եւ Վինսընթ տեղափոխուած է Փարիզի հիւսիսային արուարձան` Անիեր, ուր ծանօթացած է Փոլ Սինեաքին (''Paul Signac)'': Անիերի մէջ վան Կոկի նկարներուն մէջ կը տեսնենք զբօսայգիներ, ճաշարաններ, Սենի տեսարաններ, Սենի կամուրջներ: Նոյեմբեր 1887-ին Թէօ եւ վան Կոկ ընկերութիւն ըրած են [[Փօլ Կոկեն|Փոլ Կոկեն]]ի (''Paul Gauguin'') հետ, որ նոր ժամանած էր Փարիզ: Տարեվերջին Վինսընթ Էմիլ Պեռնարի, Լուի Անքեթենի եւ Անրի տը Թուլուզ-Լոթրեքի հետ նկարներու ցուցադրութիւն մը կազմակերպած է Մոնմարթրի Կրան Պույոն Տիւ Շալէ ճաշարանին մէջ (''Grand-Bouillon Restaurant du Chalet, Montmartre''): Իր տարեգրութեան մէջ Պեռնար նշած է, որ ցուցահանդէսը ներկայացուցած է այն, ինչ որ այդ օրերուն կար Փարիզի մէջ: Հոս Պեռնարն ու Անքեթեն վաճառած են իրենց առաջին նկարները, իսկ վան Կոկ նկարներ փոխանակած է Փոլ Կոկենի հետ: Արուեստի, նկարիչներու, իրենց ընկերային վիճակին մասին բանավէճերը սկսած են ցուցահանդէսի ատեն եւ ընդարձակուած` ներառելով այցելուները, ինչպիսիք են, Քամիյյ Փիսսարօն (''Camille Pissarro'') եւ անոր որդին` Լիւսիենը (''Lucien'') , Փոլ Սինեաք եւ Սյորէն: Փետրուար 1888-ին, յոգնելով Փարիզի կեանքէն, վան Կոկ հեռացած է քաղաքէն` երկու տարուան ընթացքին նկարելով շուրջ 200 նկար: Մեկնումէն քանի մը ժամ առաջ Թէոյին ուղեկցութեամբ այցելած է Սյորէին՝ անոր աշխատանոցին մէջ: === Ստեղծագործական վերելք === ==== Առլ (''Arles'')(1888-1889) ==== Հարբեցողութեան եւ ծխելու պատճառով յառաջացած հազէն բուժուելու նպատակով, Փետրուար1888-ին վան Կոկ ապաստանած է Առլի մէջ: Երկու ամսուան համար իրեն ընկերակցած է դանիացի նկարիչ Քրիսթիան Մուրիէ Փիթըրսընը (''Christian Mourier-Petersen''), որու համար սկզբնական շրջանին Առլը հիասքանչ վայր մը թուացած է: Առլի մէջ անցուցած ժամանակահատուածը վան Կոկի ամէնէն բեղմնաւոր շրջաններէն մէկը կը համարուի. հոն ան նկարած է 200 նկար եւ շուրջ 100 ջրաներկով աշխատանք: Նկարիչը հիացած էր տեղի բնանկարով ու լոյսով. անոր այս շրջանի գործերը հարուստ են դեղինի, լազուարթի, մանուշակագոյնի երանգներով: Նկարներուն մէջ պատկերուած են ցորենի դաշտեր, բերք, այս շրջանի գիւղական տեսարժան վայրեր եւ հողմաղացներ: Այդ նկարներէն են «Հին ջրաղացը» (1888), որ Հոկտեմբեր 1888-ին Փոն Ավեն (''Pont-Aven'') ուղարկուած եօթ նկարներէն մէկն է, որոնք փոխանակուած են Փոլ Կոկենի, Էմիլ Պեռնարի, Չարլզ Լաւալի (''Charles Laval'') եւ ուրիշներու գործերուն հետ: վան Կոկի առլեան բնապատկերները կը թուին հարթ, առանց հեռանկարի, սակայն կը գերիշխէ գոյնի կիրարկումը: Նկարիչին նոր դրսեւորումները կ'արտայայտուին նկարներու չափաւորութեամբ: Աշխատանքներէն երեքը ցուցադրուած են [[Անկախների սալոն|Անկախներու սալոնին մէջ]] (''Société des Artistes Indépendants''): Ապրիլին իրեն այցելած է ամերիկացի նկարիչ Տոտճ Մէք Նայթ (''Dodge MacKnight''), որ Ֆոնվիէն շատ հեռու չէր ապրեր (''Fontvieille''): 7 Մայիսին վան Կոկ տեղափոխուած է ''Café de la Gare'', որու տնօրէններն էին Ժոզէֆ եւ Մարի Ժինուները (''Joseph and Marie Ginoux''): «Դեղին տունը» պէտք էր ձեւափոխուէր, նախքան իր հոն հաստատուիլը: Նկարիչը կ'ուզէր, որ անիկա արհեստանոց մը ըլլար, ուր ցուցադրուէին իր նկարները` «[[վան Կոկի աթոռը (նկար)|վան Կոկի աթոռը]]» (1888), «[[Ննջասենյակ Առլում|Ննջասենեակ Առլի մէջ]]» (1888), «[[Գիշերային սրճարանը]]» (1888), «[[Սրճարանի գիշերային տեռասը|Սրճարանի գիշերային պատշգամը]]» (1888), «[[Աստղալից գիշեր Ռոնի վրա]]յ» (1888), [[Արեւածաղիկներ (վան Կոկ)|«Ծաղկաման` 12 արեւածաղիկներով]] » (1888), որոնք բոլորն ալ նախատեսուած էին իբրեւ զարդ ծառայելու «Դեղին տան» համար: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:De zaaier - s0029V1962 - Van Gogh Museum.jpg|alt=A man sowing seeds in front of a giant sun going down near a large tree|«Սերմնացանը մայրամուտին», 1888, վան Կոկի թանգարան, Ամսթերտամ Պատկեր:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Old Mill (1888).jpg|alt=A large building under a clear sky with a landscape in the background and two people in the near distance|''Հին ջրաղաց'', 1888, [[Օլպրայթ-Նոքս պատկերասրահ]], [[Պուֆալօ]], [[Նիւ Եորք]] </gallery> ==== Փոլ Կոկենի այցելութիւնը (1888) ==== [[Պատկեր:Paul_Gauguin_-_Vincent_van_Gogh_painting_sunflowers_-_Google_Art_Project.jpg|alt=A seated red-bearded man wearing a brown coat, facing to the left, with a paintbrush in his right hand, is painting a picture of large sunflowers.|մինի|Փոլ Կոկեն, «''Արեւածաղիկներ նկարողը»'', 1888, վան Կոկի թանգարան, Ամսթերտամ]] 1888-ին Երբ [[Պոլ Գոգեն|Փոլ Կոկեն]] համաձայնած է այցելել [[Առլ]], վան Կոկ յոյսեր փայփայած է իր վաղեմի երազը իրականացնելու, որն էր՝ նկարիչներու հաւաքական աշխատանքներ կազմակերպել: Սպասման մէջ, Օգոստոս ամսուան ընթացքին, ան նկարած է [[Արեւածաղիկներ (Վան Գոգ)|«Արեւածաղիկներ»]]: Երբ Պոշ (''Boch'') կրկին այցելած է վան Կոկի, վերջինս նկարած է անոր դիմանկարը, ինչպէս նաեւ «Բանաստեղծն ընդդէմ աստղալից երկինքի» գործը: Փոլ Կոկենի այցելութեան նախապատրաստական աշխատանքներու ծիրին մէջ վան Կոկ փոստային բաժանմունքի ղեկավար Ժոզեֆ Ռուլանի (''Joseph Roulin'') խորհուրդով գնած է երկու մահճակալ (վան Կոկ նկարած է Ռուլանի դիմանկարը): 17 Սեպտեմբերին ան առաջին անգամ գիշերած է Դեղին տան մէջ: Երբ Կոկեն համաձայնած է մնալ Առլ եւ աշխատիլ իրեն հետ, վան Կոկ սկսած է աշխատիլ իր «Դեղին տան զարդարանքներ» շարքին վրայ: Աւարտած է երկու գործ` «վան Կոկի աթոռը» եւ «Կոկենի բազկաթոռը»: վան Կոկի բազմաթիւ յորդորներէն ետք Կոկեն Առլ ժամանած է 23 Հոկտեմբերին, իսկ Նոյեմբերին անոնք սկսած են միասին նկարել: Կոկեն վան Կոկը գծած է արեւածաղիկները նկարելու ատեն: վան Կոկ Կոկենի առաջարկած է յիշողութեան վրայ հիմնուելով նկարել: Անոնց առաջին համատեղ աշխատանքը «Ալիսքեմփ» ({{lang-fr|Les Alyscamps}}) նկարը եղած է: Այս այցելութեան ընթացքին Կոկենի միակ նկարը եղած է «վան Կոկը արեւածաղիկներ նկարելու ատեն» : վան Կոկ եւ Կոկեն Դեկտեմբեր 1888-ին այցելած են [[Մոնփելիէ]] (''Montpellier''), ուր Ֆապր թանգարանին մէջ (Musée Fabre) տեսած են [[Գուստավ Կուրբե|Քուրպէի]] ''(Courbet)'' եւ Տելաքրուայի ''(Delacroix)'' գործերը: Սակայն շուտով երկու նկարիչներու յարաբերութիւնները վատացած են. վան Կոկ հիացած էր Կոկենով, սակայն Կոկեն գոռոզ էր եւ իշխող բնաւորութիւն մը ունէր, ինչ որ կը վրդովեցնէր վան Կոկը: Անոնք յաճախ կը վիճէին եւ վան Կոկ կը մտահոգուէր, որ Փոլ Կոկեն կրնար օր մը լքել զինք: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Le café de nuit (The Night Café) by Vincent van Gogh.jpeg|alt=A billiard table in the centre of a room of a café surrounded by tables. Patrons are seated at several tables, and a man dressed in white stands behind the billiard table.|''[[Գիշերային սրճարանը]]'', 1888, Եյլի համալսարանի պատկերասրահ, Նիու Հեյվըն (''Yale University Art Gallery, New Haven, Connecticut'') : Պատկեր:Red vineyards.jpg|alt=A vineyard with many people working picking fruit, while a very large and bright sun shines in the sky.|''[[Կարմիր որթատունկեր Առլի մէջ]]'', նոյեմբեր, 1888, Փուշքինի թանգարան, [[Մոսկուա]],1890: </gallery> ==== Առլի Հիւանդանոցին Մէջ (Դեկտեմբեր, 1888) ==== [[Պատկեր:Le Forum Républicain (Arles) - 30 December 1888 - Vincent van Gogh ear incident.jpg|thumb|Տեղական թերթին`30 Դեկտեմբեր 1888-ին հրատարակուած հատուած մը, ուր կը ներկայացուի վան Կոկի ինքնայարձակումը:|alt=photograph of a partial 19th-century newspaper story about a self-mutilation]] Յայտնի չէ, թէ ճիշդ ի՛նչ էին այն դրդապատճառները, զորս յանգեցուցած էին իր ականջը կտրելուն: Դէպքէն 15 տարի ետք Կոկեն նշած է, թէ նախորդող գիշերը իրենց յարաբերութիւնները վատացած են: [[Թեո վան Գոգ|Թէօ]] Կոկենէն պարտքի գումար վերցուցած էր, եւ Կոկեն կասկած էր, թէ եղբայրները նիւթապէս զինք կը չարաշահէին: Հաւանական է, թէ վան Կոկ զգացած էր, որ Կոկեն մեկնելու կը պատրաստուէր: Յաջորդող օրերուն յորդառատ անձրեւ տեղացած է եւ երկու նկարիչները ստիպուած են Դեղին տան մէջ մնալ: Հետագային Կոկեն յայտնած է, թէ վան Կոկ հետեւած է իրեն, երբ ինք դուրս ելած է տունէն զբօսնելու համար, եւ «յարձակած իր վրայ` բաց ածելին ձեռքին»: Սակայն այս տեղեկութիւնը չէ հաստատուած: Կոկեն, ամենայն հաւանականութեամբ, այդ գիշեր բացակայած է Դեղին տունէն եւ հաստատուած՝ հիւրանոցի մը մէջ: Կոկենի հետ ունեցած վէճէն ետք վան Կոկ վերադարձած է իր սենեակը, ուր հոգեկան տագնապներ ապրած է եւ իր ձախ ականջը կտրած է ածելիով: Յաջորդ առտու վան Կոկ անգիտակից վիճակի մէջ յայտնաբերած են ոստիկանները եւ հիւանդանոց տարած, ուր զինք զննած է բժիշկ Ֆելիքս Ռէյը (''Félix Rey''), որ երիտասարդ եւ անփորձ բժիշկ մըն էր: Հիւանդանոց հասցուցած են նաեւ ականջը, սակայն բժիշկ Ռէյ չէ փորձած զայն վերականգնել, քանի որ բաւական ժամանակ անցած էր: Դէպքին մասին Կոկեն անմիջապէս տեղեկացուցած է Թէոյին, որ ամուսնացած էր իր վաղեմի ընկերոջ` Անտրիես Պոնկըրի (''Andries Bonger'') քրոջ` Եոհաննային (''Johanna'') հետ: Թէօ նոյն երեկոյեան, Ծննդեան տօնին, Վինսընթի քով հասած է եւ փորձած՝ հանգստացնել զինք: Նոյն գիշեր ան ձգած է Առլը եւ ուղղուած՝ Փարիզ: Կոկեն փախած է Առլէն եւ այնուհետեւ երբեք չէ հանդիպած վան Կոկի: Բայց անոնք պահած են իրենց նամակագրական կապը: 7 Յունուար 1889-ին վան Կոկ վերադարձած է Դեղին տուն: Յաջորդ ամիսը ան անցուցած է տան եւ հիւանդանոցին մէջ` հոգեկան տագնապներ ապրելով: Մարտին ոստիկանութիւնը 30 քաղաքացիի, որոնցմէ՝ Ժինու (''Ginoux'') ընտանիքին բողոքներուն վրայ հիմնուելով տունը փակած են: վան Կոկ վերադարձած է հիւանդանոց: Ապրիլին հիւանդանոցէն տեղափոխուած է բժիշկ Ռէյի վարձած սենեակը, քանի որ անձրեւներն ու հեղեղները վնասած էին իր տան մէջ գտնուող նկարները: Երկու ամիս անց ան ձգած է Առլը եւ իր կամքով տեղափոխուած [[Սեն Ռեմի դը Պրովանս|Սեն Ռեմի տը Փրովանս]] (''Saint-Rémy-de-Provence''): 1899-ին վան Կոկ բժիշկ Ռէյի նուիրած է «Բժիշկ Ֆելիքս Ռէյի դիմանկարը», սակայն բժիշկը, նկարչութեան սիրահար չըլլալով, զայն օգտագործած է հաւնոցին մէջ: 2016-ին նկարը տեղափոխուած է [[Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան (Մոսկվա)|Փուշքինի անուան կերպարուեստի թանգարանը]] եւ գնահատուած՝ 50 միլիոն տոլարով<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.irishtimes.com/news/world/europe/gun-used-by-vincent-van-gogh-to-kill-himself-goes-on-display-1.2719415|title=Gun used by Vincent van Gogh to kill himself goes on display|last=Cluskey|first=Peter|date=12 July 2016|newspaper=The Irish Times|access-date=22 October 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vangoghstudio.com/portrait-of-doctor-felix-rey/|title=Portrait of Doctor Felix Rey Oil Painting Reproduction, 1889|website=van gogh studio|language=nl-NL|access-date=22 October 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161023061312/http://www.vangoghstudio.com/portrait-of-doctor-felix-rey/|archivedate=23 October 2016|df=dmy-all}}</ref>: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|alt=A portrait of Vincent van Gogh from the right; he is smoking a pipe, wearing a winter hat. His ear is bandaged and he has no beard.|«Ինքնադիմանկար կտրուած ականջով ու ծխամորճով», 1889, անձնական հաւաքածոյ: Պատկեր:Van Gogh - Garten des Hospitals in Arles1.jpeg|alt=A courtyard garden of a large building with tree and fountain.|«Առլի հիւանդանոցն ու այգին», 1889, Օսքար Ռեյնհարթի հաւաքածոյ (''Oskar Reinhart Collection)'', Ուինթըրթըր (''Winterthur'') գեղարուեստի թանգարան, Զուիցերիա: Պատկեր:Vincent van Gogh - Self-portrait with bandaged ear (1889, Courtauld Institute).jpg|alt=A portrait of Vincent van Gogh from the right; he is wearing a winter hat, his ear is bandaged and he has no beard.|«Ինքնադիմանկար` վնասուած ականջով», 1889, [[Լոնտոն]] (''Courtauld Institute of Art''): Պատկեր:Vincent van Gogh - Portrait of Doctor Félix Rey (F500).jpg|''Բժիշկ Ֆելիքս Ռէյի դիմանկարը'' Պատկեր:Ward in the Hospital in Arles.jpg|alt=A large room of a large building with hospital beds and several people gathered around a wood-burning stove; nuns and others are in the background.|''Առլի հիւանդանոցին մէջ'', 1889, Օսքար Ռեյնհարթի հաւաքածոյ (''Oskar Reinhart Collection''), Ուինթըրթըր (''Winterthur'') գեղարուեստի թանգարան, Զուիցերիա: </gallery> ==== Սեն Ռեմի (''Saint-Rémy)'' (Մայիս, 1889 - Մայիս, 1890) ==== [[Պատկեր:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|alt= A landscape in which the starry night sky takes up two-thirds of the picture. In the left foreground a dark pointed cypress tree extends from the bottom to the top of the picture. To the left, village houses and a church with a tall steeple are clustered at the foot of a mountain range. The sky is deep blue. In the upper right is a yellow crescent moon surrounded by a halo of light. There are many bright stars large and small, each surrounded by swirling halos. Across the centre of the sky the Milky Way is represented as a double swirling vortex.|մինի|''[[Աստղալից գիշեր]]'', Յունիս 1889, [[Ժամանակակից արուեստի թանգարան]], [[Նիւ Եորք|Նիու Եորք]]]] վան Կոկ Սեն Փոլ տը Մաուսոլի (''Saint-Paul-de-Mausole asylum'') հոգեբուժարան մտած է 8 Մայիս 1889-ին իր խնամակալին` բողոքական հոգեւորական Ֆրետերիք Սալեսի (''Frédéric Salles'') ուղեկցութեամբ: Սեն Փոլ մենաստան մըն էր Սեն Ռեմիի մէջ, որ կը գտնուէր Առլէն 30 քմ. հեռաւորութեան վրայ: Հիւանդանոցը կը ղեկավարէր ռազմածովային բժիշկ Թէօֆիլ Փեյրըն (Théophile Peyron): վան Կոկ ունէր երկու խուց` փակ պատուհաններով, որոնցմէ մէկը կ'օգտագործէր իբրեւ արուեստանոց: Հիւանդանոցն ու իր այգին կը դառնան Վինսընթի նկարչական հիմնական առարկաները: Այս շրջանին գծած է [[Աստղալից գիշեր|«Աստղալից գիշերը»]], ինչպէս նաեւ նոճիներ եւ ձիթենիներ: Սեպտեմբեր 1889-ին նկարած է նաեւ Առլի ննջասենեակին երկու տարբերակները: Հիւանդանոցին տարածքէն դուրս ելլելու հնարաւորութիւն չունենալով` վան Կոկ սկսած է աշխատիլ այլ նկարիչներու, օրինակ` [[Ժան Ֆրանսուա Միլլե|Ժան Ֆրանսուա Միլլէի]] աշխատանքներուն եւ իր` աւելի վաղ շրջանի գործերուն վերարտադրութեան վրայ: Իր [[«Բանտարկեալներու զբօսանք»]] նկարը (1890) ստեղծած է Կիւսթաւ Տորէի (''Gustave Doré)'' փորագրութիւններէն ետք: Փետրուար-Ապրիլ1890-ի ամիսներուն վան Կոկ ծանր շրջան ապրած է: Աւելի ուշ ան եղբօրը գրած է, որ քանի մը ոչ մեծ նկարներ ստեղծած է «հիւսիսի մասին յիշողութիւններէն»: Այդ աշխատանքներէն է «Երկու գիւղացի կիներ մայրամուտին ձիւնածածկ դաշտին մէջ կը փորեն » կտաւը: <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|alt=In an indoor prison yard a large group of men walk in a circle, one behind the other. The face of the prisoner in the centre of the painting and looking toward the viewer looks like Van Gogh.|''[[Բանտարկեալներու զբօսանքը]]'' (Կիւսթաւ Տորէի (''Gustave Doré)'' հետեւողութեամբ), 1890, [[Փուշքինի անուան կերպարուեստի թանգարան]], [[Մոսկուա]] (Pushkin Museum, Moscow) Պատկեր:The Sower.jpg|alt=A man is scattering seeds in a ploughed field. The figure is represented as small, and is set in the upper right and walking out of the picture. He carries a bag of seed over one shoulder. The ploughed soil is grey, and behind it rises a standing crop, and in the left distance, a farmhouse. In the centre of the horizon is a giant yellow rising sun with emanating yellow rays. A path leads into the picture, and birds are swooping down.|''Սերմնացանը'' (Ժան Ֆրանսուա Միլլէի հետեւողութեամբ), 1888, Քրօլլըր-Միւլլըրի թանգարան, Օթերլօ (''Kröller-Müller Museum, Otterlo''): Պատկեր:Van Gogh - Zwei grabende Bäuerinnen auf schneebedecktem Feld.jpeg|alt=Two women are digging in a snowy field, covered in white, houses off in the distance, while the sun rises.|''Երկու գիւղացի կիներ մայրամուտին ձիւնածածկ դաշտին մէջ կը փորեն:'' (Ժան Ֆրանսուա Միլլէի հետեւողութեամբ), 1890, Էմիլ Պիւհրըլ հաւաքածոյ, Զուիցերիա (''E.G. Bührle Collection):'' Պատկեր:Van Gogh - Trauernder alter Mann.jpeg|alt=A painting of an old man who sits on a chair with his head in his hands.|''[[Մորմոքող ծերունի]]'', 1890, Քրօլլըր-Մյուլլըրի թանգարան, Օթերլօ (''Kröller-Müller Museum, Otterlo'') </gallery>Ֆրանսացի բանաստեղծ, նկարիչ Ալպեր Օրիէ (Albert Aurier) ''Mercure de France'' պարբերականին` 1890-ի Յունուարի թիւին մէջ վան Կոկը «հանճար» անուանած է: Փետրուարին վան Կոկ նկարած է տիկին Ժինուի ''(Madame Ginoux)'' հինգ տարբերակ` օգտուելով ածուխով գծանկարներէն, զորս ստեղծած էր Կոկեն, երբ Նոյեմբեր 1888-ին կինը իբրեւ բնորդ ծառայած էր երկու նկարիչներուն: ==== Օվեր Սիւր Ուազ (''Auvers-sur-Oise'') (Մայիս-Յուլիս, 1890) ==== [[Պատկեր:Whitehousenight.jpg|ձախից|մինի|''[[Սպիտակ տունը գիշերով]]'', 1890, նկարած է իր մահէն վեց շաբաթ առաջ:]] Մայիս 1890-ին վան Կոկ ձգած է Սեն Ռեմիի հիւանդանոցը եւ բժիշկ Փոլ Կաշէին (''Dr. Paul Gachet'') աւելի մօտ ըլլալու նպատակով հաստատուած է [[Օվեր սիւր Ուազ]]: Կաշէ սիրողական մակարդակով նկարիչ էր եւ կապեր հաստատած էր քանի մը տարբեր նկարիչներու հետ: [[Պատկեր:Vincent_van_Gogh_-_Tree_Roots_and_Trunks_(F816).jpg|մինի|''[[Ծառերու արմատներ]]'', Յուլիս 1890, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]]:]] <br /> [[Պատկեր:Vincent_van_Gogh_-_The_Church_in_Auvers-sur-Oise,_View_from_the_Chevet_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|''[[Եկեղեցի Օվերի մէջ]]'', 1890, Օրսէյ թանգարան (''Musée d'Orsay''), [[Փարիզ|Փարիզ:]]]] Սեն Ռեմիի մէջ եղած վերջին շաբաթներուն անոր միտքերը վերադարձած էին հիւսիսային յիշողութիւններուն. Օվերի մէջ ստեղծուած շուրջ 70 իւղանկարներէն շատերը կը յիշեցնեն հիւսիսային տեսարաններ: Յունիս 1890-ին ան նկարած է բժիշկի քանի մը նկարներ, անոնցմէ` «Բժիշկ Կաշէի դիմանկարը»: վան Կոկ թէոյի գրած է, որ ցորենի դաշտերը կը ներկայացնեն իր «թախիծը եւ ծայրահեղ մինակութիւնը», եւ որ նկարները կրնան պատմել այն, ինչ որ ինքը չի կրնար արտայայտել բառերով: == Մահ == [[Պատկեր:Vincent-van-gogh-echo-pontoisien-august7-1890.jpg|alt=Photograph of a 19th-century newspaper announcement of someone's death|ձախից|մինի|''L'Écho Pontoisien'' թերթին համարը, ուր կը տեղեկացուի վան Կոկի մահուան մասին, 7 Օգոստոս 1890:]] 27 Յուլիս 1890 -ին, 37 տարեկան հասակին վան Կոկ անձնասպան եղած է սնտուկին մէջ պահուող ''revolver'' ատրճանակով <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2016/jul/12/vincent-van-gogh-truth-about-ear-exhibition-on-verge-of-insanity-amsterdam|title=The whole truth about Van Gogh's ear, and why his 'mad genius' is a myth|last=Jones|first=Jonathan|date=12 July 2016|newspaper=The Guardian|issn=0261-3077|access-date=22 October 2016}}</ref>: Վկաներ չեն եղած. ան մահացած է դէպքէն 30 ժամ ետք: Կ'ըսուի, թէ ինք այդ արարքը գործած է ցորենի դաշտին մէջ, նկարելու ընթացքին, կամ տեղի մարագներէն մէկուն մէջ: Գնդակը անցած էր անոր կողոսկրներէն դէպի կուրծքը` առանց վնասելու ներքին օրկանները, հաւանաբար կանգ առնելով ողնայարին մէջ: Ան կրցած է վերադառնալ Օպերկ Ռավու, ուր իրեն այցելած են երկու բժիշկներ, սակայն առանց վիրաբոյժի ներկայության` գնդակը չէին յաջողած հեռացնել: Բժիշկները իրենց գործը աւարտելէ ետք զինք ձգած են իր սենեակին մէջ, իսկ իրենք` ծխամորճ ծխած: Յաջորդ առտու Թէօ շտապած է եղբօր քով` զինք գտնելով լաւ տրամադրութեան մէջ, սակայն քանի մը ժամ ետք Վինսընթի վիճակը վատացած է վէրքէն յառաջացած [[վարակ]]ին պատճառով:Ան մահացած է 29 Յուլիսի առաւօտեան: Թէոյի խօսքերով Վինսընթի վերջին բառերը եղած են. «Թախիծը կ'երկարի յաւիտեան»<ref>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5703399s "La misère ne finira jamais", Études, 1947, p. 9], Bibliothèque nationale de France, département Philosophie, histoire, sciences de l'homme, D-33939</ref><ref>"La tristesse durera toujours", François-Bernard Michel, ''La face humaine de Vincent Van Gogh'', Grasset, 3 November 1999, {{ISBN|2-246-58959-2}}</ref><ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|last1=van Gogh|first=Theodorus|publisher=Webexhibits.org|accessdate=28 April 2015|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]}}</ref>: [[Պատկեր:Graves_of_Vincent_and_Théodore_Van_Gogh.jpg|alt=Two graves and two gravestones side by side; heading behind a bed of green leaves, bearing the remains of Vincent and Theo Van Gogh, where they lie in the cemetery of Auvers-sur-Oise. The stone to the left bears the inscription: ''Ici Repose Vincent van Gogh (1853–1890)'' and the stone to the right reads: ''Ici Repose Theodore van Gogh (1857–1891)''|մինի|Վինսընթի եւ Թէոյի գերեզմանները [[Օվեր սիւր Ուազի]] քաղաքային գերեզմանատան մէջ]] վան Կոկ թաղուած է 30 Յուլիսին Օվեր սիւր Ուազի քաղաքային գերեզմանոցին մէջ: Թէօ հիւանդ էր, եւ անոր առողջութիւնը աւելի վատացած էր եղբօր մահէն ետք. չդիմանալով եղբօր կորուստին, առողջութիւնը կորսնցնելով մահացած է 25 Յունուար 1891-ին եւ թաղուած Իւթրեխթի մէջ (''Utrecht'') : 1914-ին անոր կինը` Եոհաննա վան Կոկ-Պոնկեր (Johanna van Gogh-Bonger), կազմակերպած է Թէոյի աճիւններուն տեղափոխումը Իւթրեխթէն Վինսընթի քով` Օվեր Սիւր Ուազ: == Տպաւորապաշտ Գեղանկարիչին Գոյներու Բախումը Բացատրող Յայտնութիւն մը == վան Կոկ ունէր գոյներու սուր զգացողութիւն եւ վառ ու զիրար հակասող երանգներու նախընտրութիւն մը, որ երկար ժամանակ արուեստի ֆովիսթ շարժումին բնորոշ յատկանիշն էր: Ճափոնցի բժիշկ, գիտնական եւ բանաստեղծ Քազունորի Ասատայի համաձայն, վան Կոկի գեղանկարները շատ աւելի կը գեղեցկանան եւ շատ աւելի բնական կը թուին անուղղակի լոյսի տակ. «Գոյներու բախումը եւ գիծերու կոպտութիւնը աննկատ կ՛անհետանան, իւրաքանչիւր գեղանկար կը վերածուի փայլուն գործի մը` շատ նուրբ գիծերով եւ երանգներով»: Այնուհետեւ Ասատա իր փորձարկութիւնը շարունակած է համակարգչային սարքով մը, որ կը ստեղծէ գոյները ճանչնալու կարողութեան տարբեր մակարդակներ: Ապա ան կեդրոնացած է գոյները ճանչնալու միջին թերութեան մը վրայ, որ իր կարծիքով, լաւագոյն ձեւով կը բնորոշէր վան Կոկի գոյներու ճանաչողութիւնը: Ան եզրակացուցած է, թէ վան Կոկի աչքը միջին չափով զուրկ էր կարմիր գոյնի երանգները ընկալելու կարողութենէն: Ասատայի փորձարկութեամբ` «Ցորենի դաշտեր` Ս. Փօլ հիւանդանոցին ետին» վերնագիրով պաստառին կարմիր եւ նարնջագոյն վրձնահարուածները կը ստանան աշնանային ոսկեգոյնի երանգներ: «Աստեղազարդ երկինք» գեղանկարին զգայացունց կանաչը կը ստանայ դեղինի երանգներ: «Սերմնացանը» գեղանկարին դաշտէն կ՛անհետանան կարմիրն ու նարնջագոյնը, իսկ «Արեւածաղիկները» կը դառնայ մռայլ: Ապա կայ նաեւ փիլիսոփայական վէճը. ինչպէ՞ս կարելի է վիճիլ, թէ վան Կոկի գեղանկարները աւելի գեղեցիկ կ'երեւին` լոյսը զտող յատուկ գործընթացէ մը անցնելով: Մտածել, թէ գեղանկարիչին արուեստի գրգռիչ նախընտրութիւնները պարզապէս արդիւնք են առողջական վիճակի մը, կը նշանակէ ամբողջութեամբ անտեսել անոր ստեղծագործական աշխատանքը: վան Կոկի գոյները դիտումնաւոր կերպով կը բախին իրարու: Գոյներու ոչ աւանդական զուգորդումները մաս կը կազմէին յետտպաւորապաշտ եւ ֆովիսթ շարժումներու գեղագիտական ոճին: Արդեօք Փօլ Կոկեն եւ Անտրէ Տըրան ե՞ւս գոյները չէին ճանչնար:<ref>[http://archive.aztagdaily.com/archives/83396 Գոյներու Բախումը Բացատրող Յայտնութիւն մը]</ref>: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Vincent van Gogh - Windmills on Montmartre - Google Art Project.jpg|''Մուլեն տը Պլու Ֆէն'' (1886) ''Մուլեն տը լա Կալեթ'' շարքէն [[Գեղանկարչութեան թանգարան Պրիճսթաուն]], [[Թոքիօ]] (F273) Van Gogh - la courtisane.jpg|alt=A Japanese woman looks to the left in a Ukiyo-e style painting|''Քուրտիզանուհի'' (Կէյսա Էյսենի արտանկարը), 1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|alt=A bearded old man sits gazing directly at the viewer|''[[Հայր Տանկիի դիմանկարը]]'' 1887, [[Ռոդընի թանգարան]], [[Փարիզ]] Vincent van Gogh - Bloeiende pruimenboomgaard- naar Hiroshige - Google Art Project.jpg|alt=Closeup of a tree branch and landscape in the background, in a Ukiyo-e style painting|''Ծաղկած դեղձենիներու այգի'' ([[Հիրոշիգէի]] արտանկար), 1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Cafétafel met absint - s0186V1962 - Van Gogh Museum.jpg|alt=A glass and bottle on a café table|1887, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen - s0003V1962 - Van Gogh Museum.jpg|[[Ելք Նիւնընի բողոքական եկեղեցիէն]] Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg| [[Օվերի բնանկար անձրեւէն ետք]] Van Gogh - Strohgedeckte Häuser.jpeg| [[Հիւղակներ]] Scarpe.jpg|[[Կօշիկներ]] Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Կլաքարեր եւ կաղնի]] Vincent van Gogh - Blossoming Almond Branch in a Glass with a Book.jpg|[[Նշենիի ծաղկած ճիւղեր]] Vincent Willem van Gogh 028.jpg|[[Առլի ասպարէզը]] Vincent van Gogh - View from Theo’s apartment - Google Art Project.jpg|[[Փարիզի տեսարանը Թէոյի բնակարանէն Լեպիք փողոց]] Van Gogh - Der alte Friedhofsturm in Nuenen3.jpeg|[[Հին եկեղեցական աշտարակ Նիւնըն]] Պատկեր:Vincent van Gogh - The yellow house ('The street').jpg |Դեղին բնակարանը,[[1888]] [[վան Կոկի թանգարան]],[[Ամսթերտամ]] Vissersboten op het strand van Les Saintes-Maries-de-la-Mer - s0028V1962 - Van Gogh Museum.jpg | Մակոյկներ,[[1888]] [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Vincent van Gogh - De slaapkamer - Google Art Project.jpg| ննջարան, [[1888]] [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] Red vineyards.jpg| Կարմիր մարգագետինը, Նոյեմբեր 1888, Փուշքինի թանգարան Vincent Willem van Gogh 138.jpg| վան Կոկի աթոռը,1888, Անգլիոյ Ազգային Ցուցասրահ Vincent van Gogh - De stoel van Gauguin - Google Art Project.jpg | Փոլ Կոկէնի բազկաթոռը, 1888, [[վան Կոկի թանգարան]], [[Ամսթերտամ]] </gallery> == Տե՛ս նաեւ == [[Եորղոս Եաքովիտիս]] [[Ռենուար]] [[Փոլ Կօկէն]] [[Ռամպրանտ վան Ռէյն]] [[Տիէկօ Ռիվերա]] [[Ռամպրանտ վան Ռէյն]] [[Տիէկօ Ռիվերա]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * {{cite book |last= Arnold |first=Wilfred Niels |title=Vincent van Gogh: Chemicals, Crises, and Creativity|url= https://archive.org/details/vincentvangoghch0000arno |publisher=Birkhäuser |date=1992 |isbn=978-3-7643-3616-5 |ref=harv}} * {{cite journal|last=Arnold|first=Wilfred Niels |title=The illness of Vincent van Gogh|journal=Journal of the History of the Neurosciences|volume=13 | issue= 1|pages=22–43|year=2004|doi=10.1080/09647040490885475 |pmid=15370335 | url=https://www.researchgate.net/publication/8345093 | ref = harv}} <!-- * {{cite book |last= Bailey |first=Martin |title=The Sunflowers are Mine: The Story of Van Gogh's Masterpiece|publisher=Frances Lincoln |date=2013 |isbn=978-0-7112-3298-3 |ref=harv}} --> * {{cite journal |last=Blumer |first=Dietrich |doi=10.1176/appi.ajp.159.4.519 |title=The Illness of Vincent van Gogh |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2002-04_159_4/page/519 |journal=American Journal of Psychiatry |year=2002 |volume=159 |issue=4 |pages=519–526 |ref=harv |pmid=11925286}} * {{cite book |last=Callow |first=Philip |title=Vincent van Gogh: A Life|url=https://archive.org/details/vincentvangoghli0000call |publisher=Ivan R. Dee |date=1990 |isbn=978-1-56663-134-1|ref=harv}} * {{cite book |last1=Channing |first1=Laurence |first2=Barbara J. |last2=Bradley |title=Monet to Dalí: Impressionist and Modern Masterworks from the Cleveland Museum of Art|publisher=Cleveland Museum of Art |date=2007 |isbn=978-0-940717-90-9 |ref=harv}} * {{cite journal|last=Cohen|first=Ben |year=2003|title=A Tale of Two Ears|url=https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2003-06_96_6/page/305|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=96 |issue=6|ref=harv |pmc=539517 |pmid=12782701 |pages=305–306 |doi=10.1258/jrsm.96.6.305}} * {{cite book|last=Davies|first=Christopher|title=Divided by a Common Language: A Guide to British and American English|url=https://books.google.am/books?id=HTSWCwAAQBAJ|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-547-35028-8|ref=harv}} * {{cite book|last1=Doiteau|first1=Victor|last2=Leroy|first2=Edgard|title=La Folie de Vincent Van Gogh|url=https://archive.org/details/lafoliedevincent00doit|trans-title=|location=|pages=|language=|publisher=Éditions Aesculape|year=|isbn=|date=1928|oclc=458125921|ref=harv}} * {{cite book|last=Dorn|first=Roland|title=Décoration: Vincent van Gogh's Werkreihe für das Gelbe Haus in Arles|trans-title=Décoration: Vincent van Gogh's Series of Works for the Yellow House in Arles|location=|pages=|language=|publisher=Olms Verlag|date=1990|year=|isbn=978-3-487-09098-6|ref=harv}} * {{cite book |editor1-last=Dorn |editor1-first=Roland |editor2-last=Schröder |editor2-first=Albrecht |editor3-last=Sillevis |editor3-first=John |title= Van Gogh und die Haager Schule|publisher= Bank Austria Kunstforum |date=1996 |isbn=978-88-8118-072-1 |ref=harv }} * {{cite book |last=Edwards |first=Cliff |title=Van Gogh and God: A Creative Spiritual Quest |url=https://archive.org/details/vangoghgodcreati0000edwa |publisher=Loyola University Press|date=1989 |isbn=978-0-8294-0621-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Erickson |first=Kathleen Powers |title=At Eternity's Gate: The Spiritual Vision of Vincent van Gogh |url=https://archive.org/details/ateternitysgates0000kath |publisher =Eerdmans|date=1998 |isbn=978-0-8028-4978-6|ref=harv}} 5qyqyhehs26t1itb5xvmrt192koim3b 0 18191 253852 209125 2026-08-28T22:58:35Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253852 wikitext text/x-wiki '''Սուրբ Նիկողայոս վանք'',''''' '''Վանք Հայոց Սուրբ Նիկողայոսի''' ({{lang-he|מנזר ניקולאס הקדוש}}), միջնադարեան հայկական վանք [[Եաֆֆա]]յի հին քաղաքին մէջ ([[Իսրայէլ]]), [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծովի]] ափին։ Վանքը կը գտնուի ՀԱԵ Երուսաղէմի պատրիարքութեան իրաւասության ներքոյ, որն ալ վարձուած է համալիրի մէկ հատուածը բնակեցման եւ արեւտրական նպատակներով։ Վանքի համալիրը կազմուած է մեծ բազմասենեակ համալիրէ։ Համալիրի մէջ կը գտնուի Անթուան Ժան Կրոյի «Նափոլէոնը ժանտախտով հիւանդներու քով Եաֆֆայի մէջ» կտաւը (բնօրինակը կը գտնուի [[Լուվր]]ի մէջ), ուր եկեղեցւոյ բակին մէջ պատկերուած է [[Նափոլէոն Գ.|Նափոլէոն Պոնափարթն]] իր հիւանդ զինուորներուն այցելութեան ժամանակ<ref>{{cite book |last1= Zafran |first1= Eric |last2= Resendez |first2= Sydney |year= 1998 |title= French Paintings in the Museum of Fine Arts, Boston: Artists born before 1790 |url= https://archive.org/details/frenchpaintingsi0000muse |location= Boston |publisher= Museum of Fine Arts Boston |page= [https://archive.org/details/frenchpaintingsi0000muse/page/189 189] |isbn= 0878464611}}</ref>: == Պատմութիւն== Վանքը հիմնադրուեր է մեր թուականի 1000 թուականէն առաջ եւ կոչուեր է զինուորներու հովանաւոր Սուրբ Նիքոլասի անունով: Դարեր շարունակ եկեղեցին ապաստան հանդիսացեր է ուխտագնացներու եւ նաւաստիներու համար, որոնք ճամբորդութեան ժամանակ փորձեր են հանգրուան գտնել: 18-րդ դարուն վանքը ընդարձակուեր եւ ամրակառուցուեր է<ref name='Armeniasputnik'>{{cite web |url= https://ru.armeniasputnik.am/exclusive/20170624/7744486/pochemu-napoleon-prosil-pomoshchi-u-armyanskogo-patriarha-v-yaffo.html |title= Почему Наполеон просил помощи у армянского патриарха в Яффо? |date= 24 June 2017 |website= Armeniasputnik.am |access-date= 18 August 2017 |language= Russian}}</ref>: [[Եգիպտական արշաւանք|Նափոլէոն Պոնափարթի Եգիպտական արշաւանքի]] ժամանակ ֆրանսական բանակը վանքի մէջ գտնուող հայ քահանաներէն օգնութիւն խնդրեր է: Կրօնաւորները որոշ զինուորներու բուժելու համար գաղտնի դեղամիջոցներ օգտագործեր են: Նափոլէոնը անձամբ շնորհակալութիւն յայտներ է հայ պատրիարքին եւ անոր նուիրեր իր վրանն ու սուրը: Նափոլէոնի վանք կատարած այցելությիւնը պատկերած է ֆրանսացի նկարիչ [[Անթուան Ժան Կրո]]ն «Նափոլէոնը ժանտախտով հիւանդներու քով Եաֆֆայի մէջ» կտաւի վրայ<ref name='Armeniasputnik'/>: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="170"> Պատկեր:Entrance to the Church of St.Nicholas.jpg|Վանքի մուտքի մօտ գտնուող յուշատախտակը Պատկեր:View on the Church of St.Nicholas.jpg|Համալիրի դէպի ծով նայող հատուածը Պատկեր:Saint Nicholas monastery, Jaffa, Israel.jpg|Համալիրի բակը՝ տեղակայուած վերին յարկի մակարդակին Պատկեր:The Cross-stones.jpg|Խաչքար համալիրի բակի մէջ Պատկեր:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|Անտուան Ժան Կրոյի «Նափոլէոնը ժանտախտով հիւանդներու մօտ Եաֆֆայի մէջ»ի կտաւը </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքութիւն]] * [[Նափոլէոնը ժանտախտով հիւանդներու մօտ Եաֆֆայի մէջ]] necbcyec0dv2utbfu06a2lmz5fchuet 0 18231 253851 242079 2026-08-28T22:57:59Z InternetArchiveBot 5016 Add 20 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253851 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:RMS Titanic 3.jpg|մինի|Թիթանիքը աղէտէն չորս օր առաջ]] '''Թիթանիք,''' կամ Թայթանիք ({{lang-en|Titanic}}), անգլիական անդրատլանտեան շոգենաւ, «Օլիմփիք» (Olympic-class ocean liners) դասի երկրորդ նաւը։ Կառուցուեր է [[Պելֆասթ]]ի մէջ «Հարլենտ ընդ Վուլֆ» նաւաշինարանում [[1909]]-[[1912]] թուականներուն «Ուայթ Սթար Լայն» նաւարկային ընկերութեան պատուէրով։ Շահագործումը սկսելու պահուն կը հանդիսանար աշխարհի ամէնամեծ նաւը. անոր ջրատարողութիւնը կը գերազանցէր «Օլիմփիք» երկուորեակ-նաւին 243 թոնով եւ կը կազմէր 52.310 թ.։ 1912 թուականի Ապրիլ 14-ի լոյս 15-ի գիշերը առաջին ուղեւորութեան ժամանակ բախելով սառցալերան՝ խորտակուեցաւ հիւսիսային [[Ատլանտեան ովկիանոս|Ատլանտեանի]] մէջ։ == Շարժիչ == [[Պատկեր:Triple expansion engine animation.gif|thumb|right|250px|«Թիթանիք»-ի՝ կառուցուածքով նմանատիպ եռածաւալ շոգեմեքենայի գործելու սկզբունքը]] «Թիթանիք»ի ուժային սարքաւորումը կազմուած էր երկու խումբ քառագլան եռածաւալ (steam engine) [[շոգեմեքենա]]ներէ, որոնք տեղակայուած էին նաւամբարի տասնմէկերորդ հատուածի մասի վրայ եւ տասներկրորդ հատուածի մասի վրայ գտնուող ցած ճնշման շոգեջրանիւէն։ 12 մեթր բարձրութիւն ունեցող շոգեմեքենաները կը դարձնէին երկու եզրային պտուտակները{{sfn|Широков|2012|էջ=61}}, իսկ (turbine) ջրանիւը՝ մէջտեղինը։ Շոգեմեքենաներու եւ ջրանիւի, քեղիկոնի (turbine) միաժամանակեայ գործածումը ընթացքի յարաբերական բարձր արագութեան ժամանակ կը պաշտպանէր ուժեղ ցնցումներէն։ Առաջին անգամ «Ուայթ Սթար Լայն»ը նման համակարգ կիրառեր է «Լաուրենտիք» նաւի վրայ [[1908]] թուականին{{sfn|Gill|2010|p=120}}: Ատոր հետ մէկտեղ «Թիթանիք»ը յագեցած էր 100 (volt) վոլտ (հայերէնով կը գրենք վոլտ) լարման հոսանք արտադրող չորս օժանդակ ելեկտրածին գործիքներով կամ արտակազմիչներով, այսինքն՝ (generators), որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր 400 հազար ուաթ հզօրութիւն։ Ելեկտրաէներկիայի այս չորս գլխաւոր աղբիւրներու կողքին շոգետախտակամածի հատուածի մասի վերեւը տեղադրուած էին եւս երկու ելեկտրածին գործիքներ կամ արտակազմիչներ այսինքն՝ (generators) իւրաքանչիւրը 30 հազար ուաթ հզօրութեամբ{{sfn|Губачек|2000|էջ=63}}: «Թիթանիք»ի ուժային սարքաւորումներու բոլոր տարրերը իրենց ծաւալներու եւ զանգուածներու (օրինակ՝ մխոցային շարժիչը կը կշռէր 720 թոն) պատճառով ամրացուած էին պողպատեայ սալերու{{sfn|Губачек|2000|էջ=58}}: Ջրանիւի, քեղիկոնի (turbine), շոգեմեքենաներու, ելեկտրածին գործիքներու կամ արտակազմիչներու այսինքն՝ (generators) եւ օժանդակ (mechanism) մեքենականութիւններու համար գոլորշի կ'արտադրեն 48,5 թոն ծաւալով 24 երկհոսք կաթսաներ եւ հինգ միահոսք կաթսաներ{{sfn|Gill|2010|էջ=126}}: Իւրաքանչյուր կաթսայի տրամագիծը կը կազմէր 4,79 մեթր, երկհոսք կաթսաներու երկարութիւնը կը հասնէր 6,08 մեթրի, միահոսքերինը՝ 3.57 մեթրի։ Իւրաքանչիւր երկծաւալ կաթսայ ունէր վեցական հնոց, իսկ միածաւալը՝ երեքական։ Ատոնք կ'աշխատէին բնական ձգողութեամբ, իսկ կրակակալներու տակ օդ մղող օդափոխիչները կը բարձրացնէին անոր արդիւնաւէտութիւնը{{sfn|Губачек|2000|էջ=63}}: Կաթսայանոցները կը զբաղեցնէին նաւամբարի հինգերորդէն մինչեւ տասներորդ հատուածամասերը։ Ուժային սարքաւորումներու համակարգը գործարկելու համար մէկ օրուան մէջ կը պահանջուէր գրեթէ 610 թոն ածուխ{{sfn|Butler|1998|էջ=10}}: «Թիթանիք»ի կաթսայանոցներուն մէջ իւրաքանչիւր հերթափոխին կ'աշխատէին աւելի քան 100 հնոցապաններ, որոնք ածուխը կը մատակարարէին ձեռքով եւ կը սպասարկէին 159 հնոցներ։ [[Պատկեր:RMS Olympic's propellers.jpg|left|thumb|«[[Օլիմպիք]]»<nowiki/>ի թիավարման պտուտակները, որոնք նոյնական են «Թիթանիք»ի շարժիչներու պտուտակներուն|230px]] Ջուրի գոլորշին կաթսաներէն երկու գլխաւոր 53 սմ. տրամագիծով շոգեխողովակներով կ'անցնէր շոգեզտիչներ, ուր անոնցմէ կը զատուէին կարծր մասնիկներն ու կաթիլային խոնաւութիւնը{{sfn|Широков|2012|էջ=59}}: Շոգեմեքենայի առաջին՝ 1,3 մեթր տրամագիծով գլան գոլորշին 201°С ջերմաստիճանով կը հասնէր 151 տ/մ² ճնշման տակ։ Գոլորշին գլանի մէջ ընդարձակուելէն եւ վերեւ ու ներքեւ տեղաշարժուելէն յետոյ «կը թուլանար»՝ գլանէն դուրս գալով 55 տ/մ² ճնշմամբ եւ 161°С ջերմաստիճանով։ Այնուհետեւ կ'ուղղուէր 2,13 մեթր տրամագիծով միջին ճնշման գլան։ Այստեղ գործընթացը կը կրկնուէր եւ գոլորշին 17տ/մ² ճնշմամբ կ'անցնէր երկու ցած ճնշման 2,43 մ. տրամագիծով գլաններ։ Պտոյտներու 75-ի հասնող յաճախականութեամբ մէկ մեքենան կ'օգտագործէր մինչեւ 2,8 տ/ր գոլորշի{{sfn|Широков|2012|էջ=61}}: Շոգեմեքենաներէն դուրս գալու պահուն գոլորշին ունէր 6,33տ/մ² ճնշում եւ 87°С ջերմաստիճան{{sfn|Широков|2012|էջ=62}}: Այդ վիճակով ան մուտք կը գործէր ցած ճնշման շոգեջրանիւին (turbine), որուն գլանային միջաշաւիղի թաւալանիւի (rotor) տրամագիծը կը կազմէր 3,7 մ., իսկ զանգուածը՝ մօտաւորապէս 131 տ.։ «Թիթանիք»ի շոգեջրանիւը (turbine) օժտուած էր 16 հազար ձի հզօրութեամբ եւ ընթացքի ժամանակ կը կատարէր միջինը 165-190 պտ/վայրկեան։ Շոգեջրանիւի (turbine) մշակուած շոգին կը մտնէր նաւակողերու երկու շոգեխտարարներու մէջ։ Այդտեղ գոլորշին կ'անցնէր խողովակներու կողքով, որոնցմով պտոյտ կը կատարէր ծովային պաղ ջուրը։ Այդպիսով, պաղ խողովակներու վերեւը սառելով կը խտանար եւ քաղցրահամ ջուրը կաթիլներով կը հոսէր խտացուցիչի հիմնամաս, ուրկէ ալ ջրհանի կամ օդահաններու (pump) օգնութեամբ, խողովակաշարերու համակարգով, ջրահաւաք հեղուկամբարներով եւ զտիչներով, զայն մաքրելով իւղերէն, հրաթեփէն եւ կարծր մասնիկներէն, ետ կ'երթար կաթսաներ{{sfn|Hutchings|2011|p=96}} նախապէս մակերեսային ջեռուցիչի մէջ տաքցած խողովակներէն, որոնք մշակուած գոլորշին բաց կը ձգեն ելեկտրածին գործիքները կամ արտակազմիչները, այսինքն՝ (generators) {{sfn|Широков|2012|էջ=64}}: Այս երկու հիմնական բաշխիչներու հետ մէկտեղ գոլորշին կը մղուէր նաեւ դէպի օժանդակ մեքենականութիւններ, այդ թուով՝ ջրհաններ ու ելեկտրածին գործիքներ{{sfn|Губачек|2000|էջ=63}}: Իւրաքանչիւր [[շարժիչ]] կը միանար թիապտուտակի մէկ սռնակի (shaft)։ Շարժիչի չորս ծնկաւոր սռնակներէն իւրաքանչիւրը կը կշռէր 118 թոն{{sfn|Широков|2012|էջ=59}}: Կեդրոնական քառաթեւ պտուտակի տրամագիծը կը կազմէր 5,2 մ., իսկ երկու եզրային եռաթեւերինը՝ 7,2 մ.։ Լրիւ ընթացքի ժամանակ կեդրոնական պտուտակը կը պտտէր 180 պտ/ր-ում, իսկ արտաքինները՝ 80 պտ/ր-ուն{{sfn|Gill|2010|էջ=126}}: Պտուտակներու թեւերը պատրաստուած էին [[պղինձ|պղինձի]] եւ [[մանգան]]ի համաձուլուածքէն։ Նաւի ողջ ուժային սարքաւորման համակարգը օժտուած էր 55 հազար ձիաուժ հզօրութեամբ{{sfn|Губачек|2000|էջ=56}}: == Փրկամակոյկներ == [[Պատկեր:Port's lifeboats on Titanic.jpg|right|thumb|230px|Մի շարք փրկամակոյկներ «Թիթանիքի» վերին տախտակամածի քթային հատուածին։ Առջեւի կարգին № 8 փրկամակոյկն է, յետին՝ № 2:]]«Թիթանիք»ի վրայ կար 20 [[փրկամակոյկ]]՝ նաւահեծաններով կախուած 16 վեցթիանի փայտեայ մակոյկ եւ 4 փայտեայ յատակով եւ առագաստաւոր չորս թիակով ծալովի մակոյկ։ 16-էն 14 մակոյկներու վրայ կարող էին տեղաւորուիլ 65 մարդ։ Նաւապետի կամրջակէն առաջին մակոյկներուն ամրացուած էին շրջուած երեսի վրայ «հերթապահ» մակոյկներ՝ 40 մարդ տարողութեամբ։ Ատոնք նախատեսուած էին արտակարգ դէպքերու համար (օրինակ՝ երբ ջուրի մէջ մարդ յայտնուէր)։ Ծալովի փրկամակոյկներու իւրաքանչիւրը հաշուարկուած էին 47 մարդու համար։ Մակոյկներու ընդհանուր տարողութիւնը 1178 մարդ էր այն պարագային, երբ շոգենաւը նախատեսուած էր 2556 ուղեւորի եւ անձնակազմի 908 անդամի համար{{sfn|Hutchings|2011|էջ=112}}: Այդ ժամանակուան անգլիական ծովագնացութեան օրէնսգրքի համաձայն, նաւուն վրայ մակոյկներու քանակը կը համապատասխանէր ոչ թէ նաւուն վրայ մարդկանց քանակին, այլ նաւու զանգուածին։ Այդ օրէնսգիրքը կազմուեր էր [[1894 թուական|1894]] թուականին եւ կը սահմանէր, որ բոլոր աւելի քան 10 թոն զանգուած ունեցող (այդ ժամանակ ամէնախոշոր) նաւերու վրայ պէտք է ըլլայ նաւահեծաններէն կախուած 16-էն ոչ պակաս փրկամակոյկ։ Յետագային կառուցուեցան 10.000 թոն քանի մը անգամ գերազանցող զանգուած ունեցող նաւեր, սակայն ատոնց փրկամակոյկներով յագեցուածութեան՝ առեւտուրի նախարարութեան պահանջները մնացին նոյնը։ Փրկամակոյկները պատրաստուեր էին նոյն «Հարլենտ էնտ Վուլֆ» նաւաշինարանի մէջ, «Թիթանիքի» կառուցման ժամանակ։ Փայտէ մակոյկներու իրանը պատրաստուած էին [[սոճի|սոճու]] տախտակներէն, ողնացռուկները՝ [[կաղնի]]<nowiki/>է, իսկ ողնափայտն ու ղեկի լողաթեւերը՝ [[ծփի]]<nowiki/>էն: 65 տեղնոց մակոյկի երկարութիւնը 9,5 մեթր էր, լայնութիւնը՝ 2,7 մեթր։ «Հերթապահ» մակոյկները ունէին 7,5 մեթր երկարութիւն{{sfn|Манштейн|2013|էջ=51}}: Ծալովի մակոյկները կազմուած էին ամբողջական տախտակէ յատակով եւ առագաստային նաւակողերով, որոնք անհրաժեշտութեան պարագային կը քանդուէին։ Ոչ շարժական չորսական փրկամակոյկներ տեղակայուած էին վերին (նաւակային) տախտակամածի առաջնային եւ նաւախելի այսինքն՝ նաւի ետեւի մասի հատուածներուն մէջ։ Ատոնք թուագրուած էին առաջնամասէն նաւախելի այսինքն՝ նաւի ետեւի մասի ուղղութեամբ, ձախ կողմի վրայ զոյգերը, աջ կողմի վրայ՝ կենտերը: Բոլոր ոչ շարժական փրկամակոյկները իրանով ամրակցուած էին նաւահեծաններուն եւ բացառութեամբ «հերթապահ» մակոյկներու, կը պահուէին կպրլաթով կամ մոմլաթով (tarpaulin) ծածկուած փայտէ կառոյցի հատուածներուն մէջ{{sfn|Lord|1976|էջ=59}}: Ծալուող փրկամակոյկները նշուած էին լատինական A, B, C եւ D տառերով{{sfn|Lord|1976|էջ=59}}: Երկու ծալովի փրկամակոյկ կը պահուէին կամրջակի կողքի նաւահեծաններուն մօտ, «հերթապահ» մակոյկներու կողքին, միւս երկուքը՝ սպայական նաւախուցերու տանիքներուն վրայ։ Վերջինները շատ դժուար էր իջեցնել եւ նախապատրաստել ջուր իջեցնելուն, քանի որ ատոնք ծանր էին եւ ձեռքով կը տեղաշարժուէին{{sfn|Bartlett|2011|էջ=123}}: «Թիթանիքի» վրայ նաւահեծանները տեղադրեր էր շուէտական [[The Welin Davit and Engineering|«The Welin Davit and Engineering»]] ընկերութիւնը. այդ ժամանակ ատոնք մակոյկները ջուր իջեցնելու ամէնէն առաջաւոր սարքաւորումներն էին{{sfn|Манштейн|2013|էջ=54}}: Առաջին փրկամակոյկը իջեցնելէն յետոյ ատոնք կրնային հակերես դարձնել (այսինք՝ հակառակ երեսը դարձնել) նաւակային տախտակամածի կողմը եւ այնտեղէն վերցնել միւս մակոյկները{{sfn|Chirnside|2004|էջ=26}}: «Թիթանիք»ի սկզբնական նախագիծով նախատեսուած էր 48 փրկամակոյկի տեղաւորումը նաւուն վրայ, սակայն նաւի սեփականատէրերը պնդեցին, որ ատոնց թիւը կրճատուի մինչեւ 20{{sfn|Манштейн|2013|էջ=54}}: == Հայազգի ուղևորներ == «Թիթանիք»ի մէջ եղած են 6 հայ, որոնցմէ փրկուած են երկուքը. * Օրսէն Սիրայանեան * Նշան Գրիգորեան, փրկուած է * Սարգիս Մարտիրոսեան * Դաւիթ Վարդանեան, փրկուած է * Յարութիւն (Օրթին) Զաքարեան * Մ. Տեր Զաքարեան == Պատկերներ == <gallery> Պատկեր:Titanic Lage.jpg|Նաւաբեկութեան վայրը Պատկեր:Titanic-lifeboat.gif|Նաւակով փրկուողները Պատկեր:Thomas Andrews ül.jpg|Նաւի գծագրողը եւ նաւաբեկութեան զոհերէն մէկը՝ [[Թոմաս Էնտրիւզ]] Պատկեր:CaptianEdwardSmith.jpg|Նաւապետ [[Էտուարտ Սմիթ]]ը Պատկեր:Stöwer Titanic.jpg|[[Թիթանիքի մահը]] Պատկեր:Titanic the sinking.jpg|Թիթանիքի կործանումը Պատկեր:Titanicsinking.jpg|Նաւի բախումը սառցալերան Պատկեր:Robert Ballard at TED 2008.jpg|Թիթանիքի բեկորները յայտնաբերած Ռոպերթ Պալլարտը Պատկեր:Titanic-sinking-animation.gif|Նաւի համեմատաբար խորտակումը Պատկեր:Detached rusticles hires.jpg|Նաւի հատուած այսօր Պատկեր:Titanic wreck bow.jpg|Նաւի քիթը </gallery> == Ընթերցանութիւն == {{refbegin|30em}} * {{cite book|title=The Discovery of the ''Titanic''|url=https://archive.org/details/discoveryoftitan0000unse|last=Ballard|first=Robert D.|publisher=Warner Books|year=1987|isbn=978-0-446-51385-2|location=New York}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/titanicnightreme0000barc|title=''Titanic'': A Night Remembered|last=Barczewski|first=Stephanie|publisher=Hambledon Continuum|year=2006|isbn=978-1-85285-500-0|location=London}} * {{cite book|title=Lost Voices From the Titanic: The Definitive Oral History|url=https://archive.org/details/lostvoicesfromti0000barr_o3c5|last=Barratt|first=Nick|publisher=Random House|year=2009|isbn=978-1-84809-151-1|location=London|author-link=Nick Barratt}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/titanic9hourstoh0000bart|title=''Titanic'': 9 Hours to Hell, the Survivors' Story|last=Bartlett|first=W. B.|publisher=Amberley Publishing|year=2011|isbn=978-1-4456-0482-4|location=Stroud, Gloucestershire|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6r0_PKEE3dwC|title=''Olympic'' & ''Titanic'': The Truth Behind the Conspiracy|last1=Beveridge|first1=Bruce|last2=Hall|first2=Steve|publisher=Infinity Publishing|year=2004|isbn=978-0-7414-1949-1|location=Haverford, Pennsylvania|access-date=15 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523002548/https://books.google.com/books?id=6r0_PKEE3dwC|archive-date=23 May 2024|url-status=live}} * {{cite book|title=''Titanic''—The Ship Magnificent Volume One: Design & Construction|last=Beveridge|first=Bruce|publisher=The History Press|year=2008|isbn=978-0-7524-4606-6|location=Stroud}} * {{cite book|title=Report into the Loss of the SS ''Titanic'': A Centennial Reappraisal|url=https://archive.org/details/lossofsstitanicc0000unse|last1=Beveridge|first1=Bruce|last2=Hall|first2=Steve|publisher=The History Press|year=2011|isbn=978-0-7524-6210-3|editor-last=Halpern|editor-first=Samuel|location=Stroud, UK|chapter=Description of the ship}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/88212amazingansw00hugh|title=882½ Amazing Answers to your Questions about the Titanic|last1=Brewster|first1=Hugh|last2=Coulter|first2=Laurie|publisher=Madison Press Book|year=1998|isbn=978-0-590-18730-5}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/unsinkablefullst00butl|title=Unsinkable: the full story of the RMS Titanic|last=Butler|first=Daniel Allen|publisher=Stackpole Books|year=1998|isbn=978-0-8117-1814-1|location=Mechanicsburg, PA|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/unsinkablefullst0000butl_a6i8|title=Unsinkable: the full story of the RMS Titanic|last=Butler|first=Daniel Allen|publisher=Da Capo Press|year=2002|isbn=978-0-306-81110-4|location=USA|orig-year=1998}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|last=Chernow|first=Ron|publisher=Grove Press|year=2010|isbn=978-0-8021-4465-2|location=New York|access-date=15 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523002508/https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC|archive-date=23 May 2024|url-status=live}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ky5UAAAAMAAJ|title=The Olympic-class Ships: Olympic, Titanic, Britannic|last=Chirnside|first=Mark|publisher=[[Tempus Publishing|Tempus]]|year=2004|isbn=978-0-7524-2868-0|location=Stroud, England|access-date=15 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523002516/https://books.google.com/books?id=Ky5UAAAAMAAJ|archive-date=23 May 2024|url-status=live}} * {{cite book|title=Titanic: The Ship of Dreams|last1=Crosbie|first1=Duncan|last2=Mortimer|first2=Sheila|publisher=Orchard Books|year=2006|isbn=978-0-439-89995-6|location=New York, NY}} * {{cite book|title=''Titanic'': Destination Disaster: The Legends and the Reality|last1=Eaton|first1=John P.|last2=Haas|first2=Charles A.|publisher=Patrick Stephens|year=1987|isbn=978-0-00-732164-3|location=Wellingborough, UK}} * {{cite book|title=''Titanic'': Triumph and Tragedy|last1=Eaton|first1=John P.|last2=Haas|first2=Charles A.|publisher=Patrick Stephens|year=1994|isbn=978-1-85260-493-6|location=Wellingborough, UK}} * {{cite book|title=''Titanic'': Triumph and Tragedy|url=https://archive.org/details/titanictriumphtr0000eato|last1=Eaton|first1=John P.|last2=Haas|first2=Charles A.|publisher=W.W. Norton & Company|year=1995|isbn=978-0-393-03697-8|location=New York}} * {{cite book|title=Titanic : the real story of the construction of the world's most famous ship|url=https://archive.org/details/titanicrealstory0000gill|last=Gill|first=Anton|publisher=Channel 4 Books|year=2010|isbn=978-1-905026-71-5}} * {{cite book|title=Report into the Loss of the SS ''Titanic'': A Centennial Reappraisal|url=https://archive.org/details/lossofsstitanicc0000unse|last=Halpern|first=Samuel|publisher=The History Press|year=2011|isbn=978-0-7524-6210-3|editor-last=Halpern|editor-first=Samuel|location=Stroud, UK|chapter=Account of the Ship's Journey Across the Atlantic}} * {{cite book|title=Report into the Loss of the SS ''Titanic'': A Centennial Reappraisal|url=https://archive.org/details/lossofsstitanicc0000unse|last1=Halpern|first1=Samuel|last2=Weeks|first2=Charles|publisher=The History Press|year=2011|isbn=978-0-7524-6210-3|editor-last=Halpern|editor-first=Samuel|location=Stroud, UK|chapter=Description of the Damage to the Ship}} * {{cite book|title=''Titanic'' Century: Media, Myth, and the Making of a Cultural Icon|url=https://archive.org/details/titaniccenturyme0000heye|last=Heyer|first=Paul|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=978-0-313-39815-5|location=Santa Barbara, CA}} * {{cite book|title=The Myth of the Titanic|url=https://archive.org/details/mythoftitanic0000howe|last=Howells|first=Richard|publisher=MacMillan Press|year=1999|isbn=978-0-333-72597-9|location=United Kingdom}} * {{cite book|title=RMS Titanic 1909–12 (Olympic Class): Owners' Workshop Manual|url=https://archive.org/details/rmstitanic1909120000hutc|last1=Hutchings|first1=David F.|last2=de Kerbrech|first2=Richard P.|publisher=Haynes|year=2011|isbn=978-1-84425-662-4|location=Sparkford, Yeovil}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mbCF5L1sm94C|title=Heroine of the Titanic: The Real Unsinkable Molly Brown|last=Landau|first=Elaine|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2001|isbn=978-0-395-93912-3|pages=22–23|access-date=15 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523002508/https://books.google.com/books?id=mbCF5L1sm94C|archive-date=23 May 2024|url-status=live}} * {{cite book|title=A Night to Remember|url=https://archive.org/details/nighttoremember0000lord_j9r9|last=Lord|first=Walter|publisher=Penguin Books|year=1976|isbn=978-0-14-004757-8|location=London}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/nighttoremember00lord|title=A Night to Remember|last=Lord|first=Walter|publisher=Henry Holt and Company|year=1997|isbn=978-0-553-27827-9|edition=3rd|location=New York|orig-year=1955}} * {{cite book|title=A Night to Remember|url=https://archive.org/details/nighttoremember0000lord_s3c4|last=Lord|first=Walter|publisher=St. Martin's Griffin|year=2005|isbn=978-0-8050-7764-3|location=New York|orig-year=1955}} * {{cite book|title=''Titanic'': An Illustrated History|last=Lynch|first=Don|publisher=Hyperion|year=1992|isbn=978-1-56282-918-6|location=New York}} * {{cite book|title=Christie's Century of Teddy Bears|url=https://archive.org/details/christiescentury0000mani_k8u4|last=Maniera|first=Leyla|publisher=Pavilion|year=2003|isbn=978-1-86205-595-7|location=London}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/whatreallysankti0000mcca|title=What Really Sank The Titanic – New Forensic Evidence|last1=McCarty|first1=Jennifer Hooper|last2=Foecke|first2=Tim|publisher=Citadel|year=2012|isbn=978-0-8065-2895-3|location=New York|orig-year=2008}} * {{cite book|title=Anatomy of the ''Titanic''|url=https://archive.org/details/anatomyoftitanic0000mccl|last=McCluskie|first=Tom|publisher=PRC Publishing|year=1998|isbn=978-1-85648-482-4|location=London}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/1912factsaboutti00meri|title=1912 Facts About ''Titanic''|last=Merideth|first=Lee W.|publisher=Rocklin Press|year=2003|isbn=978-0-9626237-9-0|location=Sunnyvale, CA|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/sinkingoftitanic00mowb|title=Sinking of the ''Titanic''|last=Mowbray|first=Jay Henry|publisher=The Minter Company|year=1912|location=Harrisburg, PA|oclc=9176732}} * {{cite book|title=''Titanic'' and the Making of James Cameron|last=Parisi|first=Paula|publisher=Newmarket Press|year=1998|isbn=978-1-55704-364-1|location=New York}} * {{cite book|title=Le Titanic ne répond plus|last=Piouffre|first=Gérard|publisher=Larousse|year=2009|isbn=978-2-263-02799-4|language=fr}} * {{cite book|title=The ''Titanic'': historiography and annotated bibliography|url=https://archive.org/details/titanichistoriog0000raso|last=Rasor|first=Eugene L.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2001|isbn=978-0-313-31215-1|location=Westport, CT}} * {{cite book|title=The Complete ''Titanic'': From the Ship's Earliest Blueprints to the Epic Film|url=https://archive.org/details/completetitanicf0000spig|last=Spignesi|first=Stephen J.|publisher=Birch Lane Press|year=1998|isbn=978-1-55972-483-8|location=Secaucus, New Jersey}} * {{cite book|title=The ''Titanic'' For Dummies|url=https://archive.org/details/titanicfordummie0000spig|last=Spignesi|first=Stephen J.|publisher=John Wiley & Sons|year=2012|isbn=978-1-118-20651-5|location=Hoboken, NJ}} * {{cite book|title=Steel Metallurgy for the Non-Metallurgist|url=https://archive.org/details/steelmetallurgyf0000verh|last=Verhoeven|first=John D.|publisher=ASM International|year=2007|isbn=978-0-87170-858-8|location=Materials Park, OH}} * {{cite book|title=The Rough Guide to the ''Titanic''|url=https://archive.org/details/roughguidetotita0000ward|last=Ward|first=Greg|publisher=Rough Guides Ltd|year=2012|isbn=978-1-4053-8699-9|location=London}} === Յօդուածներ === * {{cite news|last=Broad|first=William J.|date=8 April 1997|title=Toppling Theories, Scientists Find 6 Slits, Not Big Gash, Sank ''Titanic''|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1997/04/08/science/toppling-theories-scientists-find-6-slits-not-big-gash-sank-titanic.html?pagewanted=all|access-date=5 November 2011|archive-date=31 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831010549/https://www.nytimes.com/1997/04/08/science/toppling-theories-scientists-find-6-slits-not-big-gash-sank-titanic.html|url-status=live}} * {{cite news|last=Broad|first=William J.|date=15 April 2008|title=In Weak Rivets, a Possible Key to Titanic's Doom|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2008/04/15/science/15titanic.html|access-date=13 March 2012|archive-date=31 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831010558/https://www.nytimes.com/2008/04/15/science/15titanic.html|url-status=live}} * {{cite news|last=Canfield|first=Clarke|title=Full Titanic site mapped for 1st time|url=http://www.fox10tv.com/dpps/news/national/northeast/full-titanic-site-mapped-for-1st-time-nt12-jgr_4098372|agency=The Associated Press|date=8 March 2012|access-date=9 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130102151112/http://www.fox10tv.com/dpps/news/national/northeast/full-titanic-site-mapped-for-1st-time-nt12-jgr_4098372|archive-date=2 January 2013}} * {{Citation|last1=Felkins|first1=Katherine|last2=Leighly|first2=HP|last3=Jankovic|first3=A|year=1998|title=The Royal Mail Ship Titanic: Did a Metallurgical Failure Cause a Night to Remember?|journal=JOM|volume=50|issue=1|pages=12–18|url=http://www.tms.org/pubs/journals/jom/9801/felkins-9801.html|doi=10.1007/s11837-998-0062-7|bibcode=1998JOM....50a..12F|s2cid=109593098|access-date=10 January 2015|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630231939/http://www.tms.org/pubs/journals/JOM/9801/Felkins-9801.html|url-status=live}} * {{cite journal|title=What really sank the Titanic?|journal=Materials Today|volume=11|issue=10|pages=48|date=26 September 2008|publisher=[[Elsevier]]|url=http://www.materialstoday.com/view/1618/what-really-sank-the-titanic/|access-date=4 March 2012|doi=10.1016/s1369-7021(08)70224-4|last=Foecke|first=Tim|doi-access=free|archive-date=31 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831010539/https://www.materialstoday.com/metals-alloys/news/what-really-sank-the-titanic//|url-status=live|issn=1369-7021}} * {{cite journal|last=Ryan|first=Paul R.|date=Winter 1985–1986|title=The ''Titanic'' Tale|journal=Oceanus|volume=4|issue=28|url=https://archive.org/stream/oceanusv2804wood#page/n3/mode/2up|ref={{sfnRef|Ryan|1985}}}} * {{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-17571457|title=New Titanic Belfast complex opens|newspaper=BBC News|date=31 March 2012|access-date=9 April 2012|ref={{sfnRef|BBC News|31 March 2012}}|archive-date=6 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106103007/https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-17571457|url-status=live}} * {{cite news|url=https://www.bbc.com/future/article/20181001-is-this-the-last-chance-to-see-the-titanic|title=Is this the last chance to see the Titanic?|newspaper=BBC News|date=2 October 2018|access-date=9 January 2020|archive-date=6 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106103043/https://www.bbc.com/future/article/20181001-is-this-the-last-chance-to-see-the-titanic|url-status=live}} === Հետազօտութիւններ === * {{cite web|url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepWC.php|title=Report on the Loss of the "Titanic." (s.s.)|date=30 July 1912|work=British Wreck Commissioner's Inquiry, Final Report (Watertight Compartments)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103014858/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepWC.php|archive-date=3 January 2014|ref={{harvid|Report|1912}}|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|access-date=14 April 2012|url-status=dead}} * {{cite book|title=The Loss of the Titanic, 1912|url=https://archive.org/details/lossoftitanic1910000unse|last=Mersey|first=Lord|publisher=The Stationery Office|year=1999|isbn=978-0-11-702403-8|ref={{sfnRef|Mersey|1912}}|author-link=John Bigham, 1st Viscount Mersey|orig-year=1912}} {{refend}} == Արտաքին յղումներ == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20151219230612/http://www.premierexhibitions.com/corporate/all/rms-titanic-inc RMS ''Titanic'', Inc], exclusive steward of RMS ''Titanic'' * [http://www.titanichistoricalsociety.org/ ''Titanic'' Historical Society] * [http://www.marconicalling.com/museum/html/indexes/titanicmessagelist.html Collection of Marconigram radio messages related to the ''Titanic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125072331/http://www.marconicalling.com/museum/html/indexes/titanicmessagelist.html|date=25 January 2016}} * [http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/t/titanic/index.html ''New York Times'' coverage of the ''Titanic''] * [http://www.lva.virginia.gov/exhibits/titanic/ "Titanic in Black and White"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912145844/http://www.lva.virginia.gov/exhibits/titanic/ |date=2018-09-12 }} at [[:en:Library_of_Virginia|Library of Virginia]] * {{cite web|url=https://explore.reference.com/50-images-from-the-titanic-you-have-to-see-to-believe/|title=50 Images From The Titanic You Have To See To Believe|last=Ruhlow|first=Tina|date=December 2020|website=Reference.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201226061248/https://explore.reference.com/50-images-from-the-titanic-you-have-to-see-to-believe/|archive-date=26 December 2020|url-status=live}} * {{YouTube|id=_xKDRmhp6lQ|title=''Titanic'' Footage and Survivors Interviews}} * {{YouTube|id=05o7sOAjtXE|title=''Titanic'' Footage: Leaving Belfast – British Pathé}} * [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=titanic References to the ''Titanic'' in European Historic Newspapers] * [http://www.shapell.org/manuscript/postcard-sent-from-aboard-titanic Rare Postcard from the ''Titanic''] * {{YouTube|id=fHmgF4ibmuk|title=RMS Titanic: Fascinating Engineering Facts}} – Professor [[:en:William_S._Hammack|William S. Hammack]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{Commons category|Titanic (ship, 1912)}}{{Wikivoyage|RMS Titanic}} potcez3waack4hkri3nif0vl4m38v0c 0 18470 253889 224730 2026-08-28T23:21:50Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253889 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Aya sofya.jpg|մինի|alt=|450x450փքս]] '''Ս. Սոֆիա տաճար''', «Ս. իմաստութիւն»; {{lang-la|Sancta Sophia}} կամ ''Sancta Sapientia''; {{lang-tr|}}''Ayasofya Camii''), նախապէս՝ յունական ուղղափառ քրիստոնէական տաճար, աւելի ուշ՝ օսմանեան մզկիթ, մինչեւ 2020՝ թանգարան (Այա Սոֆիա թանգարան), իսկ 10 Յուլիս, 2020-էն՝ մզկիթ [[Պոլիս|Կ.Պոլսոյ]], Թուրքիոյ մէջ: Տաճարը կառուցուած է Ք.Ե. 537-ին եւ նշանաւոր է իր իւրօրինակ [[գմբէթ]]ով: Այս տաճարը աշխարհի ամենամեծ կառոյցներէն եւ ճարտարապետութեան գլուխ գործոցներէն մէկը կը համարուի: Անիկա կը համարուի նաեւ բիւզանդական ճարտարապետութեան մարմնաւորումը<ref name="BAT">{{cite book|title=Buildings Across Time|last1=Fazio|first1=Michael|last2=Moffett|first2=Marian|last3=Wodehouse|first3=Lawrence|publisher=McGraw-Hill Higher Education|year=2009|isbn=978-0-07-305304-2|edition=3rd}}</ref>. կ'ըսուի, թէ այս տաճարը «փոխած է ճարտարապետութեան պատմութիւնը»<ref name="nytimes">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html|title=Center of Ottoman Power|last=Simons|first=Marlise|date=22 Օգոստոսի, 1993|work=New York Times|accessdate=4 Յունիս, 2009}}</ref>: Իր ստեղծման օրէն՝ 537, մինչեւ 1453, անիկա եղած է Արեւելեան ուղղափառ տաճար մը եւ հանդիսացած՝ Կ. Պոլսոյ տիեզերական պատրիարքին նստավայրը<ref name="mw112">Müller-Wiener (1977), p. 112.</ref>: Միայն 1204-1261 թուականներուն ընթացքին տաճարը խաչակիրներու կողմէ ([[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրներու Դ. արշաւանքին]] ատեն) վերածուած է [[Կաթողիկէութիւն|Կաթոլիկ եկեղեցւոյ]], որ կը գտնուէր [[Լատինական կայսրութիւն|Լատինական կայսրութեան]] տիրապետութեան տակ: 29 Մայիս 1453-ին, Ս. Սոֆիա տաճարը վերածուած է [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] մզկիթի. այս կարգավիճակով մնացած է մինչեւ 1931: 1 Փետրուար 1935-էն դարձած է բաց թանգարան<ref>Magdalino, Paul, et al. "Istanbul: Buildings, Hagia Sophia" in Grove Art Online. Oxford Art Online. http://www.oxfordartonline.com. accessed 28 February 2010.</ref>: Շուրջ հազար տարի, մինչեւ [[Սեւիլիոյ տաճար]]<nowiki/>ին կառուցումը, (1520,[[Սպանիա]]) Ս. Սոֆիա տաճարը համարուած է աշխարհի ամենամեծ տաճարը: Ս. Սոֆիա տաճարը կառուցած են յոյն ճարտարապետներ՝ Իսիտոր Միլետացի եւ Անթեմիուս Թրալացի: Սոֆիա բառը յունարէն «իմաստութիւն» բառին լատիներէն հնչիւնական տառադարձումն է: Յունարէն ամբողջական անուն է, որ կը նշանակէ «Աստուծոյ Ս. իմաստութեան տաճար»: 1453-ին Մեհմետ Նուաճող (Ֆաթիհ) գրաւած է Կ.Պոլիսը եւ միացուցած` Օսմանեան կայսրութեան: Ան հրամայած է Ս. Սոֆիա տաճարը վերածել մզկիթի: Հակառակ անոր, որ քաղաքին բազմաթիւ շրջանները կարճ շրջան մը վնասուած եւ աւերուած են, սակայն տաճարը պահպանելու համար անընդհատ գումարներ յատկացուած են: Տաճարը իր իւրարայատուկ տեսքով շատ մեծ տպաւորութիւն ձգած է օսմանեան ղեկավարներուն վրայ, որոնք որոշած են զայն մզկիթի վերածել: Զանգերը, խորանը եւ այլ մասունքներ ոչնչացուած են: Յիսուսը, [[Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածամայր|Մարիամ]]<nowiki/>ը, [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնեայ]] սուրբերը եւ հրեշտակները պատկերող խճանկարները նոյն ճակատագիրին արժանացած են, ապա ծեփով ծածկուած են: [[Իսլամութիւն|Իսլամական կրօն]]<nowiki/>ին յատուկ տարրեր աւելցուած են տաճարին` միհրապ (որմնախորշ, որ ցոյց կու տայ Մեքքայի ուղղութիւնը), մինպար (ամպիոն, որուն վրայէն իմամը քարոզ կը կարդայ) եւ չորս մինարէ: Մինչեւ 1931 Ս. Սոֆիա տաճարը եղած է մզկիթ, այնուհետեւ չորս տարի փակ մնացած է: Տաճարը վերաբացուած է 1935-ին իբրեւ թանգարան` արդէն ժամանակակից [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] Հանրապետութեան մէջ: Մինչեւ սուլթան Ահմետ մզկիթի կառուցումը՝ 1616, Ս. Սոֆիա տաճարը, որ այդ օրերուն մզկիթ էր, եղած է Պոլսոյ գլխաւոր եւ հիմնական մզկիթը: Ս. Սոֆիա տաճարը արձանագրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգութան ցանկին մէջ: == Պատմութիւն == === Կոստանդիոս Բ.-ի եկեղեցի === Ներկայիս Ս. Սոֆիա եկեղեցւոյ տարածքին կառուցուած առաջին եկեղեցին յայտնի է {{lang|grc|Μεγάλη Ἐκκλησία}} (''Megálē Ekklēsíā'', «Մեծ եկեղեցի») անունով կամ լատիներէն ''Magna Ecclesia<ref name="mw84">Müller-Wiener (1977), p. 84.</ref><ref name="Great Church">{{cite web|url=http://www.virtualworldheritage.org/papers/3181_976-Virtual_Hagia_Sophia.pdf|title=Virtual Hagia Sophia: Restitution, Visualization and Virtual Life Simulation|author2=George PAPAGIANNAKIS|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070709194035/http://www.virtualworldheritage.org/papers/3181_976-Virtual_Hagia_Sophia.pdf <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=9 Յուլիս, 2007|accessdate=3 Յուլիս, 2007|author3=Nadia MAGNENAT-THALMANN|author1=Alessandro E. FONI}}</ref>.'' եկեղեցին այսպէս կոչուած է իր չափերուն պատճառով, որովհետեւ շատ աւելի մեծ եղած է այդ օրերուն քաղաքին մէջ եղած միւս եկեղեցիներէն<ref name="ja471">Janin (1953), p. 471.</ref>: Եկեղեցւոյ բացման արարողութիւնը կատարած է արիոսական եպիսկոպոս Եվդոկսիոս Անտիոքցին՝ 15 Փետրուար 360-ին<ref name="ja472">Janin (1953), p. 472.</ref>: Եկեղեցին կառուցուած էր նոր կառուցուղ կայսերական պալատին մօտակայքը: Քիչ մը անդին՝ Ս. խաղաղութիւն եկեղեցւոյ կառուցման աշխատանքները աւելի շուտ աւարտած են, եւ վերջինս սկսած է գործել մինչեւ Մեծ եկեղեցւոյ շինարարութեան աւարտը: Այս երկու եկեղեցիները հանդիսացած են [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] գլխաւոր եկեղեցիները: Սոկրատես Սքոլաստիկոս 440-ին գրած է, որ եկեղեցւոյ կառուցման աշխատանքները սկսած են շուրջ 346-ին, Կոստանդիոս Բ.-ի հրամանով<ref name="ja4722">Janin (1953), p. 472.</ref>: Է.-Ը. դարերու աւանդութեան համաձայն, շինութիւնը կառուցուած է Կոստանդիանոս Ա. Մեծ-ի կողմէ<ref name="ja4722" />: Յովհաննէս Զոնարաս կը համատեղէ երկու տեսակէտեր՝ գրելով, որ Կոստանդիոս Բ. իրականութեան մէջ վերակառուցած է փլուզուած շինութիւնը, որ օծուած էր Եվսեբիուս Նիկոմեդիացիին կողմէ<ref name="ja4722" />: Եվսեբիոս Կ. Պոլսոյ եպիսկոպոս եղած է 339-341 թուականներուն, իսկ Կոստանդիանոս մահացած է 337-ին, ուստի աւելի հաւանական է, որ վերջինիս կողմէ կառուցուած է առաջին եկեղեցին<ref name="ja4722" />: Շինութիւնը կառուցուած է իբրեւ աւանդական լատինական սիւնաշարքերով պազիլիք՝ սրահներով եւ փայտէ տանիքով: Այս եկեղեցին համարուած է ժամանակի ամէնէն ակնառու յուշարձաններէն մէկը: Կ. Պոլսոյ պատրիարք [[Յովհան Ոսկեբերան]] հարցեր ունեցած է կայսր Արկադիոսի կնոջ՝ Էլիա Եվդոկացիին հետ, որուն իբրեւ հետեւանք՝ 20 Յունիս 404-ին աքսորուած է: Անոր յաջորդած ապստամբութիւններուն ալիքին ընթացքին առաջին եկեղեցին այրած է<ref name="ja4722" />: Այսօր այդ եկեղեցիէն ոչինչ մնացած է: === Թէոդոսիոս Բ.-ի եկեղեցին === Երկրորդ եկեղեցին կառուցուած է [[Թեոդոսիոս Բ Փոքր|Թէոդոսիոս Բ.-ի]] հրամանով, որուն բացումը տեղի ունեցած է 10 Հոկտեմբեր 415-ին: Ճարտարապետ Ռուֆինուս կառուցած է փայտեայ տանիքով պազիլիքը: Նիքայի (''Nika Revolt'') ապստամբութեան ատեն հրդեհ մը բռնկած է, որուն իբրեւ հետեւանք՝ 13-14 Յունուար 532-ին երկրորդ եկեղեցին հիմնայատակ այրած է: Այս եկեղեցիէն մինչեւ օրս պահպանուած են քանի մը մարմարեայ հատուածներ՝ այդ թիւին մէջ բարձրաքանդակներ, որոնց վրայ նկարուած են 12 գառնուկներ՝ խորհրդանշելով [[Քրիստոսի տասներկու առաքեալները|Քրիստոսի 12 առաքեալներ]]<nowiki/>ը: Նախապէս անոնք գլխաւոր մուտքին մաս կազմած են, սակայն ներկայիս կը գտնուին թանգարանին մուտքին մօտակայքը՝ պեղումներու փոսին մէջ, այն օրէն, երբ 1935-ին գերմանացի հնագէտ Ա.Մ. Շնայտըր (''Alfons Maria Schneider'') զանոնք յայտնաբերած է արեւմտեան գաւիթին տակ: Փորման հետագայ աշխատանքները դադրած են, որովհետեւ ամբողջ շինութիւնը վտանգի ենթարկուած է:<gallery mode="packed" heights="180" caption="Ս. Սոֆիայի երկրորդ եկեղեցւոյ մնացորդները"> Պատկեր:Istanbul.Hagia Sophia009.jpg Պատկեր:Hagia Sophia Theodosius 2007 010.JPG Պատկեր:Hagia Sophia Theodosius 2007 002.jpg Պատկեր:Hagia Sophia Theodosius 2007 007.jpg Պատկեր:Istanbul.Hagia Sophia005.jpg </gallery> === Տաճարը՝ իբրեւ մզկիթ (1453-1935 թուականներ) === 29 Մայիս 1453-ին Օսմանեան ուժերը կը գրաւեն [[Կ. Պոլիս]]ը: Այդ օրերու աւանդութեան համաձայն, սուլթան [[Մեհմետ Բ.]] իր զօրքին եւ իր շրջապատին կը թոյլատրէ երեք օր շարունակ առանց որեւէ խոչընդոտի թալանել եւ կողոպուտել քաղաքը: Երեք օր ետք, քաղաքէն ինչ որ մնայ, սուլթանին կը պատկանի<ref name="Runciman_1">{{cite book|title=The Fall of Constantinople, 1453|url=https://archive.org/details/fallofconstantin0000runc|last=Runciman|first=Steven|publisher=Cambridge University Press|year=1965|isbn=978-0-521-39832-9|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/fallofconstantin0000runc/page/145 145]|author=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicol_a_1">Nicol, Donald M. ''The End of the Byzantine Empire''. London: Edward Arnold Publishers, 1979, p. 88.</ref>: Ս. Սոֆիա տաճարը եւս զերծ չի մնար թալանէն եւ կողոպուտէն, որովհետեւ նուաճողները զայն մեծ գանձերու եւ թանկարժէք առարկաներու պահեստ կը համարեն<ref name="Nicol_a_2">Nicol. ''The End of the Byzantine Empire'', p. 90.</ref>: Երբ Կ. Պոլսոյ պաշտպանական ուժերը պարտութիւն կը կրեն եւ օսմանեան զօրքերը յաղթական քաղաք կը ներխուժեն, կողոպտիչները Ս. Սոֆիա տաճար կը շտապեն եւ ներս մտնելէ առաջ կը տապալեն տաճարին դռները<ref name="Runciman_2">Runciman. ''The Fall of Constantinople'', p. 147.</ref>: Կ. Պոլսոյ պաշարման ընթացքին հաւատացեալները տաճարին մէջ Ս. պատարագի կը մասնակցին՝ տաճարը ապաստանարանի վերածելով՝ կիներու, երեխաներու, տարեցներու եւ հիւանդ ու վիրաւոր մարդոց<ref name="Runciman_3">Runciman. ''The Fall of Constantinople'', pp. 133–134.</ref><ref name="Nicol_b_1">Nicol, Donald M. ''The Last Centuries of Byzantium 1261–1453''. Cambridge: Cambridge University Press, 1972, p. 389.</ref>: Տաճարին մէջ ապաստանած մարդիկ եւ եկեղեցւոյ սպասաւորները պատերազմէն ետք նուաճողներուն միջեւ իբրեւ աւար կը բաժնուին: Շինութիւնը կը պղծուի եւ կը թալանուի, իսկ անօգնական մարդիկ, կամ ստրուկ կը դառնան, կամ ֆիզիքական չարչարանքներու կ'ենթարկուին, կամ ալ կը մորթուին<ref name="Nicol_a_2"/>: Չափահասները, երեխաները եւ հիւանդ կամ վիրաւոր մարդիկ կը սպաննուին, կիներ եւ աղջիկներ կը բռնաբարուին, իսկ պատանի տղաք՝ ստրկութեան կը վաճառուին<ref name="Runciman_2"/>: Եկեղեցւոյ սպասաւորները կը շարունակեն իրականացնել քրիստոնէական ծէսերը, աղօթքներն ու արարողութիւնները մինչեւ որ նուաճողները իրենց կը ստիպեն դադրեցնել ամէն ինչ<ref name="Runciman_2"/>: Երբ Մեհմետ Բ. եւ իր զօրքը տաճար կը մտնեն, ան անմիջապէս կը հրամայէ զայն մզկիթի վերածել: Ուլեմաներէն մէկը (իսլամական գիտնականներ) կը բարձրանայ եկեղեցւոյ խորանը եւ կ'արտասանէ. «Ալլահէն բացի այլ աստուած չկայ, եւ Մուհամմէտը անոր մարգարէն է». այսպիսով կը սկսի եկեղեցւոյ մզկիթի վերածման գործընթացը: Մեհմետ Բ. կը հրամայէ եկեղեցւոյ մզկիթին վերածելու գործընթացին զուգահեռ անմիջապէս սկսիլ եկեղեցւոյ վերանորոգման աշխատանքները: 1 Յունիս 1453-ին Մեհմետ ուրբաթօրեայ առաջին աղօթքը կ'իրականացնէ վերանորոգուած մզկիթին մէջ<ref name="mb288">Mamboury (1953), p. 288.</ref>: Ս. Սոֆիա տաճարը կը դառնայ Կ. Պոլսոյ կայսերական առաջին մզկիթը<ref name="ne13">Necipoĝlu (2005), pg. 13</ref>: Քաղաքին մէջ գտնուող տուներուն մեծ մասը եւ ապագայ [[Թոփքափը պալատ (Կ. Պոլիս)|Թոփքափը պալատ]]ին տարածքը կը դառնան [[Վաքըֆ]]ի մաս: 1478-էն սկսեալ 2360 խանութներ, 1300 տուներ եւ ոչխարի գլուխ ու տոտիկ վաճառող 23 խանութներ իրենց եկամուտը կը սկսին տալ վաքֆին<ref name="bo145">Boyar & Fleet (2010), p. 145</ref>: 1520-ին եւ 1547-ին կայսերական հրովարտակներու համաձայն [[Փակ շուկայ|Փակ շուկայէն]] որոշ մասեր եւ խանութներ եւս կը տրուին վաքըֆին: ==== Տրդատ ճարտարապետին միջամտութիւնը ==== [[Պատկեր:Le_24feb_a_11h23_-_Ste_Sophie_(1280x1280).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Le_24feb_a_11h23_-_Ste_Sophie_(1280x1280).jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Տեսարան Ս. Սոֆիա տաճարի ներսէն:]] Հայոց պատմիչներէն Ստեփանոս Ասողիկ կը յայտնէ, որ յոյն հմուտ ճարտարապետները շատ մտահոգ էին վերականգնման աշխատանքներով, բայց յստակ լուծումներ չէին կրնար առաջարկել: Հրաւէր կ'ուղարկուի այդ ժամանակաշրջանին մեծ համբաւ վայելող [[Տրդատ ճարտարապետ]]<nowiki/>ին, խնդրելով անկէ վերակառուցել Ս. Սոֆիա տաճարին գմբէթը: Տրդատ կը մեկնի Բիւզանդիոնի մայրաքաղաք եւ կ'ուսումնասիրէ տաճարին վիճակը<ref name="Հայկական Հանրագիտարան">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1286|title=Հայկական Հանրագիտարան|website=www.encyclopedia.am|accessdate=2019-01-28|archive-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121233256/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1286|dead-url=yes}}</ref>: Կառուցման աշխատանքները կարգաւորելու համար ան նախապէս կը պատրաստէ եկեղեցւոյ յատակագիծը, որուն վրայ նախ կը լուծէ ճարտարապետական հարցերը: Այնուհետեւ Տրդատ բարձր փայտամածներ կը կանգնեցնէ մինչեւ գմբէթը՝ այդ լուծումները տաճարին վրայ կիրարկելու համար<ref name="Հայկական Հանրագիտարան" />: Տեղեկութիւններ պահպանուած են, որ այդ փայտամածներուն համար արքունի գանձարանը ծախսած է 1000 ոսկի լիվեր: Կ'ըսուի, թէ գմբէթէն բացի Տրդատ վերականգնման այլ աշխատանքներ ալ կատարած է, որովհետեւ, կառոյցը վերէն վար ճաթած էր: Տրդատ կը կատարելագործէ իրեն վստահուած յանձնարարութիւնը՝ յայտնաբերելով իր բարձր հմտութիւնը, որուն մասին կը վկայեն յուշարձանին ոչ միայն ներկայ վիճակը, այլեւ Ասողիկին վկայութիւնը այն մասին, որ տաճարը վերականգնումէն ետք աւելի վայելչագեղ տեսք մը կը ստանայ: Կառուցումէն ի վեր իր բազմաթիւ փլուզումներէն ետք Տրդատ ճարտարապետին վերակառուցածը կայուն կը մնայ մինչեւ մեր օրերը՝ աւելի քան 1000 տարի: Սիմէոն Լեհացի, իր ճամբորդութեան ընթացքին տեսնելով Ս. Սոֆիա տաճարը, իր ուղեգրութիւններուն մէջ կը գրէ. «Մարդ պիտի հազար աչք ունենայ այդ արուեստը դիտելու եւ սքանչանալու համար»։ == Ս. Սոֆիա տաճարին ժամանակացոյցը == * 537՝ Կոստանդիոս Բ.-ի ղեկավարութեան շրջանին տեղի ունեցած է Ս. Սոֆիա տաճարին բացման արարողութիւնը: Շքեղ զարդաքանդակներով տաճարին կառուցման աշխատանքները աւարտած են: * 553՝ երկրաշարժի իբրեւ արդիւնք, տաճարին արեւելեան կամարը թոյլցած է: * 558՝ դարձեալ երկրաշարժ մը տեղի ունեցած է, որ երկու մասի բաժնած է տաճարը: Քանի մը ամիս ետք հիմնական գմբէթը փլած է արեւելեան կիսագմբէթին հետ միասին: * 562՝ վերակառուցումը աւարտած է: * 726՝ Ս. Սոֆիա տաճարը զրկուած է կրօնական նկարազարդումներէ եւ քանդակագործութիւններէ: * 842՝ տաճարը ի վերջոյ վերակազմաւորուած է: Սկսած է Ս. Սոֆիա տաճարին վերանորոգումը: * 859՝ Հրդեհ մը եւս վնասած է տաճարը: * 869՝ երկրաշարժի պատճառով քանդուած է կիսագմբէթը: * 989՝ հզօր երկրաշարժ մը արեւմտեան գմբէթին փլուզման պատճառ դարձած է: * 994՝ վերակառուցումէն ետք տաճարը վերաբացուած է: * 1204՝ տաճարը վերածուած է կաթոլիկ տաճարի: * 1261՝ տաճարը կրկին ուղղափառ եկեղեցի դարձած է: * 1344՝ երկրաշարժի պատճառով տաճարին տարածքին ամբողջ հողաշերտ մը վնասուած է: * 1346՝ շինութեան տարբեր հատուածներ փլած են եւ եկեղեցին փակուած է: * 1354՝ վերակառուցումէն ետք տաճարը վերաբացուած է: * 1453՝ Կ. Պոլսոյ գրաւումէն ետք [[Մեհմետ Նուաճողը|Մեհմետ Նուաճող]] հրամայած է տաճարը մզկիթի վերածել: * 1573՝ տաճարին արտաքին մասը ամրացած է եւ տեսքը մօտեցած է աւանդական մզկիթներու տեսքին: * 1717՝ տաճարին ներսը վերափոխման աշխատանքներ կատարուած են: * 1734՝ շինուած է քուրանական դպրոցը: * 1847՝ կառոյցը անգամ մը եւս վերակառուցման ենթարկուած է: * 1849՝ մզկիթը վերաբացուած է: * 1919՝ 1453-ին քաղաքին գրաւման ատեն դադրած եկեղեցական ծառայութիւնը շարունակուած է եւ իր աւարտին հասած յոյն զինուորական քահանայի մը կողմէ: * 1935՝ տաճարը վերածուած է թանգարանի<ref>{{cite book|title=Hagia Sophia|last1=Kinross|first1=Lord|date=1972|publisher=S. Arthur Dembner|isbn=9780882250144|pages=30, 35, 45,80}}</ref>: * 2020՝ տաճարը վերածուած է մզկիթի, Թուրքիոյ նախագահ [[Ռ. Թայիփ Էրտողան]]<nowiki/>ի որոշումով: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Empress Zoe mosaic Hagia Sophia.jpg|Զոյա կայսրուհիին խճանկարը: Պատկեր:Empress loge Hagia Sophia 2007 002.jpg|Կայսրուհիին օթեակը: Պատկեր:Comnenus mosaics Hagia Sophia.jpg|Քոմնենոսի խճանկարը: Պատկեր:Marble jar Hagia Sophia 2007 001.jpg|Մաքրման սափոր: Պատկեր:Marble door Hagia Sophia 2007 003.jpg|Մարմարեայ դուռ: Պատկեր:Istanbul.Hagia Sophia052.jpg|Երազանքի սիւն: Պատկեր:Ceiling decorations in Hagia Sofia.jpg|Տաճարին առաստաղի զարդարանքները, ուր յստակ կ'երեւին քրիստոնէական խաչը նոյնիսկ հետագային աւելցած զարդարանքներուն տակէն: </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20160807194137/http://www.hagiasophia.xyz/history/ Hagia Sophia History] * [https://web.archive.org/web/20150904041859/http://legacy.fordham.edu/halsall/source/procop-deaed1.asp Contemporary description] by Procopius, ''Buildings'' (De Aedificiis), published in 561. * [http://www.pbase.com/dosseman/istanbul_aya_sofia Aya Sofya Photo Gallery by Dick Osseman] * [https://www.pallasweb.com/deesis Hagia Sophia and the Deesis Mosaic] 2sc87bi9t9jjfjncep65xjwefoz8dkh 0 18579 253763 179970 2026-08-28T21:44:57Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253763 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրօնական կառոյց | անուանում = ՃամԷ մզկիթ (Սպահան) | բնօրինակ անուանում = Persian: مسجد جامع اصفهان‎ – Masjid-e-Jāmeh Isfahān | պատկեր = | նկարագրութիւն = | տեսակ = մզկիթ | երկիր = | տեղագրութիւն = | տարածաշրջան = | հասցէ = | դաւանանք = | թեմ = | օծման թուական = | հոգեւոր կարգավիճակ = | ներկայ վիճակ = | մաս = | կազմ = | ժառանգութեան կարգավիճակ = | առաջնորդ = | նուիրուած = | անուանուած = | ճարտարապետ = | ճարտարագէտ = | հիմնադիր = | պատուիրող = | ճարտարապետական ոճ = | կառուցման սկիզբ = | կառուցման աւարտ = | հիմնադրուած = | առաջին յիշատակում = | կառուցման արժէք = | փակուած = | երկարութիւն = | լայնութիւն = | նաւի լայնութիւն = | բարձրութիւն = | գմբեթներու թիւ = | արտաքին գմբեթի բարձրութիւն = | ներքին գմբեթի բարձրութիւն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | ծայրաձողերու թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրութիւն = | շինանիւթ = | մակերես = 2,0756 հեքթար եւ 18,6351 հեքթար | բնակիչ = | ծանօթ = | կայք = }} [[Պատկեր:Jamé Mosque Esfahan courtyard.jpg|300px|մինի|ՃամԷ մզկիթի բակը]] '''ՃամԷ մզկիթ''' կամ '''Ուրբաթի մզկիթ''', (The Jāmeh Mosque of Isfahān or Jāme' Mosque of Isfahān (Persian: مسجد جامع اصفهان‎ – Masjid-e-Jāmeh Isfahān)) հասարակական ամենախոշոր [[մզկիթ]]ը [[Իրան]]ի [[Սպահան]] քաղաքԻ մէջ: Մզկիթը կառուցուեր է երկար ժամանակ. հիմնադրուեր է 771 թուականին, սակայն վերակառուցուեր եւ շինարարութիւնը աւարտին հասած է [[20-րդ դար]]ու վերջաւորութեան: Մզկիթէն արեւելք կը գտնուի [[Սպահանի շուկայ|Սպահանի Մեծ շուկան]]: 2012 թուականէն ՃամԷ մզկիթը ընդգրկուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային ժառանգութիւնը]] Իրանի մէջ|համաշխարհային ժառանգութեան]] ցանկի մէջ: Մզկիթը հնագոյններէն մէկն է Իրանի մէջ: Կառուցուեր է «չորս իուաններու» (iwan (Persian: ایوان‎ eyvān, Arabic: إيوان‎ Iwan) (կամարակապ բաց շինութիւն) ոճով, այսինքն` ունի չորս դարպաս, որոնք կը գտնուին դէմ առ դէմ: Մուքարնաս`(muqarnas) ծալքաւոր կամարը, կառուցուած է [[13-րդ դար]]ուն մզկիթի հարաւային մասը<ref>{{cite book |title=Art: a Brief History |url=https://archive.org/details/isbn_9780132434027 |last=Stokstad |first=Marilyn |edition=3rd |year=2007 |publisher=Pearson Education, Inc. |location=Upper Saddle River |page=[https://archive.org/details/isbn_9780132434027/page/201 201]}}</ref>: [[Սելճուկներ]]ու կառավարման ժամանակ աղիւսէն կառուցուեր են գմբէթաձեւ երկու շինութիւններ: Հարաւային գմբէթը կառուցուեր է 1086-1087 թուականներուն, որպէսզի այնտեղ [[միհրապ]] ձեւաւորեն: Այն ժամանակին ամենամեծն էր աշխարհի մնացած բոլոր մզկիթներու գմբէթներու մէջ: Հիւսիսային գմբէթը կառուցուեր է մէկ տարի անց. անոր նշանակութիւնը յայտնի չէ: Հակառակ անոր, որ այն տեղակայուած էր հիւսիսէն հարաւ երկարող առանցքի մէջ, սակայն այն գտնուեր է մզկիթի սահմաններէն դուրս: Գմբէթը կառուցուեր է երկրաչափական հաւասարակշռութեան հաշուարկով: == Պատկերասրահ == <center> <gallery mode="packed" heights="120"> Mezquita Shah, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 65-67 HDR.jpg| Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 64.jpg Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 37-39 HDR.jpg Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 31.jpg Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 24.jpg Jameh_mosque_Isfahan.jpg Jame mosque Isfahan 1962.jpg Masjed-e Jomeh 6.JPG Masjed-e Jomeh 3.JPG North Dome of Isfahan Jame mosque.jpg Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 34-36 HDR.jpg Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 43-45 HDR.jpg </gallery> </center> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Սպահանի մզկիթներ]] [[Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն Իրանի մէջ]] [[Ստորոգութիւն:Գմբէթաւոր կրօնական շէնքեր եւ կառոյցներ]] r9i8kcilhr7va9pac7ab131uo04stsj 0 18583 253951 215638 2026-08-29T00:03:26Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253951 wikitext text/x-wiki '''Լանկոպարտներ''' կամ '''Լոմպարտներ''' (անգլ.՝ Lombards), լատինէրէն ՝ Լանկոպարտներ (Latin: Langobardi), ({{lang-lat|langobardī}} «երկարամորուքներ»<ref>Bruckner, Wilhelm. Die Sprache der Langobarden. s, 30-33.</ref>), հին [[Գերմանական ցեղեր|գերմանական ցեղ]]։ [[Պատկեր:Italien zur Langobardenzeit.jpg|332x332px|մինի|աջից|Իտալիան Լանկոպարտներու օրոք]] == Լանկոպարտներու ծագումը եւ պատմութիւնը== Լանկոպարտներու ծագման մասին պատմող աղբիւրներէն մէկը անհեղինակ «Լանկոպարտներու ցեղի ծագումը» շարադրանքն է, որ օգտագործեր է (Paul the Deacon) կամ (Paulus Diaconus) [[Փոլ Սարկաւագ]]ը իր «Լանկոպարտներու պատմութիւնը» գործը գրելու ժամանակ։ Համաձայն առասպելին, որ կը նկարագրուի աշխատութեան մէջ, ցեղի անունը տուեր է Օտինը, իսկ անոր կինը՝ Ֆրէյան, կ'ըսէր, թէ կռիւէն առաջ Լանկոպարտներու կանայք իրենց մազերը այնպէս կը փաթթէին դեմքին, որ հեռուէն թուի՝ անոնք մորուքներով տղամարդիկ են։ Նշուած է նաեւ, որ Լանկոպարտները կը կրէին (Winnili) «Ուինիլի կամ վինիլներ» անուանումը եւ կ'ապրէին «Սքատան» կղզիի վրայ: (Skadan, which means "in the north")<ref>''Paulus Diakonus''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Origo_Lang/text.phtml?id=1155 Geschichte der Langobarden]. Essen. Phaidon, 1987.</ref>։ Հնէաբաններու կարծիքով Լանկոպարտները սկիզբը ապրած են (Bardengau) Պարտենկայի մէջ՝ Ստորին Էլպայի ձախ ափին։ [[5-րդ դար]]ի նախաշէմին, արտագաղթելով հարաւ, մուտք կը գործեն (Norican) [[Նորիցիա|Նորիք]], ուր կ'ընդունին արիականութիւն, այդպէսով պաշտօնապէս կը համարուին [[Հռոմէական կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] մաս եւ դաշնակից<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/hist_dic/11558 Լանկոպարտներու] // Պատմական բառարան</ref>։ [[508]] թուականին, (Heruls) հերուլներու դէմ երկրորդ պատերազմի ժամանակ ոչնչացուցին իրենց պետութիւնը՝ (Moravian məˈreɪviən/ ) [[Մարավիա]]ն<ref>''Troels Brandt (Т. Брандт)''. [http://www.gedevasen.dk/heruls.pdf The Heruls], 2013.</ref>, իսկ [[526]] թուականին (Gepids) հեփիտներու ցեղը, զբաղեցնելով Փանոնիան (Pannonia) ([[Հունգարիա]]յի արեւմտեան մասը)։ [[568]] թուականին, (Alboin) Ալպոինի գլխաւորութեամբ, Լանկոպարտները ներխուժեցին [[Իտալիա]], նուաճեցին երկրի հիւսիսային մասը (ներկայիս [[Լոմպարտիա]]), ուր եւ հիմնեցին Լանկոպարտեան թագաւորութիւնը՝ Փավիա մայրաքաղաքով։ Լանկոպարտեան օրէնսգիրքը (Edictum Rothari) («Էտիքթ») կը թարգմանուի [[լատիներէն]] (առաջին անգամ կ'ընդունուի [[644]] թուականին, հետագային վերանայուած է)։ Արքայ Աութարի ([[584]]-[[590]] թուականներ) արքայատոհմի վերացումէն յետոյ պավարիական կայսր Լիութփրանտայի ([[713]]-[[744]] թուականներ) դստեր՝ Թէոտելինտայի ժամանակ հզօրացաւ Լանկոպարտներու իշխանութիւնը։ Սակայն, [[Հռոմի պապ]]ը կարողացաւ Իտալիոյ մէջ կանգնեցնել Լանկոպարտներուն եւ յաջողութեամբ խանգարեց անոնց՝ (Franks) ֆրանքներու օգնութեամբ, որոնք կը փափաքէին միանալ պետութեանը։ Այսթուլֆը (Aistulf) ([[740]]-[[756]] թուականներ) չկրցաւ գրաւել [[Հռոմ]]ը, քանի որ միջամտեց ֆրանքական արքայ (Pippin III) [[Փիփին Կարճահասակ]]ը ([[754]]-[[755]] թուականներ)։ Անոր որդեգիրը Տեզիտերին ([[756]]-[[774]] թուականներ) [[774]] թուականին յանձնուեցաւ [[Քարլոս Մեծ]]ին՝ Փավիայի եօթամսեայ պաշարումէն յետոյ։ Լանկոպարտներու պետութիւնը միաւորուեցաւ ֆրանքականին։ Լանկոպարտներու մասին կը յիշատակուին Փավել Տիաքոնի պատմութիւններուն մէջ, ինչպէս նաեւ կը յիշատակուին «Ոսկէ առասպէլը» գիրքին մէջ ({{lang-la|Legenda Aurea}})։ == Լանկոպարտներու արքաները Իտալիայի գրաւումէն առաջ == *Իպոր եւ Այո (ենթադրաբար [[4-րդ դար]]ու երկրորդ կէս) *Ակիլմունտ ([[4-րդ դար]]ու վերջը-[[5-րդ դար]]ու սկիզբ) *Լամիսթ ([[5-րդ դար]]ու սկիզբ) *Լեթ (առաջին կէսը-մինչեւ [[5-րդ դար]]ի կեսերը) *Ալտիխոք ([[5-րդ դար]]ու երկրորդ կէս) *Կոտեխոք ([[470]]-[[489]] թուականներ) *Քլաֆֆո ([[5-րդ դար]]ի վերջ) *Թաթօ (մօտաւորապէս մինչեւ [[511]] թուական) *Վախօ ([[511]]-[[540]] թուականներ) *Վալթարի ([[540]]-[[546]] թուականներ) *Աուդոին ([[546]]-[[566]] թուականներ) *Ալբիոն ([[566]]-[[572]] թուականներ)` Իտալիայի Լանկոպարտ առաջին արքան։ == Պատկերասրահ == <gallery> Paulus Diaconus Plutei 65.35 b&w.png|[[Փոլ Սարկաւագ]], Paul the Deacon ապրեր է [[720]]-[[799]] թուականներուն Long555.PNG|Ստորին Էլպայի մէջ գտնուող Լանկոպարտեան հողերը Lombard Migration.jpg|Լանկոպարտներու գաղթը [[Սքանտինավեան թերակղզի|Սքանտինավեաներ]]էն Chlothar II.jpg|Ֆրանքական արքայ Խլոթարը, Լանկոպարտներու դէմ ճակատամարտը Luitprand tremissis 661673.jpg|Լուիթփրանտ արքան, «եղեր է կաթոլիկ, շռայլ եւ մեծ եկեղեցիներու հիմնադիր»<ref name=FEL>{{cite book|title=The End of the Ancient World and the Beginnings of the Middle Ages |url=https://archive.org/details/endofancientworl0000ferd_x6l4 |first=Ferdinand |last=Lot |year=1931 |place=London}}</ref> Duchy of Benevento It.svg|Լանկոպարտեան Պենվենիթօ կայսրութիւնը 8-րդ դարուն Italy 1000 AD.svg|1000 տարուայ մէջ Իտալիա բնակած ցեղերը Beneventan.jpeg|Սուրբ Պենետիքթի օրէնսգիրքը Langobard Shield Boss 7th Century.jpg|7-րդ դարու լոմփարտեան վահան Langobardic - Fibula - Walters 542440.jpg|Լանկոպարտեան S-ձեւ ճարմանդ Arte longobarda, da sutri, bicchiere a forma di corno, fine VI-inizio VII sec.JPG|Եղջերափող գաւաթը Castel Trosino ամրոցէն Langobardic - Shroud Cross - Walters 571773.jpg|Ոսկէ Լանկոպարտեան խաչ Cividale fibula1.jpg|լոմփարտեան զարդեր Cividale Ratchis1.JPG|Retchis-ի զոհասեղանը Rachis.gif|Rachis արքան Fara Gera d'Adda3.JPG|Պազիլիկ եկեղեցի կառոյց՝ Fara Gera d'Adda փողոցին մէջ Met, langobardic, fibula, 600 circa.JPG|Լանկոպարտեան զարդարանք Chiesa di santa sofia, benevento.jpg|Սուրբ Սոֆիա տաճարը՝ Իտալիա </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == *''Փոլ Սարկաւագը (Paul the Deacon) ''։ «[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Diakon_P/frametext1.htm История лангобардов]». Լատինական միջնադարեան գրականութիւն [[4-րդ դար|4]]-[[9-րդ դար]]եր Թարգմանութիւն։ Тhietmar, [[2002]] թուական * ''Քուտրիացեւ Պ.Ն.'' Իտալիայի ճակատագիրը [[Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւն|Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան]] կործանումէն մինչեւ վերականգնումը Քարլոս Մեծի կողմէն, [[1850]] թուական * ''Շերվուտ Է.Ա.'' Լանկոպարտներու օրէնքները. հին գերմանական ցեղի սովորական իրաւունք [[1992]] թուական * «Երկարամազ արքաներու պատմութիւնը» Թարգմանութիւնը Ն. Կորելով [[2004]] թուական * ''Քոպիչեւ Վ. Պ.'' Սլովենացիներու նախահայրենիքի որոնումներով [[1973]] թուական == Արտաքին յղումներ == *[http://whc.unesco.org/en/list/1318 Լանկոպարտեան մշակոյթը Իտալիոյ մէջ] *[http://longobardinitalia.it/index.php/it/ Մշակութային ժառանգութեան պաշտօնական կայքը] *[http://www.italialangobardorum.it/eng/sito/# Իտալիոյ մէջ Լանկոպարտներու յայտնուիլը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129203512/http://www.italialangobardorum.it/eng/sito/ |date=2013-01-29 }} *[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/i/I8029.php Լանկոպարտներու պատմութիւնը] {{commons category|Lombards}} [[Ստորոգութիւն:Գերմանական ցեղեր]] [[Ստորոգութիւն:Հին Իտալիայի ազգեր]] [[Ստորոգութիւն:Հին Հռոմի թշնամիներ]] 4if2x68rg0o959xf2todyd8nqgy3d9l 0 18925 253824 253588 2026-08-28T22:32:36Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253824 wikitext text/x-wiki '''Քաղցրածինը''', բազմապատկաճիւղ [[օսլա]]յէ (polysaccharide) կազմուած [[քաղցրուց]]է, որ կը ծառայէ որպէս կենսուժի մթերման ձեւ, [[կենդանի]]ներու <ref>{{cite book |title = Life |url = https://archive.org/details/isbn_9781429255417 |edition = 9th, International |last = Sadava|year = 2011 |publisher = W. H. Freeman |isbn = 9781429254311 |page = |display-authors=etal}}</ref>[[սունկ]]երու եւ մանրէներու:<ref name="worldcat.org">{{Cite book|title=Biochemistry|vauthors = Berg JM, Tymoczko JL, Gatto GJ, Stryer L|isbn=9781464126109|edition= Eighth |location=New York|oclc=913469736|date = 2015-04-08}}</ref> Օսլայի կազմութիւնը կը ներկայացնէ գլխաւոր մթերում քաղցրուցի, մարմինի մէջ: Քաղցրածինը պաշտօն կը կատարէ երկու ձեւերէն մէկը, որպէս կենսուժի պահուստ, քաղցրածինը ըլլալով կարճաժամկէտ իսկ միւսը ըլլալով [[դրիկլիսերիտ]]ը (triglyceeride) որ կը պահուի [[ճարպ|ճարպային հիւսուածքի]] (adipose tissue) մէջ, այսինքն մարմինի ճարպ, երկարաժամկէտ մթերման համար: [[Մարդ]]ու մօտ, քաղցրածինը առաջին հերթին, կը կուտակուի [[լեարդ]]<nowiki/>ի բջիջներու եւ [[ոսկոր]]<nowiki/>ային [[մկան]]ի մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review">{{cite journal|vauthors=Wasserman DH|date=January 2009|title=Four grams of glucose|journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism|volume=296|issue=1|pages=E11–21|doi=10.1152/ajpendo.90563.2008|pmc=2636990|pmid=18840763|quote=Four grams of glucose circulates in the blood of a person weighing 70&nbsp;kg. This glucose is critical for normal function in many cell types. In accordance with the importance of these 4&nbsp;g of glucose, a sophisticated control system is in place to maintain blood glucose constant. Our focus has been on the mechanisms by which the flux of glucose from liver to blood and from blood to skeletal muscle is regulated.&nbsp;... The brain consumes ∼60% of the blood glucose used in the sedentary, fasted person.&nbsp;... The amount of glucose in the blood is preserved at the expense of glycogen reservoirs (Fig. 2). In postabsorptive humans, there are ∼100&nbsp;g of glycogen in the liver and ∼400&nbsp;g of glycogen in muscle. Carbohydrate oxidation by the working muscle can go up by ∼10-fold with exercise, and yet after 1&nbsp;h, blood glucose is maintained at ∼4&nbsp;g.}}</ref><ref name="pmid1615908" /> Լեարդի մէջ, քաղցրածինը կը ներկայացնէ 5–6 տոկոս օրկանի կշիռքէն, եւ չափահասի մը լեարդը, որ կը կշռէ 1.5 քիլօկրամ, կարող է վերիվերոյ բարդել 100–120 կրամ քաղցրածին:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /><ref>{{cite book |last=Guyton |first=Arthur C. | authorlink = | author2=John Edward Hall | title= Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology | publisher=Saunders/Elsevier | year=2011 | location=New York, New York | pages= | url = https://books.google.com/books?id=X491kgEACAAJ | doi = | isbn = 978-5-98657-013-6 }}</ref> Ոսկորային մկանի մէջ, քաղցրածինը կը յայտնաբերուի ցած [[խտացում]]ով (1–2 տոկոս մկանի բովանդակութենէ) եւ չափահասի մը ոսկորային մկանը որ կը կշռէ 70 քիլօկրամ կարող է վերիվերոյ բարդել 400 կրամ քաղցրածին:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Գումարը քաղցրածինի, կուտակուած մարմինի մէջ - մասնաւորապէս մկանի եւ լեարդի մէջ - մեծ մասամբ կախում ունի ֆիզիքական մարզանքէ, [[յատակ|յատակային փոխարկական մակարդակէ]] (basal metabolic rate) եւ ուտելու սովորութիւններէ: Քաղցրածինը կը գտնուի նաեւ փոքր գումարներով, ուրիշ հիւսուածքներու եւ բջիջներու մէջ, նոյնպէս կը գտնուի [[երկամունք]]ներու, [[կարմիր|կարմիր արեան բջիջներու]] (red blood cells),<ref>{{cite journal |vauthors=Moses SW, Bashan N, Gutman A |title=Glycogen metabolism in the normal red blood cell |url=https://archive.org/details/sim_blood_1972-12_40_6/page/836 |journal=Blood |volume=40 |issue=6 |pages=836–43 |date=December 1972 |pmid=5083874 |doi=10.1182/blood.V40.6.836.836 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |journal=J Exp Biol |vauthors=Ingermann RL, Virgin GL |title=Glycogen content and release of glucose from red blood cells of the sipunculan worm themiste dyscrita |volume=129 |pages=141–9 |year=1987 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/129/1/141.pdf }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Miwa I, Suzuki S |title=An improved quantitative assay of glycogen in erythrocytes |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-clinical-biochemistry_2002-11_39_6/page/612 |journal=Annals of Clinical Biochemistry |volume=39 |issue=Pt 6 |pages=612–13 |date=November 2002 |pmid=12564847 |doi=10.1258/000456302760413432}}</ref>[[սպիտակ արեան բջիջ]]ներու (white blood cells) մէջ<ref>{{cite journal |vauthors= Scott, RB |title=The Role of Glycogen in Blood Cells |url= https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1968-06-27_278_26/page/1436 |journal=New England Journal of Medicine|volume=278 |issue=26 |pages=1436–1439 |date=June 1968 |pmid=4875345 |doi=10.1056/NEJM196806272782607 }}{{mcn|date=October 2017}}</ref> եւ նաեւ [[կլիալ]] (glial) բջիջներու մէջ որ հաստատուած են [[ուղեղ]]<nowiki/>ի մէջ:<ref>{{cite journal |vauthors=Oe Y, Baba O, Ashida H, Nakamura KC, Hirase H |title=Glycogen distribution in the microwave-fixed mouse brain reveals heterogeneous astrocytic patterns |journal=Glia |volume=64 |issue=9 |pages=1532–45 |date=June 2016 |pmid=27353480 |pmc=5094520 |doi=10.1002/glia.23020}}</ref> Արգանդը նաեւ կը կուտակէ քաղցրածինը յղութեան ժամանակ, որ սնուցանէ սաղմը:<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Neil A. |authorlink= |author2=Brad Williamson |author3=Robin J. Heyden |title=Biology: Exploring Life |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2006 |location=Boston |pages= |url=http://www.phschool.com/el_marketing.html |isbn=978-0-13-250882-7 |access-date=2020-08-28 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html |dead-url=yes }}</ref> Մօտաւորապէս 4 կրամ քաղցրուց ներկայ են միշտ մարդու [[արեան]] մէջ,<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> ծոմ պահող անձերու մօտ, [[արեան|արեան քաղցրուցը]] (blood glucose) պահուած է կայուն այս մակարդակի, շնորհիւ քաղցրածինի կուտակման լեարդի եւ ոսկորային մկանի մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Քաղցրածինի մդերումը ոսկորային մկանի մէջ, կը ծառայէ որպէս կենսուժի պահուստ նոյնինքն մկաններու համար,<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> թէպէտեւ մկանի քաղցրածինի խորտակումը կ'արգիլէ մկանի քաղցրուցին գործածութիւնը արիւնէն, հետեւաբար արտադրել քանակը արեան քաղցրուցի օգտագործելու համար այլ հիւսուածքներու մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Քաղցրածինի մդերումը լեարդի մէջ կը ծառայէ որպէս քաղցրուցի պահուստ տեւողութեամբ մարմինի մէջ, մասնաւորապէս [[կեդրոնական]] [[ջղային]] [[համակարգ]]ի (central nervous system) մէջ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" />[[Մարդ]]կային [[ուղեղ]]<nowiki/>ը կ'սպառէ մօտաւորապէս 60 տոկոս արեան քաղցրուց, ծոմ պահող անձի մը մօտ:<ref name="Glucose-Glycogen storage review" /> Քաղցրածինը համազօր է [[նշայ]]ի (starch), քաղցրուցի [[բոլիմէր]] (polymer) որ կը պաշտօնարկէ որպէս կենսուժի պահուստ [[բոյս]]երու մօտ: Ան ունի կառուցուածք [[ամիլոբեքդին]]ի (amylopectin) նման (նշայի բաղկացուցիչ), սակայն ընդարձակօրէն աւելի ամփոփ է քան նշան: Երկուքն ալ սպիտակ [[փոշի]] են, չոր կացութեան: Քաղցրածինը կը գտնուի հատիկի կերպով [[բջջանիւթ]]ի (cytosol/cytoplasm) մէջ զանազան [[բջիջներու]] մէջ եւ կը ներկայացնէ կարեւոր դեր [[քաղցրուց|քաղցրուցի շրջանի]] (glucose cycle) համար: Քաղցրածինը կը ծառայէ որպէս [[կենսուժ]]ի մթերում որ արագօրէն զօրաշարժի կ'ենթարկուի հանդիպելու յանկարծական քաղցրուցի կարիք, սակայն ան նուազ ամփոփ է քան [[դրիկլիսերիտ]]ներու կենսուժի մթերումը: Անիկա նաեւ կը գործէ իբրեւ մթերման պահեստ բազմաթիւ մակաբուծական նախակենդանիներու մօտ:<ref>{{cite journal|last1=Ryley|first1=JF|title=Studies on the metabolism of the protozoa. 5. Metabolism of the parasitic flagellate Trichomonas foetus.|url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1955-03_59_3/page/361|journal=The Biochemical Journal |date=March 1955|volume=59|issue=3|pages=361–9|pmid=14363101|pmc=1216250|doi=10.1042/bj0590361}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Benchimol |first1=Marlene |last2=Elias |first2=Cezar Antonio |last3=De Souza |first3=Wanderley |title=''Tritrichomonas foetus'': Ultrastructural localization of calcium in the plasma membrane and in the hydrogenosome |journal=Experimental Parasitology |date=December 1982 |volume=54 |issue=3 |pages=277–284 |doi=10.1016/0014-4894(82)90036-4 |pmid=7151939 |issn=0014-4894}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mielewczik |first1=Michael |last2=Mehlhorn |first2=Heinz |last3=Al-Quraishy |first3=Saleh |last4=Grabensteiner |first4=E. |last5=Hess|first5=M.|title=Transmission electron microscopic studies of stages of Histomonas meleagridis from clonal cultures|journal=Parasitology Research|date=1 September 2008 |volume=103 |issue=4 |pages=745–50 |doi=10.1007/s00436-008-1009-1 |pmid=18626664 |language=en |issn=0932-0113}}</ref>[[File:Glycogen structure.svg|thumb|upright=1.25|Քաշցրաղինի ծրագրային 2D XS պատկեր: [[Կլիգոժենինի]] (glycogenin) կեդրոնային բնասպիտ շրջապատոած ճիւղաւորուած [[քաշցրուցի]] միաւորներու կողմէ: Ամբողջ կլոր հատիկը կրնայ ըլլալ բովանդակէ 30,000 քաշցրուցի միաւորներ:<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SRptlOx7yj4C |page=12 |title=Exercise physiology: energy, nutrition, and human performance|author1=William D. McArdle |author2=Frank I. Katch |author3=Victor L. Katch |edition= 6th|publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2006 |isbn=978-0-7817-4990-9}}</ref> ]] [[File:Glycogen spacefilling model.jpg|thumb|[[Հիւլէական]] (atomic) կառուցուածքի պատկեր, [[քաղցրուցի]] միաւորներու միայնակ ճիւղաւորուած, քաղցրածինի [[մասնիկի]] մէջ: ]] [[File:Parasite130059-fig7 Spermiogenesis in Pleurogenidae (Digenea).tif|thumb|right|Քաղցրածին (սեւ հատիկներ) տափորդի սերմնակենդանքի մէջ, TEM-ի (transmission electron microscopy) միջոցով, չափ: 0.3 µm]] == Կառուցուածք == Քաղցրածինը ճիւղաւորուած [[պիոբոլիմէր]] է (biopolymer), որ բաղկացած է գծակերպ շղթայէ [[քաղցրուցի]] [[մնացորդէ]], որ միջին երկարութիւնը մօտաւորապէս 8-էն 12 քաղցրուցի միաւորներ է:<ref name="Manners1991">{{cite journal|last1=Manners|first1=David J.|title=Recent developments in our understanding of glycogen structure|url=https://archive.org/details/sim_carbohydrate-polymers_1991_16_1/page/37|journal=Carbohydrate Polymers|volume=16|issue=1|year=1991|pages=37–82|issn=01448617|doi=10.1016/0144-8617(91)90071-J}}</ref> Քաղցրուցի միաւորները շղթայուած են միասին գծային ձեւով ըստ ա(1→4) [[կլիքոզիտային]] [[կապերով]] (glycosidic bonds) մէկ քաղցրուցէն յաջորդը: Ճիւղերը կապուած են շղթաներու հետ որոնք ճիւղաւորուած են ըստ ա(1→6) կլիքոզիտային կապերով առաջին քաղցրուցի նոր ճիւղի եւ ցողունային շղթայի քաղցրուցի միջեւ:<ref>{{cite book |title = Biochemistry |url = https://archive.org/details/biochemistrythed00berg |url-access = limited |edition = 7th, International |last = Berg, Tymoczko & Stryer |year = 2012 |publisher = W. H. Freeman |isbn = 978-1429203142 |page = [https://archive.org/details/biochemistrythed00berg/page/n375 338]}}</ref> Քաղցրածինի համադրութեան շնորհիւ, իւրաքանչիւր հատիկ քաղցրածին ունի իր կեդրոնին [[կլիգոժենին]] (glycogenin) բնասպիտ:<ref>{{cite book |title = Biochemistry |url = https://archive.org/details/biochemistry0000berg |edition = 7th, International |last = Berg|year = 2012 |publisher = W. H. Freeman |isbn = |page = [https://archive.org/details/biochemistry0000berg/page/650 650]|display-authors=etal}}</ref> Քաղցրածինը մկանի, լեարդի եւ ճարպ բջիջներու մէջ, կուտակուած է ջրատ ձեւով, եւ բաղկացած է քաղցրածինի մէկ մասի երեք կամ չորս մաս ջուրէ, բաժին առ բաժին, միացած 0.45 [[միլլիմոլ]] (18 հազարորդակրամ) կալիոմէ, մէկ կրամ քաղցրածինի <ref name="pmid1615908">{{cite journal |vauthors=Kreitzman SN, Coxon AY, Szaz KF | title=Glycogen storage: illusions of easy weight loss, excessive weight regain, and distortions in estimates of body composition | journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]] | volume=56 | issue=1 Suppl | year=1992 | pages=292s–93s | url = http://ajcn.nutrition.org/content/56/1/292S.full.pdf | id= | pmid=1615908| doi=10.1093/ajcn/56.1.292S }}</ref> հետ: Քաղցրուցը ներմղական մասնիկ է եւ խորունկ ազդեցութիւն ունի բարձր խտացումով ներմղական ճնշումի վրայ, որ հաւանաբար կ'առաջնորդէ բջջայինի վնաս կամ բջջայինի մահ, եթէ հաւաքուած է բջիջի մէջ առանց փոփոխութեամբ:<ref name="worldcat.org" /> Քաղցրածինը ոչ ներմղական մասնիկ է, ուրեմն կարող է գործածուիլ որպէս լուծոյթ, քաղցրուցի պահեստի բջիջի մէջ, առանց ճեղքելու ներմղական ճնշումը:<ref name="worldcat.org" /> [[File:Glycogen2.PNG|thumb|1,4-α-glycosidic շղթայաւորութիւններ, քաղցրածինի օլիկոմերի մէջ:]] [[File:Glycogen.svg|thumb|1,4-α-glycosidic եւ 1,6-glycosidic շղթայաւորութիւններ քաղցրածինի օլիկոմերի մէջ:]] == Պարտականութիւններ == === Լեարդ === Երբ կերակուր մը, որ կը պարունակէ [[ածխաջրատ]]ներ (carbohydrates) կամ բնասպիտներ (protein), սպառուած է եւ [[մարսուած]] է, [[արեան]] [[քացրուցի]] մակարդակը կը բարձրանայ եւ [[ստամոքսի գեղձը]] (pancreas) կ'արտադրէ [[էնսիւլին]] (insulin): Արեան քացրուցը <nowiki/>[[portal-ի երակէն]] կը մտնէ [[լեարդի բջիջներու]] (hepatocytes) մէջ: էնսիւլինը կը գործէ լեարդի բջիջներու վրայ, որ գրգռէ գործողութիւնը բազմաթիւ [[խմորիչներու]] (enzymes), մէջը առնելով [[քաղցրածին սինթազը]] (glycogen synthase): Քաղցրուցի մասնիկները աւելցուած են շղթայէ քաղցրուցին, որչափ ատեն որ էնսիւլինը եւ քաղցրուցը կը մնան լիառատ: Այս [[հետծննդաբերական]] (postprandial) կամ "կշտացած" վիճակին, լեարդը կ'առնէ աւելի քաղցրուց արիւնէն, քան այդ արձակէ: Կերակուր մը սպառելէ ետք, եւ երբ քացրուցի մակարդակը կը սկսի նուազիլ, էնսիւլինի արտադրութիւնն ալ կը նուազի եւ քաղցրածինի համադրոյթը կը դադրի: Երբ կարիքը կայ [[կենսուժի]], քաղցրածինը կը քանդուի եւ կը հակափոխուի դարձեալ քացրուցի: [[Քաղցրածին ֆոսֆորիլազը]] (glycogen phosphorylase) սկզբնական խմորիչն է քաղցրածինի անյաջողութեան: Յաջորդ 8–12 ժամերուն, քաղցրուցը որ բխած է լեարդի քաղցրածինէն, առաջին աղբիւրն է արեան քաղցրուցի օգտագործուած մնացած մարմինի մասերէ, վառելանիւթի համար: [[Կլիւգակոնը]] (glucagon), ուրիշ ներազդակ (hormone) արտադրուած ստամոքսային գեղձէն, բազմաթիւ ձեւով կը ծառայէ որպէս հականշան էնսիւլինի: Երբ էնսիւլինի մակարդակը բնականոնէն վար է (երբ քաղցրուցի արեան մակարդակը կը սկսի նուազիլ բնականոն կարգէն վար), կլիւգակոնը արտադրուած է աճող քանակութեամբ եւ այդ կը գրգռէ [[glycogenolyse]]-ը (խորտակումը քաղցրածինի) եւ [[gluconeogenesis]]-ը (արտադրութիւնը քաղցրուցի ուրիշ աղբիւրներէ): ===Մկան=== Քաղցրածինի [[մկանային բջիջները]], կը գործեն որպէս քացրուցի անմիջական պահեստային աղբիւր, մկանային բջիջներու համար: Այլ բջիջներ որոնք կը պարունակեն քաղցրուց փոքր քանակով, այն կ'օգտագործեն նաեւ տեղական տարածքով: Քանի որ մկանային բջիջները չունին [[քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ]] (glucose-6-phosphatase), որ անհրաժեշտ է քաղցրուցը արեան մէջ տեղափոխելու համար, քաղցրածինը որ կը կուտակեն, շահաւոր է միմիայն ներքին գործածութեան եւ ոչ բաժին ունենալով այլ բջիջներու հետ: Այս հակադրուած է լեարդի բջիջներու հետ, որ ներկայացուած պահուն, իսկոյն կը բաժանէ կուտակուած քաղցրածինը քաղցրուցի, եւ այն կ՛ուղարկէ արեան հոսանքի միջոցով, որպէս վառելանիւթ ուրիշ օրկաններու:<ref>{{Cite web|url=https://oregonstate.edu/instruct/bb450/summer09/lecture/glycogennotes.html|title=Glycogen Biosynthesis; Glycogen Breakdown|website=oregonstate.edu|access-date=2018-02-28|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512113448/https://oregonstate.edu/instruct/bb450/summer09/lecture/glycogennotes.html|dead-url=yes}}</ref> == Պատմութիւն == Քաղցրածինը յայտնաբերուած է [[Գլոտ Պեռնարտի]] (Claude Bernard) կողմէ: Անոր փորձերը ցուցադրեցին թէ լեարդը կը  պարունակէ նիւթ մը որ կը նուազեցնէ շաքարը խմորի գործողութեան միջոցով: Մօտ 1857 թուին, ան նկարագրեց նիւթի մը մեկուսացութիւնը, որ կոչեց " նիւթ քաղցրուց" (l''a matière glycogène)'' կամ "շաքար պարունակող նիւթեր" (sugar-forming substance): Լեարդի քաղցրածինի յայտնաբերութենէ անմիջապէս յետոյ, Ա. Սանսոն (A. Sanson) հաստատեց որ մկանային  հիւսուածքը կը պարունակէ նաեւ քաղցրածին: Քաղցրածինի փորձական բանաձեւը (C6H10O5)_n հաստատուած է [[Գէգուլէ]]-ի (Kekulé) կողմէ 1858-ը թուին:<ref>{{cite journal |author=F. G. Young |title=Claude Bernard and the Discovery of Glycogen|journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=5033 (Jun. 22, 1957) |pages=1431–37 |year=1957 |jstor=25382898 |doi=10.1136/bmj.1.5033.1431|pmid=13436813|pmc=1973429}}</ref> == Նիւթափոխանակութեան (metabolism) == === Համադրոյթ === {{Main|Glycogenesis}} Քաղցրածինի համադրոյթը, տարբեր իր անյաջողութեան,[[endergonic]] — Այդ կը պահանջէ զօրութիւն: Զօրութիւնը քաղցրածինի համադրոյթի համար, կը ստացուի իւրիտին դրիֆոսֆաfդ ([[uridine triphosphate]] (UTP)) որ կը ներգործէ քաղցրուց-1-ֆոսֆատ ([[glucose-1-phosphate]]), եւ կը կազմէ [[UDP-glucose]], հակազդեցութեան մը մէջ տարանջատուած [[UTP—glucose-1-phosphate uridylyltransferase]]-ի կողմէ: Քաղցրածինը համադրուած է [[UDP-glucose]]-ի մոնոմերներէ, առաջին հերթին [[կլիգոժենին]] (glycogenin) բնասպիտի շնորհիւ, որ ունի երկու [[պանրիտի]] խարիսխներ քաղցրածինի ծայրը, որովհետեւ կլիգոժենինը համանման երկամաս է: Ութը քաղցրուցի մասնիկներ աւելացուելէ ետք պանրիտի վրայ, [[քաղցրածին սինթազ]] խմորիչը հետզհետէ կ՛երկարէ քաղցրածինի շղթան, գործածելով UDP-glucose-ը, կցելով ա(1→4) - կապուած քաղցրուցը քաղցրածինի շղթայի ծայրը:<ref>Nelson, D. (2013) Lehninger Principles of Biochemistry, 6th ed., W.H. Freeman and Company (p. 618)</ref>  [[Քաղցրածինի ճիւղաւորման խմորիչը]] կը տարանջատէ, վեց կամ եօթը քաղցրուցի մնացորդներու վերջածայրերու փոխանցումը չխթանուած ծայրէն, դէպի քաղցրուցի մնացորդի C-6 հիտրոգսիլ (hydroxyl) խումբին, խորացնելով քաղցրածինի մասնիկի ներքը: Ճիւղաւորման խմորիչը կարող է գործել միայն մէկ ճիւղի վրայ, որ ունի առնուազն 11 մնացորդ, եւ խմորիչը կարող է տեղափոխուիլ նույն քաղցրուցի շղթայի կամ յարակից քաղցրուցի շղթայի վրայ: '''Խորտակում'''{{Main|Glycogenolysis}} Քաղցրածինը բաժնուած է չխթանուած ծայրերէ, ըստ [[քաղցրածին ֆոսֆորիլազ]] (glycogen phosphorylase) խմորիչը, որ արտադրէ քաղցրուց-1-ֆոսֆադ մոնոմէրներ (monomers of glucose-1-phosphate): [[File:Glycogen phosphorylase stereo.png|600px|center|Action of Glycogen Phosphorylase on Glycogen]] Մարմինի մէջ, ֆոսֆորոլիզը (phosphorolysis) կ՛ընթանայ քաղցրածինի խորտակման ուղղութեամբ, որովհետեւ համեմատութիւնը  ֆոսֆադի (phosphate) եւ քաղցրուց-1-ֆոսֆադի, սովորաբար աւելի մեծ է, քան 100:<ref>Stryer, L. (1988) Biochemistry, 3rd ed., Freeman (p. 451)</ref> Քաղցրուց-1-ֆոսֆադ այնուհետեւ կը վերածուի  <nowiki/>[[քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ]] (glucose 6-phosphate (G6P)) ըստ [[ֆոսֆոկլիւգոմիւդազ]] (phosphoglucomutase): Անհրաժեշտ է հատուկ [[քայքայող խմորիչ]] (debranching enzyme), ճիւղաւորուած քաղցրուցի ա(1-6) մասնաճիւղերը հեռացնելու համար եւ շղթան վերաձեւավորելու համար գծային բոլիմէրի (polymer): Արտադրուած G6P մոնոմէրները ունին երեք հնարաւոր ճակատագրեր: * G6P կարող է տեւել [[կլիգոլիզի]] արահետի մէջ եւ գործածուի որպէս վառելանիւթ: * G6P կարող է ներմուծուիլ [[բենդոզ ֆոսֆադի ուղին]] (pentose phosphate pathway), [[քաղցրուց-6-ֆոսֆադ տեհիտրոժենազ]] (glucose-6-phosphate dehydrogenase) խմորիչին միջոցով NADPH եւ 5-carbon շաքար արտադրելու համար: * Լեարդի եւ երիկամունքի մէջ, G6P կարող է վերածուիլ քաղցրուցի, [[քաղցրուց-6-ֆոսֆադազ]] խմորիչին միջոցով: Այս վերջին քայլն է [[կլիւգոժենեսիս]] (glycogenesis) ուղին:   == Դարմանական վերաբերութիւն == '''Քաղցրուցի նիւթափոխանակութեան անկարգութիւնները''' [[Շաքարախտը]] (diabetes) ամենատարածուած հիվանդութիւնն է որ քաղցրածինի [[նիւթափոխանակութիւնը]] (metabolism) կը դառնայ անբնականոն, որ այդ դէպքին էնսիւլինի աննորմալ քանակութեան պատճառով, լեարդի քաղցրածինը կարող է աննորմալ կերպով կուտակուիլ կամ նուազիլ: Բնականոն քաղցրուցի նիւթափոխանակութեան վերահաստատութիւնը ընդհանրապէս բնականոն վիճակի կը վերածէ քաղցրածինի նիւթափոխանակութիւնը : [[Հիբոկլիսեմիայի]] (hypoglycemia) դէպքին, չափազանց էնսիւլինի հետեւանքով, լեարդի քաղցրածինի մակարդակը բարձր է, բայց էնսիւլինի բարձր մակարդակը կ՛ընդմիջէ [[կլիգոժենոլիզը]], որ անհրաժեշտ է արեան շաքարի բնականոն մակարդակի պահպանման համար: [[Կլիւգակոնը]] (glucagon) այս տեսակի հիբոկլիկեմիայի տարածուած բուժում է: Խմորիչները, որ անհրաժեշտ են քաղցրածինի համադրոյթին կամ խորտակման, անոնց թերութիւնը կը պատճառէ զանազան [[ներածին]] [[սխալներ]] [[նիւթափոխանակութիւնը]] մասին (inborn errors of metabolism): Ասոնք հաւաքաբար կը վերաբերուին իբր [[քաղցրածինի մթերման հիւանդութիւններ]] (glycogen storage diseases): '''Քաղցրածինի սպառում եւ տեւականացնում''' Երկար հեռաւորութեան վրայ գտնուող մարզիկները, նման [[վազքի]] (marathon) մրցումի վազողները, [[ձիւնամուճակով սահողները]] (cross-country skiers) եւ [[հեծանուորդները]], յաճախ փորձառութիւն ձեռք կը բերեն քաղցրաղինի ոչնչացման, ուր գրեթէ ամբողջ մարզիկներու քաղցրաղինիի պահեստը կը սպառուի երկար ժամանակ ջանադրութիւն կատարելէ ետք, առանց բաւական ածխաջրատի (carbohydrate) սպառման: Այս բներեւոյթը կը կոչուի <nowiki/>[[Հարուածել պատը :|հարուածել պատը]] (hitting the wall): Քաղցրածինի սպառումը կրնայ կանխագրաւուիլ երեք հաւանական ձեւերով: Առաջինը, մարզանքի ժամանակ, փոխարկութիւնը դէպի արեան քաղցրուց այսինքն բարձր [[կլիսեմիք ցուցանիշ]]ով (high glycemic index) ամէնաբարձր մակարդակ ունեցող ածխաջրատները, սպառուած են շարունակաբար: Լաւագոյն արդիւնքը այս ռազմահնարքին, կը փոխարինէ 35 տոկոս սպառուած քաղցրուց սիրտի զարկի արագութեան մօտ առաւելագոյնը 80 տոկոսէն վեր: Երկրորդը, համբերութիւն կրթութեան յարմարումները եւ մասնագէտ սննդականոները (օրինակ ծոմապահութիւն ընել ցած ուժգնութեամբ տեւականացման կրթութիւն), մարմինը կարող է պայմանաւորել [[type I muscle|type I]] [[մկանի]] մանրաթելեր, որ զարգացնէ վառելանիւթի գործածութեան կարողութիւնը եւ պաշտօնարկել կարողութիւնը աճեցնելու հարիւրորդութիւնը ճարպաթթուներու գործածուած իբր վառելանիւթ,<ref>{{Cite web| url=http://www.bodyrecomposition.com/training/methods-of-endurance-training-part-1.html| title=Methods of Endurance Training Part 1| date=2009-10-30| accessdate=2020-08-28| archive-date=2018-07-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20180722203112/https://bodyrecomposition.com/training/methods-of-endurance-training-part-1.html/| dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.bodyrecomposition.com/fat-loss/qa-steady-state-vs-tempo-training-and-fat-loss.html| title=Steady State vs. Tempo Training and Fat Loss| date=2008-06-02| accessdate=2020-08-28| archive-date=2017-09-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20170905054006/https://www.bodyrecomposition.com/fat-loss/qa-steady-state-vs-tempo-training-and-fat-loss.html/| dead-url=yes}}</ref> պահելով ածխաջրատի օգտագործութիւնը ամբողջ աղբիւրներէ: Երրորդ, վատնելով ածխաջրատները լայն քանակներով քաղցրածինի պահեստը պարպելէ ետք, ի հետեւանք մարզանքի կամ սնունդի կանոնաւորման, մարմիը կարող է յաւելացնել քաղցրածինի միջամկանի մթերումը:<ref>{{cite web |url=http://www.directlyfitness.com/store/carbing-cyclical-ketogenic-diet/ |last=McDonald |first=Lyle |title=Research Review: An In-Depth Look Into Carbing Up On The Cyclical Ketogenic Diet |access-date=19 February 2017 |date=2012-07-25 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111194513/http://www.directlyfitness.com/store/carbing-cyclical-ketogenic-diet/ |dead-url=yes }}</ref><ref>McDonald, Lyle. ''The Ketogenic Diet: A Complete Guide for the Dieter and the Practitioner. ''Lyle McDonald, 1998</ref><ref name="pmid5123660">{{cite journal | vauthors = Costill DL, Bowers R, Branam G, Sparks K | title = Muscle glycogen utilization during prolonged exercise on successive days | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1971-12_31_6/page/834 | journal = J Appl Physiol | volume = 31 | issue = 6 | pages = 834–8 | date = December 1971 | pmid = 5123660 | doi = 10.1152/jappl.1971.31.6.834 }}</ref> Այս ընթացքը ճանչցուած է [[ածխաջրատի դիզում]] (carbohydrate loading): Ընդհանուր առմամբ, ածխաջրերի աղբիւրի կլիսեմիք ցուցանիշը, նշանակութիւն չունի, քանի որ մկաններու էնսիւլինի զգայականութիւնը կ՛աճի ժամանակաւոր ձեւով, քաղցրածինի ոչնչացման արդիւնքով:<ref name="pmid3538900">{{cite journal | vauthors = Zorzano A, Balon TW, Goodman MN, Ruderman NB | title = Glycogen depletion and increased insulin sensitivity and responsiveness in muscle after exercise | journal = Am. J. Physiol. | volume = 251 | issue = 6 Pt 1 | pages = E664–9 | date = December 1986 | pmid = 3538900 | doi = 10.1152/ajpendo.1986.251.6.E664 }}</ref><ref>McDonald, Lyle. The Ultimate Diet 2.0. Lyle McDonald, 2003</ref> Երբ քաղցրաղինի պարտաւորութիւնը փորձառութիւն ձեռք կը ձգէ, մարզիկները յաճախ ծայրահեղ [[յոգնածութիւն]] կը զգան, որ դժուար կ՛ըլլայ իրենց որ շարժին: Իբր ակնարկութիւն, ամենալաւ կոչուած հեծանուորդը [[աշխարհի]] մէջ, սովորաբար կը կատարէ 4-էն 5 ժամ մրցում, ճիշդ քաղցրածինի ոչնչացման սահմաններուն, գործածելով առաջին երեք ռազմահնարքները: Երբ մարզիկները կը ստանան ածխաջրատ եւ [[սրճիտ]] (caffeine) իբր սնունդ, մարզանք ընելէ ետք, անոնց քաղցրածինի պահեստը կը լեցուի արագօրէն,<ref>{{cite journal |vauthors=Pedersen DJ, Lessard SJ, Coffey VG, etal |title=High rates of muscle glycogen resynthesis after exhaustive exercise when carbohydrate is coingested with caffeine |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2008-07_105_1/page/7 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=105 |issue=1 |pages=7–13 |date=July 2008 |pmid=18467543 |doi=10.1152/japplphysiol.01121.2007 |type=Original article }}</ref><ref name="Recovery nutrition review">{{cite journal | vauthors = Beelen M, Burke LM, Gibala MJ, ((van Loon LJC)) | s2cid = 13748227 | title = Nutritional strategies to promote postexercise recovery | journal = International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism | volume = 20 | issue = 6 | pages = 515–32 | date = December 2010 | pmid = 21116024 | doi = 10.1123/ijsnem.20.6.515 }}</ref> սակայն, նուազագոյն չափը սրճիտի որ [[բժշկականօրէն կարեւոր]] ազդեցութիւն ունի քաղցրածինի առլցման վրայ, հաստատուած չէ:<ref name="Recovery nutrition review" /> == Տե՛ս նաեւ == * [[Chitin]] * [[Peptidoglycan]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Reflist}} == Աղբիւրներ == {{Commonscat}} *[http://mcardlesdisease.org Glycogen storage disease – McArdle's Disease Website] *{{MeshName|Glycogen}} {{carbohydrates}} {{Authority control}} [[Ստորոգութիւն:Exercise physiology]] [[Ստորոգութիւն:Glycobiology]] [[Ստորոգութիւն:Hepatology]] [[Ստորոգութիւն:Nutrition]] [[Ստորոգութիւն:Polysaccharides]] [[Ստորոգութիւն:Biology]] 0xmulds7oibumj262ve7a1w9dql03qe 0 19013 253941 218166 2026-08-28T23:54:21Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253941 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երկրաշարժ|անվանում=Սպիտակի երկրաշարժ|քարտեզ={{Տեղորոշման քարտեզ | Հայաստան | label= | lat=41 | long=44.16 | mark=Bullseye1.png | marksize=40 | position=top | width= 250 | float=center | caption=Երկրաշարժին էպիկենտրոնը ցույց տվող քարտեզ}}|պատկեր=[[Պատկեր:Surb Amenaprkitch.jpeg|250px]]|նկարագրություն=[[Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գյումրի)|Ս.Ամենափրկիչ եկեղեցի]]ն երկրաշարժէն ետք, [[Գիւմրի]]|թուական=11:41 տեղական ժամով (07:41 UTC), 7 Դեկտեմբեր, 1988 |աստիճան=7,0|մակակեդրոն խորութիւն=10 քմ|էպիկենտրոնի տեղագրություն={{Coord|40.987|N|44.185|E}}|Աղէտահար երկիրներ={{դրոշավորում|Հայկական ԽՍՀ}}|ցունամի=ոչ|Զոհեր=25,000 զոհ, 514,000-ը մնաց անտուն (ըստ 15 Մարտ 20:00-ի տեղական ժամով)<ref name="Service">{{cite book |title=A History of Modern Russia: From Nicholas II to Vladimir Putin |url=https://archive.org/details/historyofmodernr00robe |last=Service |first=Robert |authorlink= |year=2003 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=0-674-01801-X |pages=[https://archive.org/details/historyofmodernr00robe/page/470 468]–469}}</ref>|տնտեսական վնաս=10 միլիառ USD}} '''Սպիտակի երկրաշարժը''' տեղի ունեցած է [[Հայաստան|Հայաստանի]] հիւսիս արեւմտեան մասին մէջ (այն օրերուն Խորհրդային Միութեան կազմին մէջ) 7 Դեկտեմբեր 1988-ին, տեղական ժամով՝ 11:41-ին: Երկրաշարժը ունէր 6,8-7,2<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/map/#{%22feed%22:%221450040538109%22,%22sort%22:%22newest%22,%22mapposition%22:%5B%5B39.386,40.957%5D,%5B43.597,49.395%5D%5D,%22viewModes%22:{%22help%22:false,%22list%22:true,%22map%22:true,%22settings%22:false},%22autoUpdate%22:false,%22search%22:{%22id%22:%221450040538109%22,%22name%22:%22Search%20Results%22,%22isSearch%22:true,%22params%22:{%22starttime%22:%221988-12-06%2000:00:00%22,%22maxlatitude%22:43.597,%22minlatitude%22:39.386,%22maxlongitude%22:49.395,%22minlongitude%22:40.957,%22minmagnitude%22:6,%22endtime%22:%221988-12-13%2023:59:59%22,%22orderby%22:%22time%22|title=Earthquakes|accessdate=2015-12-13}}<nowiki>}|publisher = earthquake.usgs.gov}}</nowiki></ref> աստիճան ուժգնութիւն: Սպիտակի ստորգետնեայ ցնցումները զգալի եղած են [[Երեւան|Երեւանի]] եւ [[Թիֆլիս|Թիֆիլիսի]] մէջ: Շրջանը ծանօթ է հազուադէպ պատահող, բայց ուժեղ եւ աւերիչ երկրաշարժներով, անիկա կը գտնուի Ալպեան լեռներէն մինչեւ Հիմալայեան լեռներ երկարող աշխուժ երկրաշարժական գօտիին վրայ։ Ստորգետնեայ հզօր ցնցումներու հետեւանքով կէս վայրկեանի մէջ աւերուած է հանրապետութեան գրեթէ ամբողջ հիւսիսային հատուածը, ուր կ'ապրէր շուրջ 1 մլն հոգի։ Երկրաշարժին մակակեդրոնն է Սպիտակը, ուր ցնցումներու ուժգնութիւնը հասած է մինչեւ 9-10 աստիճան (ըստ ՄՍԿ-64՝ 12 աստիճանի)։ Երկրաշարժին հետեւանքով շարքէն դուրս եկած է Հայկական ԽՍՀ արդիւնաբերական ներուժին շուրջ 40%-ը։ Երկրաշարժէն ամբողջութեամբ աւերուած են Սպիտակ քաղաքը եւ 58 գիւղ, մասամբ աւերուած են Լենինական (ներկայիս՝ [[Գիւմրի]]), [[Ստեփանաւան]], Կիրովական (ներկայիս՝ [[Վանաձոր]]) լրիւ կամ մասնակի աւերուած են Ախուրեանի, Գուգարքի, Արագածի, Կալինինոյի շրջաններու հարիւրէն աւելի գիւղեր ու աւելի քան 300 բնակավայր։ Հակառակ [[Սառ Պատերազմ|Սառ պատերազմի]] լարուածութեան, երկրաշարժէն քանի մը օր ետք Խորհրդային միութեան առաջնորդ Միխայիլ Կորպաչով պաշտօնապէս [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ֊էն]] մարդասիրական օգնութիւն կը խնդրէ ([[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն]] ետք առաջին անգամ ըլլալով)։ 113 երկիր մեծ քանակութեամբ մարդասիրական օգնութիւն կ'ուղարկէ Խորհրդային Միութիւն՝ փրկարար սարքաւորումներու, որոնողական խումբերու եւ բժշկական սարքերու տեսքով, բայց գաղտնի նուիրատուութիւնը եւ հասարակական կազմակերպութիւններու նուիրատուութիւնները նոյնպէս միջազգային օգնութեան մաս կազմած են։ Հայաստանի օգնութիւն բերող եուկոսլաւիական օդանաւը աղէտի կ'ենթարկուի, եւ անոր 9 հոգիէ բաղկացած անձնակազմը ինչպէս նաեւ՝ 69 զինծառայող կը զոհուին Երեւանի մատոյցներուն: == Ժաժաբանական բնութագիրը == * Ժամանակը՝ 7 Դեկտեմբեր 1988-ին‚ տեղական ժամով՝ 11։41-ին, * Մակակեդրոնը՝ Սպիտակ քաղաքին մօտ, Շիրակամուտ (Նալպանդ) գիւղ (φ=40,9N;λ=440, 2E), * Ուժգնութեան մակակեդրոնը՝ 10 աստիճան ըստ МSК - 64-ի, * Գիւմրի՝ 9 աստիճան ուժգնութիւն, * Վանաձոր՝ 8-9 աստիճան ուժգնութիւն, * Ստեփանաւան՝ 9 աստիճան ուժգնութիւն, * Երեւան՝ 6 աստիճան ուժգնութիւն, * Ուժգնութիւն՝ 7‚0 ըստ Richter-ի աստիճանին, * Գլխաւոր ցնցման տեւողութիւնը՝ շուրջ 35-45 երկվյրկ., * Երկրաշարժին ընթացքին երկիրի մակերեսին յառաջացած ճեղքին երկարութիւնը՝ շուրջ 37 քմ‚ ուղղաձիգ առաւելագոյն տեղաշարժը՝ շուրջ 2 մ‚ հորիզոնական տեղաշարժը՝ 0,7-1‚0 մ։ == Աւերուած գօտիին բնութագիրը == Երկրաշարժը կ'ընդգրկէ հանրապետութեան հիւսիսային եւ հիւսիս արեւելեան շրջանները, անոր տարածքին մօտաւորապէս 40%-ը: *Վնասուած գօտիին մակերեսը՝ 10,000 քմ քառակուսի‚ ուր կ'ապրէր 1 միլիոն բնակիչ, * Ուժեղ աւերման գօտիին թիւը՝ 11, * Աւերուած գիւղերուն թիւը՝ 58, * Վնասուած քաղաքներուն թիւը՝ 21, * Վնասուած գիւղերուն թիւը՝ 342, * Անօթեւան մնացածներուն թիւը՝ 514,000 հոգի։ {| align="center" border="1" |+Երկու երկրաշարժներուն համեմատութիւնը<ref>Տիրք Փրոսքէ (''Dirk Proske''), Վտանգներ եւ Աղէտներ (անգլերէն՝ ''Risks and Disasters''), Վտանգներու ցուցակ, Սփրինկըր Պերլին Հայտելպըրկ, 2008, էջ 97, ԳՄՍՀ՝ 978-3-540-79554-4։</ref> | |'''Սպիտակի երկրաշարժը''' |'''Լոմա-Փրիետայի երկրաշարժը''' |- |Թուական |7 Դեկտեմբեր 1988 |17 Հոկտեմբեր 1989 |- |Ուժգնութիւն |6.9 |7.1 |- |Վայր |Հայաստան |Հիւսիսային [[Քալիֆորնիա]] |- |Մահացողներ |>25,000 |67 |- |Վիրաւորներ |31,000 |2,435 |- |Անօթեւան մնացողներ |514,000 |7,362 |- |Գոյքային վնասներ |Անյայտ |~7.8 միլիար ԱՄՆ տոլար |} == Մարդկային կորուստները == Զոհերուն թիւը՝<ref>{{cite book |title=A History of Modern Russia: From Nicholas II to Vladimir Putin |url=https://archive.org/details/historyofmodernr00robe |last=Service |first=Robert |authorlink= |year=2003 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=0-674-01801-X |pages=[https://archive.org/details/historyofmodernr00robe/page/470 468]–469}}</ref> 25,000 հոգի, բաժնուած՝ * [[Գիւմրի]] - 17,000 * [[Սպիտակ]] - 4,000 * [[Վանաձոր]] - 1,200 * [[Ախուրեան (Շիրակի մարզ)|Ախուրեան]] - 500 * [[Ստեփանաւան]] - 125 Փլատակներէն դուրս կը բերուի ողջ՝ 45,000 հոգի, հիւանդանոց կը տեղափոխուի՝ 12,500 հոգի։ Շուրջ 170 հազար հոգի դուրս կը բերուի աղէտի գօտիէն եւ հանգրուան կը գտնէ՝ Խորհրդային Միութեան տարբեր հանրապետութիւններուն մէջ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/374833 Սպիտակի Երկրաշարժը]</ref>: Նիւթական վնասները կը գնահատուին 10 միլիառ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] տոլարով։ Գործելէ կը դադրին 170 արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ եւ շուրջ 1200 անասնապահական շինութիւններ կ'աւերուին: == Պատկերներ == <gallery> Armenia1.jpg Ruins in Spitak after the 1988 earthquake.jpg Armenia3.jpg Armenia4.jpg Armenia5.jpg Armenia6.jpg Armenia8.jpg Armenia9.jpg Armenia10.jpg File:RIAN archive 8968 Rescue squad.jpg File:Surb Amenaprkitch.jpeg File:1988 Spitak earthquake - Partial Collapse of Masonry Building, Spitak, Armenia.tif File:1988 Spitak earthquake - Collapse of Floors, Leninakan, Armenia.tif File:1988 Spitak earthquake.jpg </gallery> == Հետեւանքները քաղաքաշինութեան ոլորտին մէջ == Երկրաշարժէն ետք, վերատեսութեան կ'ենթարկուի Հայաստանի երկրաշարժական շրջանացման քարտէսը, նախկին երկու՝ 7 եւ 8 գօտիներու փոխարէն կ'ընդունուի 1, 2 եւ 3 գօտիներով քարտէս մը, ուր երկրաշարժական վտանգը կ'արձանագրուէր ոչ թէ ուժգնութեամբ, այլեւ՝ սպասուած երկրաշարժներու առաւելագոյն արագացումներով։ * 1 գօտիի համար այն 200 սմ/վ² (մօտաւորապէս 8 աստիճան ուժգնութիւն) * 2 գօտիի համար այն 300 սմ/վ² (մօտաւորապէս 8,5 աստիճան ուժգնութիւն) * 3 գօտիի համար այն 400 սմ/վ² (մօտաւորապէս 9 աստիճան ուժգնութիւն) Օրինակ, Երեւան կը գտնուի 3-րդ գօտիին վրայ, այսինքն՝ կրնայ տեղի ունենալ 9 աստիճան ուժգնութեամբ երկրաշարժ։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://spitakseism.info/?p=8 Սպիտակի երկրաշարժին դասերը եւ աղէտի գօտիին վերականգնման հարցերը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809060228/http://spitakseism.info/?p=8 |date=2020-08-09 }} * [http://www.spitakseism.info/ spitakseism.info - Սպիտակի երկրաշարժին 20 ամեակին նուիրուած գիտական, հրապարակախօսական, վիճակագրական եւ այլ նիւթերու հաւաքածոյ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929141218/http://spitakseism.info/ |date=2020-09-29 }} * [http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2007-12/986.html Սուրէն Յարութիւնեանին յօդուածը՝ Սպիտակի երկրաշարժին մասին] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023110700/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2007-12/986.html |date=2008-10-23 }} * [https://amatunivahan.wordpress.com/2011/06/03/%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%84%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%80%D5%A4%D5%AB-%D5%B3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80%D5%A8/ Վահան Ամատունիին «ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴԻՆ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ» յօդուածը՝ 9-13 Դեկտեմբեր 1988] [[Ստորոգութիւն:Երկրաշարժներ Հայաստանի մէջ]] tlikj4yqnni7krao833ip86ygh37u27 0 19062 253982 250431 2026-08-29T00:22:30Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253982 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cartrema americana leaves, Virginia Beach, Virginia, USA.jpg|մինի|Ամերիկեան Ձիթենի]] '''Ամերիկեան Օսմանթուս''', որ յաճախ ''Ամերիկեան ձիթենի'' <ref name="HortusIII">{{cite book|title=Hortus third: A concise dictionary of plants cultivated in the United States and Canada|url=https://archive.org/details/hortusthirdconci00bail|author=Bailey, L.H.; Bailey, E.Z.; the staff of the Liberty Hyde Bailey Hortorium|publisher=Macmillan|year=1976|isbn=978-0-02-505470-7|location=New York}}</ref>, կամ ''վայրի ձիթենի'' կ'անուանուի <ref name="HortusIII" /> ՝ մշտադալար թուփ մըն է կամ փոքրահասակ ծառ մը, [[Հիւսիսային Ամերիկա|Հիւսիսային Ամերիկայի]] հարաւ-արեւելեան կողմը: Անգլերենով յայտնի է ''devilwood'' անունով<ref name="HortusIII" />: Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ տարածուած է [[Վըրճինիա նահանգ]]<nowiki/>էն մինչեւ [[Թեքսաս նահանգ]]<nowiki/>ը, եւ [[Մեքսիքօ|Մեքսիքոյի]]՝ Նուեվօ Լիոնի մէջ (''Nuevo Leon''), հարաւը՝ Օախաքա (''Oaxaca'') եւ [[Վերաքրուզ]] (''Veracruz'') քաղաքներուն մէջ<ref name="grin">Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?26118 ''Osmanthus americanus'']</ref><ref>{{Cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=355029 |title=Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Osmanthus americanus'' |accessdate=2020-09-17 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119225124/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=355029 |dead-url=yes }}</ref>: Ամերիկեան Օսմանթուսը կ'աճի 4-7 մ. բարձրութեամբ, հազուադէպօրէն կրնայ հասնիլ մինչեւ 11 մ.: Տերեւներուն երկայնքը՝ 5-14 սմ. է, իսկ լայնքը՝ 2-4 սմ.: Ծաղիկները կը բացուին գարնան սկիզբը, փոքր են (1 սմ. երկայնքով), ճերմակ եւ անուշ բոյր մը ունին: Պտուղը գնդաձեւ է, ունի գոց կապոյտ 6-15 մմ. տրամագիծով կորիզ մը, որ մէկ սերմ կը պարունակէ<ref name="weaver">Weaver, R. E. (2003). Botany Section. ''Tri-ology'' 42 (6): 1-16 [http://www.doacs.state.fl.us/pi/enpp/pdf/triology/4206.pdf pdf file] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070924190707/http://www.doacs.state.fl.us/pi/enpp/pdf/triology/4206.pdf |date=2007-09-24 }}</ref><ref name="ccva">Centenary College Virtual Arboretum, Louisiana: [http://www.centenary.edu/arboretum2/main/plants/osmanthus.html ''Osmanthus americanus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060914072428/http://www.centenary.edu/arboretum2/main/plants/osmanthus.html |date=2006-09-14 }}</ref><ref name="rhs">Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.</ref>: == Համակարգումը == * 1767-ին [[Քարլ Լիննէյ]]ն (''Carl Linney'')''Ամերիկեան ձիթենին'' ''Olea americana'' կ'անուանէ՝, Mantissa plantarum գիրքին մէջ: * '''Ճորճ Պենթ''' (''George Bent'') եւ '''Ժոզեֆ Տալթըն Հուքըր''' (''Joseph Dalton Hooker'') , ''Synoptical Flora of North America'' գիրքին մէջ, որ հրատարակուած է 1878-ին կ'անուանէին ''Osmanthus americanus'' : Այլ հոմանիշներ. * Amarolea americana (L.) փոքր, * Osmanthus americanus (L.) A. Gray, * Osmanthus americanus, * Osmanthus americanus var. P. S. microphyllus կանաչ, * Osmanthus mexicanus Lundell, * Osmanthus floridanus: == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Ծառեր]] [[Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով]] gvuju0xatnttp2ghpdky1045auci58m 0 19140 253942 250309 2026-08-28T23:54:42Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253942 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիւանդութիւն}} '''Իպոլա հիւանդութիւն''' (Ebola<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|title=Ebola virus disease|website=www.who.int|language=en|accessdate=2020-10-01}}</ref>)''',''' ժահրային հազուագիւտ եւ մահացու հիւանդութիւն մըն է: Յաճախ ան կը կոչուի Իպոլա [[Արիւնահոսութիւն|արիւնահոսութեան]] հիւանդութիւն, որովհետեւ անոր յատկանշական ախտանշաններէն կարեւորագոյնը անսպասելի արիւնահոսութիւնն է: Այս ժահրը կը պատկանի «Filoriridae» ժահրերու խմբաւորումին: Այս հիւանդութեան ժահրը Իպոլա ժահրն է, որ առաջին անգամ յայտնուած է 1976-ին, Սուտանի մէջ եւ [[Քոնկօ|Քոնկոյի]] Իպոլա գետին շրջակայքը: Այս երկու երկիրներուն մէջ Իպոլա հիւանդութիւնը շուտով տարածուած է եւ վերածուած համաճարակի: Իպոլա հիւանդութիւնը երկրորդ անգամ յայտնուած է 2012-ին [[Ուկանտա|Ուկանտայի]] եւ դարձեալ Քոնկոյի մէջ: Իպոլա ժահրը վարակուող անձի մարմնին մէջ մտնելէ ետք կը տկարացնէ անոր ախտամերժութեան (immunity) համակարգը եւ կը հարուածէ մարմնի զանազան օրկանները: Վարակուողներուն 50-90 տոկոսը կը մահանայ: Չմահացողները կը կրեն իպոլա ժահր եւ կրնան փոխանցել զայն ուրիշներու` սերմնահեղուկի միջոցաւ: 2014-ի համաճարակը երրորդն է, որ աւելի ահազանգային եւ բարդ էր: Ըստ Միջազգային Առողջապահական Կազմակերպութեան՝ 2014-ի համաճարակը տարածուած է մասնաւորապէս Կինիի, Սիէրա Լիոնի եւ [[Լիպերիա|Լիպերիոյ]] մէջ: Մինչեւ 2014 Իպոլան խլած է 3 400-է աւելի մարդոց կեանքը: Յայտնաբերուած են 7 500 պարագաներ: == Հիւանդութեան ախտանշանները == Իպոլա [[Հիւանդութիւն|հիւանդութեան]] ախտանշանները կը նմանին ճահճատենդի (malaria) եւ ընդերային տենդի (typhoid) ախտանշաններուն, հետեւաբար իպոլան պէտք է զատորոշել այս երկուքէն: Իպոլա հիւանդութեան ախտանշաններն են` բարձր ջերմ, մարմնական տկարութիւն եւ յոգնածութիւն, մկանային ցաւ, սաստիկ գլխացաւ, փորի ցաւ, նողկանք, փսխունք, փորհարութիւն, հազ, կրծքացաւ, կոկորդի կարմրութիւն, մորթի դեղնութիւն-դեղնախտ (jaundice), անսպասելի արիւնահոսութիւն, աւշագեղձերու ծաւալում (lymph node hypertrophy), զառանցանք (delirium), անզգայութիւն (stupor) եւ հաւանական մահաքուն (coma)<ref>{{Cite web|url=http://archive.aztagdaily.com/archives/208640|title=Իպոլա Կամ Իպոլա Հիւանդութիւն - Ebola - Aztag Daily|language=en-US|accessdate=2021-10-18}}</ref>: == Ընկերութիւն եւ մշակոյթ<ref>{{Citation|title=Ebola|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ebola&oldid=1347760427|date=2026-04-08|accessdate=2026-04-17|language=en}}</ref> == === Զինամթերքի վերածում === Հիւանդութիւններու վերահսկման եւ կանխարգիլման կեդրոններուն (CDC) կողմէ իպոլա ժանտախտը (Ebolavirus) դասակարգուած է իբրեւ '''կենսապահովութեան 4-րդ մակարդակի''' գործօն, ինչպէս նաեւ '''«Ա» կարգի կենսա-ահաբեկչական''' գործօն։ Անիկա կենսաբանական պատերազմի մէջ իբրեւ զէնք օգտագործուելու ներուժն ունի. «Պիոբրեբարադ» (Biopreparat) հիմնարկը հետազօտած է զայն նման նպատակով, սակայն զանգուածային բնաջնջման զէնքի պատրաստութիւնը կրնայ դժուար ըլլալ, որովհետեւ ժանտախտը բաց օդին մէջ արագօրէն կը կորսնցնէ իր ազդեցութիւնը։ 2014-ին, Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ) կամ Մեքսիքայի կառավարութեան անունով կեղծ նամակներ (e-mails) տարածուած են՝ համակարգչային վնասակար ծրագիրներ (malware) փոխանցելու նպատակով։ 2015-ին BBC-ն հաղորդեց, թէ «Հիւսիսային Քորէայի պետական լրատուամիջոցները ակնարկած են, որ հիւանդութիւնը ստեղծուած է ԱՄՆ-ի բանակին կողմէ՝ իբրեւ կենսաբանական զէնք»<ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1901023|title=Wilkinson, Bud (23 April 1916–09 February 1994)|last=McGregor|first=Andrew|date=2015-04|publisher=Oxford University Press|series=American National Biography Online}}</ref>։ === Տեղահանութիւն === 2014-2015 թուականներու իպոլայի համաճարակի վերլուծութիւնը ցոյց տուաւ, որ բռնկումները կրնան տեղահանութիւններու պատճառ դառնալ։ Վարակման վախը, մեկուսացման (քարանթին) միջոցառումները, հիմնական պիտոյքներու պակասը, խարանը (stigma) եւ բժշկական միջամտութիւններուն շուրջ ստեղծուած բռնութիւնները կրնան ստիպել անհատներուն եւ նոյնիսկ ամբողջական համայնքներուն՝ լքելու իրենց տուները<ref>"Displaced by disease: 5 displacement patterns emerging from the Ebola epidemic". ''IDMC - Internal Displacement Monitoring Centre''. 20 November 2014. Retrieved 4 December 2025.</ref>։ === Գրականութիւն === * Ռիչըրտ Փրեսթընի 1995-ի մեծայարգ «Տաք գօտին» (''The Hot Zone'') գիրքը թատերականացուցած է Վիրճինիա նահանգի Ռեսթըն քաղաքին մէջ իպոլայի բռնկումը։ * Ուիլիըմ Քլոզի 1995-ի «իպոլա. վաւերագրական վէպ իր առաջին պայթիւնին մասին» (''Ebola: A Documentary Novel of Its First Explosion'') եւ 2002-ի «իպոլա. մարդոց աչքերով» (''Ebola: Through the Eyes of the People'') գործերը կը կեդրոնանան 1976-ին Զայիիրի մէջ իպոլայի բռնկման հանդէպ անհատներու հակազդեցութիւններուն վրայ։ * Թոմ Քլենսիի 1996-ի «Գործադիր հրամաններ» (''Executive Orders'') վէպը կը նկարագրէ Միջին Արեւելքի ահաբեկիչներու յարձակումը ԱՄՆ-ի վրայ՝ օգտագործելով «իպոլա Մայինկա» կոչուող մահացու շտամի օդակաթիլային տարբերակը<ref>{{Cite book|title=Executive orders|url=https://archive.org/details/executiveorders00clan|last=Clancy|first=Tom|date=1996|publisher=Putnam|isbn=978-0-399-14218-5|location=New York}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.3886/icpsr02307|title=CBS News/New York Times Monthly Poll #1, September 1996|date=1998-04-20|website=ICPSR Data Holdings|accessdate=2026-04-17}}</ref>։ 2014-ին Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ իպոլայի համաճարակի տարածման զուգահեռ, հրապարակուեցան բազմաթիւ ինքնահրատարակուած կամ վերանայուած գիրքեր, որոնք կը պարունակէին սենսացիոնալ եւ մոլորեցնող տեղեկութիւններ հիւանդութեան մասին։ Նման գիրքերու որոշ հեղինակներ խոստովանեցան, որ չունին բժշկական վկայականներ եւ արհեստավարժօրէն որակեալ չեն բժշկական խորհուրդներ տալու համար։ Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը յայտարարեցին, որ նման ապատեղեկատուութիւնը նպաստած է հիւանդութեան տարածման։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Ժանտախտ (Քոլերա)|Ժանտախտ]] * [[Բծաւոր Տենդ|Բծաւոր տենդ]] * [[Պսակաձեւ Ժահր|Պսակաձեւ ժահր]] * [[Համաճարակ]] [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով]] 9d8pfaoq2wp62twot4j0uze7c7ji3ei 0 19310 253846 234322 2026-08-28T22:50:41Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253846 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Միապետ}} '''Լենկ թիմուր''' ({{ԱԾ}}, {{lang-fa|تیمور}} ''Temūr'', [[չաղաթայերէն]]: ''{{lang|chg-Latn|Temür}}''; ծանօթ է նաեւ իբրեւ '''Ամիր թէմուր''' եւ '''Թամերլան''' ({{lang-fa|تيمور لنگ}} ''Temūr(-i) Lang'', «Կաղ թէմուր»)), մոնկոլ նուաճող։ Իբրեւ Թիմուրեաններու կայսրութեան հիմնադիր [[Իրան|Պարսկաստանի]] եւ [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մէջ՝ ան դարձած է Թիմուրեաններու հարստութեան հիմնադիրը<ref name=":4">{{cite book|url=https://books.google.am/?id=H-k9oc9xsuAC&printsec=frontcover#v=onepage|title=Medieval Islamic Civilization|author=Josef W. Meri|publisher=Routledge|year=2005|isbn=9780415966900|page=812}}</ref>։ Ըստ Ճոն Ժոզեֆ Սանդերսի Լենկթիմուր ոչ թէ տափաստանային քոչուոր էր, այլ «իսլամականացած եւ իրանականացուած հասարակութեան արդիւնք»<ref name="Saunders2001">{{cite book|url=https://books.google.am/?id=nFx3OlrBMpQC&pg=PA173|title=The History of the Mongol Conquests|author=J. J. Saunders|date=March 2001|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1766-7|pages=173–}}</ref>։ Լենկթիմուր, որ ծնած է Տրանսոխանիոյ մէջ (ներկայիս [[Իւզպէքիստան]] ) Բարլասներու քոչուորական միութեան մէջ 9 Ապրիլ 1336-ին, 1370-ին կրցած է [[Չաղաթայի ուլուս|Չաղաթայի խանութեան]] արեւմտեան շրջաններու նկատմամբ վերահսկողութիւն հաստատել։ Լենկթիմուր արշաւանքներ սկսած է դէպի [[Արեւմտեան Ասիա|Արեւմտեան]], [[Հարավային Ասիա|Հարաւային]] եւ [[Կենտրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիա]], [[Կովկաս]] եւ [[Ռուսաստան|Ռուսաստանի]] հարաւը, այնուհետեւ իբրեւ իսլամական աշխարհի ամենահզօր ղեկավար՝ ան պարտութեան մատնած է [[Մամլուքների սուլթանութիւն|Մեմլուքներու սուլթանութիւնը]]՝ յառաջանալով դէպի [[Օսմանեան կայսրութիւն]] եւ անկում ապրող [[Դելիի սուլթանութիւն|Տելիի սուլթանութիւն]]<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history|title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history}}</ref>։ Այս նուաճումներուն իբրեւ արդիւնք՝ Լենկթիմուր ստեղծած է թիմուրեաններու կայսրութիւնը, որ, սակայն, իր մահէն կարճ ժամանակ մը ետք բաժան- բաժան եղած է։ Լենկթիմուր [[Մեծ տափաստան|Եւրասիական տափաստաններու]] վերջին քոչուոր նուաճողներէն է, որու կայսրութիւնը հիմք հանդիսացած է ԺԶ.-ԺԷ. դարերուն աւելի կազմակերպուած եւ երկարակեաց կայսրութիւններու համար<ref>{{Cite book|title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000|url=https://archive.org/details/aftertamerlanegl0000darw|last=Darwin|author=John Darwin (historian)|first=John|publisher=Bloomsbury Press|year=2008|isbn=978-1-59691-760-6|location=|pages=[https://archive.org/details/aftertamerlanegl0000darw/page/29 29], 92}}</ref> Լենկթիմուր կը նախատեսէր վերականգնել [[Ճենկիզ խան|Ճենկիզ խանի]] (մահացած է 1227-ին) [[մոնկոլական կայսրութիւն|մոնկոլական կայսրութիւնը]], եւ ըստ Ժերար Շալիանի՝ ան ինքզինք կը համարէր Ճենկիզ խանի ժառանգորդը<ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A.M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p.75. {{ISBN|0-7658-0204-X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.am/books?id=xKVAbb6Tc4wC&pg=PA75&dq=Timur+Turkic+speaking&hl=tr&sig=9Dxl3dFIql2fIK7XMXoIvswcg5o p. 75.], {{ISBN|0-7658-0204-X}}, [https://books.google.am/books?id=xKVAbb6Tc4wC&pg=PA75&dq=Timur+Turkic+speaking&hl=tr&sig=9Dxl3dFIql2fIK7XMXoIvswcg5o p.75.], "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.", "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir."</ref>։ Հակառակ անոր, որ ինք ո՛չ Ճենկիզ խանի ժառանգորդն էր, ո՛չ ալ Պորճիկին<ref name="Marozzi2006">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=Ay23EpKGFi0C&pg=PA342|title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World|author=Justin Marozzi|publisher=Da Capo Press|year=2006|isbn=978-0-306-81465-5|page=342}}</ref>՝ սակայն կը ձգտէր շարունակել վերջինիս նուաճումներուն ժառանգութիւնը իր կեանքին ընթացքին<ref name=":5">Richard C. Martin, ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' A-L, Macmillan Reference USA, 2004, {{ISBN|978-0-02-865604-5}}, p. 134.</ref>։ Ըստ Պէաթրիս Ֆորպս Մանցի «Լենկթիմուր իր պաշտօնական նամակագրութեան մէջ ձգտած է ինքզինք ներկայացնել իբրեւ Ճենկիզ խանի եւ անոր ժառանգորդներուն իրաւունքները վերականգնողը։ Իրանական, մեմլուքեան եւ օսմանեան արշաւանքները արդարացուցած է՝ ըսելով, որ անով կը վերականգնի մոնկոլներու օրինական իրաւունքները տարածքներուն մէջ, որոնք յայտնուած են ուզուրպատորներու իշխանութեան տակ»<ref name=":6">{{cite journal|last1=Forbes Manz|first1=Beatrice|date=April 1998|title=Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|series=Third|volume=8|issue=1|pages=21–41}}</ref>։ Իր նուաճումները օրինականացնելու համար Լենկթիմուր յաճախ կ'օգտագործէր իսլամական խորհրդանշաններ եւ լեզու՝ ինքզինք կոչելով «Իսլամի թուր», եւ կը հովանաւորէր կրթական եւ կրօնական հաստատութիւններ։ Իր կեանքին ընթացքին գրեթէ բոլոր Պորճիկի առաջնորդները դարձուցած է իսլամադաւան։ Լենկթիմուր Սմիրնայի պաշարման ատեն պարտութեան մատնած է Հիւանդախնամներու միաբանութիւնը՝ ինքզինք հռչակելով ղազի<ref name="marozzi-2004">{{cite book|title=Tamerlane: Sword of Islam, conqueror of the world|author=Marozzi, Justin|publisher=HarperCollins|year=2004}}</ref>։ Մինչեւ իր կառավարման աւարտը Լենկթիմուր իր իշխանութիւնը հաստատած է Չաղաթայի խանութեան, [[Իլխանութիւն|Իլխանութեան]] եւ Ոսկեայ Հորդայի մնացորդներու նկատմամբ եւ նոյնիսկ փորձած է [[Չինաստան|Չինաստանի մէջ]] վերականգնել Եուան հարստութիւնը։ Լենկթիմուրի զօրքը կազմուած էր տարբեր էթնիկ խումբերէ․ անոր զօրքէն կը սարսափէին [[Ասիա|Ասիոյ]], [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] եւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] երկիրները<ref name="marozzi-2004" />, որոնց մեծ մասը աւերակ դարձած էր թիմուրի արշաւանքներուն պատճառով<ref>Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|9780857861252}}, section "Timur"</ref>։ Ըստ գիտնականներու, անոր արշաւանքները դարձած են 17 միլիոն մարդու մահուան պատճառ, որ այդ օրերուն աշխարհի ողջ բնակչութեան 5%-ը կը կազմէր <ref>{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1999-01-17/news/9901170256_1_uzbek-islam-karimov-tashkent|title=The Rehabilitation Of Tamerlane|date=հունվարի 17, 1999|work=Chicago Tribune|access-date=2020-10-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818043641/http://articles.chicagotribune.com/1999-01-17/news/9901170256_1_uzbek-islam-karimov-tashkent|dead-url=yes}}</ref><ref>J.J. Saunders, [https://books.google.am/books?id=nFx3OlrBMpQC&pg=PA174&lpg=PA174 The history of the Mongol conquests] (page 174), Routledge & Kegan Paul Ltd., 1971, {{ISBN|0812217667}}</ref>։ Լենկթիմուր աստղագէտ եւ թուաբանագէտ, ինչպէս նաեւ թիմուրեաններու կայսրութեան սուլթան [[Ուլուգբեկ|Ուլուգբեկի]] մեծ հայրն է․ վերջինս Կեդրոնական Ասիոյ մէջ կառավարած է 1411-1449 թուականներուն։ Լենկթիմուր նաեւ [[Զահիր էլ տին Մուհամմետ Պապուր]] (1483-1530 թուականներ)՝ [[Մեծ մոնկոլներու կայսրութեան]] հիմնադիրին մեծ հայրն է․ այս կայսրութիւնը երեք դար շարունակ՝ 1526-1857 թուականներուն, տիրապետած է Հարաւային Ասիոյ որոշ շրջաններու վրայ<ref>{{cite web|url=http://search.eb.com/eb/article-9072544|title=Timur|year=2007|publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition|url-access=subscription}}</ref><ref name="EI">{{cite encyclopedia|title=Tīmūr Lang|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill Publishers|accessdate=ապրիլի 24, 2014|author=Beatrice F. Manz|editor=|year=2000|volume=10|edition=2nd|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223|archive-date=2015-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223|dead-url=yes}}</ref>։ Լենկթիմուր կը համարուի արուեստի եւ ճարտարապետութեան մեծ հովանաւոր, որ կապ հաստատած էր այնպիսի մտաւորականներու հետ, ինչպիսիք էին [[Իպն Խալդունը]] եւ Հաֆիզի Ապրուն<ref name="marozzi-2004" />։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Միջին Ասիոյ տիրակալներ]] [[Ստորոգութիւն:1336 ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ պատմութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թուրք կառավարիչներ]] bmaapttrgauga1cre8v81ioo07wg3nt 0 19551 253887 233097 2026-08-28T23:20:59Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253887 wikitext text/x-wiki '''Առաքեալներ''' (առաքուած, ուղարկուած [[յունարէն]]՝ απόστολος), ըստ [[Նոր Կտակարան|Նոր Կտակարանի]] եւ քրիստոնեայ աւանդութեան՝ [[Յիսուս Քրիստոս|Քրիստոսի]] կողմէ առաքուած մարդիկ, Յիսուս Քրիստոսի 12 աշակերտներն ու հետեւողները (Ղուկ. 6։13-16 հմմտ. Մատթ. 10։2-4, Մարկ. 3։16, )՝ Իսրայէլի տասներկու ցեղերու թիւին համաձայն (Ծննդ. 49։28)։<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Apostle|title="Apostle", Britannica.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603080145/https://www.britannica.com/topic/Apostle|archive-date=3 June 2020|access-date=24 May 2020}}</ref> == Առաքեալները == [[Պատկեր:HSAraqyalner.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Քրիստոս կը քարոզէ Առաքեալներուն։]] # Պետրոս (Սիմոն Պետրոս, Կեփաս), # Անդրէաս, # Յակոբոս (Զեբեդեոսի որդի, Որոտման որդի (Բաներեգես)), # Յովհաննէս (Յովհաննէս Աւետարանիչ, Յովհաննէս Աստուածաբան), # Փիլիպպոս, # Բարդողիմէոս (Նաթանայել), # Թադէոս (Ղեբէոս, Յուդա) # Թովմաս (Երկուորեակ), # Մատթէոս (Ղեւի), # Յակոբոս Ալփեան (Կրտսեր Յակոբոս, Ալփեոսի որդի), # Սիմոն Կանանացի (Նախանձայոյզ), # Յուդա Իսկարիովտացի։ Յուդա Իսկարիովտացիի անձնասպանութենէն ետք, առաքեալները վիճակահանութեամբ իբրեւ 12-րդ առաքեալ կ'ընտրեն Մատաթիան (տես Գործք.1։15-26)։ [[Պատկեր:Brooklyn Museum - The Exhortation to the Apostles (Recommandation aux apôtres) - James Tissot.jpg|մինի|ձախից]] առաքեալները բոլորն ալ եղած են [[Գալիլիա]]ցիներ (հմմտ. Գործք. 2։7), գլխաւորաբար ձկնորսներ եւ մաքսաւորներ։ Ըստ Աւետարաններուն մէջ առկայ տուեալներուն՝ բոլոր առաքեալներն ալ Քրիստոսի անմիջական առաջնորդութեամբ պատրաստուած են իրենց առաքելութեան համար, ականջալուր եղած Անոր քարոզներուն եւ ականատես՝ հրաշքներուն եւ գործերուն, եւ [[Ս. Զատիկ|Յարութեան]]։ Տասներկու առաքեալներուն Յիսուս «իշխանութիւն տուաւ պիղծ դեւերու վրայ՝ հանելու զանոնք, բժշկելու ամէն ցաւ եւ ամէն հիւանդութիւն» (Մատթ. 10։1)։ Իսկ համբարնալէն առաջ ընտրեալներուն պատուիրեց. «ինչպէս Հայրը զիս ուղարկեց, ես ալ ձեզ կ'ուղարկեմ։ Գացէ՛ք ուրեմն աշակերտ դարձէ՛ք բոլոր ազգերուն, զանոնք մկրտեցէ՛ք Հօր եւ Որդիին եւ Ս. Հոգիին անունով։ Ուսուցանեցէ՛ք անոնց պահել այն բոլորը, ինչ որ ձեզի պատուիրեցի» (Մատթ. 28։19-21)։ Քրիստոսի [[Համբարձում]]էն եւ [[Հոգեգալուստ]]էն ետք գործնականապէս անոնք եղան հիմքն ու հիմնադիրը Եկեղեցւոյ՝ ըլլալով անոր անդամները, առաջնորդներն ու կազմակերպիչները։ [[Գործք առաքելոց]]ին մէջ կը ներկայացուին առաքեալներու հալածանքներն ու անոնցմէ մէկուն՝ Յակոբոս Զեբեդեանին սպանութիւնը (Գործք. 12։1-2)։ Ըստ աւանդութեան բոլոր առաքեալներն ալ, բացառութեամբ Յովհաննէս առաքեալին, նահատակուած են ի սէր Քրիստոսի։<ref name="ODCC self">{{cite book|title=The Oxford Dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=0-19-280290-9|editor-last=Cross|editor-first=F.L.}}</ref> [[Պատկեր:Synaxis of the Twelve Apostles by Constantinople master (early 14th c., Pushkin museum).jpg|մինի|ձախից]] Տասներկուքէն բացի առաքեալ կ'անուանուին նաեւ Պօղոսը (Սողոս), որ ծանօթ է իբրեւ 13-րդ առաքեալ։ Պօղոս ինքզինք կ'անուանէ «հեթանոսներու առաքեալ» (Հռոմ. 11։12)։ [[Հայաստանեայց Առաքելական Ս.Եկեղեցի]]ն իր տօնացոյցին մէջ ունի Տասներկու առաքեալներուն եւ Պօղոս Տասներեքերորդ առաքեալին նուիրուած տօն։ Այս առաքեալները ունին նաեւ առանձին-առանձին կամ զոյգ-զոյգ տօներ։ Հայաստանի մէջ քարոզած եւ նահատակուած են Թադէոս (Ղեբէոս) եւ Բարդողիմէոս (Նաթանայել) առաքեալները, որոնք հիմնած են եկեղեցիներ։ Վերջիններս կոչուած են Առաքելական եկեղեցիներ, ըստ այդմ ալ Հայոց եկեղեցին կը կոչուի Հայ Առաքելական Ս. Եկեղեցի։ Առաքեալներուն անմիջական քարոզով հիմնուած եկեղեցիները կը կոչուին Առաքելական, որմէ ծագած է հայ եկեղեցւոյ պատուանունը՝ «Հայաստանեայց Առաքելական Ս. եկեղեցի»։ [[Պատկեր:The Last Supper - Leonardo Da Vinci - High Resolution 32x16.jpg|մինի|աջից|Վերջին ընթրիքը]] == Եօթանասուն աշակերտներ == Ըստ [[Ղուկասի Աւետարան]]ին՝ բացի վերը նշուած 12-էն Քրիստոսի կը հետեւէին 70 հոգի եւս (որոշ աղբիւրներու համաձայն՝ 72), որոնք կ'անուանուէին աշակերտներ. «Այնուհետեւ Տէրը նշանակեց ուրիշ եօթանասուներկու հոգի եւս եւ զանոնք երկու-երկու ուղարկեց այն բոլոր քաղաքներն ու վայրերը, ուր ինք պիտի երթար» (Ղուկ. 10։1)։<ref>{{cite web|url=https://www.oca.org/saints/lives/2024/01/04/100017-synaxis-of-the-seventy-apostles|title=Synaxis of the Seventy Apostles|website=www.oca.org|publisher=The Orthodox Church in America|access-date=22 April 2024}}</ref> Յիսուս Քրիստոսի կողմէ 70-ին եւս տրուեցան հիւանդութիւններ բուժելու, դեւեր հալածելու եւ բարի լուրը՝ [[Աւետարան]]ը, քարոզելու իշխանութիւն։ Առհասարակ [[Աստուածաշունչ]]ը 70-էն եւ ոչ մէկուն անունը չի նշեր, սակայն կը նշէ, որ անոնց անունները գրուած են երկինքի մէջ (Ղուկ. 10։20)։ Ըստ Աւանդութեան՝ 70 աշակերտներէն եղած են առաքեալներուն ընտրած 7 սարկաւագները (տես, Գործք. 6։1-6), Մարկոս եւ Ղուկաս Աւետարանիչները, ինչպէս նաեւ [[Պօղոս առաքեալ]]ին գործակիցները։ Հայ Առաքելական Ս. Եկեղեցին իր տօնացոյցին մէջ Եօթանասուն աշակերտներուն ալ նուիրուած տօն ունի։ == Աղբիւրներ == # Աստուածաշունչ Մատեան Հին եւ Նոր Կտակարաններ, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին եւ Հայաստանի Աստուածաշնչային ընկերութիւն, 2004։ # Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Համապատում, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 1997։ # Շնորհք Արք. Գալույտեան, Աստուածաշնչական սուրբեր, Երեւան, 1997։ # Աւետարանների գործող անձինք, Ս. Էջմիածին, 2010։ == Արտաքին յղումներ == * [http://www.lusamut.net/level3_.php?id=50&id_3=366&cat_=6&id_2=715&s=0 Առաքելոց գերեզմանները, Ազգապատում, Մ. Օրմանեան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217164615/http://lusamut.net/level3_.php?id=50&id_3=366&cat_=6&id_2=715&s=0 |date=2010-12-17 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} rvymsdeh0trhphr8ds4oaoe6jmibskk 0 19766 253757 203830 2026-08-28T21:40:30Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253757 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Temple of Bel in Palmyra.JPG|մինի|աջից|Բելի տաճարը Փալմիրայի մէջ]] '''Փալմիրա''', ({{lang-el|Παλμύρα}}) արամերէն՝ Թատմոր (արմաւենիներու քաղաք), հին դարերու ամենահարուստ քաղաքներէն մէկը։ Արմաւուտը (Փալմիրան, Թատմորը) հիմնած է Միտաննիի արքայ Կիրտան Ք.Ա. 1500-ին: Կը գտնուի Սուրիական անապատի ովասիսներէն մէկուն՝ [[Դամասկոս]]ի եւ [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] միջեւ (Դամասկոսէն 240 Քմ. եւ Եփրատէն 140 Քմ. հիւսիս-արեւելք)։ Իբրեւ Սուրիական անապատը կտրող կարաւաններու հանգիստի գօտի՝ Փալմիրա անուանուած է «անապատի հարսնցու»: Փալմիրայի թագաւորութեան ամէնէն նշանաւոր կառավարիչը եղած է [[Զենոպիա]] թագուհին։ Ներկայիս Փալմիրային տեղ սուրիական անապատն է, ուր կը գտնուին հսկայ կառոյցներու աւերակներ, որոնք Հին հռոմէական ճարտարապետութեան լաւագոյն օրինակներն են եւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի կողմէն ներառուած են [[Համաշխարհային ժառանգութեան]] ցանկին մէջ։ Հին քաղաքին գլխաւոր փողոցին տարածքին կ'երկարին սիւներ եւ կամարներ: Ամէնէն նշանաւոր կառոյցներէն են Բելի տաճարը (Ա.դար), Պաալշամինի տաճարը (Բ. դար), Ակորա (Գ. դար) հասարակական կեդրոնով թատրոնը եւ կարաւաններու իջեւանատունը։ Մայիս 2015-ին, երբ Փալմիրան կը գրաւուի [[Իրաք]]<nowiki/>ի եւ Լեւանտի իսլամական պետութեան ահաբեկչական կազմակերպութեան կողմէ, մեծ թիւով կառոյցներ եւ յուշարձաններ կը թալանուին ու կ'ոչնչացուին։ Ներկայիս քաղաքը ամբողջական ոչնչացման սպառնալիքին տակ է։ [[Պատկեր:Palmyra 03.jpg|մինի|ձախից|Փալմիրայի աւերակները՝ 2010-ին]] Փալմիրայի անունով կոչուած են [[ԱՄՆ]]-ի քանի մը քաղաքներ։ [[Սեն Փեթերսպուրկ]]ը անուանած են հիւսիսային, իսկ [[Օտեսա]]ն՝ հարաւային Փալմիրա: [[Պատկեր:Palmyra, Syria - 2.jpg|մինի|ձախից]] == Պատմութիւն == Արմաւուտը (Փալմիրա, Թատմոր) հիմնած է Միտաննիի արքայ Քիրտան Ք.Ա.1500-ին։ [[Նաբուգոդոնոսոր Բ.]] արքան [[Երուսաղէմ]]ի վրայ յարձակելու ատեն աւերած է զայն։ Շնորհիւ աշխարհագրական լաւ դիրքին՝ անիկա կրկին վերաշինուած է եւ դարձած կարաւաններու իջեւանատեղի։ Հռոմէացիները [[պարթեւներ]]ուն հետ պատերազմի ատեն (Ք.Ե. 41) փորձած են գրաւել Փալմիրան, բայց անօգուտ։ [[Տրայանոս]]ի կառավարման շրջանին անիկա ամբողջութեամբ աւերուած է հռոմէական զօրքերուն կողմէ, սակայն [[Հատրիանոս]] վերականգնած է զայն՝ անուանելով Ատրիանապոլիս։ [[Քարաքալլա]]յի օրով (շուրջ 212) Փալմիրան հռչակուած է հռոմէական գաղութ եւ սենաթոր Սեպթիմիուս Օտենաթին հսկողութեան յանձնուած է։ Հռոմի դէմ հերթական ապստամբութեան ատեն վերջինս սպաննուած է Ռուֆին անունով մէկու մը կողմէ։ [[Պատկեր:Palmyra Julius Aurelius Zenobius inscription.jpg|150px|մինի|Թագուհի Զենոպիային արձանագրութիւնը]] Օտենաթի յաջորդած է իր որդին՝ Կայրան, որու մահէն ետք՝ Օտենաթին միւս որդին՝ դարձեալ Օտենաթ անունով։ Ան պարսիկներու դէմ պատերազմի ընթացքին անցած է հռոմէացիներու կողմը եւ Հռոմի կայսր Վալերիանոսի կողմէն ստացած է դեսպանի (consularis) կոչում. հետագային ան ինքզինք կոչած է արքայից արքայ (260)։ Պարսիկներուն դէմ յաղթական պատերազմէն ետք Օտենաթ սպաննուած է իր զարմիկին Մեոնիի կողմէն (267)։ Արքային մահէն ետք գահ կը բարձրանայ անոր կինը՝ Զենոպիան, որ կ'ընդարձակէ տէրութեան սահմանները՝ ջանալով իրեն հնազանդեցնել Հռոմը։ Զենոպիայի օրով Փալմիրան կը հասնի իր փառքի գագաթնակէտին։ Բայց անիկա կարճ կը տեւէ։ Հռոմի կայսր [[Աւրելիանոս]], որոշելով կոտրել թագուհիին հպարտութիւնը, [[273]]-ին կը ստիպէ Փալմիրան իրեն ենթարկել։ Աւրելիանոս գերի կը բռնէ Զենոպիան. մայրաքաղաքը կը պարպուի եւ կը դառնայ Հռոմէական կայսրութեան մէկ մասը։ Հետագային [[Դիոկղետիանոս]], ապա [[Հուստինիանոս]] կը փորձեն վերականգնել աւերուած քաղաքը, սակայն նախկին փառքը չի վերականգնիր։ Փալմիրան 744-ին կ'աւերուի արաբներուն կողմէ՝ հետագային դառնալով փոքրիկ բնակավայր մը։ == Յուշարձաններու ոչնչացում == [[Պատկեր:Lion in the garden of Palmyra Archeological Museum, 2010-04-21.jpg|200px|մինի|Ալաթ առիւծին արձանը, 2010]] 2012-էն ի վեր՝ Սուրիոյ տարածքին կատարուող ռազմական գործողութիւններուն պատճառով, Փալմիրայէն կը տեղափոխուին հարիւրաւոր յուշարձաններ, սակայն անոնցմէ ոչ բոլորը կարելի կ'ըլլայ տեղափոխել։ Վտանգը մեծ էր, ահաբեկիչները կրնային ոչնչացնել պատմաճարտարապետական յուշարձանները, ինչպէս որ ըրած էին [[Իրաք]]ի որոշ շրջաններու մէջ: Ահաբեկիչները կը սկսին ոչնչացնել մշակութային արժէքները: 27 Յուլիսին կը վերացնեն Ալաթ առիւծին արձանը, 23 Օգոստոսին կը պայթեցնեն Պաալշամինի տաճարը: Ահաբեկիչները կը գլխատեն Փալմիրայի պահապանը՝ 82-ամեայ հնագէտ Դոկտ. Խալետ ալ-Ասաատը։ 30 Օգոստոս 2015-ին իսլամները կը փորձեն պայթեցնել Բելի տաճարը՝ աւերելով զայն: Արբանեակային լուսանկարները կը հաստատեն այդ փաստը։ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ն կը դատապարտէ բարբարոսական այդ արարքը։ 4 Սեպտեմբերին կ'ոչնչացնեն լաւ պահպանուած երեք դամբարաններ, որոնք ստեղծուած էին հռոմէական շրջանին: Մասնագէտներ կ'ենթադրեն, թէ ահաբեկիչները կ'ոչնչացնեն ինչ որ չեն կրնար վաճառել։ 5 Հոկտեմբեր 2015-ին ահաբեկիչները կը պայթեցնեն հին հռոմէական շրջանի յաղթակամարը, որ հին Սուրիոյի եւ Փալմիրայի խորհրդանիշն էր: 27 Մարտ 2016-ին սուրիական բանակին զօրամասերը կը գրաւեն Փալմիրա քաղաքը, պատմական վայրերն ու շրջակայ բարձունքները։ == Համայնապատկերներ == [[Պատկեր:PalmyraPanorama.jpg|1000px|մինի|կենտրոն]] [[Պատկեր:Vista panorámica de Palmira.jpg|1000px|մինի|կենտրոն]] [[Պատկեր:Palmyra Ruines Temple of Bel.jpg|1000px|մինի|կենտրոն]] == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Grande collonade street05(js).jpg| Պատկեր:Palmyra, Syria, Monumental Arch and Columns.jpg| Պատկեր:Grande collonade street03(js).jpg| Պատկեր:Palmyra Tétrapylon 02.jpg| Պատկեր:Temple of baal11(js).jpg| Պատկեր:Temple of baal18(js).jpg| Պատկեր:Temple of baal04(js).jpg| Պատկեր:Palmyra theater02(js).jpg| Պատկեր:Roman theatre of Palmyra 04.jpg| Պատկեր:Agora of Palmyra.jpg| Պատկեր:Diocletian's Camp, Palmyra 01.jpg| Պատկեր:A17 Palmira-TBaalshamin 908.jpg| Պատկեր:Temple of Nabu, Palmira, HPIM3168.jpg| Պատկեր:PALMIRA (2304907732).jpg| Պատկեր:Eggelin Tomb Tower Palmyra Syria.jpeg| Պատկեր:Three Brother's hypogeum, Palmyra.jpg| Պատկեր:Palmyrenian relief Louvre AO2200.jpg| Պատկեր:Palmyra SYRIE 428.jpg| Պատկեր:Palmyrenian relief Louvre AO1556.jpg| </gallery> == Աղբիւրներ == {{refbegin}} * {{cite book|first=Charles Greenstreet|last=Addison|title=Damascus and Palmyra: a journey to the East|volume=2|year= 1838|publisher= Richard Bentley|oclc=833460514}} * {{cite book|first1= Khaled|last1=al-Asaad|first2=Françoise Briquel|last2=Chatonnet|first3=Jean-Baptiste|last3=Yon|editor-first=Eleonora|editor-last=Cussini|title=A Journey to Palmyra: Collected Essays to Remember Delbert R. Hillers|chapter= Reflections on the tokens found in the Arsu temple|year=2005|publisher=Brill|isbn=978-90-04-12418-9}} * {{cite book|first1=Warwick|last1= Ball|title=Out of Arabia: Phoenicians, Arabs, and the Discovery of Europe|year= 2009|publisher= East & West Publishing|series=Asia in Europe and the making of the West|volume=1|isbn=978-1-56656-801-2}} * {{cite web|last1=Barnard|first1=Anne|first2=Hwaida|last2=Saad|work=The New York Times|date= 31 August 2015|title=Palmyra Temple Was Destroyed by ISIS, U.N. Confirms|url=https://www.nytimes.com/2015/09/01/world/middleeast/isis-militants-severely-damage-temple-of-baal-in-palmyra.html?_r=0|access-date=12 December 2016}} * {{cite book|title=Art of the Ancient Near East: A Resource for Educators|url=https://archive.org/details/isbn_9781588393586|first1= Kim|last1=Benzel|first2=Sarah B.|last2=Graff|first3=Yelena |last3=Rakic|first4=Edith W.|last4=Watts|publisher=Metropolitan Museum of Art|year=2010|isbn=978-1-58839-358-6}} [[Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ]] eeok2j7khu14b7r4g74aou0dggb0qsw 0 19807 253849 253232 2026-08-28T22:54:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253849 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Turkish alphabet.svg|մինի|Թրքերէնի այբուբեն]] '''Թրքերէն''' (ինքնանուանումը՝ '''''Türkçe''''' (թիւրքչէ) կամ '''''Türk dili''''' (թիւրք տիլի), որ նախապէս ծանօթ էր նաեւ իբրեւ՝ '''[[Տաճկերէն]]'''), [[Պալքաեան թերակղզի|Պալքանեան թերակղզիէն]] մինչեւ [[Հայաստան]] ինկող տարածաշրջանին մէջ օգտագործուող [[ալթայեան լեզուներ|ալթայական լեզուներէն]] մէկն է: Թրքերէնը մայրենի լեզուն է [[Հարաւ-արեւելեան Եւրոպա]]յի (յատկապէս՝ [[Արեւելեան Թրակիա|Արեւելեան]] եւ [[Արեւմտեան Թրակիա]]յի մէջ) մէջ բնակող 10-15 միլիոն անձի եւ [[Հարաւ-արեւմտեան Ասիա|Հարաւ-արեւմտեան Ասիոյ]] (յատկապէս՝ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]]) 60-65 միլիոն բնակիչներուն համար։ Թուրքիայէն դուրս թուրքախօս ոչ մեծ խումբեր կան [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]], [[Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութեան]], [[Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Կիպրոսի]], [[Յունաստան]]ի, [[Կովկաս]]ի, ինչպէս նաեւ [[Եւրոպա]]յի եւ [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մնացեալ տարածքներուն մէջ։ Կիպրոսը նոյնիսկ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] առաջարկած էր թրքերէնը ընդգրկել [[Եւրոպական Միութիւն|միութեան]] պաշտօնական լեզուներու ցանկին մէջ մէջ, հակառակ որ, Թուրքիան Եւրոպական Միութեան անդամ չէ։ Օղուզական խումբի միւս լեզուները իրենց կարգին տարածուած են նշուած տարածաշրջանի արեւելեան ու հարաւային մասերուն մէջ՝ [[Կովկաս]]ի, [[Ազրպէյճան]]ի, [[Իրան]]ի եւ [[Կասպից ծով]]ու հարաւ արեւելեան հատուածին մէջ: Թրքերէնը կը պատկանի ալթայական լեզուաընտանիքի արեւմտախունական ճիւղի օղուզական խումբին։ Մերօրեայ գրական թրքերէնը ունի համեմատաբար նոր պատմութիւն. ձեւաւորուած է [[օսմաներէն]]ի հիման վրայ՝ 19-րդ դարի սկիզբը: Նախկին [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] տարածքին եւ մասնաւորապէս այսօրուան [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] մէջ տարածուած թրքերէնը ամբողջ աշխարհի 5-րդ ամէնէն շատ խօսուող լեզուն է: Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի իրականացուցած բարեփոխումներուն շնորհիւ, 1928-ին թրքերէնը արաբատառ այբուբենի փոխարէն կը սկսի կիրարկել լատինատառը։ Թրքերէնը [[Կցական լեզուներ|կցական լեզու]] է<ref>Prof. Dr. Doğan Aksan, Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Bilgi, s. 68.</ref>. հարուստ է բազմաթիւ վերջածանցներով, որոնց շնորհիւ որեւէ հիմքէ կարելի է գրեթէ անվերջ քանակութեամբ նոր բառեր ստանալ<ref>{{Cite web |url=http://www.edebiyatdergisi.hacettepe.edu.tr/2000171nalanbuyukkantarcioglu.pdf |title=Nalan Büyükkantarcıoğlu, “Türkçe Sözcük Biçimlenmesinde Düzlemler ve Türetmeler”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 17, Sayı: 1, s. 81-94. |accessdate=2021-01-04 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916223028/http://www.edebiyatdergisi.hacettepe.edu.tr/2000171NalanBuyukkantarcioglu.pdf |dead-url=yes |archivedate=2013-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130916223028/http://www.edebiyatdergisi.hacettepe.edu.tr/2000171NalanBuyukkantarcioglu.pdf |deadurl=yes }}</ref>: Թուրքիոյ թրքերէնին բնորոշ վերջածանցները մասամբ ընդհանուր են նաեւ միւս թրքական լեզուներուն համար<ref>Sevan Nişanyan, Sözlerin Soyağacı, EK I: Türkçe Yapım Ekleri</ref>: Նախադասութեան կառոյցին հիմնական կաղապարը այս լեզուին մէջ «ենթակայ-խնդիր-ստորոգեալ» հերթագայութիւնը ունի: «Պոլսական բարբառը» (Ստամպուլեան բարբառը) կը նկատուի թրքերէն գրական լեզուի աղբիւրը. գրական թրքերէնը ձեւաւորուած է այս բարբառին հիման վրայ: Անատոլուի բարբառներուն եւ որոշ թրքական լեզուներուն մէջ առկայ են "բաց է" (/ǝ/), "խռպոտ հ" / խ (/ḫ/) եւ "առաջնաքմային ն" (/ŋ/) հնչիւնները, սակայն պոլսական բարբառին եւ հետեւաբար, նաեւ գրական թրքերէնին մէջ անոնք կը բացակային: Նմանապէս Թուրքիոյ թրքերէնին մէջ կը բացակային /q/ և /w/ հնչիւնները, որոնք առկայ են այլ թրքական լեզուներու եւ բարբառներու մէջ: == Դասակարգում == Թրքերէնը լեզուներու համաշխարհային դասակարգման մէջ ընդգրկուած է ուրալ-ալթայական լեզուաընտանիքի [[ալթայեական լեզուներ|ալթայական]] ճիւղին մէջ: Ուրալ-ալթայական լեզուաընտանիքի լեզուներուն վերաբերեալ կատարուած խորքային ուսումնասիրութիւնները աւելի եւս կ'ապացուցեն, որ այս երկու լեզուախումբերը մէկ լեզուաընտանիքի մէջ միաւորելու համար բաւարար հիմքեր չկան<ref>Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2007, s. LXVII. ISBN 975-16-1643-3</ref>: Այդ պատճառով ալ, երբեմն թրքերէնը կը դասակարգուի պարզապէս իբրեւ ալթայական լեզու։ Ինչպէս անուանի թրքագէտ Ռեշիթ Ռահմեթի Արաթը «Թրքերէնի բարբառներու դասակարգումը» խորագիրով իր յօդուածին մէջ կը գրէ՝ թրքական լեզուներու, ներառեալ Թուրքիոյ թրքերէնի դասակարգման վերաբերեալ մինչեւ օրս տարբեր գիտական տեսակէտներ դուրս եկած են: Հիմնուելով աւելի վաղ առաջարկուած դասակարգման փորձերուն հիման վրայ, Արաթ կ'առաջարկէ սեփական դասակարգումը, ըստ որուն Թուրքիոյ թրքերէնը կը պատկանի թրքերէնի բարբառախումբերու VI լեռնային խումբին (հարաւային)<ref>[http://istanbul.edu.tr/enstituler/turkiyat/kutuphane/metin/1951_1_10/1951-1_10_04_R_ARAT.pdf R. Rahmeti Arat, “Türk Şivelerinin Tasnifi”, Türkiyat Mecmuası, Cilt X, İstanbul 1953, s. 69-149.]</ref>: Թրքական լեզուաընտանիքը կը ներառէ արեւելեան Եւրոպայի, [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] եւ [[Սիպիր]]ի մէջ խօսուող շուրջ 30 կենդանի լեզու <ref>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009 Raymond G. Jr. Gordon, Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic] Ethnologue.com {{En}}</ref>: Թրքալեզու մարդոց շուրջ 40 առ հարիւրը կը խօսի Թուրքիոյ թրքերէնը <ref>Kenneth Katzner, Languages of the World, [https://web.archive.org/web/20160209002804/http://pbi.fkip.untad.ac.id/wp-content/uploads/2014/09/Languages-of-the-World-by-Kenneth-Katzner.pdf Third Edition], Routledge, An imprint of Taylor & Francis Books Ltd., 2002, p. 18. ISBN 978-0-415-25004-7 {{En}}</ref>: Թրքախօսներուն 40 %-ին համար թրքերէնը մայրենի լեզու է։ Թրքերէնը կը գրաւէ 9-րդ դիրքը այն 10 լեզուներու ցանկին վրայ, որոնք ըստ [[British Council]]-ի կողմէ կատարուած հետազօտութեան մը արդիւնքներուն՝ ապագային գերիշխողական կարգավիճակ կ'ունենան <ref><nowiki>{{| url = </nowiki>http://www.hurriyet.com.tr/dunya/29539783.asp | başlık = Geleceğin 10 dili sıralamasında Türkçe 9'uncu | tarih = 13 Temmuz 2015 | yayıncı = [[Hürriyet (gazete)|Hürriyet]] | erişimtarihi = 17 Temmuz 2015 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150822151644/http://www.hurriyet.com.tr:80/dunya/29539783.asp<nowiki> | arşivtarihi = 22 Ağustos 2015}}</nowiki></ref>: == Պաշտօնական կարգավիճակ == Թուրքիոյ թրքերէնը [[Թուրքիա|Թուրքիոյ,]] ինքնահռչակ [[Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութեան,]] [[Կիպրոս|Կիպրոսի Հանրապետութեան]], [[Իրաք|Իրաքի,]] [[Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութիւն]], [[Քոսովօ|Քոսովո]]յի, [[Ռումանիա|Ռումանիոյ]] որոշակի շրջանակներուն մէջ պաշտօնական կարգավիճակ ունի: Պաշտօնական կարգավիճակը այս լեզուին շնորհուած է համապատասխանաբար այն տարածաշրջաններուն մէջ, ուր մեծամասնութիւն կը կազմեն թրքախօս քաղաքացիները. այդ տարածաշրջանը արեւելքէն դէպի արեւմուտք կ'ընդգրկէ Պալքաններէն մինչեւ Միջին Ասիա ինկած բազմաթիւ երկիրներ: 1982-ին ընդունուած Թուրքիյ Հանրապետութեան Սահմանադրութեան համաձայն, թրքերէնը Թուրքիոյ պետական լեզուն է: Այս դրութիւնը տեղ գտած է սահմանադրութեան առաջին մասի «Ընդհանուր դրութիւններ» բաժինի 3-րդ յօդուածին մէջ: Նոյն բաժինի 4-րդ յօդուածին համաձայն, վերոնշեալ դրութիւնը երբեւէ ենթակայ չէ փոփոխութեան. երկրի պետական լեզուն փոխելու վերաբերեալ առաջարկ ընելը անգամ արգիլուած է <ref name="anayasa">[http://www.tbmm.gov.tr/anayasa.htm T.C. Anayasası, Birinci Kısım, Genel Esaslar, Madde 3, Devletin Resmî Dili]</ref>: {{քաղուածք|''Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը, երկիրը եւ ժողովուրդը անբաժանելի ամբողջութիւն են: Լեզուն թրքերէնն է.''- [[ԹՀ Սահմանադրութիւն]]}} Թրքերէնը պաշտօնական կարգավիճակ ունի նաեւ [[Իրաք]]ի [[Քիրքուք]] նահանգին մէջ <ref>[http://haber5.com/dunya/kerkukte-turkce-artik-resmi-dil “Kerkük’te Türkçe artık resmî dil!”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128015635/http://haber5.com/dunya/kerkukte-turkce-artik-resmi-dil |date=2013-01-28 }} Haber5 (22.12.2008)</ref>: Ինչպէս նաեւ, Կիպրոսի Հանրապետութեան մէջ թրքերէնը յունարէնին հետ միասին սահմանադրօրէն ճանչցուած է իբրեւ պաշտօնական լեզու, սակայն այս դրութիւնը գործնականին մէջ կեանքի կոչելու հետ կապուած լուրջ խնդիրներ կան <ref>[http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf?openelement Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103050430/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf?openelement |date=2013-11-03 }} Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı {{En}}</ref>: Մակեդոնիոյ արեւմուտքը գտնուող որոշակի բնակավայրերու մէջ նոյնպէս թրքերէնը ունի պաշտօնական լեզուի կարգավիճակ <ref>[http://www.milliyet.com.tr/2005/06/12/dunya/dun07.html “Makedonya Gostivar’da Türkçe resmî dil”] Milliyet (12.06.2005)</ref><ref>[http://www.haber3.com/keipa-heyetinin-makedonya-ziyareti-istanbul-esenler-belediyesi-ile-makedonyanin--1502886h.htm “KEİPA heyetinin Makedonya ziyareti…”] Haber3 (09.09.2012)</ref><ref>[http://arhiva.zels.org.mk/adresar2006/en/pdf/66%20plasnica_eng.pdf Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Plasnica]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi {{En}}</ref><ref>[http://arhiva.zels.org.mk/adresar2006/en/pdf/55%20mavrovorostuse_eng.pdf Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Mavrovo and Rostushe]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi {{En}}</ref><ref>[http://arhiva.zels.org.mk/adresar2006/en/pdf/24%20vranestica_eng.pdf Directory of Municipalities in the Republic of Macedonia: Municipality of Vraneshtica]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Makedonya Uluslararası İş Birliği Merkezi {{En}}</ref>: Թրքերէնին պաշտօնական կարգավիճակ շնորհուած է նաեւ Քոսովոյի Փրիզրեն, Մամուշա, Կիլան, Միտրովիցա, Փրիշտինա եւ Վուշտրին քաղաքներուն մէջ <ref name=AgitBel>[http://www.osce.org/kosovo/32762 Implementation of the Law on the Use of Languages by Kosovo Municipalities] AGİT</ref><ref name=GilanHaberi>[http://www.haberler.com/kosova-nin-gilan-sehrinde-turkce-resmi-dil-oldu-haberi/ Gilan şehrinde Türkçe resmî dil oldu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728152226/http://www.haberler.com/kosova-nin-gilan-sehrinde-turkce-resmi-dil-oldu-haberi/ |date=2011-07-28 }} İHA</ref>: Փրիզրենի մէջ թրքերէնի պաշտօնական կարգավիճակը պաշտպանուած է նաեւ Քոսովոյի Հանրապետութեան՝ «Լեզուներու օգտագործման վերաբերեալ» օրէնքի ծիրէն ներս <ref>[http://www.gazetazyrtare.com/e-gov/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=28&lang=tr Yasa No. 02/L-37: Dillerin Kullanımı İçin Yasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830142312/http://www.gazetazyrtare.com/e-gov/index.php?option=com_content&task=view&id=56&Itemid=28&lang=tr |date=2014-08-30 }} Kosova Cumhuriyeti Resmî Gazetesi</ref>: Իսկ Ռումանիոյ մէջ այս լեզուն պետութեան կողմէ պաշտօնապէս ճանչցուած է իբրեւ փոքրամասնութեան լեզու <ref>[http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=&DF=&CL=ENG&VL=1 Romania: “The provisions of the Charter shall apply to the following minority languages used on the territory of Romania”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623234606/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=&DF=&CL=ENG&VL=1 |date=2007-06-23 }} Avrupa Konseyi {{En}}</ref>: == Թրքերէնը իբրեւ ոչ պաշտօնական լեզու == Մեծ թիւով թրքախօսներ կ'ապրին նաեւ Եւրոպայի եւ Ասիոյ երկիրներու կամ քաղաքներու մէջ, ուր թրքերէնը որեւէ պաշտօնական կարգավիճակ չունի: Օրինակ, Պուլկարիոյ բնակչութեան 10 առ հարիւրին մայրենի լեզուն թրքերէնն է: Պուլկարիոյ պետական պատկերասփիւռի կայաններէն կը հեռարձակուին նաեւ թրքերէն յայտագիրներ <ref name="kardjali.bg">{{Cite web |url=http://www.kardjali.bg/tr/?pid=5,1 |title=Kırcaali Belediyesi resmî internet sitesi |accessdate=2021-01-13 |archive-date=2008-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928143851/http://www.kardjali.bg/tr/?pid=5,1 |dead-url=yes |archivedate=2008-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080928143851/http://www.kardjali.bg/tr/?pid=5,1 |deadurl=yes }}</ref>: [[Քըրճալի]]ի քաղաքապետարանը 2 լեզուով ալ ծառայութիւններ կը մատուցումէ<ref name="kardjali.bg"/>։ Լուտոկորիէի եւ Արեւելեան Ռումելիոյ դպրոցներուն մէջ ծագումով թուրքերը հնարաւորութիւն ունին ուսումնասիրել թրքերէնը իբրեւ մայրենի լեզու: Յունաստանի [[Քսանթի]] եւ [[Քոմոթինի]] (Կիւմիւրճինա) քաղաքներուն մէջ եւս թրքերէնը կը դասաւանդուի իբրեւ փոքրամասնութիւններու մայրենի լեզու, միաժամանակ կ'օգտագործուի կրօնական գործերու մէջ: Ռոտոսի (Հռոտոս) մէջ կայ 2500-3000 հոգիէ բաղկացող թրքական համայնք մը, որ դուրս մնացած է [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագիրէն]], որուն հետեւանքով այդ համայնքը զրկուած է այն իրաւունքներէն, որոնք ունին Յունաստանի մայրցամաքային հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ բնակող թուրքերը <ref>[http://www.academia.edu/1524843/Causative_constructions_in_the_Turkish_variety_of_the_bilingual_muslim_community_of_Rhodes Hasan Kaili, Vassilios Spyropoulos, Marianthi Georgalidou, Aytaç Çeltek, Causative constuctions in the Turkish variety of the bilingual Muslim community of Rhodes: A preliminary research, 14th ICTL (Antalya, 6-8 August 2008), s. 1.] {{En}}</ref>: == Վարչական կառոյցներ. թրքերէնի կիրարկում == Թրքերէնը Թուրքիոյ եւ թուրք ժողովուրդին վարչական լեզուն է: 12 Յուլիս 1932-ին Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հրահանգով կը ստեղծուի [[Թրքական լեզուագիտական ընկերութիւն|Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը]] ([[Türk Dil Kurumu]])՝ «Թրքերէնի վերահսկման միութիւն» անունով: Միութեան բոլոր հիմնադիրները պատգամաւորներ էին եւ ժամանակի թրքական իրականութեան մէջ բաւական ծանօթ անուններ. Սամիհ Ռիֆաթ, Ռուշէն Էշրեֆ, Ճելալ Սահիր Էրոզան, [[Եաքուպ Քատրի Քարաօսմանօղլու]]: Ընկերութեան առաջին նախագահը Սամիհ Ռիֆաթն էր: «Թրքերէնի վերահսկման ընկերութիւնը» իր գործունէութեան նպատակը ձեւակերպած էր հետեւալ ձեւով. «Բարձրացնել թրքերէնի հրաշագեղութիւնն ու հարստութիւնը, աշխարհի միւս լեզուներուն կողքին արժանի բարձրութեան հասցնել զայն»: Աթաթուրքի կենդանութեան օրերուն, 1932, 1934 և 1936 թուականներուն կազմակերպուած 3 համաժողովներուն ընթացքին կ'ընտրուի ընկերութեան ղեկավար կազմը, կը նախանշուի կազմակերպութեան լեզուական քաղաքականութիւնը, ինչպէս նաեւ, կը ներկայացուի եւ կը քննարկուին գիտական զեկոյցներ: 26 Սեպտեմբերէն մինչեւ 5 Հոկտեմբեր երկարած 1932-ի [[Տոլմապահչէ|Տոլմապահչէ պալատին]] մէջ տեղի ունեցած թրքերէնի առաջին համաժողովի աւարտին կ'որոշուի, որ լեզուաբանական ընկերութիւնը իր աշխատանքները պիտի կազմակերպէ վեց հիմնական ուղղութիւններով՝ բառարանագիտութիւն-եզրագիտութիւն, քերականութիւն-շարահիւսութիւն, ժողովածուներու կազմում, լեզուա-բանասիրութիւն, ստուգաբանութիւն, հրատարակչութիւն: Յաջորդ համաժողովներուն ժամանակ այդ ուղղութիւններէն մաս մը կը մասնատուի նոր ճիւղերուն, մաս մը կրկին կը միաւորուի, սակայն հիմնական գաղափարախօսութիւնը չի փոխուիր: 1934-ի գիտաժողովին ժամանակ Միութեան վերանուանման որոշում մը կը կայանայ. կը կոչուի «Թրքերէնի հետազօտութեան ընկերութիւն»: Իսկ 1936-ի տեղի ունեցած համաժողովին կազմակերպութիւնը կը վերանուանուի «Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւն» <ref name=TDK_Tarihce>[http://www.tdk.org.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=77 Tarihçe] Türk Dil Kurumu resmî internet sitesi</ref>: Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը կը կատարէր զանազան լեզուագիտական հետազօտութիւններ՝ կը սահմանէր թրքերէնի ուղղագրական ու կետադրական կանոնները: Ներկայիս այս կազմակերպութիւնը ակադեմական մակարդակի բազմազան աշխատանքներ կը տանի ոչ միայն Թուրքիոյ թրքերէնի, այլ նաեւ ամբողջ աշխարհի մակարդակով թրքերէնի եւ թրքագիտութեան վերաբերեալ: Թրքական լեզուաբանական ընկերութեան առաջին լուրջ կառուցուածքային փոփոխութիւնը կը կատարուի 1951-ին կազմակերպուած արտակարգ գիտաժողովին. փոփոխութեան կ'ենթարկուի այն օրէնքը, որով Աթաթուրքի կենդանութեան օրերուն սահմանուած էր, որ Լեզուաբանական ընկերութեան նախագահը պէտք է ըլլայ ազգային կրթութեան նախարարը: Այսպիսով, թրքական պետութեան եւ կազմակերպութեան միջեւ կառուցուածքային կապը կը խզուի: Երկրորդ կարեւորագոյն կառուցուածքային փոփոխութիւնը տեղի կ'ունենայ 1982-1983-ին: 1982-ին ընդունուած եւ մինչեւ օրս գործող սահմանադրութեամբ «Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը» եւ «Թրքական պատմագիտական ընկերութիւնը» կը միաւորուին մէկ ընդհանուր կառոյցի տակ՝ «Աթաթուրքի անուան մշակութային, լեզուաբանական եւ պատմագիտական ընկերութիւն» կազմին մէջ: Այսպիսով, պետութեան հետ եղած կապը կը վերահաստատուի աւելի ամուր հիմքով՝ օրէնքի ուժով <ref name=TDK_Tarihce/>: == Պատմութիւն == [[File:Kyzyl orkhon inscription.jpg|thumb|right|upright|Հին թրքերէն արձանագրութիւն՝ հին թրքերէն տառերով (8-րդ դար, Քիզիլ, Ռուսիա)]] Գիտութեան ծանօթ թրքերէն հնագոյն գրաւոր աղբիւրները օրհոնեան գրաւոր յուշարձաններն են, որոնք յայտնաբերուած են ժամանակակից [[Մոնկոլիա|Մոնկոլիոյ]] տարածքին մէջ։ Յուշարձանները կը կանգնին Թրքական երկրորդ կագանատի ժամանակաշրջանի արքայազն [[Քուլ Թիկին]]ի եւ իր եղբօր՝ կայսր [[Պիլկէ Խական]]ի պատւոյն համար։ 1889-1893 թուականներուն ընթացքին [[Օրհոն գետ]]ի դաշտավայրի ընդարձակ տարածքին մէջ ռուս հնագէտներու կողմէ այս յուշարձաններու եւ քարէ սալիկներու յայտնաբերուելէն եւ պեղումներէ ետք կը հաստատուի, որ յուշարձաններու արձանագրութիւններու լեզուն հին թրքերէնն է՝ գրուած հին թրքական այբուբենով, որ ծանօթ է իբրեւ «թրքական [[ռուներ]]» կամ «ռունիֆորմ»՝ շնորհիւ անոր, որ արտաքին նմանութիւններ ունի գերմանական [[Ռուներ|ռունական այբուբեն]]ի հետ։ Այդ յուշարձանները կը վերագրուին Ք.ա. 8-րդ դարուն <ref name="Ergin">Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2002, s. XVI-XXII ISBN 975-451-017-4</ref><ref><nowiki>{{| soyadı1 = Konur | ad1 = Erdem | başlık = GEÇMIŞTEN GÜNÜMÜZE "İYİ" KELIMESI | url = </nowiki>http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi | website = http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi | yayıncı = http://www.edebi.net/ | ref = http://www.edebi.net/ | arşivurl = http://web.archive.org/web/20151222113502/http://www.edebi.net/index.php/edebi-eserler/makaleler/3572-erdem-konur-gecmisten-gunumuze-iyi-kelimesi<nowiki> | arşivtarihi = 22 Aralık 2015}}</nowiki></ref>: Վաղ միջնադարեան (6-11-րդ դարեր) թրքական նուաճումներուն ժամանակ, թրքախօս զանգուածները կը տարածուին [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] մէջ՝ ընդգրկելով հսկայական աշխարհագրական տարածաշրջան, որ կ'երկարէր [[Սիպիր]]էն մինչեւ [[Եւրոպա]] եւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծով]]։ [[Սելճուկներ]]ը 11-րդ դարուն [[Փոքր Ասիա]] բերին իրենց լեզուն՝ օղուզերէնը, որ ներկայիս թրքերէնի անմիջական նախկին լեզուն է։ 11-րդ դարուն թրքական լեզուներ ուսումնասիրող [[Մահմուտ Քաշկարի|Մահմուտ Քաշկարին (Քաշկարացի)]], որ Գարախանեան պետութենէն էր, գրած է թրքական լեզուներու առաջին համապարփակ բառարանը եւ կազմած է թրքախօս բնակչութեան աշխարհագրական տեղաբաշխման քարտէսը՝ զանոնք զետեղելով «Թրքական լեզուներու տիւան» ([[օսմաներէն]]՝ Divânü Lügati't-Türk) աշխատանքին մէջ։ Ներկայիս Թուրքիոյ թրքերէնը բոլորած է զարգացման 4 փուլ<ref>Cem,DİLÇİN,"[http://turkolojimakaleleri.page.tl/T-Ue-RK%26%23304%3BYE-T-Ue-RK%C7ES%26%23304%3BN%26%23304%3BN-S-Oe-Z-VARLI%26%23286%3BI-VE-TAR%26%23304%3BHSEL-S-Oe-ZL-Ue-%26%23286%3B-Ue-.htm TÜRKİYE TÜRKÇESİNİN SÖZ VARLIĞI VE TARİHSEL SÖZLÜĞÜ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}",[http://turkolojimakaleleri.page.tl Türkoloji Makaleleri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331061903/http://turkolojimakaleleri.page.tl/ |date=2016-03-31 }}</ref>․ # Հին անատոլական թրքերէն. 13-15-րդ դարեր # Դասական օսմաներէն. 16-19-րդ դարեր # Նոր օսմաներէն. 19-20-րդ դարեր # Հանրապետական շրջանի թրքերէն. 20-րդ դարուն սկիզբէն մինչեւ այսօր == Ալթայական լեզուախումբ == Լեզուաբանական գրականութեան մէջ սովորաբար իբրեւ լեզուաընտանիք կամ լեզուախումբ յիշատակուող ալթայական լեզուները տարբեր դասակարգումներու համաձայն կը ներառեն 3 ([[Թրքական լեզուախումբ|թրքական]], [[Մոնկոլական լեզուներ|մոնկոլական]], [[Տունկուս-մանճուրական լեզուներ|տունկուս-մանճուրական]]) կամ 5 ճիւղ՝ ներառեալ նաեւ [[քորիէրէն]]ն ու [[ճափոներէն]]ը <ref>[http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/tuna_01.pdf Osman Nedim Tuna, Altay Dilleri Teorisi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1983, s.1.] (''İlk varyant'')</ref>: Այս տեսութեան համաձայն, թրքական, մոնկոլական, տունկուս-մանճուրական լեզուները, քորիէրէնն ու ճափոներէնը ազգակից են եւ ունին ընդհանուր ծագում. մէկ ընդհանուր մայր լեզուէ յառաջացած են: Այդ ընդհանուր մայր լեզուն ենթադրեալ լեզու է եւ, բնականաբար, որեւէ անուանում չունի: Ալթայական լեզուաընտանիքի տեսութեան կողմնակիցները այդ երեւակայական լեզուին կու տան «[[ալթայերէն]]» անունը <ref name="TDT17">Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 17. ISBN 978-975-338-589-3</ref>: Տեսականօրէն ենթադրուող այդ ալթայերէնի հետագայ ճիւղաւորումներէն զարգացած է այսօրուան թրքերէնը: == Օսմանեան թրքերէն == 950-ին իսլամութիւնը կ'ընդունին Քարախանեան պետութիւնը եւ սելճուք թուրքերը, որոնք կը նկատուին օսմանցիներու արմատները եւ մշակութային նախնիները։ Այս պետութիւններու վարչական լեզուն բազմաթիւ բառեր փոխ առած է [[արաբերէն]]էն եւ [[պարսկերէն]]էն։ Օսմանեան ժամանակաշրջանի [[Թրքական գրականութիւն]]ը՝ մասնաւորապէս [[Տիւանի գրականութիւնը]], մեծապէս կը կրեն պարսկերէնի ազդեցութիւն՝ ներառեալ [[բանաստեղծական չափերը]] եւ մեծաքանակ [[փոխառութիւններ]]ը։ [[Օսմանյան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] (1299-1922) գրական եւ պաշտօնական լեզուն՝ [[օսմաներէն]]ը, որ կը ներկայացնէ թրքերէնի, [[արաբերէն]]ի եւ [[պարսկերէն]]ի խառնուրդ, զգալիօրէն կը տարբերի այսօրուան թրքերէնէն։ Առօրեայ խօսակցական թրքերէնով, որ յայտնի իբրեւ «կոպիտ թրքերէն» (kaba Türkçe), կը խօսուի հիմնականին ցած կրթական մակարդակի տէր մարդոց եւ գիւղաբնակներուն կողմէ։ Անոնց խօսակցական լեզուն կը ներառէ մայրենի լեզուի բառապաշարի մեծ մասը եւ հիմք կը ծառայէ ժամանակակից թրքերէնին<ref>{{harvnb|Glenny|2001|p=99}}</ref>։ == Լեզուական բարեփոխումներ եւ ժամանակակից թրքերէն == Թրքական ժամանակակից պետութեան հիմնադրութենէն եւ գրային բարեփոխումէն ետք՝ 1932-ն, Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխաւորութեամբ կը հիմնուի Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը, որուն նպատակն էր հետազօտութեան ենթարկել թրքերէնը։ Նոր հիմնուած կազմակերպութեան խնդիրներէն էր նախաձեռնել լեզուական բարեփոխում՝ փոխարինելով արաբական եւ պարսկական փոխառութիւնները թրքերէն համարժէքներով<ref>See Lewis (2002) for a thorough treatment of the Turkish language reform.</ref>։ Մամուլին մէջ փոխառեալ բառերու կիրարկումը արգիլելով՝ Ընկերութիւնը կը յաջողի լեզուէն դուրս մղել քանի մը հարիւր օտար բառ։ Բառերուն մեծ մասը, որ ԹԼԸ-ի կողմէ կը ներառուին լեզուին մէջ, նոր կազմուած էին թրքական արմատներով եւ յատուկ ընտրուած էին, որպէսզի վերակենդանացնէին հին թրքերէն բառերը, որոնք դարերէ ի վեր չէին կիրարկուած<ref name="TDK History">{{cite web|author=Turkish Language Association|authorlink=Turkish Language Association|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD|title=Türk Dil Kurumu – Tarihçe (History of the Turkish Language Association)|accessdate=2007-03-18|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070316024438/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF2858DA18F4388CDD |archivedate = մարտի 16, 2007|deadurl=yes|language=Turkish}}</ref>։ Լեզուական այսպիսի արագ փոփոխութեամբ, տարիքով աւելի մեծերու եւ երիտասարդներու բառապաշարը կը սկսի չհամապատասխանել եւ իրարմէ տարբերիլ։ Մինչեւ 1940-ականները ծնած սերունդը աւելի կը հակէր արաբա-պարսկական ծագում ունեցող բառերը կիրարկելու, մինչդեռ երիտասարդ սերունդը կը նախընտրէր նոր արտայայտութիւնները։ Հետաքրքրականը այն է, որ 1927-ին խորհրդարանին մէջ իր յայտնի երկար ելոյթին (Ճառ, Nutuk) ժամանակ Աթաթուրքի օգտագործած օսմաներէնի ոճական ձեւերը, չնայած որ ժամանակակից թրքերէն «թարգմանուած էին» շուրջ 3 անգամ՝ 1963, 1986 եւ 1995-ին, խորթ են ներկայ սերունդի ընթերցողներուն համար<ref>See Lewis (2002): 2–3 for the first two translations. For the third see {{cite web |author=Bedi Yazıcı |url=http://www.nutuk.org/ |title=Nutuk: Özgün metin ve çeviri (Atatürk's Speech: original text and translation) |accessdate=2007-09-28 |language=Turkish |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928221336/http://www.nutuk.org/ |dead-url=yes |archivedate=2007-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928221336/http://www.nutuk.org/ |deadurl=yes }}</ref>։ Անցեալ քանի մը տասնամեակներու ընթացքին Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը շարունակական աշխատանք կը տանի թրքերէն այնպիսի բառեր մշակելու, որոնք պիտի արտայայտէին նոր գաղափարներ ու արհեստագիտական եզրեր։ Անոնք հիմնականօրէն կը փոխառուէին անգլերէնէն։ Այդ բառերուն մեծ մասը, յատկապէս տեղեկատուական արհեստագիտութեան վերաբերեալ եզրերը, համընդհանուր կիրարկութիւն կը գտնեն։ Այնուամենայնիւ, ԹԼԸ-ն երբեմն կը քննադատէ արհեստական եւ յօրինուած բառերու ստեղծումը։ Որոշ փոփոխութիւններ, որ եղած էին աւելի կանուխ, օրինակ bölem-ի փոխարինումը fırka -ով (կուսակցութիւն), չարժանացան համընդհանուր հաւանութեան (fırka-ն կը փոխարինուի ֆրանսերէնէ փոխառեալ parti-ով)։ Որոշ բառեր ալ կը վերադարձուին հին թրքերէնէն եւ կը ստանան յատուկ իմաստներ։ Օրինակ, betik -ը (սկզբնական իմաստը՝ գիրք) այժմ կը կիրարկուի «ձեռագիր» (ձեռագրային լեզու) համակարգչային գիտութեան մարզին մէջ<ref name=cokbilgi>{{cite web|title=Öz Türkçeleştirme Çalışmaları|url=http://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|work=Çok Bilgi|accessdate=մայիսի 29, 2014|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065848/https://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|dead-url=yes|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714065848/https://www.cokbilgi.com/yazi/oz-turkcelestirme-calismalari/|deadurl=yes}}</ref>։ Բառերուն մեծ մասը, որոնք գործածութեան մէջ դրուած են ԹԼԸ-ի կողմէ, ունին նաեւ իրենց հին համարժէքները։ Ասիկա սովորաբար կը պատահի այն ժամանակ, երբ փոխառեալ բառը կը փոխէ իր իմաստը։ Օրինակ, dert բառը, որ կը ծագի պարսկերէն dard (درد, «ցաւ») բառէն, թրքերէնի մէջ կը նշանակէ «հոգ, մտածում», մինչդեռ բուն թրքական ağrı բառը կ'օգտագործուի «ֆիզիքական ցաւը» արտայայտելու համար։ Երբեմն փոխառութիւնը իր նշանակութեամբ քիչ մը կը տարբերի բուն թրքական բառէն, ինչպէս գերմանական եւ ռոմանական բառերը անգլերէնի մէջ։ Ժամանակակից թրքերէն բառերու եւ հին փոխառութիւններու օրինակները ստորեւ․ {| class="wikitable" |+ !Օսմաներէն !Ժամանակակից թրքերէն !Հայերէն թարգմանութիւն !Մեկնաբանութիւններ |- |müselles |üçgen |եռանկիւն |Կազմուած է üç թիւէն եւ gen վերջածանցէն |- |tayyare |uçak |օդանաւ |Կը ծագի uçmak ՝ «թռչիլ» բայէն, սկիզբը առաջարկուած է բառը օգտագործել «օդակայան» իմաստով |- |nispet |oran |1․յարաբերութիւն, 2․համաչափ 3․ենթադրութիւն, վարկած |Մինչեւ օրս հին բառը եւս կը կիրարկուի նորին հետ միասին։ Ժամանակակից բառին արմատը հին թրքական -or «կտրել» բայն է։ |- |şimal |kuzey |հիւսիս |Կը ծագի հին թրքերէն kuz («մութ եւ ցուրտ տարածք», «ստուեր» ) գոյականէն։ Բառը ետ վերադարձուած է միջին թրքական կիրարկութենէն<ref>{{cite book |author=Mütercim Asım |title=Burhân-ı Katı Tercemesi |location=İstanbul |year=1799 |language=Turkish }}</ref>։ |- |teşrinievvel |ekim |Հոկտեմբեր |ekim գոյականը կը նշանակէ «տնկում, աճեցում», բառը ցոյց կու տայ աշնան հացահատիկի սերմերը ցանելու գործընթացը, որ լայնօրէն տարածուած է Թուրքիոյ մէջ։ |} == Թրքերէնի բարբառներ == Ժամանակակից թրքերէնի հիմքը Պոլսոյ խօսակցական լեզուն է<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Concise compendium of the world's languages |title=Turkish|page=547|last=Campbell |first=George|publisher=Routledge |place=London|year=1995}}</ref>։ «Պոլսոյ թրքերէնը» ("İstanbul Türkçesi") գրաւոր եւ խօսակցական թրքերէնի այն օրինակն է, որ կ'առաջարկէին [[Զիա Գէոքալփ|Զիա Գէոքալփը]], [[Օմեր Սէյֆետտին]]ը եւ այլք<ref>{{Cite web| title = En iyi İstanbul Türkçesini kim konuşur?| work = Milliyet| accessdate = 2017-12-30| url = http://www.milliyet.com.tr/-magazin-1628628/}}</ref>։ Շարք մը բարբառներ գոյութիւն ունին 1930-ականներէն սկսած թրքական զանգուածային լրատուամիջոցներու եւ կրթական համակարգի կողմէ բարբառներու կարգաւորման (որոշակի բարբառներու՝ իրարու հետ ձուլման, միախառնման գործընթաց, որ յաճախ կ'ուղեկցուի լեզուի պարզացումով) շնորհիւ<ref name="Johanson">{{Citation |last=Johanson |first=Lars |year=2001 |title=Discoveries on the Turkic linguistic map |url=http://www.srii.org/Map.pdf |dead-url=yes |format=PDF |publisher=Swedish Research Institute in Istanbul |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205070509/http://www.srii.org/Map.pdf |archive-date=February 5, 2007 |access-date=2007-03-18 |ref=harv |archivedate=2007-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070205070509/http://www.srii.org/Map.pdf |deadurl=yes }}</ref>։ Գիտական շրջանակներու մէջ թուրք ուսումնասիրողները թրքական բարբառները կ'ընդունին իբրեւ բերանացի խօսք (ağız) կամ ճիւղ (şive)՝ առաջնորդուելով անորոշ լեզուական բառբառներով։ Թրքական բարբառները ուսումնասիրելու ծրագիրներ կ'իրականացուին քանի մը համալսարաններու մէջ։ Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը նոյնպէս նուիրուած է այս գործին։ Աշխատանքները տակաւին ընթացքի մէջ են եւ կը նախատեսուի կազմել ու հրատարակել թրքական բարբառներու համապարփակ աթլաս<ref name="Dialects Workshop">Özsoy</ref><ref name="Dialects TDK">{{cite journal|last=Akalın|first=Şükrü Halûk|title=Türk Dil Kurumu'nun 2002 yılı çalışmaları (Turkish Language Association progress report for 2002)|journal=Türk Dili|issn= 1301-465X|volume=85|issue=613|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&BELGEANAH=2693&DOSYAISIM=calismalar2002.pdf|format=PDF|accessdate=2007-03-18|date=January 2003|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070627231538/http://www.tdk.gov.tr/TR/dosyagoster.aspx?DIL=1&BELGEANAH=2693&DOSYAISIM=calismalar2002.pdf |archivedate = հունիսի 27, 2007|deadurl=yes|ref=harv|language=Turkish}}</ref>։ Ռումելիերէնը (Rumelice), որ կը խօսին [[Ռումելիա]]յէն (Թուրքիոյ եւրոպական հատուած) ներգաղթածները կը ներառոէ Լուտոկորիվի, Տինլերի, Ատաքալէի առանձին բարբառներ, որոնց մէջ նկատելի է պալքանեան լեզուական միջավայրի ազդեցութիւնը։ Kıbrıs Türkçesi-ն Կիպրոսի թրքերէնն է, որ կը խօսին Կիպրոսի թուրքերը։ [[Ադրիանապոլիս|Էտիրնէի]] բարբառը կը կրէ Edirne անունը։ Ege-ով կը խօսին [[Էգէական Ծով|Էգէական ծովուն]] տարածաշրջանի բնակիչները։ Այս բարբառը կը տարածուի ընդհուպ մինչեւ [[Անթալիա]]։ Քոչուոր [[եուրեուքներ]]ը, որոնք կը բնակին Միջերկրական ծովուն թրքական ափին վրայ, նոյնպէս ունին իրենց ուրոյն բարբառը<ref>{{cite book|last=Shashi|first=Shyam Singh|title=Encyclopaedia of Humanities and Social Sciences|publisher=Anmol Publications|year=1992 |url=https://books.google.am/?id=4T0oAAAAMAAJ&q=yoruk+turkish+taurus&dq=yoruk+turkish+taurus|page=47|accessdate=2008-03-26}}</ref> Անոնք պէտք չէ շփոթել [[Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն]], [[Յունաստան]]ի եւ Թուրքիոյ եւրոպական շրջաններուն մէջ բնակող եուրեուքներու հետ, որոնք կը խօսին պալքանեան [[կակաուզերէն]]։ Հարաւ-արեւելեան շրջաններէն մինչեւ [[Մերսինի մարզ|Մերսինի]] արեւելեան շրջաններ կը խօսին Güneydoğu բարբառը։ Doğu բարբառը, որ կը խօսուի Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ, ունի բարբառներու շղթայ։ Մեսխեթցի թուրքերը, որոնք կ'ապրին [[Ղազախիստան|Ղազախիստանի]], [[Ազրպէյճան]]ի, [[Ռուսաստան]]ի, ինչպէս նաեւ [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]] որոշ շրջաններու մէջ, կը խօսին Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններու Doğu բարբառը, որ կը ծագի [[Կարս]]ի, [[Արտահան|Արտահանի]] եւ [[Արդուինի մարզ|Արդուինի]] շրջաններէն եւ նմանութիւններ ունի [[ազրպէյճաներէն]]ի<ref>{{citation|last1=Aydıngün |first1=Ayşegül |last2=Harding |first2=Çiğdem Balım |last3=Hoover |first3=Matthew |last4=Kuznetsov |first4=Igor |last5=Swerdlow |first5=Steve |year=2006 |title=Meskhetian Turks: An Introduction to their History, Culture, and Resettelment Experiences |url=http://www.cal.org/CO/pdffiles/mturks.pdf |place= |publisher=Center for Applied Linguistics |isbn= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714205907/http://www.cal.org/co/pdffiles/mturks.pdf |archivedate=2007-07-14 |df= }}</ref>։ Թուրքիոյ կեդրոնական շրջաններու բարբառը կը կոչուի Orta Anadolu։ Karadeniz-ը [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովեան]] արեւելեան տարածաշրջանի բարբառն է, որ կը կոչուի նաեւ [[Տրապիզոնի վիլայէթ|Տրապիզոնի բարբառ]]։ Այս բարբառին մէջ յստակօրէն կ'երեւի [[յունարէն]]ի հնչիւնական համակարգի եւ շարահիւսութեան հիմնարար ազդեցութիւնը<ref name="Brendemoen">{{Cite journal|last=Brendemoen|first=B.|<!-- not recognized contribution=Phonological Aspects of Greek-Turkish Language Contact in Trabzon-->|year=1996|title=Conference on Turkish in Contact, Netherlands Institute for Advanced Study (NIAS) in the Humanities and Social Sciences, Wassenaar, 5–6 February 1996|ref=harv}}</ref>։ Անիկա ծանօթ է նաեւ լազական բարբառ (չշփոթե՛լ [[լազերէն]]ի հետ) անունով։ Քաստամոնուն [[քասթամոնուի մարզ|Քասթամոնուի]] եւ յարակից տարածքներու բարբառն է։ Քարամանեան թրքերէն կը խօսին [[Յունաստան]]ի մէջ, ուր անիկա կը կոչուի [[քարամանլիտիքա]]։ Վերջինս քարամաններու գրական լեզուն է<ref>{{Cite journal|last=Balta|first=Evangelia|date=Fall 2017|title=TRANSLATING BOOKS FROM GREEK INTO TURKISH FOR THE KARAMANLI ORTHODOX CHRISTIANS OF ANATOLIA (1718-1856).|journal=International Journal of Turkish Studies|volume=23(1-2)|pages=20|via=Ebsco}}</ref>։ == Թրքերէնի հնչիւնական համակարգ == == Բաղաձայններ == {| class="wikitable" |+Թրքերէնի բաղաձայն հնչիւններ ! !Շրթնային !Ատամնային !Վերատամնային !Յետվերատամնային !Քիմքային !Ետնալեզուային !Կոկորդային |- |Ռնգային |m | |n | | | | |- |Պայթական |p b |t d | | |(c) (ɟ) |k g | |- |Կիսաշփական | | | |t͡ʃ d͡ʒ | | | |- |Շփական |f v | |s z |ʃ ʒ | | |h |- |Առաջնալեզուային |v | |(ɫ) |l |j | | |- |Միաշեշտ | | |r | | | | |} Աղբիւրներէն մէկուն համաձայն, ինչպէս հայերէնի, նոյնպէս թրքերէնի բաղաձայնները կը սահմանուին իբրեւ եռաշարք ուժեղ-թոյլ հնչիւններ ([[Շնչեղ բաղաձայններ|շնչեղ]], ռնգային, [[Ձայնեղներ|ձայնեղ]])<ref>{{Cite journal |last=Petrova |first=Olga |last2=Plapp |first2=Rosemary |last3=Ringen |first3=Catherine |last4=Szentgyörgyi |first4=Szilárd |date=2006 |title=Voice and aspiration: Evidence from Russian, Hungarian, German, Swedish, and Turkish |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7a27/5c57dd25134aa7628c46a64ca470cc3a71db.pdf |journal=The Linguistic Review |language=en |volume=23 |issue=1 |pages=1–35 |doi=10.1515/tlr.2006.001 |issn=0167-6318 |access-date=2021-02-26 |archive-date=2018-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908054256/https://pdfs.semanticscholar.org/7a27/5c57dd25134aa7628c46a64ca470cc3a71db.pdf |dead-url=yes }}</ref>։ Հնչոյթը, որ սովորաբար կը նշուի իբրեւ yumuşak g (փափուկ կ) թրքերէնի ուղղագրութեան մէջ կը գրուի ⟨ğ⟩։ Անիկա կլոր ձայնաւորներուն միջեւ կը ներկայանայ իբրեւ ձայնային յաջորդականութիւն կամ աւելի թոյլ երկշրթնային առաջնալեզուային հնչիւն, իսկ ոչ կլոր առաջնային ձայնաւորներուն միջեւ՝ թոյլ քիմքային առաջնալեզուային հնչիւն եւ որեւէ այլ տեղ ձայնային յաջորդականութիւն։ Ğ-ն երբեք չի յայտնուիր բառի կամ վանկի սկիզբը. միշտ կը յաջորդէ ձայնաւորին։ Երբ բառին վերջաւորութեան է կամ կը նախորդէ այլ բաղաձայնի մը, կ'երկարէ բաղաձայնը<ref name="IPA 19993">''Handbook of the IPA'', p. 155</ref>։ Բուն թրքական բառերուն մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները լրացուցիչ դասակարգման մէջ կը գտնուին [k], [ɡ] եւ [ɫ] հնչիւններուն հետ․ մէյ մը կը յայտնուին առաջնային ձայնաւորներու կողքին, մէյ մըն ալ՝ յետնային ձայնաւորներու։ Սովորաբար այս հնչոյթներու դասաւորումը անկանխատեսելի է, յատկապես փոխառեալ բառերու եւ յատուկ անուններու պարագային։ Որոշ բառերու մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները հանդէս կու գան յետնային ձայնաւորներու հետ<ref>{{harvnb|Lewis|2001|pp=93–4,6}}</ref>։ === Բաղաձայններու առնմանութիւն === Թրքերէնի ուղղագրութիւնը ունի բաղաձայններու առնմանութիւն, երբ բաղաձայնները կը դառնան ձայնեղ աղմկային։ Ինչպէս օրինակ՝ b, d, c, ɡ ձայնաւորները կը դառնան համապատասխանաբար p, t, ç, k, երբ բառին վերջաւորութեան են կամ բաղաձայնէն առաջ, բայց կը պահպանեն ձայնեղութիւնը ձայնաւորէն առաջ։ Փոխառեալ բառերուն մէջ /k/-ի ձայնեղ համարժէքը /g/-ն է, իսկ թրքական ծագումով բառերուն՝ /ğ/-ն<ref>{{cite web|url=http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|title=Sesler ve ses uyumları "Sounds and Vovel karmony"|accessdate=2013-01-13|publisher=Turkish Language Association|language=Turkish|archive-date=2012-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120728093237/http://www.imla.dilimiz.com/TDK/unsuzlerinnitelikleri.HTM|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Turkish Consonant Mutation|url=http://turkishbasics.com/grammar/consonant-mutation.php|website=turkishbasics.com|language=EN}}</ref>։ {| class="sortable wikitable" |+Ձայնաւորներու առնմանութիւնը գոյականներուն մէջ |- !Հիմնական <br/>բաղաձայն !Փոխուած <br/>տարբերակ !Հիմնական <br/>ձեւոյթ !Բառարանային տարբերակ !Տրական /<br/>հոլով !Նշանակութիւն |- |b||p||*kitab||kitap||kitaba||գիրք (փոխառութիւն) |- |c||ç|| *uc || uç||uca||ծայր, եզր |- |d||t||''*''bud||but||buda||ազդր |- |g||k||*reng||renk||renge||գոյն (փոխառութիւն) |- |ğ||k||*ekmeğ||ekmek||ekmeğe||հաց |} Ասիկա կը նմանի ռուսերէնին եւ գերմաներէնին, բայց թրքերէնի պարագային արտասանութիւնը սովորաբար կը ստիպէ համապատասխանեցնել հնչիւնները։ Մինչդեռ կարգ մը պարագաներու, ինչպես ad /at/ («անուն») գոյականի պարագային (տրականը՝ada) հոլովելու ժամանակ հիմնական ձեւը պահպանուի (կամ at /at/ «ձի», տրականը՝ata)։ Բացառութիւն են նաեւ od «կրակ» եւ ot «խոտ», sac «թիթեղ» եւ saç «մազ» բառերը։ Շատ փոխառեալ բառեր, ինչպէս kitap-ը կ'արտասանուին ինչպէս որ կը գրուին, բայց շատ բառեր, ինչպէս, hac («հաջ»), şad («ուրախ»), yad(«օտար, օտարական») կը պահպանեն իրենց հիմնական ձեւը։ Բուն թրքական գոյականները, որ կազմուած են 2 կամ աւելի վանկէ եւ կը վերջանան /k/ հնչիւնով, գրեթէ բոլորը ձեւափոխուած տարբերակներուն մէջ հիմնական բառին վերջաւորութեան կ'ունենան /ğ/։ Իսկ բայերու եւ միավանկ գոյականներու պարագային հիմնական /k/-ն կը պահպանուի<ref>{{harvnb|Lewis|2001|p=10}}</ref>։ == Ձայնաւորներ == Թրքերէնի ձայնաւորներն են՝ ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ı⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩<ref name="ReferenceA">The vowel represented by {{angle bracket|ı}} is also commonly transcribed as {{angle bracket|{{IPA|ɨ}}}} in linguistic literature.</ref>։ Թրքերէնի ձայնաւորներու համակարգը կրնայ համարուիլ եռաչափ, ուր ձայնաւորները կը բնութագրուին ըստ իրենց արտայայտուած ձեւին եւ տեղին՝ առջնային եւ յետնային, կլոր եւ ոչ կլոր, ինչպէս նաեւ ձայնի բարձրութեամբ։ Ձայնաւորները կը դասակարգուին հետեւեալ կերպով՝ [±յետնային], [±կլոր] եւ [±բարձր]<ref name="ReferenceA"/><ref name=":12">{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|url=https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse|last=Goksel|first=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|location=|pages=[https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse/page/24 24]–25}}</ref>։ [[Երկբարբառ]]ներ կան միայն փոխառեալ բառերու մէջ կրնան դասակարգուիլ իբրեւ իջնող երկբարբառներ, որ սովորաբար կ'ուսումնասիրուին իբրեւ /j/ -ին կամ ձայնաւորին յաջորդող<ref>{{Cite journal|last=Khalilzadeh|first=Amir|date=Winter 2010|title=Vowel Harmony in Turkish|url=|journal=Karadeniz Araştırmaları: Balkan, Kafkas, Doğu Avrupa ve Anadolu İncelemeleri Dergisi|volume=6(24)|pages=141–150|via=Central and Eastern European Online Library}}</ref>։ === Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն === {| class="wikitable" style="text-align: center;; margin-left: 1em" ! rowspan="2" | Թրքերէնի ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն ! colspan="4" | Առաջնային ձայնաւորներ || colspan="4" | Յետնային ձայնաւորներ |- ! colspan="2" | Ոչ կլոր || colspan="2" | Կլոր || colspan="2" |Ոչ կլոր || colspan="2" | Կլոր |- ! Ձայնաւոր | style="border-right: 0;" | e /e/ | i /i/ || ü /y/ | style="border-left: 0;" | ö /ø/ || a /a/ | style="border-left: 0;" | ı /ɯ/ || u /u/ | style="border-left: 0;" | o /o/ |- style="text-align: center;" ! Երկաստիճան (Յետնային) | colspan="4" | e || colspan="4" | a |- style="text-align: center;" ! Քառաստիճան (Յետնային + Կլոր) | colspan="2" | i || colspan="2" | ü || colspan="2" | ı || colspan="2" | u |} Թրքերէնը կցական լեզու է, ուր վերջածանցներու շարքը կը կցուի բառի արմատին։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը հնչիւնաբանական գործընթացք մըն է, որ կ'ապահովէ հնչիւնների հարթ հոսք՝ պահանջելով նուազագոյն բերանի շարժումներ։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը կարելի է դիտարկել իբրեւ ձուլման գործընթացք, երբ յաջորդ ձայնաւորները կը վերցնեն նախորդ ձայնաւորի առանձնայատկութիւնները<ref name=":02">{{Cite book|title=Turkish Grammar|url=https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde|last=Underhill|first=Robert|publisher=The MIT Press|year=1976|isbn=0-262-21006-1|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde/page/25 25]}}</ref>։ Թրքերէնի ձայնաւորները կարելի է դիտարկել նաեւ երկու համադրական համակարգերու մէջ՝ a-առանց կէտերու (a, ı, o, u), ուր յետնային ձայնաւորները բերանի յետնային մասով կ'արտասանուին, եւ e-կէտերով (e, i, ö, ü)՝ բերանի առաջնային մասով արտասանուող։ Ձայնաւորներու արտասանութեան տեղը եւ ձեւը կ'որոշեն, թէ որ տեսակի ձայնաւորի ներդաշնակութեան պիտի ենթարկուի բառը<ref>Note that this table is essentially the same as the IPA vowel chart shown above: both table and chart indicate the physical location and quality of each vowel. However, the second table includes additional information on how Turkish harmonies vowels sounds across syllables based on the physical location and quality of the initial syllable.</ref>։ <br />Քերականական ածանցները ունին «քամելէոնի ազդեցութիւն»<ref>{{harvnb|Lewis|1953|p=21}}</ref> եւ կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան հետեւալ ձեւերուն․ * Երկաստիճան (-e/-a)<ref>For the terms ''twofold'' and ''fourfold'', as well as the superscript notation, see Lewis (1953):21–22. In his more recent works Lewis prefers to omit the superscripts, on the grounds that "there is no need for this once the principle has been grasped" (Lewis [2001]:18).</ref>․ օրինակ, ներգոյական հոլովի ածանցը առաջնային ձայնաւորներէն ետք -de -ն է, իսկ յետնայիններէն ետք՝ -da -ն։ Այսպիսի օրինակի համար յարմար է-de² կրճատ նշագրումը։ * Քառաստիճան (-i/-ı/-ü/-u)․ սեռական հոլովի ածանցը, օրինակ, -in կամ-ın է ոչ կլոր ձայնաւորներէն ետք (համապատասխանաբար առաջնային եւ յետնային), եւ -ün կամ-un է համապատասխան կլոր ձայնաւորներէն ետք. Այս օրինակին համար կ'օգտագործուի -in⁴ կրճատ նշագրումը։ Գործնականին մէջ երկկողմ տարբերակը (յայտնի է նաեւ e տիպի ձնկ (ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոն) նշանակէ, որ եթէ միջավայրը, ուր ձայնաւորը ձեւաւորուած է բառի արմատին մէջ, բերանի առաջնային մասն է, ածանցը պէտք է լինի e-ով, իսկ եթէ յետնային է՝ ապա a-ով։ Քառաստիճան օրինակին մէջ (յայտնի է իբրեւ i տիպի ձնկ) կը հաւասարակշռէ կլորները այնպէս, ինչպէս յետնայինի ու առաջնայինի պարագային։ Հետեւեալ օրինակները, որ հիմնուած են dir⁴ մասնիկի վրայ, կը ներկայացնեն i տիպի ձնկ-ն<ref name=":02"/> The following examples, based on the [[Turkish copula|copula]] ''-''dir⁴ ("[it] is"), illustrate the principles of i-type vowel harmony in practice: Türkiye'dir ("it is Turkey"),<ref>։ Türkiye'dir («Թուրքիան է»), kapıdır («դուռ է»), բայց gündür («օր է»), paltodur («վերարկու է»)</ref> kapıdır ("it is the door"), but gündür ("it is the day"), paltodur ("it is the coat").<ref>{{Cite journal|last=Husby|first=Olaf|date=|title=Diagnostic use of nonword repetition for detection of language impairment among Turkish speaking minority children in Norway|url=https://www.academia.edu/3029750/Annotating_and_sharing_language_paradigms_online|journal=Working Papers Department of Language and Communication Studies NTNV|language=en|volume=3/2006|pages=139–149|via=Academia.edu}}</ref>։ '''' Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին մէջ կան նաեւ որոշակի բացառութիւններ․ # Որոշ բուն թրքական արմատ ունեցող բառեր, ինչպէս օրինակ anne (մայր), elma (խնձոր) եւ kardeş (եղբայր)։ Այս օրինակներուն մէջ վերջածանցները ներդաշնակութեան կ'ենթարկուին վերջին ձայնաւորին հետ։ # Բաղադրեալ բառերը, ինչպէս օրինակ, bu-gün (այսօր) եւ baş-kent (մայրաքաղաք)։ Այս օրինակներուն մէջ ձայնաւորները ներդաշնակութիւն չեն պահանջեր բաղկացուցիչ բառերուն միջեւ։ # Փոխառեալ բառերը սովորաբար չեն ենթարկուիր ձնկ-ին, հակառակ անոր, որ կարգ մը օրինակներու մէջ ածանցները ներդաշնակութեան կ'ենթարկուին առաջնային ձայնաւորին հետ, նոյնիսկ այն բառերուն մէջ, որոնց վերջին վանկին մէջ չկայ առաջնային ձայնաւոր։ Սովորաբար վերոնշեալը տեղի կ'ունենայ այն պարագային, երբ բառերը կ'աւարտին յետվերատամնային [l]-ով։ Օրինակ, halsiz < hal + -siz (անտարբեր), meçhuldür< meçhul + -dir (անհայտ է)։ Փոխառեալ ածանցները չեն ենթարկուիր ձնկ-ին․ -izm (ateizm «աթէիզմ»), -en (փոխառուած է ֆրանսերէնէն, ածականի գերադրական աստիճանն է,« ամենա․․․»), anti- (antidemokratik «հակաժողովրդավարական»)։ # Շարք մը բուն թրքական վերջածանցներ նոյնպէս անփոփոխ են, ինչպէս կարելիութեան -abil մասնիկը կամ -ken մասնիկը, ինչպէս նաեւ ներկայ ժամանակի -yor վերջածանցը։ Կան նաեւ որոշ ճիւղաւորուած վերջածանցներ, որոնք եւս չեն ենթարկուիր ձնկ-ին՝ -gen-ը üçgen-ին մէջ (եռանկիւնի) կամ altıgen-ի մէջ (վեցանկիւն)։ Գիւղական որոշ բարբառներու մէջ կը բացակային նշեալ բացառութիւնները․ * բուն թրքական բաղադրութիւն, որ չ'ենթարկուիր ձնկ-ին՝Orta+köy («կեդրոնական գիւղ»․ տեղանուն է) * փոխառութիւնները եւս կը խախտեն ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը՝ viyadük (<ֆրանսերէն viaduc-էն «ուղեկամուրջ») * ստացական վերջածանց -i ⁴ ներդաշնակութեան կ'ենթարկուի վերջին ձայնաւորին հետ (եւ փափկացնէ k-ն բաղաձայններու առնմանութեամբ)՝ viyadüğü։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնները կրնան փոխուիլ ըստ տարածաշրջանային բարբառի։ Թրքերէնի տրապիզոնեան բարբառին մէջ, որ տարածուած Թուրքիոյ հիւսիս-արեւմտեան շրջանին մէջ, կ'ենթարկուի հին անատոլիական թրքերէնի կրճատուած ձայնաւորներու ներդաշնակութեան, որ 2 ձայնաւորներու (ü եւ ı) կորուստին պատճառով լրացուցիչ բարդացած է, հակառակ որ կը բացակայի նաեւ յետվերատամնային ներդաշնակութիւնը։ Օրինակ, elün կը նշանակէ «քու ձեռքդ»։ Մինչ երկրորդ դէմքի եզակի պատկանելիութեան վերջածանցը կը փոխուի առաջնային եւ յետնային ձայնաւորներու միջեւ, կը դառնայ -ün կամ -un, ինչպէս elün կամ kitabun։ Տրապիզոնի բարբառին մէջ ü ձայնաւորի պակասութեան պատճառով 2 պարագաներուն ալ կ'օգտագործուի -un տարբերակը՝ elun, kitabun<ref>{{Cite book| publisher = Otto Harrassowitz Verlag| isbn = 978-3-447-05212-2| last1 = Boeschoten| first1 = Hendrik| last2 = Johanson| first2 = Lars| last3 = Milani| first3 = Vildan| title = Turkic Languages in Contact| date = 2006}}</ref>։ == Բառի շեշտադրութիւնը թրքերէնի մէջ == Բառերուն մեծ մասին մէջ շեշտը կ'իյնայ վերջին վանկին վրայ։ Կան քանի մը բացառութիւններ, որոնց մէջ կը մտնեն որոշակի փոխառութիւններ, մասնաւորապէս, իտալերէն եւ յունարէն փոխառութիւնները, որոնք ձայնարկութիւններ են, որոշ հարցական բառեր, մակբայներ (բայց ոչ ածականներ, որոնք կը կատարեն նաեւ մակբայի գործառոյթ) եւ շարք մը յատուկ անուններ։ Փոխառութիւններուն մէջ հիմնականին կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝ [ɫoˈkanta] lokanta- ճաշարան կամ [isˈcele] iskele -նաւահանգիստ։ Յատուկ անուններուն մէջ եւս սովորաբար կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝ [isˈtanbuɫ] İstanbul, սակայն երբեմն կը շեշտուի վերջաւորութենէն երրորդ վանկը, եթէ բառը կը վերջանայ կրետացի չափով՝ [ˈaŋkaɾa] Ankara։ Ի յաւելումն, որոշ վերջածանցներու պարագային, ինչպէս -le «հետ» եւ բայի ժխտական ածանցը -me-/-ma-, շեշտը կ'իյնայ անոնց նախորդող վանկին վրայ՝ kitáp-la «գիրքով», dé-me-mek «չասել»<ref>{{Cite journal |last=Levi |first=Susannah V. |date=2005 |title=Acoustic correlates of lexical accent in Turkish |journal=Journal of the International Phonetic Association |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=76 |doi=10.1017/S0025100305001921}}</ref>։ Որոշ պարագաներու մէջ (օրինակ, բարդ բառերու երկրորդ մասին մէջ կամ, երբ բային կը նախորդէ անորոշ խնդիր) բառին շեշտը կը ճնշուի եւ չի լսուիր։ == Շարահիւսութիւն == ==== Նախադասութիւններու խումբեր ==== Թրքերէնի մէջ կան նախադասութիւններու երկու խումբեր՝ բայական եւ անուանական։ Վարը նշուած բայական նախադասութեան օրինակին մէջ ստորոգեալը սահմանական բայ է, մինչդեռ անուանական նախադասութեան մէջ պէտք է ունենայ կամ ոչ բացայայտ բայ, կամ կապող բայ՝ ol կամ -y- («ըլլալ» բայի տարբերակներն են)<ref name=":14">{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|last=Goksel|first=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|location=|pages=}}</ref>։ {| class="wikitable" !Նախադասութեան տեսակներ ! colspan="2" |Թրքերէն !Հայերէն |- | |Ենթակայ |Ստորոգեալ | |- |Բայական |Necla |okula gitti |Նեճլան դպրոց գնաց։ |- |Անուանական (առանց բայի) |Necla |oğretmen |Նեճլան ուսուցիչ է։ |- |Կապող բայով |Necla |ev-de-y-miş (գծիկները կ'ուրուագծեն վերջածանցները) |Նեճլան հաւանաբար տունն է։ |} ===== Ժխտում ===== Նախադասութեան երկու տիպերը ունին ժխտման տարբեր ձեւեր։ Անուանական նախադասութեան ժխտումը կը կատարուի değil բառի յաւելումով։ Օրինակ, վերի նախադասութեան ժխտականը կ'ըլլայ «Necla oğretmen değil» (Նեճլան ուսուցիչ չէ)։ Բայական նախադասութիւնը կը պահանջէ բային ժխտական վերջածանցի՝ -me-ի յաւելում (կը դրուի բայի արմատէն ետք եւ ժամանակ ցոյց տուող ածանցէն առաջ)։ Necla okula gitmedi (Նեճլան դպրոց չի գնաց)<ref name=":03">{{Cite book|title=Turkish Grammar|url=https://archive.org/details/turkishgrammar0000unde|last=Underhill|first=Robert|publisher=The MIT Press|year=1976|isbn=0-262-21006-1|location=Cambridge, Massachusetts|pages=}}</ref>։ ===== Հարցական նախադասութիւն ===== Բայական նախադասութիւններուն մէջ -mi հարցական ձեւը առանց որեւէ այլ մասնիկի կը դրուի նախադասութեան վերջաւորութեան, ինչպէս՝ Necla okula gitti mi? (Նեճլան գնա՞ց դպրոց)։ Անուանական նախադասութիւններուն մէջ -mi-ն կը դրուի ստորոգեալէն ետք, բայց նախքան անձնական վերջածանցը․ Necla, siz oğretmen misiniz? (Նեճլա՛, դուք ուսուցի՞չ էք)։ == Բառի կարգ == Պարզ թրքերէն նախադասութեան մէջ բառի կարգը, ինչպէս քորիերէնի եւ լատիներէնի մէջ, հիմնականին մէջ հետեւեալ կերպ ձեւով է՝ [[ենթակայ]]-[[Խնդիր (շարադասութիւն)|խնդիր]]-[[բայ]]։ Թրքերէնը ունի իրադարձութեան կամ դէպքի ընդգծման համակարգ եւ շարք մը քերականական ձեւեր կը մատնանշուին ձեւաբանական նշումներու օգտագործման միջոցով։ ԵԽԲ կառուցուածքը կրնայ խախտուիլ եւ ասիկա կրնայ նկատուիլ լեզուի «գործնական բառային կարգ»՝ երբ քերականական տեսանկիւնէն կարելի չէ վստահիլ բառային կարգին<ref>{{Cite journal|last=Thompson|first=Sandra|date=April 1978|title=Modern English from a Typological Point of View: Some Implications of the Function of Word Order|url=|journal=Linguistische Berlichte|volume=1978(54)|pages=19–35|via=ProQuest}}</ref>։ Ընդհանրապէս, բառային կարգը կրնայ փոխուիլ որոշակի պատճառներով։ ==== Անմիջապէս մակբայական ==== Քննարկենք հետեւեալ նախադասութիւնը․ {| class="wikitable" !Բառի կարգ ! ! ! !Բառի շեշտադրում |- |Ենթակայ-խնդիր-բայ |Ahmet Ահմեթ |yumurta-yı (հաւկիթը) (հայցական հոլով) |yedi կերաւ |Չընդգծուած՝ Ահմեթը հաւկիթը կերաւ |- |Ենթակայ-բայ-խնդիր |Ahmet |yedi |yumurta-yı |Ընդգծուած է ենթական՝ Ահմեթ (Ահմեթն է, որ կերաւ է հավկիթը) |- |Խնդիր-բայ-ենթակայ |Yumurta-yı |yedi |Ահմեթ |Ընդգծուած է խնդիրը՝ հաւկիթ (Ահմեթին կերածը հաւկիթ է) |} ===== Ստորոգեալէն ետք ===== Ստորոգեալէն ետք գտնուիլը կը մատնանշէ կարեւոր տեղեկութիւն ըլլալը փաստը․ տեղեկութիւն մը, որ յայտնի է թէ՛ խօսողին, թէ՛ լսողին, կամ տեղեկութիւն մը, որ արդէն իսկ առկայ է բնագիրին մէջ։ {| class="wikitable" !Նախադասութեան տեսակ !Բառի կարգ ! ! |- |Անուանական |Ենթակայ-ստորոգեալ |Bu ev güzelmiş (Գեղեցիկ էր այս տունը) |Չընդգծուած |- | |Ստորոգեալ-ենթակայ |Güzelmiş bu ev (Այս տունը գեղեցիկ էր ) |Հասկանալի է, որ նախադասութիւնը տան մասին է |- |Բայական |Ենթակայ-խնդիր-բայ |Bana da bir kahve getir (Ինծի ալ սուրճ բեր) |Չընդգծուած |- | | |Bana da getir bir kahve (Սուրճ ինծի ալ բեր) |Հասկանալի է, որ խօսողը սուրճ կ'ուզէ |} == Թրքերէնի քերականութիւն == Թրքերէնը կցական լեզու է, յաճախ կ'օգտագործէ ածանցներ, յատկապէս վերջածանցներ կամ վերջաւորութիւններ<ref>This section draws heavily on Lewis (2001) and, to a lesser extent, Lewis (1953). Only the most important references are specifically flagged with footnotes.</ref>։ Բառ մը կրնայ ունենալ շարք մը ածանցներ, ինչ որ կրնայ օգտագործուիլ նաեւ նոր բառեր կազմելու, ինչպէս օրինակ որեւէ անուն խօսքի մասէն բայ կամ ալ բայի արմատէն անուն կազմելու համար։ Ոորշ ածանցներ բառին մէջ ունին քերականական գործառոյթ<ref>see Lewis (2001) Ch XIV.</ref>։ Միակ բուն թրքական նախամասնիկները բաղաձայնոյթը զօրացնող վանկերն են, որ կը կիրարկուին ածականներու եւ մակբայներու հետ՝ sımsıcak «շատ տաք, եռացող»< sıcak, masmavi -կաս-կապույտ< mavi<ref>"The prefix, which is accented, is modelled on the first syllable of the simple adjective or adverb but with the substitution of '''m, p, r''', or '''s''' for the last consonant of that syllable." Lewis (2001):55. The prefix retains the first vowel of the base form and thus exhibits a form of reverse vowel harmony.</ref>։ Շատ ածանցներու կիրարկութիւնը երկար բառեր առաջ կը բերէ, օրինակ, Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına «Հաւանաբար դուք անոնցմէ էք, որոնցմէ մենք ձեզի չկրցանք չեխոսլովաք դարձնել»։ Երկար բառերը յաճախ կը կիրարկուին թրքերէնի մէջ, ինչպիսին է նաեւ թրքական թերթերու յօդուածներէն մէկուն հետեւեալ վերնագիրը Bayramlaşamadıklarımız «Անոնք, որոնց չկրցանք շնորհաւորել տօնական օրերու առիթով»<ref>This "splendid word" appeared at the time of ''Bayram'', the festival marking the end of the month of fasting. Lewis (2001):287.</ref>։ == Գոյականներ == Թրքերէնի մէջ չկայ որոշիչ յօդ, առարկայի որոշակիութիւնը կ'արտայայտուի հայցական հոլովի կիրարկումով։ Թրքերէնի գոյականները կը հոլովուին վերջաւորութիւններ ստանալով։ Թրքերէնի մէջ գոյականը ունի 6 հոլով, որոնց բոլոր վերջածանցները կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին<ref>Because it is also used for the indefinite accusative, Lewis uses the term "absolute case" in preference to "nominative". Lewis (2001):28.</ref>։ Յոգնակիակերտ մասնիկը՝ -ler ²-ը կը յաջորդէ անմիջապէս բառի արմատին։ Անկէ ետք նորէն կը դրուին միւս ածանցները՝ köylerin «գիւղերու»։ {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Հոլով !rowspan="2"|Վերջաւորութիւն ! colspan="3" |Օրինակներ !rowspan="2"|Նշանակութիւն |- !köy «գիւղ» !ağaç «ծառ» !araba «'''ինքնաշարժ'''» |- |[[Ուղղական հոլով|Ուղղական]] |Ø (չկայ) |köy |ağaç |araba |գիւղ/ծառ/ինքնաշարժ |- |[[Սեռական հոլով|Սեռական]] | -in ⁴ |köyün |ağacın |arabanın |գիւղի/ծառի/ինքնաշարժի |- |[[Տրական հոլով|Տրական]] | -e ² |köye |ağaca |arabaya |գիւղին/ծառին/ինքնաշարժին |- |[[Հայցական հոլով|Հայցական]] | -i ⁴ |köyü |ağacı |arabayı |գիւղը/ծառը/ինքնաշարժը |- |[[Բացառական հոլով|Բացառական]] | -den ² |köyden |ağaçtan |arabadan |գիւղէն/ծառէն/ինքնաշարժէն |- |[[Ներգոյական հոլով|Ներգոյական]] | -de ² |köyde |ağaçta |arabada |գիւղին մէջ/ծառին մէջ, ծառին վրայ/ինքնաշարժին մէջ |} Բառը կը դրուի հայցական հոլովով այն պարագային, երբ յայտնի է առարկան որուն մասին խօսքը կ'ըլլայ․ համեմատենք հետեւեալ նախադասութիւնները․ (bir) ağaç gördük «ծառ մը տեսանք» եւ ağacı gördük «ծառը տեսանք»։ Յոգնակիակերտ -ler ² մասնիկը չի կիրարկուիր, երբ բառը դասակարգ կամ ինչ հանգամանք ցոյց կու տայ։ Օրինակ, ağaç gördük-ը հաւասարապէս կրնայ նշանակել թէ՛ «ծառ տեսանք», թէ՛ «ծառեր տեսանք»։ ağaç բառի թեքումները ցոյց կու տան թրքերէնի հնչիւնական համակարգի կարեւոր յատկութիւնները՝ բաղաձայններու առնմանութիւնը վերջածանցներուն մէջ (ağaçtan, ağaçta) եւ վերջին բաղաձայններու հնչեղացումը ձայնաւորներէն ետք (ağacın, ağaca, ağacı)։ Աւելցնենք, որ գոյականները կը ստանան նաեւ անձնական վերջածանցներ, օրինակ, -imiz ⁴ («մեր»)։ Այս մասնիկններու կցումով աւարտին կրնան կազմուիլ նախադասութիւններ։ Ժխտական mi ⁴ մասնիկը անմիջապէս կը յաջորդէ բառին հարցական նախադասութեան մէջ՝ köye mi? («Գյո՞ւղ (ես գնում)»), ağaç mı? («Ծա՞ռ է»)։ {| class="wikitable" |- !Թրքերէն !Հայերէն |- |ev |align="right"|տուն |- |evler |align="right"|տուներ |- |evin |align="right"|տունդ |- |eviniz |align="right"|ձեր տունը |- |evim |align="right"|տունս |- |evimde |align="right"|տանս մէջ |- |evlerinizin |align="right"|ձեր տուներուն |- |evlerinizden |align="right"|ձեր տուներէն |- |evlerinizdendi |align="right"|ձեր տուներէն էր |- |evlerinizdenmiş |align="right"|ձեր տուներէն եղած է |- |Evinizdeyim. |align="right"|Ձեր տունն եմ |- |Evinizdeymişim. |align="right"|Ձեր տունն էի |- |Evinizde miyim? |align="right"|Ձեր տունն ե՞մ |} == Անձնական դերանուններ == Թրքերէնի անձնական դերանուններն են՝ ben (ես), sen (դուն), o (ան), biz (մենք), siz (դուք), onlar (անոնք)։ Անոնք կը հոլովուին որոշակի բացառութիւններով․ benim (իմ), bizim (մեր), bana (ինծի), sana (քեզի)։ Երրորդ դէմքի դերանուն o-ն հոլովուելու ժամանակ կը դառնայ on եւ նոր միայն կը ստանայ հոլովական վերջածանցներ։ == Կապակցման եղանակներ (tamlama) == Երկու գոյականներ կամ գոյականներու խումբը կրնան կապուիլ հետեւեալ եղանակներով․ * որոշեալ (ստացական) կապակցութիւն (belirtili tamlama), օրինակ, Türkiye'nin sesi (Թուրքիոյ ձայնը), ձայն, որ կը պատկանի Թուրքիոյ։ Այս կապակցութեան ձեւին մէջ սեռական հոլովի -in⁴ մասնիկը կը կցուի առաջին անունին, իսկ երկրորդ անունը կը ստանայ երրորդ դէմքի -(s) i ⁴ վերջածանցը։ * անորոշ (որակող) կապակցութիւն (belirtisiz tamlama), օրինակ, Türkiye Cumhuriyeti (Թուրքիոյ Հանրապետութիւն)<ref>Lewis points out that "an indefinite izafet group can be turned into intelligible (though not necessarily normal) English by the use of a hyphen". Lewis (2001): 42.</ref>։ Հոս առաջին գոյականը չունի որեւէ վերջաւորութիւն, իսկ երկրորդը ստացած է երրորդ դէմքի -(s)i⁴ վերջածանցը։ Ներքոբերյալ աղյուսակը ցուցադրում է վերոնշյալ սկզբունքները<ref>The examples are taken from Lewis (2001): 41–47.</ref>։ {| class="wikitable" style="margin-left:1em;" |+ Կապակցուած անուններ եւ անուններու խումբեր |- ! Որոշեալ (ստացական) || Անորոշ (որակող) ! Կցուած ձեւ|| Նշանակութիւն |- |kimsenin || || yanıtı || ոչ մէկուն պատասխանը |- | || "kimse" || yanıtı || «ոչ ոք» պատասխանը |- | Atatürk'ün || || evi || Աթաթուրքի տունը |- | || Atatürk || Bulvarı || Աթաթուրքի անուան զբօսայգի (ոչ թէ կը պատկանի Աթաթուրքին, այլ կոչուած է անոր յիշատակին համար) |- | Orhan'ın || || adı || Օրհանի անունը |- | || "Orhan" || adı || Օրհան անունը |- | || r || sessizi || բաղաձայն ''r''-ն |- | r sessizinin || || söylenişi || բաղաձայն ''r''-ի արտասանութիւնը |- | || Türk || [Dil Kurumu] || Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւն |- | || [Türk Dili] || Dergisi || Թրքերէնի ամսագիր |- | || Ford || [aile arabası] || Ֆորտ (Ford) ընտանեկան ինքնաշարժ |- | Ford'un || || [aile arabası] || (Պրն) Ֆորտի ընտանեկան ինքնաշարժը |- | Ford ailesi՚nin || || arabası || Ֆորտ ընտանիքի ինքնաշարժը <ref>For other possible permutations of this vehicle, see Lewis (2001):46.</ref> |- | || Ankara || [Kız Lisesi]<ref>"It is most important to note that the third-person suffix is not repeated though theoretically one might have expected ''Ankara [Kız Lisesi]<u>si</u>''." Lewis (2001): 45 footnote.</ref>|| Անքարայի օրիորդաց դպրոց |- | || [yıl sonu] || sınavları || տարեվերջեան քննութիւններ |- | Bulgaristan'ın || || [İstanbul Başkonsolosluğu] || Պոլսոյ մէջ Պուլկարիոյ գլխաւոր հիւպատոսութիւն (կը գտնուի Պոլսոյ մէջ, բայց կը պատկանի Պուլկարիոյ) |- | || [ [İstanbul Üniversitesi] [Edebiyat Fakültesi] ] || [ [Türk Edebiyatı] Profesörü] || Պոլսոյ համալսարանի Գրականութեան բաժանմունքի թրքական գրականութեան դասախօս |- | || ne oldum || delisi || «Ի՞նչ դարձեր եմ»<ref>Note the similarity with the French phrase ''un m'as-tu-vu'' "a have-you-seen-me?", i.e., a vain and pretentious person.</ref> -Խենթ։ |} Վերջին օրինակը ցոյց կու տայ, որ որակող նախադասութիւնը կրնայ ըլլալ աւարտուն։ Գոյականներու կապակցութեան ձեւ մը եւս գոյութիւն ունի՝ անվերջածանց կապակցութիւն (takısız tamlama)։ Այս կապակցութեան մէջ առաջին գոյականը հանդէս կու գայ իբրեւ ածական․ Demir kapı (երկաթեայ դուռ), elma yanak (խնձոր թշներ, նկատի ունի կարմիր թշներ), kömür göz (սեւ աչքեր)։ == Ածականներ == Թրքերէնի մէջ ածականները չեն հոլովուիր։ Սակայն շարք մը ածականներ, որ կրնան կիրարկուիլ իբրեւ գոյական, կը հոլովուին գոյականի նման։ Օրինակ, güzel («գեղեցիկ») → güzeller («գեղեցիկ մարդիկ, սիրուններ»)։ var (գոյութիւն ունեցող, կայ) and yok (գոյութիւն չունեցող, չկայ) ածականները կը կիրարկուին «կայ» եւ «չկայ», «ունի» եւ «չունի» իմաստներով՝ süt yok-կաթ չկայ, imparatorun elbisesi yok- Կայսրը հագուստ չունի, kedimin ayakkabıları yoktu -կատուս կօշիկներ չունէր։ == Բայ == Թրքերէնի բայերը ունին դէմքեր։ Անոնք կրնան կազմել ժխտական, կարելիութեան եւ անկարելիութեան ձեւեր։ Բայերը ունին ժամանակներ (ներկայ, անցեալ, ապառնի եւ ընդարձակ), եղանակներ (պայմանական, հրամայական, հարկադրական, ըղձական, ենթադրական)։ Ժխտականը կը կազմուի -me²- մասնիկի միջոցով, որ անմիջապէս արմատին կը կցուի։ {| class="wikitable" |- !Թրքերէն !Անգլերէն |- |gel- |align="right"|(գալ) եկո՛ւր |- |gelebil- |align="right"|(գալ) կարենալ գալ |- |gelme- |align="right"|(չգալ) մի՛ գար |- |geleme- |align="right"|չկարենալ գալ |- |gelememiş |align="right"|չկարենալ գալ |- |gelebilecek |align="right"|պիտի կարենայ գալ |- |gelmeyebilir |align="right"|կարելի չգայ |- |gelebilirsen |align="right"|եթէ կարենաս գալ |- |gelinir |align="right"|(կրաւորական) Եթէ մէկը գայ, այլ մարդիկ ալ կու գան |- |gelebilmeliydin |align="right"| պիտի կարենայիր գալ |- |gelebilseydin |align="right"|եթէ կարենայիր գալ |- |gelmeliydin |align="right"|պիտի գայիր |} Թրքերէնի գրեթէ բոլոր բայերը խոնարհուին նոյն ձեւով։ Ամէնէն նշանաւոր բացառութիւնը անկանոն եւ անկատար բայ i-ն է, որ կրնայ օգտագործուիլ բաղադրեալ կառոյցներու մէջ․ Gelememişti = Gelememiş idi = Gelememiş + i- + -di։ == Բայի ժամանակ == Թրքերէնի մէջ կայ բայի 9 պարզ եւ 20 բաղադրեալ ժամանակ։ 9 պարզ ժամանակներն են.- անցեալ կատարեալ (di'li geçmiş), անցեալ անկատար (miş'li geçmiş), ներկայ շարունակական, ընդարձակ ներկայ, ապառնի, ըղձական, ենթադրական, պայմանական եւ հրամայական<ref>[http://tr.scribd.com/doc/115291192/TURKISH-GRAMMAR-UPDATED-ACADEMIC-EDITION-YUKSEL-GOKNEL-OCTOBER-2012-signed-pdf Yüksel Göknel:Turkish Grammar]</ref>։ Բաղադրեալ ձեւերը կը միաւորուին 3 խումբերու մէջ, որոնք են պատմական (hikaye), ենթադրական (rivayet), պայմանական (koşul)<ref>{{cite web|url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/1934555583_85Kad%c4%b1u%20Spartak_S-1593-1603.pdf |title=Turkish Studies Vol 7/3 |language=Turkish|format=PDF |accessdate=2013-03-29}}</ref>։ {| class="sortable wikitable" |- !Հայերէն !Հիմնական ժամանակ !Պատմական (hikaye) !Ենթադրական (rivayet) !Պայմանական (koşul) |- |դուն գացիր || gittin || gittiydin || – || gittiysen |- |դուն գացեր ես || gitmişsin || gitmiştin || gitmişmişsin || gitmişsen |- |դուն կ'երթաս || gidiyorsun || gidiyordun || gidiyormuşsun || gidiyorsan |- |կ'երթաս || gidersin || giderdin || gidermişsin || gidersen |- |պիտի երթաս || gideceksin || gidecektin || gidecekmişsin || gideceksen |- |եթէ երթաս || gitsen || gitseydin || gitseymişsin || – |- |կարելի երթաս || gidesin || gideydin || gideymişsin || – |- |պէտք է երթաս || gitmelisin || gitmeliydin || gitmeliymişin || – |- |գնա՛ (հրամայական) || git || – || – || – |} Կան նաեւ կապակցուած բայեր, որոնք կը կազմուին բայարմատին այնպիսի վերջածանցներու կցումով ինչպիսիք են bil կամ ver-ը։ Bil-ը (կարենաթ, ի վիճակի ըլլալ) կարելիութեան վերջածանցն է։ Ver-ը արագութեան ցուցիչն է, kal-ը՝ անժամկետութեան, yaz-ը՝ բանի մը մօտ ըլլալու (գրեթէ)<ref>{{cite web |url=http://www.dersimizedebiyat.com/icerik_detay.asp?icr=63&bs=S%F6zc%FCk%20(%20Kelime%20)%20T%FCrleri%20-%20Fiiller%20(%20Eylemler%20) |title=Dersimiz Edebiyat Online course |language=Turkish |publisher=Dersimizedebiyat.com |accessdate=2013-03-29 |archivedate=2013-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518100639/http://www.dersimizedebiyat.com/icerik_detay.asp?icr=63&bs=S%F6zc%FCk%20(%20Kelime%20)%20T%FCrleri%20-%20Fiiller%20(%20Eylemler%20) |deadurl=yes }}</ref>։ Այսպէս, եթէ gittin կը նշանակէ «դուն գացիր», ապա gidebildin կը նշանակէ «կրցար երթալ», իսկ gidiverdin կը նշանակէ «արագ գացիր»։ Փաստօրէն, կապակցուած բայերը կը կազմուին այնպէս ինչպէս պարզ բայերը։ === Դերբայներ (ածականական դերբայներ) === Թրքերէնի բայերը ունին յատկորոշիչ ձեւեր, ներառեալ ներկայ ժամանակի բայերը<ref>The conventional translation of the film title ''Dünyayı Kurtaran Adam'', ''The Man Who Saved the World'', uses the past tense. Semantically, his saving the world takes place though in the (narrative) present.</ref>։ Անոնք կը նմանին անգլերէնի դերբայներուն։ Կ'ունենան -en², -ecek², miş⁴,-er² կամ ir⁴ վերջածանցները։ Անոնք կրնան կատարել ինչպէս ածականի, այնպէս ալ գոյականի գործառոյթներ, օրինակ, oynamayan çocuklar- երեխաներ, որոնք չեն խաղար, oynamayanlar-չխաղացողներ, okur yazar -կրթուած, okur yazarlar- կրթուածներ։ -en² -ով կազմուող դերբայը չի համաձայնիր թըւով։ -ecek² -ով դրված բառերը ցոյց կու տան ապառնի ժամանակ, իսկ ''-''dik⁴ -ով դրուածները՝ ներկայ եւ անցեալ<ref>See Lewis (2001):163–165, 260–262 for an exhaustive treatment.</ref>։ Վերջին 2 ածանցները կը ստանան անձնական վերջածանցներ, օրինակ, yediğim - կերածս, yediğin-կերածդ եւ այսպէս շարունակաբար<ref>For the terms ''personal'' and ''relative'' participle see Lewis (1958):98 and Lewis (2001):163 respectively. Most of the examples are taken from Lewis (2001).</ref>։ {| class="wikitable" |- ! colspan="2" |Հայերէն համարժէք ! rowspan="2" |Օրինակ ! colspan="2" |Թարգմանութիւն |- !Յարաբերական դերանունի հոլով !Դերանուն !Բառացի !Խօսակցական |- |Ուղղական |որ |şimdi konuşan adam |"հիմա խօսող մարդը" |մարդը, որ հիմա կը խօսի |- |Սեռական |որուն |babası şimdi konuşan adam |"հայրը հիմա խօսող մարդը" |մարդը, որուն հետ հայրը հիմա կը խօսի |- | |որուն |babasını dün gördüğüm adam |հօրը երէկ տեսածս մարդը |մարդը, որուն հետ հայրս երէկ տեսայ |- | |որուն |resimlerine baktığımız ressam |"իր նկարներուն մեր նայած նկարիչը" |նկարիչը, որուն նկարները նայած ենք |- | |որմէ |muhtarı seçildiği köy <!--Note to future editors: ''muhtarı seçildiği köy'' (գյուղապետը ընտրված գյուղ) and ''muhtarın seçildiği köy'' (գյուղ, որտեղ ընտրվել է գյուղապետ) have absolutely different meanings.--> |"գիւղապետը ընտրուած գիւղ" |գիւղ, որմէ ան գիւղապետ ընտրուած է |- | |ուրկէ |muhtarı seçilmek istediği köy | <!--Note to future editors: ''muhtarı seçildiği köy'' (the village of which he was elected mayor) and ''muhtarın seçildiği köy'' (the village where the mayor was elected) have absolutely different meanings.--> |գիւղ, ուրկէ ան կ'ուզէր գիւղապետ ընտրուիլ |- |Մնացեալ հոլովները |որուն |yazdığım mektup |"իմ գրած նամակս" |նամակը, որ ես գրած եմ | |- | |ուրկէ |çıktığımız kapı |"մեր դուրս եկած դուռը" |դուռը, ուրկէ մենք դուրս եկանք |- | |որով |geldikleri vapur |"անոնց եկած շոգենաւը" |շոգենաւը, որով անոնք եկած էին |- | |որ + լրացուցիչ դրոյթներ |yaklaştığını anladığı hapishane günleri |"մօտենալը հասկցած բանտային օրեր" |բանտային օրեր, որոնց մօտենալը կը հասկանար<ref>This more complex example from Orhan Pamuk's ''Kar'' (''Snow'') contains a nested structure: [''which he knew'' [''were approaching'']]. Maureen Freely's more succinct and idiomatic translation is ''the days in prison he knew lay ahead''. Note that Pamuk uses the spelling ''hapisane''.</ref><ref>From the perspective of Turkish grammar ''yaklaştığını anladığı'' is exactly parallel to ''babasını gördüğüm'' ("whose father I saw"), and could therefore be paraphrased as "whose approaching he understood".</ref>։ |} == Թորքերէնի բառապաշար == 2010-ին Թրքական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ վերահրատարակուած Büyük Türkçe Sözlük (Թրքերէնի մեծ բառարան)-ը թրքերէնի պաշտօնական բառարանն է: Անիկա կը պարունակէ 616,767 բառ, արտայայտութիւն, եզր եւ անուն<ref>{{cite web|url=http://tdkterim.gov.tr/bts/ |title=Büyük Türkçe Sözlük Turkish Language Association |language=Turkish |publisher=Tdkterim.gov.tr |accessdate=2013-03-29 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130328002715/http://tdkterim.gov.tr/bts/ |archivedate=2013-03-28 |df= }}</ref>։ 2005-ին հրատարակուած Güncel Türkçe Sözlük-ն ալ Թրկական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ լոյս տեսած թրքերէնի պաշտօնական բառարան է, որ կը պարունակէ 104,481 բառ, որոնց 86%-ը թրքական, իսկ 14%-ը օտար ծագում ունին<ref name="Dictionary">{{cite web|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFB40CE59E171C629F|title=Güncel Türkçe Sözlük|accessdate=2007-03-21|year=2005|publisher=Turkish Language Association|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070321023726/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFB40CE59E171C629F |archivedate = մարտի 21, 2007|deadurl=yes|language=Turkish}}</ref> Among the most significant foreign contributors to Turkish vocabulary are Arabic, French, Persian, Italian, English, and Greek.<ref name="Loanwords">{{cite web|url=http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF1A46C5FBFA979D0C|title=Türkçe Sözlük (2005)’teki Sözlerin Kökenlerine Ait Sayısal Döküm (Numerical list on the origin of words in ''Türkçe Sözlük (2005)'')|accessdate=2007-03-21|year=2005|publisher=Turkish Language Association|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070301064559/http://www.tdk.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF1A46C5FBFA979D0C |archivedate = մարտի 1, 2007|deadurl=yes|language=Turkish}}</ref>։ Թրքերէնի բառապաշարին մէջ շատ են արաբական, պարսկական, ֆրանսական, իտալական, անգլիական եւ յունական փոխառութիւններն ու լեզուական ազդեցութիւնները։ === Բառերու կառուցուածք === Թրքերէնը լայնօրէն կը կիրարկէ կցականութիւնը՝ բայական արմատներէ եւ անուն խօսքի մասերէ նոր բառեր կազմելու համար։ Թրքերէնի բառերուն մեծամասնութիւնը կը կազմուին ածանցեալ վերջածանցներով<ref name=":13">{{Cite book|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|url=https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse|last=Goksel|first=Asli|last2=Kerslake|first2=Celia|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-11494-2|location=|pages=[https://archive.org/details/turkishcomprehen00gkse/page/43 43]–48}}</ref>։ Վերջածանցներուն կցման հետ կապուած թրքերէնը ունի որոշակի սկզբունքներ։ Թրքերէնի մէջ վերջածանցներուն մեծ մասը ունին քանի մը տարբերակ՝ ենթարկուելով ձայնաւորներու ներդաշնակութեան ու բաղաձայններու առնմանութեան կանոններուն։ {| class="wikitable" |- !Թրքերէն !Բաղադրիչներ !Հայերէն !Խօսքի մասի պատկանելիութիւն |- |göz |göz |աչք |գոյական |- |gözlük |göz + -lük |ակնոց |գոյական |- |gözlükçü |göz + -lük + -çü |ակնագործ |գոյական |- |gözlükçülük |göz + -lük + -çü + -lük |ակնագործութիւն |գոյական |- |gözlem |göz + -lem |դիտարկում, զննում |գոյական |- |gözlemci |göz + -lem + -ci |դիտորդ |գոյական |- |gözle- |göz + -le |դիտեցէ՛ք |բայ (հրամայական) |- |gözlemek |göz + -le + -mek |դիտել, դիտարկել |բայ(անորոշ) |- |gözetlemek |göz + -et + -le + -mek |դիտարկել տալ |բայ (անորոշ) |} Այլ օրինակ մը՝ բայական հիմքով․ {| class="wikitable" |- !Թրքերէն !Բաղադրիչներ !Հայերէն !Խօսքի մասի պատկանելիութիւն |- |yat- |yat- |պառկի՛ր |բայ (հրամայական) |- |yatmak |yat-mak |պառկիլ |բայ (անորոշ) |- |yatık |yat- + -(ı)k |հակուածութիւն |ածական |- |yatak |yat- + -ak |մահճակալ |գոյական |- |yatay |yat- + -ay |հորիզոնական |ածական |- |yatkın |yat- + -gın |հակուած |ածական |- |yatır- |yat- + -(ı)r- |պառկեցո՛ւր |բայ (հրամայական) |- |yatırmak |yat- + -(ı)r-mak |պառկեցնել |բայ (անորոշ) |- |yatırım |yat- + -(ı)r- + -(ı)m |ներդրում |գոյական |- |yatırımcı |yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı |ներդրող |գոյական |} Նոր բառերը յաճախ կը կազմուին երկու բառերու միաւորումէ, ինչպէս գերմաներէնի մէջ։ Բառակազմութիւնը կ'ըլլայ երկու տեսակի՝ պարզ եւ (s)I-ով կազմուող։ Պարզ բառակազմութիւնը տեղի կ'ունենայ հետեւեալ ձդւով․ թէ՛ գոյականը, թէ՛ ածականը իրարու հետ կը կցուին առանց որեւէ վերջածանցի, ինչպէս օրինակ kızarkadaş՝ kız+arkadaş (ընկերուհի), կամ karabiber՝ kara+biber (սեւ պղպեղ)։ {| class="wikitable" |- !Թրքերէն !Հայերէն !Իրարու հետ կցուող բառեր !Բառացի իմաստ |- |pazartesi |երկուշաբթի |pazar ("կիրակի") եւ ertesi ("յաջորդ, ետք") |կիրակիէն ետք, կիրակիին յաջորդող |- |bilgisayar |համակարգիչ |bilgi ("տեղեկութիւն") եւ say- ("հաշուել") |տեղեկութիւն հաշուող |- |gökdelen |երկնաքեր |gök ("երկինք") եւ del- ("ծակել") |երկինք ծակող |- |başparmak |բթամատ |baş ("գլխաւոր") եւ parmak ("մատ") |գլխաւոր մատ |- |önyargı |նախապաշարում |ön ("նախ, առաջ") եւ yargı ("դատողութիւն, որոշում, վճիռ") |դատողութենէն առաջ |} Թրքերէնի մէջ բառերուն մեծ մասը կը կազմուի (s)I- միջոցով, որ կը նշանակէ, թէ երկրորդ բառը կը ստանայ երրորդ դէմքի պատկանելիութեան վերջածանց․ {| class="wikitable" !Թրքերէն !Հայերէն !Իրարու հետ կցուող բառեր !Պատկանելիութեան վերջածանցներ |- |el çantası |ձեռքի պայուսակ |el (ձեռք) եւ çanta (պայուսակ) | +sı |- |masa örtüsü |սեղանի սփռոց |masa (սեղան) եւ örtü (ծածկոց) | +sü |- |çay bardağı |թէյի գաւաթ |çay (թէյ) եւ bardak (գաւաթ) | +ı (k-ն կը դառնայ ğ) |} == Թրքերէնի գրային համակարգ == 1928-ին Աթաթուրքի կատարած լեզուական բարեփոխումներուն պատճառով թրքերէնը օսմաներէնի այբուբէնէն, որ արաբ-պարսկական այբուբեններու խառնուրդն էր, անցաւ լատինատառ այբուբենի։ Օսմանեան այբուբենը կը նշէր միայն երեք տարբեր ձայնաւորներ՝ ā, ū և ī եւ ունէր քանի մը չօգտագործուող բաղաձայն, ինչպես z-ի քանի մը տարբերակ, որոնք բնորոշ էին արաբերենին, ոչ թէ թրքերէնին։ Արաբական գրային համակարգին մէջ կարճ ձայնաւորներու բացթողումը անհամատեղելի էր թրքերէնի հետ, որ ունէր 8 ձայնաւոր։ Գրային բարեփոխումը ընթացիկ մշակութային բարեփոխումներու մէջ կարեւոր քայլ մըն էր։ Նոր այբուբենի պատրաստութիւնը եւ թրքերէնի հնչիւններուն համապատասխան փոփոխութիւններու իրականացումը վստահուած էր Լեզուաբանական ընկերութեան, որ իր անձնակազմին մէջ կը ներառէր ականաւոր լեզուաբաններ, գիտնականներ եւ գրողներ։ Երկրի բոլոր ծայրերուն բացուած հասարակական դպրոցները պարտաւոր էին սորվեցնելու թրքերէնի նոր այբուբենը, շարք մը հասարակական կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ Աթաթուրքը անձամբ կը շրջէին ամբողջ երկիրը եւ կը սորվեցնէին նոր այբուբենը<ref name="Dilacar">{{cite journal|last=Dilaçar|first=Agop|authorlink=Agop Dilaçar|title=Atatürk ve Yazım|journal=Türk Dili|issn= 1301-465X|volume=35|issue=307|url= http://www.dildernegi.org.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EFC3C6D81741DBEB05|accessdate=2007-03-19|year=1977|ref=harv|language=Turkish}}</ref> As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original Third World levels.<ref>{{harvnb|Coulmas|1989|pp=243–244}}</ref>։ Այդ պատճառով ալ կ'արձանագրուի գրագիտութեան աճ։ Այժմ թրքերէնը ունի իր հնչիւններուն համապատասխանող այբուբեն մը. կը գրուի այնպէս ինչպէս կ'արտասանուի, ամէն մէկ տառին կը համապատասխանէ մէկ հնչիւն<ref name="KerslakeGoksel2014">{{cite book|author1=Celia Kerslake|author2=Asli Goksel|title=Turkish: An Essential Grammar|url=https://books.google.am/books?id=-DbJAwAAQBAJ&pg=PA12|date=հունիսի 11, 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-04218-0|page=12}}</ref>։ Հնչիւններէն ⟨ö⟩ եւ ⟨ü⟩ -ն կ'արտասնաուին «էօ» եւ «իւ»։ ⟨ş⟩ եւ ⟨ç⟩ տառերը կ'արտասանուին համապատասխանաբար «շ» եւ «չ»։ Թրքերէնի այբուբենը ունի 29 տառ (q, x, w տառերը վերցուած են եւ աւելցած են ç, ş, ğ, ı, ö, ü տառերը)՝ a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z ( i -ի գլխագիրը İ-ն է, իսկ ı-ի գլխագիրը՝ I)։ {| class="wikitable" |- !Թրքերէն գրութիւն !Արտասանութիւն !Նշանակութիւն |- |{{lang|tr|[[Cağaloğlu]]}} |{{IPA|ˈdʒaːɫoːɫu}} |Պոլսոյ թաղամաս |- |{{lang|tr|çalıştığı}} |{{IPA|tʃaɫɯʃtɯˈɣɯ}} |ուր/որ աշխատած է/աշխատած |- |{{lang|tr|müjde}} |{{IPA|myʒˈde}} |լաւ լուր |- |{{lang|tr|lazım}} |{{IPA|laˈzɯm}} |անհրաժեշտ |- |{{lang|tr|mahkûm}} |{{IPA|mahˈcum}} |դատապարտեալ, դատապարտուած |} ====== Օրինակ ====== Աշըք Վէյսել Սաթըրօղլու (1894–1973) Dostlar Beni Hatırlasın (Ընկերներս թող զիս յիշեն) {| border="0" style="width:100%; font-family:serif; font-size:115%; text-align:center;" |- |- |Ben giderim adım kalır |Ես կ'երթամ, անունս կը մնայ։ |- |Dostlar beni hatırlasın |Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |- |Düğün olur bayram gelir |Հարսանիք կ'ըլլայ, տօն կ'ըլլայ |- |Dostlar beni hatırlasın |Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |- |<br /> |- |Can kafeste durmaz uçar |Հոգին վանդակին մէջ չի մնար, կը թռչի։ |- |Dünya bir han konan göçer |Աշխարհը պանդոկ մըն է, որուն բնակիչները կը հեռանան, |- |Ay dolanır yıllar geçer |Լուսինը կը պտտի, տարիները՝ կ'անցնին |- |Dostlar beni hatırlasın |Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |- |<br /> |- |Can bedenden ayrılacak |Հոգին մարմինէն կ'անջատուի, |- |Tütmez baca yanmaz ocak |Ծխնելոյզէն ծուխ չ'ելլեր, օճախ չի վառիր |- |Selam olsun kucak kucak |Մնաք բարով բոլորիդ |- |Dostlar beni hatırlasın |Ընկերներս յիշե՛ն զնձ թող։ |- |<br /> |- |Açar solar türlü çiçek |Կը բացուին ու կը գոցուին տարբեր ծաղիկներ |- |Kimler gülmüş kim gülecek |Ովքե՜ր ծիծաղած են, ով կը ծիծաղի |- |Murat yalan ölüm gerçek |Նպատակը սուտ է, մահն է իրական։ |- |Dostlar beni hatırlasın |Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |- |<br /> |- |Gün ikindi akşam olur |Առաւօտը կը դառնայ գիշեր |- |Gör ki başa neler gelir |Տես ի՞նչ կու գայ մարդուն գլխուն |- |Veysel gider adı kalır |Վէյսելը կ'երթայ, անունը կը մնայ |- |Dostlar beni hatırlasın |Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |} === Թրքերէն սուլոցներու լեզուն === Թրքական Գիրեսունի մարզի Քիւշքիէօ գիւղի բնակիչները արդէն մօտաւորապէս 400 տարիէ ի վեր կը հաղորդակցին թրքերէնի սուլող տարբերակով («սուլող» լեզուները մատներու, լեզուի, ակռաներու, շրթունքերու եւ թուշերուն միջոցով ստեղծուող սուլոցին բառի արժէք տուող եւ այդ բառերէն բաղկացած լեզուներն են)։ Այս արածաշրջանը բաղկացած է շարք մը անդնդախոր ձորերէ եւ հաղորդակցութեան այս ոչ սովորական ձեւը կարելիութիւն կու տայ նոյնիսկ մինչեւ 5 քմ հեռաւորութենէ հաղորդակցելու։ Թրքական իշխանութիւններու հաշուարկներուն համաձայն, մօտաւորապէս 10․000 մարդ կը հաղորդակցի սուլոցներու լեզուով։ 2011-ին [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն]] «սուլող» թրքերէնը կը դասէ մեռնող լեզուներու շարքին՝ անիկա ներառելով ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցուցակներու մէջ։ Անկէ ետք տեղական կրթութեան վարչութիւնը լեզուն ներառած է դպրոցական ծրագրին մէջ՝ զայն վերակենդանացնելու նպատակով։ Ուսուցումը կ'իրականացուի թրքական արմատներով գերմանացի գիտնական Օնուր Գյո''Կիւնթիւրքիւնի կողմէ, որ ուսումնասիրելով լեզուն, կը նշէ, թէ անիկա թրքերէնի բառապաշարի եւ շարահիւսության արտացոլումն է<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysabah.com/life/2016/02/17/northern-village-of-kuskoy-still-communicates-with-amazing-turkish-whistling-language|title=Northern village of Kuşköy still communicates with amazing Turkish whistling language|last=|first=|date=փետրվարի 16, 2016|work=The Daily Sabah|access-date=}}</ref>։ == Հնչիւնային համակարգ == {| class="wikitable" |- !colspan=2|Տառ ![[Միջազգային հնչիւնական այբուբեն|ՄՀԱ]] ![[Հայերէն]] մօտաւոր <br>արտասանութիւն !colspan=2|Տառ ![[Միջազգային հնչիւնական այբուբեն|ՄՀԱ]] ![[Հայերէն]] մօտաւոր <br>արտասանութիւն |- |A||a||{{IPA|/a/}}|| ա ||M||m|||{{IPA|/m/}}|| ''մ'' |- |B||b||{{IPA|/b/}}|| պ ||N||n||{{IPA|/n/}}|| ''ն'' |- |C||c||{{IPA|/dʒ/}}|| ճ ||O||o||{{IPA|/o/}}|| ''օ'' |- |Ç||ç||{{IPA|/tʃ/}}|| չ ||Ö||ö||{{IPA|/ø/}}|| քմային ''օ'' |- |D||d||{{IPA|/d/}}|| տ ||P||p||{{IPA|/p/}}|| ''փ'' |- |E||e||{{IPA|/e/, /æ/}}|| է ||R||r||{{IPA|/ɾ/}}|| ''ր'' |- |F||f||{{IPA|/f/}}|| ֆ ||S||s||{{IPA|/s/}}|| ''ս'' |- |G||g||{{IPA|/ɡ/, /ɟ/}}|| կ ||Ş||ş||{{IPA|/ʃ/}}|| ''շ'' |- |Ğ||ğ|||{{IPA|/ɰ/}}|| ղ||T||t||{{IPA|/t/}}|| ''թ'' |- |H||h||{{IPA|/h/}}|| հ||U||u||{{IPA|/u/}}|| ''ու'' |- |I||ı||{{IPA|/ɯ/}}|| ը||Ü||ü||{{IPA|/y/}}||քմային ''ու'' |- |İ||i||{{IPA|/i/}}|| ի||V||v||{{IPA|/v/}}|| ''վ'' |- |J||j||{{IPA|/ʒ/}}|| ժ||Y||y||{{IPA|/j/}}|| ''յ'' |- |K||k||{{IPA|/k/, /c/}}|| ք||Z||z||{{IPA|/z/}}|| ''զ'' |- |L||l||{{IPA|/ɫ/, /l/}}|| լ |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Լեզու]] [[Ստորոգութիւն:Լեզուներ]] [[Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թրքական մշակոյթ]] 7z4nn1cls5sj7fug1f4wmts4g8y2jzm 0 19986 253921 231727 2026-08-28T23:42:23Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253921 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ամանտա Ս. Գ. Կորմըն''' ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ '''Amanda S. C. Gorman'''<ref name="Walsh2018">{{cite news|last1=Walsh|first1=Colleen|title=The poetic perspective|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2018/10/youth-poet-laureate-amanda-gorman-delivers-poem-at-harvard-presidents-inauguration/|access-date=22 January 2021|work=[[The Harvard Gazette]]|date=October 4, 2018}}</ref>, ծնած [[1998 թուական|1998]]) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկացի]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծ]] մըն է: Իր ստեղծագործական կտորները կ'ընդգրկեն շատ մը նիւթեր, ինչպէս կեղեքում, [[ֆեմինիզմ]], ազգութիւն, լուսանցայինութիւն, եւ [[Ափրիկէ|Ափրիկեան]] սփիւռքը: Կորմըն առաջին անձն էր որ ստացաւ [[Ազգային Երիտասարդական Բանաստեղցի Դափնեւոր (ԱՄՆ)|Ազգային Երիտասարդական Բանաստեղցի Դափնեւորի]] մրցանակը: Ան հրատարակած է իր բանաստեղծութիւններու գիրքը՝ «Ան Որուն Համար Ուտելիքն Բաւարար Չէ» ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ ''The One for Whom Food Is Not Enough'') [[2015 թուական|2015]] թուականին: [[2021 թուական|2021]] թուականին, ան ասմունքեց իր «Այն Բլուրը Զոր Կը Մագլցինք» ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ ''The Hill We Climb'') բանաստեղծութիւնը [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճօ Պայտընի]] նախագահական պաշտօնակալութեան հանդէսին: Իր ասմունքը ստացաւ համաշխարհային ծափողջուններ, եւ իր երկու գիրքերը շուտով դարձան շաբթուան ամէնէն շատ ծախուած գիրքերէն երկուքը: == Վաղ կեանք եւ ուսում == Կորմըն ծնած է [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մէջ, [[Քալիֆորնիա]], [[1998 թուական|1998]] թուականին:<ref name=":0">{{Cite news|last=Hassan|first=Adeel|date=2018-02-28|title=A Young Poet's Inspiration|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2018/02/28/us/a-young-poets-inspiration.html|url-status=live|access-date=2018-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430120116/https://www.nytimes.com/2018/02/28/us/a-young-poets-inspiration.html|archive-date=2018-02-28|issn=0362-4331|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite news|last=Coke|first=Hope|date=2021-01-21|title=Meet Amanda Gorman: The gifted young poet who shot to fame after her starring role in Biden's inauguration|work=[[Tatler]]|url=https://www.tatler.com/article/who-is-amanda-gorman-biden-inauguration-poet|url-status=live|access-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130194635/https://www.tatler.com/article/who-is-amanda-gorman-biden-inauguration-poet|archive-date=2021-01-30}}</ref> Ըլլալով երեք զաւակներէն մէկը, ան ունէր մայր մը, Ճոն Ուիքս, որ 6րդ դասարանի [[անգլերէն]] լեզուի ուսուցչուհի է Ուաթս շրջանին մէջ (Լ.Ա.),<ref>{{Cite web|url=https://www.skirballmiddle.org/apps/pages/index.jsp?uREC_ID=284106&type=u&pREC_ID=340881|title=6th Grade Humanities – Dr. Joan Wicks – Alliance Jack H. Skirball Middle School|website=www.skirballmiddle.org|access-date=2021-01-25|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144448/https://www.skirballmiddle.org/apps/pages/index.jsp?uREC_ID=284106&type=u&pREC_ID=340881|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ballard|first=Elise|date=2021-01-27|title=Amanda Gorman Was Mentored by a "Positive Community of Women Writers" Before Her Inaugural Moment|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/amanda-gorman-was-mentored-by-a-positive-community-of-women-writers-before-her-inaugural-moment|url-status=live|access-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128161016/https://www.hollywoodreporter.com/news/amanda-gorman-was-mentored-by-a-positive-community-of-women-writers-before-her-inaugural-moment|archive-date=2021-01-28}}</ref> ինչպէս նաեւ երկուորկեակ քոյր մը, Կապրիէլ, որ ֆիլմի արտադրիչ է:<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.thecrimson.com/article/2017/9/18/youth-poet/|title=Harvard Sophomore Chosen as First Youth Poet Laureate {{!}} News {{!}} The Harvard Crimson|last=Engelmayer|first=Caroline S.|date=September 18, 2017|website=www.thecrimson.com|language=en|df=mdy-all|access-date=2018-04-30}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.lataco.com/meet-amanda-gorman-the-l-a-native-who-is-the-first-national-youth-poet-laureate/|title=Meet Amanda Gorman, the L.A. Native Who Is the First National Youth Poet Laureate|author=Astrid|date=2018-03-22|work=L.A. TACO|df=mdy-all|access-date=2018-04-30|language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://archives.nbclearn.com/portal/site/k-12/flatview?cuecard=114508|title=Meet the First Youth Poet Laureate|website=NBC Learn|df=mdy-all|access-date=2018-04-30}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bustle.com/p/rise-up-as-one-video-featuring-poet-amanda-gorman-filmmaker-gabrielle-gorman-shows-how-powerful-resistance-can-be-when-its-intersectional-exclusive-7945545|title=These Twin Sisters Have A Powerful Message About Making Sure Your Resistance Includes All Women|last=Rodriguez-Cayro|first=Kyli|magazine=[[Bustle (magazine)|Bustle]]|date=January 18, 2018|df=mdy-all|access-date=2018-04-30|language=en}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Luders-Manuel|first1=Shannon|title=Meet Gabrielle Gorman: Filmmaker and YoungArts Winner|url=https://www.essence.com/lifestyle/meet-gabrielle-gorman-filmmaker-and-youngarts-winner/|access-date=21 January 2021|magazine=[[Essence (magazine)|Essence]]|date=April 19, 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Larsen|first1=Peter|title=Los Angeles native Amanda Gorman will be youngest poet to read at presidential inauguration|url=https://www.ocregister.com/2021/01/15/los-angeles-native-amanda-gorman-will-be-youngest-poet-to-read-at-presidential-inauguration/|access-date=21 January 2021|work=The Orange County Register|date=January 20, 2021}}</ref> Կորմըն կ'ըսէ, թէ ան մեծցած է շրջանակի մը մէջ ուր հեռատեսիլի հասանելիութիւնը սահմանափակ էր:<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.glamour.com/story/americas-first-youth-poet-laureate-amanda-gorman-on-the-power-of-young-women|title=America's First Youth Poet Laureate Amanda Gorman on the Power of Young Women|last=Hawkins|first=Khaliha|magazine=[[Glamour (magazine)|Glamour]]|df=mdy-all|date=June 4, 2018|access-date=2018-06-29|language=en}}</ref> Իր մանկութիւնը կը նկարագրէ իբր «տարօրինակ» եւ կը վայելէր կարդալ եւ գրել, մօրը կողմէ քաջալերուելով:<ref name=":0" /> Կորմըն ձայնի ընկալման դժուարութիւն ունի եւ նրբութիւն ձայնի հանդէպ:<ref name=":02">{{Cite news|last=Hassan|first=Adeel|date=2018-02-28|title=A Young Poet's Inspiration|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2018/02/28/us/a-young-poets-inspiration.html|url-status=live|access-date=2018-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430120116/https://www.nytimes.com/2018/02/28/us/a-young-poets-inspiration.html|archive-date=2018-02-28|issn=0362-4331|df=mdy-all}}</ref> Ան նաեւ կը տարապէր խօսքի դժուարութիւններէ մանկութեան ընթացքին:<ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/amanda-gorman/poetrys-relevance-to-yout_b_6000384.html|title=How Poetry Gave Me a Voice|last=Gorman|first=Amanda|date=2014-11-21|website=[[Huffington Post]]|language=en-US|df=mdy-all|access-date=2018-06-29}}</ref><ref>{{cite news|last1=Breslow|first1=Jason|title='History Has Its Eyes On Us.' Poet Amanda Gorman Seeks Right Words For Inauguration|url=https://www.npr.org/sections/biden-transition-updates/2021/01/19/958077401/history-has-its-eyes-on-us-poet-amanda-gorman-seeks-right-words-for-inauguration|access-date=21 January 2021|work=[[Morning Edition]]|publisher=[[NPR]]|date=January 19, 2021}}</ref> Կորմըն խօսակցելու համար ստացած է բժշկական օգնութիւն: Ըստ իր 2018 թուականի հարցազրոյցին Էլիտա Քոչարեանին հետ [[Հարվըրտի համալսարան|Հարվըրտ Համալսարանի]] ''The Harvard Crimson'' թերթին համար, Քոչարեան գրեց՝ «Կորմընը իր խօսքի դժուարութիւնը չի տեսներ իբր խոչընդոտ, այլ իբր ուժ, նուէր մը»:<ref name="Kocharian">{{cite news|last1=Kocharian|first1=Elida|title=American Lyricist|url=https://www.thecrimson.com/article/2018/2/1/amanda-gorman-scrutling/|access-date=21 January 2021|work=The Harvard Crimson|date=February 1, 2018}}</ref> Կորմըն, իր խօսքին մէջ ''The Harvard Gazette'' թերթին հետ 2018 թուականին, կ'ըսէ՝ «միշտ դժուարութիւնս համարած եմ ուժ, որովհետեւ լսողութեան եւ խօսքի դժուարութիւններուս պատճառաւ գրելու եւ կարդալու կարողութիւններս լաւացան: Երբ պատանի էի, միշտ կը յիշէի Մարիան Տէպորահ Ուիլիըմսընի խօսքը՝ «մեր ամէնէն խոր վաղը այն չէ, որ մենք անբաւարար ենք, այլ մեր ամէնէն խոր վաղը այն է՝ թէ մենք անչափ զօրաւոր ենք»»:<ref name="Walsh20182">{{cite news|last1=Walsh|first1=Colleen|title=The poetic perspective|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2018/10/youth-poet-laureate-amanda-gorman-delivers-poem-at-harvard-presidents-inauguration/|access-date=22 January 2021|work=[[The Harvard Gazette]]|date=October 4, 2018}}</ref> 2021 թուականին, Կորմըն ըսաւ ''CBS This Morning'' յայտագիրը վարող Անթընի Մէյսինին, թէ ան երաժշտութիւնն ու երգեր կ'օգտագործէր խօսակցական բուժման համար, եւ ըսաւ «ամէնէն սիրած փորձս «Aaron Burr, Sir» երգը երգելն էր ''Hamilton'' թատերական ներկայացումէն, որովհետեւ լեցուն է «ռ» հնչիւններով. եթէ կարենամ թափ պահել երգ իբառերուն հետ, ուրեմն նաեւ կարողութիւնս «ռ» տառը հնչելու կը բարելաւուի»:<ref name="CBSNews2021">{{cite news|title=Amanda Gorman makes history as youngest known inaugural poet|url=https://www.cbsnews.com/news/amanda-gorman-inaugural-poet-the-hill-we-climb/|access-date=1 February 2021|work=CBS News|date=January 21, 2021}}</ref> == Գործեր == === Գիրքեր === * {{Cite book|url=|title=The One for Whom Food Is Not Enough|last=|first=|publisher=Urban Word LA|year=2015|isbn=978-0-9900122-9-0|location=|page=|pages=|oclc=}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/youareherewriteg0000unse|title=You are here : the WriteGirl journey|last=|first=|publisher=WriteGirl Publications|year=2013|isbn=978-0-98370812-4|editor-last=Taylor|editor-first=Keren|location=Los Angeles|pages=210; 281|chapter=Candy Cane"; "Poetry Is|oclc=868918187}} * {{Cite book|url=|title=The Hill We Climb: Poems|last=|first=|publisher=[[Viking Press|Viking]] Books for Young Readers|year=2021|isbn=978-0-593-46506-6|location=|pages=|oclc=1232185776}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/hillweclimbinaug00unse|title=The Hill We Climb: An Inaugural Poem for the Country|last=|first=|publisher=Viking Books for Young Readers|year=2021|isbn=978-0-593-46527-1|location=|pages=|oclc=1232234825}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/changesingschild0000gorm|title=Change Sings: A Children's Anthem|last=|first=|publisher=Viking Books for Young Readers|year=2021|isbn=978-0-593-20322-4|location=|pages=|oclc=1232149089}} === Ձայնային Գիրքեր === * [https://www.audible.com/pd/Change-Sings-Audiobook/0593455223 Change Sings: A Children's Anthem], 2021, Audible. ({{ISBN|0593203224|978-0-593-20322-4}}). 10 mins. * [https://www.audible.com/pd/The-Hill-We-Climb-and-Other-Poems-Audiobook/0593459903 The Hill We Climb and Other Poems], 2021, Audible. ({{ISBN|059346527X|978-0593465271}}). 1 hr. === Յօդուածներ === * "[https://www.nytimes.com/2018/11/27/smarter-living/the-edit-native-american-heritage-month.html Native People Are Taking Center Stage. Finally.]". 17 Նոյեմբեր, 2018. ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]''. [[:en:International_Standard_Serial_Number|ISSN]] 0362-4331. * "[https://www.nytimes.com/2019/02/13/style/the-edit-black-history-month-questions.html I’m Not Here to Answer Your Black History Month Questions]". 13 Փետրուար, 2019. ''The New York Times''. == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} kmcndrhm29kemu23xjzh2nk6cbufcxb 0 20159 253850 227719 2026-08-28T22:54:48Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253850 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ռաֆայէլ Սանթի''' (Raffaello Sanzio, ծանօթ է իբրեւ '''Ռաֆայէլ'''), [[Վերածնունդ|Վերածնունդի]] [[Իտալիա|իտալացի]] նկարիչ եւ ճարտարապետ։ Անոր աշխատանքները հիացմունքի կ'արժանանան մարդկային էութեան նէոպղատոնական ''(Neoplatonism)'' կատարելութեան, ձեւի յստակութեան, կառոյցի պարզութեան եւ տեսողական նուաճումներուն համար։ [[Մայքըլ Անճելօ|Մայքըլ Անճելոյի]] եւ [[Լէոնարտօ տա Վինչի|Լեոնարտօ տա Վինչիի]] հետ միասին ան կը ձեւաւորէ այդ ժամանակաշրջանի մեծ վարպետներու աւանդական եռեակը<ref>See, for example {{cite book|title=A World History of Art|url=https://archive.org/details/worldhistoryofar0000hono_w1p9|last1=Honour|first1=Hugh|last2=Fleming|first2=John|publisher=Macmillan Reference Books|year=1982|isbn=9780333235836|location=London|page=[https://archive.org/details/worldhistoryofar0000hono_w1p9/page/357 357]|oclc=8828368}}</ref>։ Ռաֆայէլ շատ աշխատասէր էր։ Հակառակ անոր, որ կեանքին հրաժեշտ տուած է 37 տարեկանին՝ ան ձգած է մեծ քանակութեամբ գործեր։ Անոնցմէ շատերը կարելի է տեսնել [[Վատիկան]]<nowiki/>ի պալատին մէջ, ուր Ռաֆայէլի գեղանկարած սենեակները կեդրոնական տեղ կը գրաւեն։ Ընդարձակ ճանաչում ունեցող գործը՝ [[Աթենական դպրոց (Ռաֆայել)|«Աթենական դպրոցն»]] է։ [[Հռոմ]]<nowiki/>ի մէջ աւելի ուշ անոր աշխատանքները վերանկարուած են՝ կորսցնելով իրենց որակը։ Իր Կեանքին ընթացքին ան շատ ազդեցիկ էր, թէեւ Հռոմէն դուրս ալ ծանօթ էր իր ստեղծագործական նմոյշներով։ == Վաղ կեանք եւ գործունէութիւն == [[Պատկեր:Raffaello Sanzio - Guidobaldo da Montefeltro - WGA18653.jpg|մինի|ձախից|շուրջ 1507]] Ռաֆայէլի մայրը՝ Մակիա, կը մահանայ 1491-ին, երբ տղան ութ տարեկան էր։ Անոր կը յաջորդէ 1 Օգոստոս 1494-ին հօր մահը, որ արդէն երկրորդ անգամ ամուսնացած էր։ Այդպիսով, 11 տարեկանին Ռաֆայէլ կը մնայ որբ։ Անոր օրինական խնամակալը կը դառնայ հօրենական կողմէն միակ ազգականը՝ կղերական Բարթողոմէօն, որ հետագային խորթ մօր հետ կը զբաղի դատական գործընթացներով։ Ռաֆայէլ կը շարունակէր ապրիլ խորթ մօր հետ<ref>Vasari, at the start of the ''Life''. Jones & Penny:5</ref>։ Դեռահասութեան տարիքի ինքնանկարը ցոյց կու տայ Ռաֆայէլին վաղաժամ հասունութիւնը<ref>Ashmolean Museum {{cite web |url=http://z.about.com/d/arthistory/1/0/W/O/raphael_colonna_01.jpg |title=Image |author= |work= |publisher=z.about.com |accessdate= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071202121830/http://z.about.com/d/arthistory/1/0/W/O/raphael_colonna_01.jpg |archivedate=2007-12-02 |df= }}</ref>։ Հօր աշխատանքները կը շարունակուէին, եւ խորթ մօր հետ կանուխ տարիքէն Ռաֆայէլ էական դեր ունեցած է այդ աշխատանքներուն կարգաւորման մէջ ։ Ուրպինոյի մէջ ան կը ծանօթանայ նախկին դատական նկարիչ Փաուլօ Ուչելլոյի եւ Լուքա Սինյորելլիի աշխատանքներուն<ref>Jones and Penny: 4–5, 8 and 20</ref>։ Ըստ Վազարիի՝ Ռաֆայէլի հայրը զինք իբրեւ աշակերտ տուած է Փիեթրօ Փերուճինոյի՝ հակառակ «մօր արցունքներուն»<ref>Simone Fornari in 1549–50, see Gould:207</ref>, որովհետեւ ան 8 տարեկան էր։ Ըստ այլ տեղեկութիւններու՝ ան որոշ պատրաստութիւն ստացած է Տիմոթէօ Վիթիի քով, որ Ուրպինոյի դատական նկարիչն էր 1495-էն<ref>Jones & Penny:8</ref>։ Ժամանակակից շատ պատմաբաններ համաձայն են այն միտքին, թէ Ռաֆայէլ 1500-էն սկսեալ իբրեւ օգնական աշխատած է Փերուճինոյի քով։ Վերջինիս ազդեցութիւնը Ռաֆայէլի վաղ աշխատանքներուն վրայ շատ յստակ է։ Ըստ [[Հայնրիխ Վյոլֆլին|Վյոլֆլին]]ի. {{քաղվածք|Հաւանաբար ոչ մէկ տաղանդաւոր աշակերտ այդքան շատ բան սորված է իր ուսուցիչէն, որքան Ռաֆայէլ:<ref>contrasting him with Leonardo and Michelangelo in this respect. Wölfflin:73</ref>|}} [[Ճորճիօ Վազարի]] կը գրէ, թէ անկարելի է տարբերակել այս շրջանի անոր աշխատանքները, սակայն ժամանակակից շատ արուեստագէտներ աւելի լաւ կը ճանչնան Ռաֆայէլի աշխատանքները։ Ոճային ընդհանրութեան հետ միատեղ անոնց ոճերը եւս շատ նման են. օրինակ՝ ստուերի եւ մութ գոյնի հագուստի համար իւղաներկի հաստ շերտ մը եւ հարթ մակերեսներուն բարակ շերտ օգտագործելը<ref>Jones and Penny:17</ref><ref>Jones & Penny:2–5</ref>։ Ռաֆայէլ կը բնութագրուի իբրեւ «վարպետ»՝ Դեկտեմբեր 1500-ին<ref>Ettlinger & Ettlinger:19</ref>։ Ռաֆայէլի առաջին փաստացի աշխատանքը եղած է Փերուճիայի եւ Ուրպինոյի մէջտեղը գտնուող Չիթա-տի-Քասթելօ քաղաքին Ս. Նիկոլայ Տոլենտինսքիի եկեղեցւոյ խորանը<ref>Ettlinger & Ettlinger:20</ref>։ Աշխատանքը սկսած է 1500-ին եւ աւարտած՝ 1501-ին։ Ներկայիս պահպանուած են միայն առանձին հատուածներ եւ նախնական նկարը 1789-ին վնասուած է երկրաշարժէն: Հետագայ տարիներու ընթացքին ան նկարած է նաեւ տեղի այլ եկեղեցիներու համար, ներառեալ «Խաչելութիւն Ս. Կոյս Մարիամին, սուրբերու եւ հրեշտակներու հետ» (շուրջ 1503) եւ «Ս. Կոյս Մարիամին նշանտուքը» (1504) աշխատանքները, եւ Փերուճիայի համար՝ «Օթթիի խորան»ը։ Շատ հաւանական է, որ այս շրջանին ան յաճախ այցելած է [[Ֆլորանս]]։ Այս շրջանին ան նկարած է նաեւ փոքր, գրասենեկային նկարներ գլխաւորաբար Ուրպինոյի դատարանին գիտակներուն համար։ Այդ աշխատանքներէն է «Ս. Միքայէլ»-ը։ Սկսած է նկարել նաեւ տիրամայրեր եւ դիմանկարներ<ref>Jones and Penny:5–8</ref>։ 1502 -ին<ref>One surviving preparatory drawing appears to be mostly by Raphael; quotation from Vasari by – Jones and Penny:20</ref>Ռաֆայէլ արդէն փնտռուած մասնագետ էր<ref>Ettlinger & Ettlinger:25–27</ref>։ <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> Պատկեր:CrocefissioneRaffaello.jpg|«Խաչելություն Կույս Մարիամի, սրբերի և հրեշտակների հետ», 1502-1503, Պերուջինոյի ոճին շատ նման Պատկեր:PalaOddiRaffaello.jpg|«Աստվածամոր թագադրություն», 1502-1503 Պատկեր:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|«Կույս Մարիամի նշանադրություն» Պատկեր:Lvr-george.jpg|«Սուրբ Գևորգ և վիշապ», փոքր աշխատանք (29 x 21 սմ) Ուրբինոյի դատարանի համար </gallery> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4"> CrocefissioneRaffaello.jpg|«Խաչելութիւն Ս. Կոյս Մարիամին, սուրբերուն եւ հրեշտակներուն հետ», 1502-1503 PalaOddiRaffaello.jpg|«Աստուածամօր թագադրութիւնը», 1502-1503 Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|«Կոյս Մարիամին նշանտուքը» Lvr-george.jpg|«Ս. Գէորգ եւ վիշապը», փոքր աշխատանք (29 x 21 սմ) Ուրպինոյի դատարանին համար </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով]] sak2121ztgpn8ab9b7uf5fyskfcexpr 0 20313 253810 228237 2026-08-28T22:23:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253810 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Հելըն Անահիտ Սահակեան''' (ծնած [[1920]], [[Պոսթըն]], [[Մասսաչուսէթս|Մասաչուսըց]] – մահացած [[28 Մարտ]], [[2013]], [[Ալպըքըրքի]], [[Նիւ Մեքսիքօ]]) գրագէտ, գրող, հնագէտ, պատմաբան եւ [[Հայ­կա­կան Ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րու Հիմ­նար­կ|Հայ­կա­կան Ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րու Հիմ­նար­կին]] ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ National Association for the Armenian Studies and Research կամ NAASR) հիմնադիրներէն մէկը, [[1955]] թուականին:<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.legacy.com/amp/obituaries/wickedlocal-arlington/165676820|title=Helen Sahagian Obituary (2013) - Needham, MA - The Arlington Advocate|website=www.legacy.com|language=en|accessdate=2021-03-22}}</ref> Հելընին մայրը, Նուարդ Արտեմիս Զարդարեանն էր, իսկ հայրը Սահակ Գրիգոր Սահակեան, Սեբաստիայէն, Օսմանեան Հայաստան:<ref name=":0" /> Արլինկթըն Երկրորդական Վարժարանը աւարտելէ ետք, Սահակեան գարտուղարութեան գործ վարեց եւ նաեւ առաւ գիշերային դասապահեր [[Հարվըրտի համալսարան|Հարվըրտ Համալսարանէն]] ներս ստանալու համար Պսակաւոր Արուեստից վկայականը Արդի Լեզուներու ոլորտին մէջ: [[1976 թուական|1976]] թուականին ստացաւ Մագիստրոս Արուեստից վկայականը Հայագիտութեան ոլորտին մէջ [[Քըլամպիա Համալսարան|Քըլամպիա Համալսարանէն]], Դկ. [[Նինա Կարսոյեան|Նինա Կարսոյեանի]] հովանիին տակ:<ref name=":0" /> Սահակեան հետազոտութիւններ հրատարակած է տարբեր հայկական նիւթերու մասին, կեդրոնանալով Ամերիկացի միսիոնարականներու աշխատանքներուն վրայ Սւազի եւ [[Վան|Վանի]] մէջ: Իր յօդուածները հրատարակուած են ''Journal of Armenian Studies'', ''Ararat'', եւ ''Armenian Mirror-Spectator'' հրատարակչութիւններուն մէջ:<ref name="mazda">{{cite book|title=Armenian Sebastia/Sivas and Lesser Armenia|url=https://archive.org/details/armeniansebastia0000unse|last=Hovannisian|first=ed. by Richard G.|publisher=Mazda Publ.|year=2004|isbn=1568591527|location=Costa Mesa, Calif.}}</ref> == Արտաքին յղումներ == * [https://legcy.co/394Yt63 Սահակեանի մահագոյժը.] * [https://naasr.org/ Հայկական Ուսումնասիրութիւններու Հիմնարկի (NAASR) պաշտօնական կայքէջ.] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] szq6kirekyqbdr9jmg1r4dqp440lfzo 0 20439 253925 253587 2026-08-28T23:43:43Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253925 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Վիգէն Չեթերեան''' ծնած Լիբանան, լրագրող, գրող եւ պատմաբան:<ref>{{cite news|last1=Esen|first1=Tuğba|title=Vicken Cheterian: Kurds replaced the Armenians|url=http://www.agos.com.tr/en/article/12344/vicken-cheterian-kurds-replaced-the-armenians|work=[[Agos]]|date=8 January 2015|archive-url=https://archive.vn/rFF2H|archive-date=16 December 2020|quote=Both of my parents were born in Turkey and I was born in Beirut and I grew up during the war.}}</ref> Ան կը դասաւանդէ միջազգային յարաբերութիւններ Ուէպսթըր Համալսարան Ժընեւ:<ref>{{cite web|url=https://www.opendemocracy.net/en/author/vicken-cheterian/|title=Author Page|website=openDemocracy|language=en|access-date=15 December 2020}}</ref> Ան նաեւ դասաւանդած է Ժընեւի Համալսարանէն եւ ՍՕԱՍ Լոնտոնի Համալսարանէն ներս:<ref name="unige">{{cite web|url=https://www.unige.ch/gsi/fr/presentation/enseignants/cer/vicken-cheterian/|title=Vicken Cheterian|website=unige.ch|publisher=[[University of Geneva]]|language=fr|archive-url=https://archive.vn/08aqh|archive-date=16 December 2020}}</ref> Չեթերեան կը գրէ Պոլսահայ շաբաթական Ակօս թերթին մէջ:<ref>{{cite web|url=http://www.agos.com.tr/en/author/165/vicken-cheterian|title=Author: Vicken Cheterian|website=[[Agos]]|access-date=16 December 2020}}</ref> Ան իր Դոկտորի վկայականը ստացած է Աւարտական Միջզագային եւ Զարգացման Հետազօտութիւններու Հիմնարկէն (անգլ.՝ Graduate Institute of International and Development Studies կամ IUHEI):<ref name="unige" /> == Գործեր == * {{cite book|title=War and Peace in the Caucasus: Ethnic Conflict and the New Geopolitics|url=https://archive.org/details/warpeaceincaucas0000chet|last1=Cheterian|first1=Vicken|date=2008|publisher=Columbia University|isbn=978-0-231-70064-1|language=en}}<ref>{{cite journal|title=War and Peace in the Caucasus: Ethnic Conflict and the New Geopolitics|journal=Foreign Affairs|date=19 August 2009|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/2009-09-01/war-and-peace-caucasus-ethnic-conflict-and-new-geopolitics|issn=0015-7120}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Apostolov|first1=Mario|title=War and peace in the Caucasus: ethnic conflict and the new geopolitics, by Vicken Cheterian, New York, Columbia University Press, 2008, viii+395 pp., ISBN 978-0-231-70064-1|url=https://archive.org/details/sim_nationalities-papers_2010-03_38_2/page/320|journal=Nationalities Papers|date=2010|volume=38|issue=2|pages=320–322|doi=10.1017/S0090599200039684}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bell|first1=Joseph P.|title=Cheterian, Vicken. War and Peace in the Caucasus: Ethnic Conflict and the New Geopolitics. New York: Columbia, 2008. {{text|ISBN}}: 978 0 231 70065 8|journal=The Journal of Slavic Military Studies|date=2013|volume=26|issue=2|pages=352–354|doi=10.1080/13518046.2013.780526|s2cid=144200439}}</ref> * {{cite book|title=From Perestroika to Rainbow Revolutions: Reform and Revolution After Socialism|date=2013|publisher=Hurst|isbn=978-1-84904-144-7|editor1-last=Cheterian|editor1-first=Vicken|language=en}} * {{cite book|title=[[Open Wounds|Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide]]|last1=Cheterian|first1=Vicken|date=2015|publisher=Hurst|isbn=978-1-84904-458-5|language=en}}<ref>{{cite journal|last1=Hofmann|first1=Tessa|author-link=Tessa Hofmann|title=Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of Genocide by Vicken Cheterian|journal=Histoire sociale/Social history|date=2016|volume=49|issue=100|pages=662–664|doi=10.1353/his.2016.0046|s2cid=152278362}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|author-link=Fatma Müge Göçek|title=Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide by Vicken Cheterian (review)|journal=Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association|date=2016|volume=3|issue=1|pages=210–212|doi=10.2979/jottturstuass.3.1.19|language=en|issn=2376-0702}}</ref><ref>{{cite journal|title=Cora on Cheterian, 'Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of Genocide' {{!}} H-Nationalism {{!}} H-Net|journal=Networks.h-net.org|url=https://networks.h-net.org/node/3911/reviews/181673/cora-cheterian-open-wounds-armenians-turks-and-century-genocide}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bayraktar|first1=Seyhan|title=Vicken Cheterian , Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide (Oxford University Press, 2015). Pp. 393. $29.95 cloth. {{text|ISBN}}: 9780190263508|journal=International Journal of Middle East Studies|date=2018|volume=50|issue=1|pages=157–159|doi=10.1017/S0020743817001118|s2cid=165970413}}</ref><ref>{{cite journal|title=Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of Genocide|journal=Foreign Affairs|date=14 December 2015|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/2015-12-11/open-wounds-armenians-turks-and-century-genocide|issn=0015-7120}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lancaster|first1=Guy|title=Book Review: Vicken Cheterian, Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide|journal=Political Studies Review|date=2017|volume=15|issue=1|pages=165–166|doi=10.1177/1478929916667031|s2cid=152099414}}</ref><ref>{{cite news|title=Vicken Cheterian, "Open Wounds: Armenians, Turks, and a Century of…|url=https://newbooksnetwork.com/vicken-cheterian-open-wounds-armenians-turks-and-a-century-of-genocide-hurst-2015|access-date=15 December 2020|work=New Books Network|language=en}}</ref> * Roots of ISIS Violence and the Killing Fields of the Middle East,” ''Survival'' , Vol. 57, Issue 2, 2015, pp. 105-118. * "Origins and Trajectory of the Conflicts in the Caucasus", ''Europe-Asia Studies'' , Vol. 64, No. 9, 2012, pp. 1625-1649. * "Karabakh Conflict After Kosovo: No Way Out?", ''Nationalities Papers'' , Vol. 40, No. 5, 2012, pp. 703-720. * "Kyrgyzstan, Central asia's Island of Instability", ''Survival'' , Vol. 52, No. 5, 2010, pp. 21-27. * "History, memory and international relations: the Armenian diaspora and Armenian-Turkish relations", ''International Relations'' , No. 141, 2010, pp. 7-24. * "The August 2008 War in Georgia: from ethnic conflict to border wars", ''Central Asian Survey'' , Vol. 28, No. 2, 2009, pp. 155-170. * "From Reform and Transition to 'Colored Revolutions'" ''Journal of Communist Studies and Transition Politics'' , Vol. 25, No. 2, 2009, pp. 136-160. * "Georgia's Rose Revolution: Change or Repetition? Tension between State-Building and Modernization Projects", ''Nationalities Papers'' , Vol. 36, No. 4, 2008, pp. 689-712.<ref>{{Cite web|url=https://www.unige.ch/gsi/fr/presentation/enseignants/cer/vicken-cheterian/|title=Vicken Cheterian - Global Studies Institute - UNIGE|date=2015-10-05|website=www.unige.ch|language=fr|access-date=2021-04-14}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայեր այբբենական կարգով]] fhjj50drzy4i8h0eq18k8zgzauo5s9l 0 20452 253795 212763 2026-08-28T22:10:42Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253795 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} [[Պատկեր:Mecca.JPG|alt=|մինի|Ալ Հարամ մզկիթը եւ [[Քաապա|Քաապան]]]] '''Մեքքա''' ( {{lang-ar|مكة}}), քաղաք [[Արաբական թերակղզի|Արաբական թերակղզիին]] [[Հիժազ]] շրջանին մէջ։ Մեքքա նաեւ Մաքքա վարչական շրջանին մայրաքաղաքն է։ Քաղաքը կը գտնուի [[Ժետտա]] 70 Քմ, իսկ [[Մատինա|Մատինայէն]] 340 Քմ հեռաւորութեան վրայ եւ ունի ծովու մակերեսէն շուրջ 277 մեթր բարձրութիւն։ 2012-ի տուեալներով քաղաքին բնակչութիւնը շուրջ 2 միլիոն էր, հակառակ անոր, որ այցելուներուն այս թիւը կ'եռապատկուի ամէն տարի «հաժ»ի շրջանին, որ տեղի կ'ունենայ [[Իսլամութիւն|իսլամական]] լուսնային օրացոյցին 12-րդ ամիսը։ Իբրեւ իսլամութեան հիմնադիր Մուհամմէտին ծննդավայրը, ինչպէս նաեւ Մուհամմէտին առաջին յայտնութեան վայրը (յատկապէս Մեքքայէն 3 Քմ հեռաւորութեան վրայ գտնուող քարանձաւը)<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=ZcMHD5WWL7AC&pg=PA26|title=Historical Value Of The Qur An And The Hadith|author=Khan, A M|publisher=Global Vision Publishing Ho|year=2003|isbn=978-81-87746-47-8|pages=26–}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=5ShMqiiJbNYC&pg=PA61|title=What Everyone Should Know About the Qur'an|author=Al-Laithy, Ahmed|publisher=Garant|year=2005|isbn=978-90-441-1774-5|pages=61–}}</ref>՝ Մեքքա իսլամական աշխարհին<ref>Nasr, Seyyed (2005). ''Mecca, The Blessed, Medina, The Radiant: The Holiest Cities of Islam''. Aperture {{ISBN|089381752X}}</ref> ամէնէն սուրբ քաղաքը կը համարուի, եւ ուխտագնացութիւնը դէպի այս քաղաքը, որ կը կոչուի «հաժ», պարտադիր է բոլոր իսլամներուն համար։ Մեքքայի մէջ կը գտնուի [[Քաապա|Քաապան]], որ մեծամասնութեան կողմէ կը համարուի իսլամական կրօնին ամէնէն կարեւոր սրբավայրերէն մէկը. անիկա նաեւ ուղենիշ մը կը համարուի իսլամներուն համար (Կիպլա, որ կը սահմանէ, թէ դէպի ո՛ր ուղղութեամբ պէտք է աղօթեն իսլամները)։ Մեքքան երկար ատեն ղեկավարած են Մուհամմէտի ժառանգորդները, շերիֆները, որոնք հանդէս եկած են ե՛ւ իբրեւ անկախ ղեկավարներ, ե՛ւ իբրեւ ենթակայ խմբաւորումներ։ 1925-ին քաղաքը գրաւուած է Իպն Սաուտի կողմէ։ Ժամանակի ընթացքին Մեքքան ինչպէս չափերով, այնպէս ալ ենթակառուցուածքներով բաւականին ընդլայնուած է։ Հոս կը գտնուի Ապրաժ ալ-Պայթը, որ աշխարհի չորրորդ ամէնէն բարձր շինութիւնն է, իսկ իր զբաղեցուցած տարածքին մեծութեամբ՝ երրորդը։ Ընդլայնման աշխատանքներուն ընթացքին Մեքքա կորսնցուցած է որոշ պատմական եւ հնագիտական արժէք ներկայացնող կառոյցներ, օրինակ՝ Աժյատ ամրոցը<ref name="independent">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mecca-for-the-rich-islams-holiest-site-turning-into-vegas-2360114.html|title=Mecca for the rich: Islam's holiest site 'turning into Vegas'|last=Taylor|first=Jerome|date=սեպտեմբերի 24, 2011|work=[[The Independent]]|location=[[London]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616174556/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mecca-for-the-rich-islams-holiest-site-turning-into-vegas-2360114.html|archivedate=հունիսի 16, 2017|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Այսօր Մեքքա կ'այցելէ տարեկան 15 միլիոն իսլամ, որոնցմէ են՝ «հաժ»ի ընթացքին այցելող քանի մը միլիոն իսլամները<ref>A Saudi tower: Mecca versus Las Vegas: Taller, holier and even more popular than (almost) anywhere else, [[The Economist]] (24 June 2010), Cairo.</ref>։ Ի դէպ ոչ իսլամներուն արգիլուած է մտնել քաղաք<ref name="peters 206">{{cite book |title=The Hajj: The Muslim Pilgrimage to Mecca and the Holy Places |url=https://archive.org/details/hajjmuslimpilgri0000pete |last=Peters |first=Francis E.|year=1994 |publisher=Princeton University Press |location= |isbn=978-0-691-02619-0 |page=[https://archive.org/details/hajjmuslimpilgri0000pete/page/206 206] }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA25|title=What everyone needs to know about Islam|last=Esposito|first=John L.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|isbn=9780199794133|page=25|quote=Mecca, like Medina, is closed to non-Muslims|authorlink=John Esposito}}</ref>։ Իսլամութեան գլխաւոր օրէնքներէն մէկն այն է, որ իսլամները, աշխարհի որ ծագին ալ ըլլան, աղօթելու ատեն միշտ իրենց երեսը պէտք է դարձնեն Մեքքայի կողմը։ == Պատմութիւն == ==== Վաղ շրջանի պատմութիւն ==== Մեքքայի վաղ շրջանի պատմութիւնը մշտական բանավէճի առարկայ է այն պատճառով, որ մինչեւ իսլամութեան վերելքը անոր մասին որեւէ յիշատակումներ չեն եղած հնագոյն գրականութեան մէջ:<ref>[[Tom Holland (author)|Holland, Tom]]; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; Page 303: ‘Otherwise, in all the vast corpus of ancient literature, there is not a single reference to Mecca – not one’</ref> Ք.Ա. 106-ին Հռոմէական կայսրութիւնը իր տիրապետութեան տակ կ'առնէ Հիժազը<ref>The New Encyclopædia Britannica: Micropædia Volume 8. USA: Encyclopædia Britannica, Inc. 1995. p. 473. {{ISBN|0-85229-605-3}}</ref>, ինչպէս նաեւ Հըժրան (այժմ ծանօթ է Մատային Սալեհ անունով), որ կը գտնուի Մեքքայէն հիւսիս։ Հակառակ անոր, որ Արեւմտեան Արաբիոյ մասին մանրամասն նկարագրութիւնները ներկայացուած էին Հռոմի, օրինակ՝ [[Պրոկոպիոս Կեսարացի|Պրոկոպիոսի]] կողմէ, ուխտագնացութեան կամ առեւտուրի կեդրոն Մեքքայի մասին որեւէ յիշատակութիւն չկայ<ref name="ReferenceA">Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; Page 471</ref>։ Մեքքայի մասին առաջին յիշատակումը օտարալեզու գրականութեան մէջ, աւելի ճշգրիտ բիւզանդա-արաբական ժամանակագրութեան մէջ, կը վերաբերի Ք.Ա. 741-ին, հակառակ անոր, որ հեղինակը Մեքքան կը յիշատակէ [[Միջագետք|Միջագետքի մէջ]] եւ ոչ թէ Հիժազի<ref name="ReferenceA" />։ Հռոմէական, պարսկական եւ հնդկական աղբիւրներուն մէջ պատմական յիշատակութեան չգոիւթեան, ինչպէս նաեւ անհիւրընկալ մթնոլորտին պատճառով,<ref name="ReferenceB">Crone, Patricia; Meccan Trade and the Rise of Islam; 1987; Page 7</ref> պատմաբանները, անոնց մէջ ներառեալ Փաթրիսիա Քրաուն եւ Թոմ Հոլլանտ, կասկածի տակ կը դնեն Մեքքայի՝ պատմական մեծ առեւտուրի կեդրոն ըլլալու փաստը<ref name="ReferenceB" /><ref>Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; Page 303</ref>։ ==== Հնագոյն յղումներ ==== Յոյն պատմաբան [[Թէոդորոս Սիկիլիացի]] «Պիպլիոթեքա հիսթորիքա» գործին մէջ [[Արաբական թերակղզի|Արաբիոյի]] սրբավայրին մասին խօսելու ատեն գրած է. «Եւ այնտեղ կը գտնուէր տաճար մը, որ բոլոր արաբներուն համար սրբազան է եւ չափազանց յարգուած»<ref>Translated by C H Oldfather, ''Diodorus Of Sicily, Volume II'', William Heinemann Ltd., London & Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, MCMXXXV, p. 217.</ref>։ Ենթադրութիւններ կան, որ խօսքը Մեքքայի մէջ Քաապայի մասին է։ Այնուամենայնիւ, Թէոդորոսի յիշատակութեան համաձայն այդ տաճարը կը գտնուի Արաբիոյ հիւսիս արեւմտեան հատուածին մէջ՝ [[Փաթրա|Փեթրա]]<nowiki/>յի եւ նախկին [[Նապաթիոյ թագաւորութեան]] մօտակայքը<ref>Jan Retsö, The Arabs in Antiquity (2003), 295–300</ref><ref>Photius, Diodorus and Strabo (English): Stanley M. Burnstein (tr.), Agatharchides of Cnidus: On the Eritraean Sea (1989), 132–173, esp. 152–3 (§92).)</ref><ref>{{Cite journal|author=Morris, Ian D.|year=2018|title=Mecca and Macoraba|url=https://islamichistorycommons.org/mem/wp-content/uploads/sites/55/2018/11/UW-26-Morris.pdf|journal=Al-ʿUṣūr al-Wusṭā|volume=26|pages=1–60, pp. 42–43, n. 200|access-date=2019-01-09|archive-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117022342/https://islamichistorycommons.org/mem/wp-content/uploads/sites/55/2018/11/UW-26-Morris.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ [[Պտղոմէոս]] Արաբիոյ մէջ կը յիշատակէ 50 քաղաքի անուն, որոնցմէ մէկը կը կոչուի «Մաքորապա»։ Ենթադրութիւններ կան, որ խօսքը հաւանաբար Մեքքայի մասին է, սակայն որեւէ համոզիչ բացատրութիւն չկայ, թէ ինչպէս երկու անունները կապուած են իրարու հետ<ref>{{Cite book|title=Meccan Trade and the Rise of Islam|url=https://archive.org/details/meccantraderisei00cron|author=Crone, Patricia|publisher=Princeton University Press|year=1987|isbn=1593331029|pages=[https://archive.org/details/meccantraderisei00cron/page/n141 134]–135}} {{Cite journal|author=Morris, Ian D.|year=2018|title=Mecca and Macoraba|url=https://islamichistorycommons.org/mem/wp-content/uploads/sites/55/2018/11/UW-26-Morris.pdf|journal=Al-ʿUṣūr al-Wusṭā|volume=26|pages=1–60|access-date=2019-01-09|archive-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117022342/https://islamichistorycommons.org/mem/wp-content/uploads/sites/55/2018/11/UW-26-Morris.pdf|dead-url=yes}}</ref>։ <gallery mode="packed"> Պատկեր:Adriaan-Reland-Verhandeling-van-de-godsdienst-der-Mahometaanen MG 0723.tif|Մեքքան 1718-ին Պատկեր:Mecca-1850.jpg|Մեքքան 1778-ին Պատկեր:Mecca1880s.jpg|1880-ական թուականներու վերջը Պատկեր:Makkah-1910.jpg|1910-ին Պատկեր:Mecca view.jpg|1910-ին ուխտաւորները [[Քաապա]]յի մօտ </gallery> ====Իսլամական տեսակէտը ==== Իսլամական տեսակէտին համաձայն, Մեքքայի պատմութեան սկիզբը կապուած է Իսմայիլի ժառանգորդներուն հետ։ [[Հին Կտակարան|Հին կտակարանի]] [[Սաղմոսարան|Սաղմոսներու]] գլուխ ՁԴ 3-6 տողերուն մէջ կը յիշատակուի Պաքքայի հովիտ ուխտագնացութեան մասին, զոր իսլամները կը դիտարկեն իբրեւ Մեքքայի անուան յիշատակութիւն՝ Պաքքահ ձեւով, ինչպէս [[Ղուրան]]ի 3-րդ սուրայի 96-րդ տողին մէջ։ Ժամանակին, Ե. դարուն Քաապան համարուած է Արաբիոյ հեթանոս ցեղերու աստուածապաշտութեան կեդրոնը։ Մեքքայի ամէնէն կարեւոր հեթանոս աստուածութիւնը Հուպալը եղած է, ուր տարածում գտած է կառավարող Քուրէյշ ցեղին կողմէ եւ շարունակած է պահպանուիլ մինչեւ Է. դար։ Պատրիարքներու ամարական միտրաշի ժամանակագրութեան համաձայն, որ կը թուագրուի շուրջ Ք.Ե. Ժ.- դարուն, Մեքքա հիմնադրուած է Իսմայիլի անդրանիկ որդիին՝ Նեպայոթի որդիներուն կողմէ<ref>Crown, Alan David (2001) [https://books.google.am/books?id=e5iW24esf-sC&pg=PA27 ''Samaritan Scribes and Manuscripts'']. Mohr Siebeck. p. 27</ref><ref>Crone, Patricia and Cook, M. A. (1977) [https://books.google.am/books?id=Ta08AAAAIAAJ&pg=PA22 ''Hagarism: The Making of the Islamic World,''] Cambridge University Press. p. 22.</ref><ref>Lazarus-Yafeh, Hava (1992). [https://books.google.am/books?id=mzQABAAAQBAJ&pg=PA61 ''Intertwined Worlds: Medieval Islam and Bible Criticism'']. Princeton University Press. pp.61–62</ref>։ Ե. դարուն Քուրէյշ ցեղը իր տիրապետութեան տակ կ'առնէ Մեքքան: Քուրէյշ ցեղը կը դառնայ հմուտ առեւտրական եւ վաճառական։ Զ. դարուն Քուրէյշցիք կը սկսին իրենց մասնակցութիւնը բերել շահութաբեր համեմունքներու առեւտուրին, քանի որ այլ վայրերու մէջ ընթացող ճակատամարտերը առեւտրական ուղիները վտանգաւոր ծովային ճամբաներէն կը շեղէին դէպի աւելի անվտանգ ցամաքային ուղիներ։ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութիւնը]] նախապէս կը հսկէր [[Կարմիր Ծով|Կարմիր ծովուն]] վրայ, սակայն ծովահենութիւնը աստիճանաբար կ'աճէր։ Մէկ այլ ճամբայ, որ կ'անցնէր [[Պարսից Ծոց|Պարսից ծոցէն]] [[Տիգրիս (գետ)|Տիգրիս]] եւ [[Եփրատ գետ|Եփրատ]], կը գտնուէր [[Սասանեան Պարսկաստան|Սասանեան կայսրութեան]] կողմէ շահագործման վտանգի տակ, ինչպէս նաեւ շարունակ կը քանդուէր լահմիտներու, ղազանիտներու եւ [[Հռոմէա-պարսկական Պատերազմներ|հռոմէ-ապարսկական պատերազմներու]] պատճառով։ Մեքքա իբրեւ առեւտրական քաղաք իր հռչակով կը գերազանցէր [[Փաթրա|Փեթրա]] եւ [[Փալմիրա]] քաղաքները<ref name="EIE">"Makka – The pre-Islamic and early Islamic periods", ''Encyclopaedia of Islam''</ref><ref name="lapidus-14">[[Մասնակից:Մարի Ավետիսյան/Ավազարկղ#Lapidus|Lapidus]], p. 14</ref>։ Սասանեանները, սակայն, ոչ միշտ սպառնալիք եղած են Մեքքայի համար. Ք.Ա. 575-ին անոնք պաշտպանած են Մեքքան Աքսում թագաւորութեան նուաճումներէն<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=1u2oP2RihIgC&pg=PA243|title=The history of the medieval world: from the conversion of Constantine to the First Crusade|author=Bauer, S. Wise|publisher=W. W. Norton & Company|year=2010|isbn=978-0-393-05975-5|page=243}}</ref>։ Հարաւային Արաբիոյ ցեղերը օգնութեան խնդրանքով դիմած են պարսից արքայ Խոսրով Ա.-ին, որուն ի պատասխան պարսից արքան հետեւակով գացած է Արաբիոյ հարաւը, իսկ նաւատորմով՝ Մեքքա։ Պարսկական միջամտութիւնը թոյլ չէ տուած քրիստոնեաներուն տարածուելու դէպի Արաբիոյի արեւելեան շրջանները, խոչընդոտելով այդ օրերուն Քուրէյշ ցեղին մէջ գտնուող 6 տարեկան Մուհամմէտին դաստիարակութիւնը «խաչի նշանին տակ»։ Մինչ Զ. դարու կէսերը, հիւսիսային Արաբիոյ մէջ երեք մեծ բնակավայրեր կային, որոնք տեղակաիւած էին Կարմիր ծովու ափերուն՝ ծովու եւ արեւելեան բարձր լեռներու միջեւ բնակելի հատուածներու մէջ։ Հակառակ անոր, որ Մեքքայի շրջակայքը գտնուող տարածքը բերրի չէր, սակայն անիկա կը համարուէր այս երեք բնակավայրերէն ամէնէն հարուստը՝ առատ ջրային պաշարներով հանրահայտ Զամզամ ջրհորին եւ իր դիրքին շնորհիւ՝ գտնուելով մեծ կարաւանային ճամբաներու խաչմերուկին։ Արաբական թերակղզիին դիրքը եւ ծանր պայմանները կը նշանակէին, որ տեղի ցեղերուն միջեւ մշտական հակամարտութիւնները անխուսափելի էին։ Սակայն ամէն տարի անոնք զինադադար կը յայտարարէին, որպէսզի Մեքքա ուխտագնացութեան երթային։ Մինչեւ Է. դար այս ճանապարհորդութիւնը հեթանոս արաբներուն համար կրօնական ենթիմաստ մը ունէր, որոնք այս սրբավայրը կ'երթային յարգանքի տուրք մատուցելու եւ Զամզամ ջրհորէն ջուր խմելու։ Միաժամանակ ասիկա այն ժամանակահատուածն էր, երբ բոլոր վէճերը կը լուծուէին, պարտքերը կը վճարուէին եւ առեւտուր տեղի կ'ունենար Մեքքայի տօնավաճառներուն մէջ։ Այս տարեկան իրադարձութիւնները ցեղերուն ընդհանուր ինքնագիտակցութիւն կու տար եւ Մեքքան կը վերածէր թերակղզիին ամէնէն կարեւոր կեդրոնը։ Իսլամական պատմութեան մէջ Փիղի տարի կը կոչուի շուրջ Ք.Ե. 570-ը։ Ըստ իսլամական աւանդութեան, այդ տարին ծնած է Մուհամմէտը։ Անունը կապուած է միջադէպի մը հետ, որ տեղի ունեցած է Մեքքայի մէջ։ Ըստ վաղ իսլամական պատմաբաններու՝ Իպն Իշաք, Եմէնի քրիստոնեայ ղեկավար Աբրահամ Սանաայիմ կառուցած է մեծ եկեղեցի մը, որ ծանօթ է ալ-Քուիլայս անունով՝ ի պատիւ Աքսումիթի թագաւոր Նեգուսի։ Ի դէպ Եմէն այդ օրերուն կը գտնուէր Եթովպիոյ Աքսում թագաւորութեան հովանաւորութեան տակ։ Ան շատ նշանաւոր կը դառնայ՝ իր վրայ գրաւելով նաեւ Բիւզանդական կայսրութեան ուշադրութիւնը։ Աբրահամ կը փորձէ ալ-Քուիլ եկեղեցին դարձնել Քաապա գացող արաբ բնակչութեան ուխտատեղին։ Ան Մուհամմէտ իպն Քուզա անունով մէկը կը նշանակէ Մեքքայի եւ Թիհամահի թագաւոր եւ անոր կը յանձնարարէ տարածել այն տեղեկութիւնը, թէ ալ-Քուիլայս շատ աւելի լաւ տեղ է երկրպագութեան համար եւ շատ աւելի մաքուր է, քանի որ անիկա չէ պղծուած կուռքերու պաշտամունքի վայրերով։ Երբ հարթավայրի բնակչութիւնը կը տեղեկանայ, թէ ինչ նպատակներով Մուհամմէտ իպն Քուզայի իրենց երկիրը գացած է, մարդիկ կ'ուղարկեն վերջինիս քով, որ սպաննեն զինք։ Անոր եղբայրը կը շտապէ Աբրահամի քով տեղեկացնելու տեղի ունեցածին մասին։ Աբրահամ կը զայրանայ եւ կ'երդնու, վրէժ լուծել այդ ցեղէն։ Ապտուլ Մութալիպ մեքքացիներուն խորհուրդ կու տայ ապաստանելու լեռներուն մէջ մինչ ինք քուրէյշի քանի մը առաջնորդներուն հետ կը մնայ Քաապայի մօտակայքը։ Աբրահամ մարդ կ'ուղարկէ Մութալիպի քով՝ առաջարկելով հանդիպիլ եւ քննարկել հարցը։ Ապտուլ Մութալիպ հանդիպումէն ետք կը յայտարարէ, որ «տան տէրը կը պաշտպանէ այդ ախոյեաններէն»։ Աբրահամ կը յարձակի Մեքքայի վրայ։ Սակայն կ'ըսեն, թէ գլխաւոր փիղը, որուն անունը Մահմուտ էր, կանգնած է Մեքքայի սահմանին եւ հրաժարած քաղաք մտնել։ Տեսակէտ մը կայ նաեւ, որ բնական ծաղիկի հիւանդութեան պատճառով Մեքքայի գրաւման փորձը անյաջողութեան մատնուած է։ Ղուրանի մէջ այս պատմութիւնը շատ կարճ ներկայացուած է։ Համաձայն Ալ-Ֆիլ սուրահի յաջորդ օրը, երբ Աբրահամ կը նախատեսէ քաղաք մտնել, Ալլահի կողմէ ուղարկուած փոքր թռչուններէ կազմուած սեւ ամպ մը կը յայտնուի։ Թռչունները իրենց կտուցներուն մէջ պահած փոքր քարերը կը նետեն եթովպական ուժերուն վրայ եւ կը ջախջախեն զանոնք իբրեւ «կերուած ծղօտ»։ Ըստ այլ տեսակէտի մը, ուղտերու կարաւանները առաջին անգամ օգտագործուած են Մուհամմէտի հօրենական հօր կողմէ եւ կազմած են Մեքքայի զարգացող տնտեսութեան կարեւոր մասը։ Մեքքայի առեւտրականներու եւ տեղի քոչուոր ցեղերու միջեւ դաշինքներ կնքուած են, ըստ որոնց վերջիններս պէտք էր կաշի, անասուններ եւ մետաղներ բերէին, որոնք կարաւաններով պէտք էր տարուէին Շամ եւ Իրաք։ Պատմական տուեալներու համաձայն աշխարհի տարբեր կողմերէն բերուող առարկաները նոյնպէս Մեքքայէն կ'անցնէին։ Ափրիկէէն եւ Հեռաւոր Արեւելքէն բերուող առարկաները, ներառեալ՝ կաշին, համեմունքները, դեղամիջոցները, հագուստեղէնը եւ ստրուկները, կ'անցնէին Սուրիայէն. իբրեւ արդիւնք՝ Մեքքա կը ստանար դրամ, զէնքեր, հացահատիկ եւ գինի, որ կը տարածուէր ողջ Արաբիոյ մէջ։ Մեքքացիները պայմանագիրեր կը կնքեն բիւզանդացիներու եւ պետեւիներու հետ, կ'երաշխաւորեն ապահովել կարաւաններու անվտանգ երթեւեկութիւնը եւ շնորհել ջուրէ եւ արօտավայրէ օգտուելու իրաւունք։ Միւս տարածաշրջանային ուժերը՝ հապէշներ, ղասաններ եւ լաքմեր, աստիճանաբար կը տկարանային՝ հնարաւորութիւն ստեղծելով Մեքքայի առեւտուրին գերակայող դիրք ունենալ Արաբիոյ մէջ Զ. դարու վերջերուն։ === Միջնադարեան եւ նոր ժամանակներ === [[Պատկեր:First_Saudi_State_Big.png|ձախից|մինի|Սէուտական առաջին պետութիւն]] Մեքքա երբեք խալիֆաիւթեան մայրաքաղաք չէ եղած, սակայն իսլամ ղեկավարները միշտ ալ ներդրումներ կատարած են զայն բարեկարգելու համար։ [[Օմար Իպն Ալ Խաթապ]]<nowiki/>ի (Ք.Ա. 634-644 ) եւ Օսման իպն Աֆֆանի (644-656 ) կառավարման տարիներուն, մտահոգուելով, որ հեղեղները կրնան վնասներ պատճառել, խալիֆաները քրիստոնեայ երկրաչափեր կը հրաւիրեն, որպէսզի վերջիններս ամբարտակներ եւ պատնէշներ կառուցեն Քաապայի շուրջ գտնուող տարածքը պաշտպանելու համար<ref name="EIE" />։ Մուհամմէտի Մատինա տեղափոխուելէն ետք, Մեքքա կը դադրի ուշադրութեան կեդրոն ըլլալէ։ Այս փոփոխութիւնը աւելի շատ կը նկատուի, երբ [[Ալի Իպն Ապի Թալեպ]]՝ 4-րդ խալիֆան, իշխանութեան գալէ ետք մայրաքաղաքը կը դարձնէ Քուֆան։ [[Օմայեան խալիֆայութիւն]]<nowiki/>ը մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ [[Դամասկոս]], [[Սուրիա]], իսկ [[Աբբասեան խալիֆայութիւն|Աբբասեան խալիֆայութիւնը]]՝ [[Պաղտատ]], ներկայիս [[Իրաք]]։ Պաղտատ կը մնայ խալիֆաիւթեան կեդրոնը շուրջ 500 տարի։ Իսլամական պատմութեան մէջ Մեքքա կրկին մուտք կը գործէ Իսլամական քաղաքացիական երկրորդ պատերազմին ատեն, երբ անիկա կը գտնուէր Ապտ Ալլա իպն ալ-Զուպայրի տիրապետութեան տակ։ Վերջինս Օմայեան խալիֆաներու դէմ դուրս եկած իսլամ մըն էր։ Օմայեանները քաղաքը երկու անգամ կը պաշարեն՝ 683-ին եւ 692-ին։ Հետագայ տարիներու ընթացքին քաղաքը աւելի քիչ քաղաքական նշանակութիւն կ'ունենայ եւ կը ղեկավարուի հաշիմիտեան շերիֆներու կողմէ։ 930-ին քարմաթիները, որոնք [[Իսմայիլականութիւն|իսմայիլականութեան]] ուղղութեան ներկայացուցիչներ էին Ապու-Թահիր ալ-Ճաննապիի ղեկավարութեամբ կը տեղակաիւին Արաբիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ, կը յարձակին եւ կը գրաւեն Մեքքան<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0832430.html|title=Mecca|publisher=Infoplease.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100817083014/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0832430.html|archivedate=օգոստոսի 17, 2010|accessdate=ապրիլի 6, 2010|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ 1349-ին Մեքքա մէկ այլ հարուած կը ստանայ. այս անգամ [[Սեւ Մահ|Սեւ մահն]] է, որ կը տարածուի քաղաքին մէջ<ref>{{cite web|url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/blackDeath.html|title=The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Black Death)|publisher=Ucalgary.ca|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090721033845/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/blackDeath.html|archivedate=հուլիսի 21, 2009|accessdate=ապրիլի 6, 2010|deadurl=yes}}</ref>։ 1517-ին շերիֆ Պարաքաթ Պին Մուհամմէտ կը ճանչնայ օսմանեան խալիֆային գերակաիւթիւնը, սակայն կը շարունակէ պահպանել տեղական ինքնիշխանութիւնը<ref>{{cite EB1911|wstitle=Mecca|volume=17|page=952}}</ref>։ 1803-ին Սէուտական առաջին պետութիւնը կը գրաւէ քաղաքը<ref>"[http://countrystudies.us/saudi-arabia/7.htm The Saud Family and Wahhabi Islam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721222356/http://countrystudies.us/saudi-arabia/7.htm|date=21 July 2011}}". [[Library of Congress Country Studies]].</ref>, որ մինչեւ 1813 կը մնայ անոնց ձեռքը։ Ասիկա ուժեղ հարուած մըն էր Օսմանեան կայսրութեան, որ 1517-էն ի վեր իր իշխանութեան տակ կը պահէր քաղաքը։ Օսմանցիները [[Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] խետիւին՝ Մուհամմէտ Ալի փաշային, կը յանձնարարէ վերադարձնել Մեքքան։ 1813-ին Մուհամմէտ Ալի փաշա կը յաջողի վերադարձնել Մեքքան։ 1818-ին սալաֆիական իրաւական դպրոցին հետեւորդները կրկին պարտութեան կը մատնուին, սակայն Ալ-Սաուտի տոհմին որոշ ներկայացուցիչներ կը փրկուին եւ կը հիմնեն Սէուտական երկրորդ պետութիւնը, որ կը գոյատեւէ մինչեւ 1891 եւ հիմքը կը դրուի ժամանակակից Սէուտական Արաբիոյ ստեղծման։ Մեքքայի մէջ կը տարածուի նաեւ «Քոլերա»յի ալիք մը։ 1830-1930 թուականներու ընթացքին «Քոլերա»ն 27 անգամ կը տարածուի Մեքքայի ուխտաւորներու շրջանակին մէջ: === Թամուտեան արձանագրութիւններ === Հարաւային Յորդանանի մէջ գտնուած թամուտեան արձանագրութիւններուն մէջ կը խօսուի որոշ անձնաւորութիւններու մասին, զորս կոչած են «Ապտ Մեքքա» ({{lang-ar|عَـبْـد مَـكَّـة}}, «Մեքքայի ստրուկ»)<ref>G. Lankester Harding & Enno Littman, Some Thamudic Inscriptions from the Hashimite Kingdom of the Jordan (Leiden, Netherlands – 1952), Page: 19, Inscription No. 112A</ref>։ Եղած են նաեւ այլ արձանագրութիւններ, ուր անձնանուններ նշուած են, օրինակ՝ ''Makky'' ({{lang-ar|مَـكِّي}}, «մեքքացի»). Պաղտատի համալսարանէն Ժաուատ Ալի այն տեսակէտը յայտնած է, թէ ասիկա կրնայ նաեւ որեւէ ցեղի անուանում ըլլալ<ref>Jawwad Ali, The Detailed History of Arabs before Islam (1993), Vol.4, Page: 11</ref>։ ==== Մեքքայի նկարագրութիւնը Իպն Պաթութայի կողմէ ==== ԺԵ. դարու ճանապարհորդ Իպն Պաթութա այցելած է Մեքքա։ Իր ճանապարհորդութիւններուն միջոցով ան գրի առած է քաղաքին մանրամասն նկարագրութիւնը։ Մօտաւորապէս 729-ին Իպն Պաթութա ժամանած է Մեքքա։ Երբ Պաթութա ժամանած է Մեքքա, ան անմիջապէս զգացած է, որ քաղաքը սրբավայրի նշանակութիւն ունի, ուստի ուխտագնացութիւն մը իրականացուցած է։ Պաթութա մնացած է Մեքքայի մէջ քանի մը տարի։ Մեքքայի մէջ անցուցած երկրորդ տարին Պաթութայի կարաւանը ժամանած է քաղաք՝ «Մեքքայի եւ Մատինայի մէջ մնացողներուն համար մեծ քանակի օգնութիւն բերելով»։ Պաթութա այս ողորմութիւնը տուած է աղքատներուն՝ այսպիսով իրականացնելով իսլամութեան հինգ հիմնասիւներէն եւս մէկը. պէտք է նշել նաեւ, որ ան միաժամանակ իրականացուցած է ուխտագնացութիւնը Մեքքայի մէջ։ Մեքքայի մէջ գտնուած տարիներուն ան աղօթած է Իրաքի թագաւորին համար, ինչպէս նաեւ Էլ Մելիք Էլ-Նասրին համար։ Այս աղօթքները կատարուած են Մեքքայի տաճարին մօտ։ Ըստ Պաթութայի ան բաւականին մեծ եղած է, սակայն ոչնչացած է, իսկ նորակառոյց շինութիւնը նախնականէն աւելի փոքր էր։ Տաճարին մէջ եղած են հրեշտակներու, մարգարէներու, Յիսուսի, վերջինիս մայր [[Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածամայր|Ս. Կոյս Աստուածամօր Մարիամի]] եւ շատ ուրիշներու պատկերներ։ Այս տաճարը Մեքքայի ամէնէն կարեւոր մասերէն մէկը կը համարուի, որովհետեւ հոն հազարաւոր մարդիկ կու գային ուխտագնացութեան։ Իպն Պաթութա Մեքքայի բնակչութիւնը կը ներկայացնէ իբրեւ խոնարհ եւ բարի մարդիկ, որոնք պատրաստ էին կիսել իրենց ունեցածը չունեւորներուն հետ։ Մեքքայի եւ գիւղի բնակչութիւնը բաւականին մաքուր էին։ Պաթութա գիւղը կը նկարագրէ՝ տալով շքեղութեան որոշ չափանիշներ։ Իպն Պաթութա Մեքքայէն հեռանալէն 3 տարի ետք՝ կը նպատակադրէ շարժիլ դէպի Եմէն։ Մեքքա այժմ ամբողջովին կը տարբերի անկէ, որ Պաթութա անցեալին կը ներկայացնէր. միակ բանը, որ նոյնը մնացած է՝ սրբավայրն է։ Հակառակ անոր քաղաքը զարգացած է նոր արհեստագիտութեան շնորհիւ, կառուցուած են [[Երկնաքեր|երկնաքերեր]] եւ մեծ թիւով կեդրոններ: Մեքքա դեռ կը շարունակէ պահպանել ուխտագնացութեան համար կարեւոր վայրերը<ref>{{Cite book|title=The Travels of Ibn Battuta|last=Battuta|first=Ibn|publisher=Cosimo|year=2009|isbn=|location=|pages=}}</ref>։ === Մուհամմէտ եւ Մեքքայի գրաւումը === [[Պատկեր:Jabal_Nur.JPG|ձախից|մինի|Ժապալ ալ-Նուր, ուր կ'ըսեն, թէ Մուհամմէտ տեսած է աստուածային առաջին յայտնութիւնը՝ ուղարկուած Ալլահէն (Աստուծոյ կողմէ) [[Գաբրիէլ Հրեշտակապետ|Գաբրիէլ հրեշտակի]]<nowiki/>ն միջոցով:]] Մուհամմէտ ծնած է Մեքքա 570-ին, կառավարող քուրէյշ ցեղի հաշեմիտներու տոհմին մէջ։ Իսլամական աւանդութեան համաձայն, Մեքքայի Ժապալ ալ-Նուր լեռներու Հիրա քարանձաւին մէջ, 610-ին Մուհամմէտ կը սկսի աստուածային յայտնութիւններ ստանալ Ալլահէն (Աստուծոյ կողմէ) Գաբրիէլ հրեշտակին միջոցով։ Այսպէս ալ մեքքացիներու հեթանոսութեան դիմաց Մուհամմէտ կը բերէ Աբրահամեան միաստուածութիւնը։ 13 տարի հեթանոս ցեղերու կողմէ հալածանքի ենթարկուելէ ետք, Մուհամմէտ 622-ին իր հետեւորդներուն՝ մուհաժիրներուն հետ կը տեղափոխուի Եասրիպ (հետագային՝ Մատինա)։ Քուրէյշ ցեղին եւ իսլամներուն միջեւ հակամարտութիւնները կը շարունակուին. այս երկու ուժերը կը կռուին իրարու դէմ՝ Պատրի ճակատամարտին, ուր իսլամները պարտութեան կը մատնեն Քուրէյշները, Մատինայի մօտակայքը, իսկ Ուհուտի ճակատամարտին վերջնական յաղթանակ կը տանին։ Ընդհանուր առմամբ, մեքքացիներու ջանքերը իսլամութիւնը ոչնչացնելու ուղղութեամբ անյաջողութեան կը մատնուին։ 627-ի «Խրամատի» ճակատամարտին Արաբիոյ միաւորուած զօրքերը չեն յաջողիր պարտութեան մատնել Մուհամմէտի ուժերը<ref name="lapidus-32">[[Մասնակից:Մարի Ավետիսյան/Ավազարկղ#Lapidus|Lapidus]], p. 32</ref>։ 628-ին Մուհամմէտ եւ իր հետեւորդները կը փափաքին մտնել Մեքքա ուխտագնացութեան համար, սակայն Քուրէյշները կը փակեն անոնց ճամբան։ Իբրեւ արդիւնք՝ իսլամներն ու մեքքացիները կը կնքեն Խուտապիոյ պայմանագիրը, ըստ որուն Քուրէյշները կը խոստանան, որ իսլամներու դէմ գործողութիւնները կը դադրեցնեն եւ յաջորդ տարի թոյլ կու տան անոնց ազատօրէն մուտք գործել Մեքքա ուխտագնացութեան համար։ Այս պայմանագիրը 10 տարուան զինադադար մըն էր։ Սակայն ընդամէնը երկու տարի ետք Քուրէյշները կը խախտեն պայմանագիրը՝ սպաննելով խումբ մը իսլամներ եւ անոնց դաշնակիցները։ Մուհամմէտ եւ իր հետեւորդները, որոնց թիւը կը հասնէր 10.000-ի, կը շարժին դէպի Մեքքա։ Սակայն իրենց պայքարը շարունակելու փոխարէն Մեքքան կը յանձնեն Մուհամմէտի։ Վերջինս խաղաղութիւն կը հռչակէ եւ ներում կը շնորհէ բնակչութեան։ Հեթանոսական պատկերները կը վերացուին Մուհամմէտի հետեւորդներուն կողմէ. տարածութիւնը եւ բնակչութիւնը կ'իսլամացուին։ Մեքա կը հռչակուի իսլամութեան ամէնէն սուրբ քաղաքը, որ կը հանդիսանայ նաեւ իսլամներու ուխտագնացութեան կեդրոնը։ Իսկ այդ ուխտագնացութիւնը կը համարուի Իսլամութեան հինգ հիմնասիւներէն մէկը։ Այնուհետեւ Մուհամմէտ կը վերադառնայ Մատինա, Աքիպ իպն Ուսաիթի քաղաքին կառավարիչը նշանակուելէն ետք։ Մուհամմէտի միւս գործողութիւնները դէպի Արաբիա, կը նպատակադրէին թերակղզիին միաւորումը<ref name="EIE" /><ref name="lapidus-32" />։ Մուհամմէտ կը մահանայ 632-ին՝ իր ումմային (իսլամական համայնքին) ձգելով միասնութեան ոգին։ Իսլամութիւնը կը սկսի արագօրէն տարածուիլ եւ միւս քանի մը տարիներուն ընթացքին Հիւսիսային Ափրիկէէն կ'անցնի [[Ասիա]] եւ [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի կարգ մը երկիրներ։ Իսլամական կայսրութեան ուռճացման զուգընթաց Մեքքա կը շարունակէ ուխտաւորներ գրաւել իբրեւ կարեւոր եւ սրբազան կեդրոն տարեկան հաժը իրականացնելու համար։ Այն պատճառով, որ հաժը իրականացնելը բաւական ծախսալից եւ բարդ էր, ուխտաւորները նաւով կը ժամանէին Ժետտա, ուրկէ ցամաքի ճամբով, յաճախ նաեւ միանալով Սուրիայէն եւ [[Իրաք|Իրաքէն]] եկող կարաւաններուն, Մեքքա կ'երթային։ == Ուխտագնացութիւն == [[Պատկեր:La_Mecque_pelerinage.png|մինի|Հաժին մաս կը կազմէ ալ-Հարամ մզկիթին այցելութիւնը. հոն ուխտաւորները վրան կը լարեն եւ ժամանակ կ'անցընեն Մինա եւ Արաֆա հարթավայրերուն մէջ:]] Դէպի Մեքքա ուխտագնացութիւնը կը գրաւէ միլիոնաւոր իսլամներ։ Գոիւթիւն ունի երկու տեսակի ուխտագնացութիւն՝ հաժ եւ ումրա։ Հաժը, որ հիմնական ուխտագնացութիւնն է, կը կատարուի տարին մէկ անգամ Մեքքայի եւ շրջակայ տարածքներուն մէջ։ Հաժի ընթացքին ազգային տարբեր պատկանելութեան միլիոնաւոր մարդիկ մէկ վայրի մէջ ուխտագնացութեան կու գան։ Իւրաքանչիւր չափահաս, առողջ իսլամ, որ նիւթական եւ ֆիզիքական կարողութիւն ունի Մեքքա ճամբորդելու համար, պէտք է իր կեանքին ընթացքին նուազագոյնը մէկ անգամ հաժ կատարէ։ Ի տարբերութիւն հաժի, ումրան պարտադիր չէ, սակայն Ղուրանի մէջ խորհուրդ կը տրուի ասիկա եւս կատարել<ref>{{cite news|url=http://islamonline.com/news/articles/21/What_is_Umrah_.html|title=What is Umrah?|date=դեկտեմբերի 5, 2007|publisher=islamonline.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722131048/http://islamonline.com/news/articles/21/What_is_Umrah_.html|archivedate=հուլիսի 22, 2011|deadurl=no|df=dmy-all}}</ref>։ Յաճախ ումրան կը կատարուի պարզապէս ալ-Հարամ մզկիթ այցելութեամբ։ == Կլիմայ == Մեքքայի բնորոշ է տաք անապատային կլիման։ Ինչպէս բազմաթիւ սէուտարաբական քաղաքները, այնպէս ալ Մեքքան կը պահպանէ իր տաք եղանակը նոյնիսկ ձմրան ընթացքին: Ամրան օդը շատ տաք է: Նոյեմբեր եւ իւնուար ամիսներուն ընթացքին Մեքքայի մէջ մերթ ընդ մերթ կրնայ քիչ քանակութեամբ անձրեւ տեղալ: == Տեսարժան վայրեր == Մեքքայի մէջ կը գտնուի աշխարհի ամէնէն մեծ մզկիթը՝ Ալ-Հարամը։ Մզկիթին ներսը կը գտնուի Քաապան, որ կը ճշդէ իսլամներու աղօթելու ուղղութիւնը։ Մզկիթը ծանօթ է նաեւ Մեծ մզկիթ անունով<ref>{{cite web|url=http://www.cgijeddah.com/cgijed/haj/orient/visitharam.htm|title=Visits to the Haram Sharif in Makkah|publisher=Cgijeddah.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070409163435/http://www.cgijeddah.com/cgijed/haj/orient/visitharam.htm|archivedate=ապրիլի 9, 2007|accessdate=ապրիլի 6, 2010}}</ref><ref name="independent.co.uk" />։ Քաղաքին ընդարձակման գործողութիւնները կը շարունակուին եւ իրենց մէջ կ'ընդգրկեն նաեւ Ալ-Հարամ մզկիթին մօտակայքը 601 մ բարձրութիւն ունեցող Ապրաժ ալ-Պայթ աշտարակներու կառուցումը<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/lifestyle/story.asp?file=/2010/12/4/lifetravel/7478279&sec=lifetravel|title=Going mega in Mecca|author=Kee Hua Chee|date=դեկտեմբերի 4, 2010|publisher=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206063924/http://thestar.com.my/lifestyle/story.asp?file=%2F2010%2F12%2F4%2Flifetravel%2F7478279&sec=lifetravel|archive-date=դեկտեմբերի 6, 2010|dead-url=yes|accessdate=դեկտեմբերի 27, 2010|df=dmy-all}}</ref>։ 2012 -ին շինարարութեան աւարտէն ետք, աշտարակները աշխարհի տարածքին իրենց բարձրութեամբ երրորդը կը համարուին։ Աշտարակներու կառուցման նպատակով քանդուած է Այժատ ամրոցը, որ հակասութիւններու պատճառ դարձած է [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] եւ Սէուտական Արաբիոյ միջեւ<ref>[http://www.wsws.org/articles/2002/jan2002/fort-j28.shtml Saudi government demolishes historic Ottoman castle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510125055/http://www.wsws.org/articles/2002/jan2002/fort-j28.shtml|date=10 May 2008}}. Wsws.org (28 January 2002). Retrieved 2013-02-03.</ref>։ Զամզամ ջրհորը Մեքքայի ջուրին ամէնէն նշանաւոր աղբիւրն է։ Մեքքայի Քըշլան (թրքերէնի թարգմանաբար Kışla բառը կը նշանակէ զօրանոց) օսմանեան ամրոց էր, որ կը գտնուէր Մեծ մզկիթին դիմաց եւ պաշտպանական նշանակութիւն ունէր։ Սակայն սէուտական կառավարութիւնը ոչնչացուցած է այս կառոյցը, որպէսզի բաւականաչափ տեղ ապահովէ ժամանակակից հիւրանոցներու եւ վաճառականներու կեդրոններու կառուցման համար<ref>[http://wikimapia.org/1401843/ WikiMapia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080326191541/http://wikimapia.org/1401843/|date=26 March 2008}} – About the Qishla and its location</ref>։ Հիրան ({{lang-ar|حِـرَاء}}) Մեքքայի մօտակայքը՝ Ժապալ ալ-Նուր ({{lang-ar|جَـبَـل الـنُّـوْر}}, «Լոյսի լեռ») կոչուող լերան վրայ գտնուող քարանաձաւ մըն է։ Այս քարանձաւը նշանաւոր է, որովհետեւ Մուհամմէտի առաջին յայտնութիւնը տեղի ունեցած է Ժըպրայիլ հրեշտակին միջոցով ({{lang-ar|جِـبْـرَائِـيْـل}}). վերջինս քրիստոնեաներու կողմէ նշանաւոր է Գաբրիէլ հրեշտակ անունով<ref>{{cite web|url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch1s7.html|title=In the Shade of the Message and Prophethood|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215232900/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch1s7.html|archivedate=փետրվարի 15, 2008|accessdate=2008-02-15|deadurl=bot: unknown|df=dmy}}</ref><ref>http://www.witness-pioneer.org {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111083717/http://www.witness-pioneer.org/|date=11 November 2010}}. Retrieved 3 February 2013.</ref>։ [[Պատկեր:ISS-44_Mecca,_Saudi_Arabia.jpg|մինի|Մեքքան Միջազգային տիեզերական կայանէն]] Ղուրանին դարպասը կամ Մեքքային դարպասը Ժետտա-Մեքքա մայրուղիին վրայ կը գտնուի եւ կը նշէ այն սահմանը, որ ոչ իսլամները չեն կրնար հատել։ Ասիկա Մուհամմէտի ծննդավայր՝ Մեքքա տանող մուտքն է։ Դարպասը նախագծուած է եգիպտացի ճարտարապետ Սամիր Էլ ապտի կողմէ 1979-ին։ Կառոյցը ունի գիրքի մը տեսքը, որ կը ներկայացնէ Ղուրանը՝ դրուած գրքակալի մը վրայ<ref name="Makkah Gate Design - elabdarchitecture.com">[http://elabdarchitecture.com/resume.htm IDEA Center Projects] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208203337/http://elabdarchitecture.com/resume.htm|date=8 February 2015}} – Makkah Gate</ref>։ == Ծանօթագրութիւն == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * {{Cite book|title=What life was like in the lands of the prophet: Islamic world, AD 570 – 1405|url=https://archive.org/details/whatlifewaslikei0000unse|publisher=Time-Life Books|isbn=0-7835-5465-6|ref=iw|year=1999|author=the editors of Time-Life Books.}} * {{Cite book|ref=Lapidus|author=Lapidus, Ira M.|first=|title=A History of Islamic Societies|url=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=0-521-22552-3|location=|pages=}} * {{Citation |publisher = ETH Zurich |isbn = 3728119725 |publication-place = Zurich |title = Urban Form in the Arab World |author = Bianca, Stefano|authorlink=Stefano Bianca |publication-date = 2000 |id = 0500282056 |chapter = Case Study 1: The Holy Cities of Islam – The Impact of Mass Transportation and Rapid Urban Change |chapterurl=https://books.google.am/books?id=tkq3a0bXBa0C&lpg=PP1&pg=PA218 }} * {{cite book|title=Historic Cities of the Islamic World|last=|first=|editor=Bosworth, C. Edmund|year=2007|isbn=|publisher=Koninklijke Brill|location=Leiden|pages=|chapter=Mecca}} * {{Citation |publisher = ABC-CLIO |publication-place = Santa Barbara, USA |editor1 = Dumper, Michael R. T.|editor2=Stanley, Bruce E. |title = Cities of the Middle East and North Africa |publication-date = 2008 |chapter= Makkah }} * {{Cite book|author=Rosenthal, Franz; Ibn Khaldun|first=|title=The Muqaddimah: An Introduction to History|publisher=Princeton University Press|year=1967|isbn=0-691-09797-6|location=|pages=}} * Watt, W. Montgomery. "Makka - The pre-Islamic and early Islamic periods." ''Encyclopaedia of Islam''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 6 June 2008 * Winder, R.B. "Makka - The Modern City." ''Encyclopaedia of Islam''. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 6 June 2008 * {{Cite encyclopedia | title =Quraysh | encyclopedia =[[Encyclopædia Britannica]]| publisher =Britannica Concise Encyclopedia (online) | year= 2007 | url = http://global.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia/45979/Quraysh | accessdate = 19 Փետրուար, 2007}} p98unp1hhdbivovvw450pbq8w0ptbap 0 20675 253927 214418 2026-08-28T23:45:40Z InternetArchiveBot 5016 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253927 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Հոմերոս'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=59}}</ref> (հին յունարէն՝ Ὅμηρος), հին յոյն դիւցազներգակ բանաստեղծ։ Ըստ աւանդութեան՝ կոյր երգիչ։ Հոմերոսի գրիչին կը վերագրուի հին գրականութեան առաջին եւ գլուխ գործոցներէն՝ [[Իլիական|«Իլիական»]]<nowiki/>ն ու [[Ոդիսական|«Ոդիսական»]]<nowiki/>ը։ «Իլիականը» գրուած է [[Տրոյական պատերազմ|Տրոյական պատերազմի]] ատեն, երբ յունական երկիրներուն կողմէ Տրոյա քաղաքը տասը տարի շարունակ պաշարուած էր։ Անիկա հիմնուած է [[Աղամեմնոնաս|Աղամեմնոն]] թագաւորին եւ զինուոր Ախիլէասի վէճին վրայ, որ պատերազմի վերջին տարին տեւած է քանի մը շաբաթ։ «Ոդիսականը» հիմնուած է [[Իթաքի (կղզի)|Իթաքիի]] արքայ [[Ոդիսեւս|Ոդիսեւսի]]՝ Տրոյայի անկումէն ետք, հայրենի երկիր վերադարձի ճամբուն վրայ ունեցած արկածախնդրութիւններուն։ Հոմերոսի կեանքին մասին բազմաթիւ պատմութիւններ տարածուած են դասական հնագոյն ժամանակաշրջանին։ Ամէնէն տարածուածը այն է, թէ ան կոյր երգիչ մը եղած է, որ ապրած է [[Յոնիա|Յոնիոյ]] մէջ, որ կը գտնուի [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] կեդրոնական մասին մէջ՝ ներկայիս [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] տարածքին<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=8pXhAQAAQBAJ&pg=PA366|title=Encyclopedia of Ancient Greece|last1=Wilson|first1=Nigel|publisher=Routledge|isbn=9781136788000|pages=366|language=en|accessdate=նոյեմբերի 22, 2016}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=y_DTllltXBQC&pg=PA1|title=A Short History of Greek Literature|last1=Romilly|first1=Jacqueline de|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226143125|pages=1|language=en|accessdate=նոյեմբերի 22, 2016}}</ref><ref name="bgr">{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=vCHsh9QWzLYC&pg=PA15|title=Inventing Homer: The Early Reception of Epic|last1=Graziosi|first1=Barbara|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521809665|pages=15|language=en|accessdate=նոյեմբերի 22, 2016}}</ref>։ Ե՛րբ, ո՛ւր եւ ի՛նչ պայմաններու մէջ ստեղծուած են «Իլիական»ն ու «Ոդիսականը», դեռ կը շարունակուի քննարկուիլ։ Ընդհանուր առմամբ, ժամանակակից գիտական կարծիքները կը բաժնուին երկու խումբի։ Մէկ մասը կը կարծէ, որ «Իլիականը» (որոշ տուեալներու համաձայն՝ նաեւ «Ոդիսականը») հանճարեղ գրողի մը ձեռքին գործն է։ Ուրիշներ կ'ըսեն, թէ Հոմերոսի ստեղծագործութիւնները բազմաթիւ ներդրողներու աշխատանքներու արդիւնք է, եւ որ «Հոմերոսը» բոլոր աւանդութիւններուն պիտակն է<ref name="bgr" />։ Ընդունուած է, որ Հոմերոսի ստեղծագործութիւնները գրուած են Ք.Ա. 8-րդ դարու վերջին կամ 7-րդ դարու սկիզբին<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=g-arAgAAQBAJ&pg=PA26|title=Classical Literature: An Introduction|last1=Croally|first1=Neil|last2=Hyde|first2=Roy|publisher=Routledge|isbn=9781136736629|page=26|language=en|accessdate=նոյեմբերի 23, 2016}}</ref>։ Հոմերոսի բանաստեղծութիւնները գրուած են հոմերական յունարէնով, որ ծանօթ է նաեւ «դիւցազներգակ յունարէն» անունով։ Անիկա գրական լեզու մըն է, որ տարբեր դարերու ընթացքին արտացոլած է յոնիական եւ էոլիթական բարբառներու առանձնայատկութիւնները․ կը գերակշռէ Արեւելեան Յոնիոյ ազդեցութիւնը<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=DgBSCgAAQBAJ&pg=PA445|title=A Companion to Greek Literature|last1=Hose|first1=Martin|last2=Schenker|first2=David|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118885956|page=445|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=5vPnBQAAQBAJ&pg=PA351|title=Ancient Greek Dialects and Early Authors: Introduction to the Dialect Mixture in Homer, with Notes on Lyric and Herodotus|last1=Miller|first1=D. Gary|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9781614512950|page=351|language=en|accessdate=նոյեմբերի 23, 2016}}</ref>։ Բազմաթիւ հետազօտողներ այն կարծիքի են, թէ բանաստեղծութիւնները սկզբնական շրջանին փոխանցուած են բանաւոր կերպով<ref>{{cite book|url=https://books.google.am/books?id=dB27oJJb_NYC&pg=PA7|title=The Odyssey Re-formed|last1=Ahl|first1=Frederick|last2=Roisman|first2=Hanna|publisher=Cornell University Press|isbn=0801483352|language=en|accessdate=նոյեմբերի 23, 2016}}</ref>։ Հին ժամանակներէն մինչեւ օրս, Հոմերական դիւցազներգութեան ազդեցութիւնը Արեւմտեան քաղաքակրթութեան վրայ մեծ է, որուն իբրեւ արդիւնք՝ գրականութեան, երաժշտութեան, արուեստի եւ շարժապատկերի ոլորտներուն մէջ կան բազմաթիւ գործեր։ Հոմերական դիւցազներգութիւնները մեծ ազդեցութիւն ձգած են հին յունական մշակոյթին եւ կրթութեան վրայ․ [[Պղատոն]]<nowiki/>ի համար Հոմերոսը ան էր, որ «Յունաստանի սորվեցուցած է»՝ տասը Hellada pepaideuken<ref>{{cite book|last1=Too|first1=Yun Lee|title=The Idea of the Library in the Ancient World|publisher=OUP Oxford|isbn=9780199577804|page=86|url=https://books.google.am/books?id=fGsVDAAAQBAJ&pg=PA86|accessdate=նոյեմբերի 22, 2016|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=MacDonald|first1=Dennis R.|title=Christianizing Homer: The Odyssey, Plato, and the Acts of Andrew|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195358629|page=17|url=https://books.google.am/books?id=17xEDe6_Jt4C&pg=PA17|accessdate=նոյեմբերի 22, 2016|language=en|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630083720/https://books.google.am/books?id=17xEDe6_Jt4C&pg=PA17|archivedate=հունիսի 30, 2017|df=}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * Յարութիւն Սուրխաթեան, Հոմերոս. [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]], Երեւան, Պետհրատ, 1935, 583 էջ։ * Demetrius Chalcondyles ''editio princeps'', Florence, 1488 * the Aldine editions (1504 and 1517) * 1st ed. with comments, Micyllus and Camerarius, Basel, 1535, 1541 (improved text), 1551 (incl. the Batrachomyomachia) * Th. Ridel, Strasbourg, c. 1572, 1588 and 1592. * Wolf (Halle, 1794–1795; Leipzig, 1804 1807) * Spitzner (Gotha, 1832–1836) * Bekker (Berlin, 1843; Bonn, 1858) * La Roche (''Odyssey'', 1867–1868; ''Iliad'', 1873–1876, both at Leipzig) * Ludwich (''Odyssey'', Leipzig, 1889–1891; ''Iliad'', 2 vols., 1901 and 1907) * W. Leaf (''Iliad'', London, 1886–1888; 2nd ed. 1900–1902) * William Walter Merry and James Riddell (''Odyssey'' i–xii., 2nd ed., Oxford, 1886) * Monro (''Odyssey'' xiii–xxiv. with appendices, Oxford, 1901) * Monro and Allen (''Iliad''), and Allen (''Odyssey'', 1908, Oxford). * D.B. Monro and T.W. Allen 1917–1920, ''Homeri Opera'' (5 volumes: ''Iliad'' = 3rd edition, ''Odyssey'' = 2nd edition), Oxford. {{ISBN|0-19-814528-4}}, {{ISBN|0-19-814529-2}}, {{ISBN|0-19-814531-4}}, {{ISBN|0-19-814532-2}}, {{ISBN|0-19-814534-9}} * H. van Thiel 1991, ''Homeri Odyssea'', Hildesheim. {{ISBN|3-487-09458-4}}, 1996, ''Homeri Ilias'', Hildesheim. {{ISBN|3-487-09459-2}} * M.L. West 1998–2000, ''Homeri Ilias'' (2 volumes), Munich/Leipzig. {{ISBN|3-598-71431-9}}, {{ISBN|3-598-71435-1}} * P. von der Mühll 1993, ''Homeri Odyssea'', Munich/Leipzig. {{ISBN|3-598-71432-7}} * {{cite book|title=Homère|last=Carlier|first=Pierre|publisher=Les éditions Fayard|year=1999|isbn=978-2-213-60381-0|location=Paris|language=French}} * {{cite book|title=Homère|last=de Romilly|first=Jacqueline|publisher=[[Presses Universitaires de France]]|year=2005|isbn=978-2-13-054830-0|edition=5th|location=Paris|authorlink=Jacqueline de Romilly}} * {{cite book|title=The Cambridge Companion to Homer|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-01246-1|editor-last=Fowler|editor-first=Robert|location=Cambridge}} * {{cite book|title=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery|url=https://archive.org/details/troyhomertowards0000lata|last1=Latacz|first1=J.|last2=Windle|first2=Kevin, Tr.|last3=Ireland|first3=Rosh, Tr.|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-926308-0|location=Oxford|authorlink=Joachim Latacz}} In German, 5th updated and expanded edition, Leipzig, 2005. In Spanish, 2003, {{ISBN|84-233-3487-2}}. In modern Greek, 2005, {{ISBN|960-16-1557-1}}. * {{cite EB1911|last=Monro|first=David Binning|author-link=David Binning Monro|wstitle=Homer|volume=12|pages=626–39|short=x}} * {{cite book|title=A New Companion to Homer|url=https://archive.org/details/newcompaniontoho0000unse_p1j1|publisher=Brill|year=1997|isbn=978-90-04-09989-0|editor1-last=Morris|editor1-first=Ian|location=Leiden|editor2-last=Powell|editor2-first=Barry B.}} * {{cite book|title=Homer|last=Powell|first=Barry B.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2007|isbn=978-1-4051-5325-6|edition=2nd|location=Malden, MA; Oxford, UK; Carlton, Victoria}} * {{cite book|title=Le monde d'Homère|last=Vidal-Naquet|first=Pierre|publisher=Perrin|year=2000|isbn=978-2-262-01181-9|location=Paris|language=French|authorlink=Pierre Vidal-Naquet}} * {{cite book|title=A Companion to Homer|last=Wace|first=A.J.B.|author2=F.H. Stubbings|publisher=Macmillan|year=1962|isbn=978-0-333-07113-7|location=London|authorlink=Alan Wace}} * {{cite book|title=Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature|title-link=Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature|last=Auerbach|first=Erich|publisher=Princeton University Press|year=1953|isbn=978-0-691-11336-4|location=Princeton|chapter=Chapter 1|authorlink=Erich Auerbach}} (orig. publ. in German, 1946, Bern) * {{cite book|title=Narrators and Focalizers: the Presentation of the Story in the Iliad|url=https://archive.org/details/narratorsfocaliz0000jong|last=de Jong|first=Irene J.F.|publisher=Bristol Classical Press|year=2004|isbn=978-1-85399-658-0|edition=2nd|location=London}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/homerpoetofiliad0000edwa|title=Homer, Poet of the Iliad|last=Edwards|first=Mark W.|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1987|isbn=978-0-8018-3329-8|location=Baltimore}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/trent_0116301458026|title=Studies in the Odyssey|last=Fenik|first=Bernard|publisher=Steiner|year=1974|series=Hermes, Einzelschriften 30|location=Wiesbaden}} * {{cite book|title=The World of Odysseus|url=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8|last=Finley|first=Moses|publisher=[[New York Review of Books]]|year=2002|isbn=978-1-59017-017-5|location=New York|ref=harv|authorlink=Moses Finley}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/bestofachaeansco0000nagy|title=The Best of the Achaeans: Concepts of the Hero in Archaic Greek Poetry|last=Nagy|first=Gregory|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1979|location=[[Baltimore]]; [[London]]|ref=harv|authorlink=Gregory Nagy}} * {{cite book|title=Homer: the Preclassic|last=Nagy|first=Gregory|publisher=University of California Press|year=2010|isbn=978-0-520-95024-5|location=Berkeley|ref=harv}} * ''Iliad'': ** P.V. Jones (ed.) 2003, ''Homer's Iliad. A Commentary on Three Translations'', London. {{ISBN|1-85399-657-2}} ** G. S. Kirk (gen. ed.) 1985–1993, ''The Iliad: A Commentary'' (6 volumes), Cambridge. {{ISBN|0-521-28171-7}}, {{ISBN|0-521-28172-5}}, {{ISBN|0-521-28173-3}}, {{ISBN|0-521-28174-1}}, {{ISBN|0-521-31208-6}}, {{ISBN|0-521-31209-4}} ** J. Latacz (gen. ed.) 2002 ''Homers Ilias. Gesamtkommentar. Auf der Grundlage der Ausgabe von Ameis-Hentze-Cauer (1868–1913)'' (6 volumes published so far, of an estimated 15), Munich/Leipzig. {{ISBN|3-598-74307-6}}, {{ISBN|3-598-74304-1}} ** N. Postlethwaite (ed.) 2000, ''Homer's Iliad: A Commentary on the Translation of Richmond Lattimore'', Exeter. {{ISBN|0-85989-684-6}} ** M.W. Willcock (ed.) 1976, ''A Companion to the Iliad'', Chicago. {{ISBN|0-226-89855-5}} * ''Odyssey'': ** A. Heubeck (gen. ed.) 1990–1993, ''A Commentary on Homer's Odyssey'' (3 volumes; orig. publ. 1981–1987 in Italian), Oxford. {{ISBN|0-19-814747-3}}, {{ISBN|0-19-872144-7}}, {{ISBN|0-19-814953-0}} ** P. Jones (ed.) 1988, ''Homer's Odyssey: A Commentary based on the English Translation of Richmond Lattimore'', Bristol. {{ISBN|1-85399-038-8}} ** I.J.F. de Jong (ed.) 2001, ''A Narratological Commentary on the Odyssey'', Cambridge. {{ISBN|0-521-46844-2}} * {{cite book|title=Homer, Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction|last=Janko|first=Richard|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-23869-4|series=Cambridge Classical Studies|location=Cambridge|ref=harv}} * {{cite book|title=The Greek Dialects|last=Buck|first=Carl Darling|publisher=University of Chicago Press|year=1928|location=Chicago|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/hesiodhomerichym00hesiuoft|title=Hesiod, the Homeric hymns and Homerica|last=Evelyn-White|first=Hugh Gerard (tr.)|publisher=Heinemann; MacMillen|year=1914|series=The Loeb Classical Library|location=London; New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/homerpoetryofpas00ford|title=Homer : the poetry of the past|last=Ford|first=Andrew|publisher=Cornell University Press|year=1992|isbn=978-0-8014-2700-8|location=Ithaca, NY}} * {{cite book|title=Inventing Homer: The Early Perception of Epic|last=Graziosi|first=Barbara|publisher=Cambridge University Press|year=2002|series=Cambridge Classical Studies|location=[[Cambridge]]|ref=harv}} * {{cite book|title=The Songs of Homer|url=https://archive.org/details/bwb_P8-ADQ-019|last=Kirk|first=G.S.|publisher=Cambridge University Press|year=1962|location=Cambridge}} * {{cite book|title=A Greek-English Lexicon|url=https://archive.org/details/b31364949_0002|last1=Liddell|first1=Henry George|last2=Scott|first2=Robert|publisher=Clarendon Press; Perseus Digital Library|year=1940|edition=Revised|location=Oxford|ref=harv|authorlink=Henry Liddell}} * {{cite book|title=The Rise of the Greek Epic|url=https://archive.org/details/riseofgreekepic0000murr|last=Murray|first=Gilbert|publisher=Oxford University Press|year=1960|edition=Galaxy Books|location=New York|ref=harv|authorlink=Gilbert Murray}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/mortalhero00seth|title=The mortal hero : an introduction to Homer's Iliad|last=Schein|first=Seth L.|publisher=University of California Press|year=1984|isbn=978-0-520-05128-7|location=Berkeley}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/homeriliadlandma00mssi|title=Homer: The Iliad|last=Silk|first=Michael|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=978-0-521-83233-5|location=[[Cambridge]]|ref=harv}} * {{cite book|title=A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology|publisher=John Murray|year=1876|editor-last=Smith|editor-first=William|volume=Vol. I, II & III|location=London|ref=harv}} rk6vqnv34ykfutobxz4pdpapdlwo2er 0 20809 253947 227621 2026-08-29T00:00:57Z InternetArchiveBot 5016 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253947 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Սուտան''' ({{lang-ar|السودان}} ''as-Sūdān''), '''Հիւսիսային Սուտան''' կամ պաշտօնապէս` '''Սուտանի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն''' ({{lang-ar|جمهورية السودان|d=Dschumhūriyyat as-Sūdān}}, տառադարձում` Ժումհուրիյաթ ալ-Սուտան ալ Տիմոքրաթիա)` Հարաւային Սուտանի անկախութեան հանրաքուէէն ետք<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html "The World Factbook: Sudan".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |date=2019-02-05 }} U.S. Central Intelligence Agency. ISSN 1553-8133.</ref><ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref>։ Անուանումը՝ Սուտան - սեւերու երկիր (սուտ արաբերէն կը նշանակէ սեւեր), պետութիւն [[Ափրիկէ]]<nowiki/>ի հիւսիս-արեւելքը։ Սահմանակից է [[Եգիպտոս|Եգիպտոսի]], [[Լիպիա|Լիպիոյ]], [[Չադ|Չադին]], Կեդրոնական Ափրիկէի Հանրապետութեան, [[Զաիր|Զաիրին]], [[Ուքանտա|Ուքանտայի]], [[Քենիա|Քենիոյ]] եւ [[Եթովպիա|Եթովպիոյ]]։ Տարածութիւնը՝ 1808, 8 հազար քմ<sup>2</sup> բնակչութիւնը՝ 34,6 միլիոն (2013)։ Վարչականօրէն բաժնուած է 18 նահանգի։ Մայրաքաղաքը՝ [[Խարթում]] (1,8 միլիոն բնակչութեամբ, 1983, Օմտուրմանի հետ)։ == Պետական կարգ == Սուտան [[նախագահական հանրապետութիւն]] է։ Գործող սահմանադրութիւնը ուժի մէջ է 1973-էն ի վեր։ Պետութեան գլուխը նախագահն է․ ան կը նշանակէ փոխնախագահ, կառավարութեան անդամները, նաեւ [[Վարչապետ|վարչապետն]] է եւ զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարը։ Օրէնսդիր իշխանութեան բարձրագոյն մարմինը ժողովրդական ժողովն է (միապալատ խորհրդարան)։ 1972 -էն Հարաւային Սուտանը բաժնուած էր 6 ինքնավար շրջաններու, ուր ստեղծուած են իշխանութեան մարմիններ։ Հարաւային Սուտանի օրէնսդիր մարմինը Հարաւային Սուտանի ժողովրդական ժողովն է, կառավարութիւնը՝ Բարձրագոյն գործադիր խորհուրդը։ 6 Ապրիլ 1985-ին, զինուորական յեղաշրջումէն ետք, սահմանադրութիւնը չեղեալ յայտարարուած է։ == Բնութիւն == Տարածութեան մեծ մասը 300-1000 մ բարձրութեամբ սարաւանդ է։ Հիւսիսը Լիպիական եւ Նուպիական անապատներն են, արեւմուտքը՝ Տարֆուր եւ Քորտոֆան սարաւանդները։ Արեւելքը Եթովպիական բարձրաւանդակին, հարաւը՝ Կեդրոնական ափրիկեան բարձրութեան (Կինիետի լեռ, 3187 մ, սուտանի ամէնէն բարձր կէտն է) ճիւղաւորումներն են, իսկ հիւսիս-արեւելքը՝ [[Կարմիր Ծով|Կարմիր ծով]]<nowiki/>եան լեռները։ Սուտանի տարածութիւնը կը գրաւէ Ափրիկեան կառամատոյցին հիւսիս-արեւելեան մասը, որուն հիմքը դուրս կու գայ երկիրին մակերեւոյթը հարաւ-արեւմուտքին մէջ իբրեւ Կեդրոնական ափրիկեան զանգուած, հիւսիս-արեւելքին մէջ՝ Արաբա-Նուպիական վահան։ Արեւելքը [[Նեղոս գետ|Նեղոս]]<nowiki/>ի ձուաձեւ տարածութիւնն է, հիւսիս-արեւելքը՝ Կարմիր ծովուն ճկուածքը։ Սպիտակ Նեղոսին վրայ կան [[Պղինձ|պղինձի]], [[ոսկի]]<nowiki/>ի, [[քրոմ]]<nowiki/>ի, [[Երկաթ Եւ Պողպատ|երկաթ]]<nowiki/>ի, [[մարմար]]<nowiki/>ի, [[Մանգան|մանգանի]] եւ [[կիր]]<nowiki/>ի հանքավայրեր։ Կլիման հիւսիսը [[արեւադարձային անապատային]] է (միջին ամսական ջերմաստիճանները 30-35°C-ից 15-20°С են, տարեկան տեղումները՝ 200 մմ-էն պակաս), հարաւը՝ հասարակածային մուսսոնային (միջին ամսական ջերմաստիճանները 23-30°С, տարեկան տեղումները՝ 500-1400 մմ)։ Յաճախակի են փոշեայ փոթորիկները (խապուպ)։ Հիմնական գետը Նեղոսն է։ Կան եղանակային գետեր։ Հարաւը կարմիր ֆեռալիթային հողերու վրայ տարածուած են սաւաննաները, աւելի հիւսիս, կարմրագորշ հողերու վրայ՝ բարձր հացազգի խոտաբոյսեր եւ լայնասաղարթ մեծ ծառեր՝ աքասիաներ, արմաւենիներ, եւ այլն։ Սուտանական սաւաննան երկրագունդին ամէնէն հարուստ եւ բազմազան կենդանական աշխարհ ունեցող շրջանն է<ref>Մ. Իսկանտարեան, Մայրցամաքների եւ ովկիանոսների աշխարհագրութիւն, Երեւան</ref>։ Անասուններէն կան [[փիղ]], [[ընձուղտ]], [[առիւծ]], [[գետաձի]] եւ [[կոկորդիլոս]]։ == Բնակչութիւն == Երկրին բնակչութեան աւելի քան կէսը [[Արաբական Աշխարհ|արաբներ]] են, կը բնակին նաեւ նուպիացիներ, եւ այլք։ Պաշտօնական լեզուն արաբերէնն է, կը կիրարկուին [[Իսլամութիւն|իսլամական]] (հիժրա) եւ [[գրիգորեան տոմար]]<nowiki/>ները։ Հավատացեալներուն 70%-ը իսլամ է, 25%-ը կը հետեւի տեղական հաւատալիքներու, կան նաեւ քրիստոնեաներ։ Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 Քմ<sup>2</sup>ի վրայ 7 հոգի է, իսկ Սպիտակ եւ Կապոյտ Նեղոսներուն միջագետքին հիւսիսը՝ մինչեւ 100 հոգի։ Քաղաքային բնակչութիւնը շուրջ 15% է։ Մեծ քաղաքներն են [[Խարթում]]<nowiki/>ը, Օմտուրմանը եւ Փոր սուտանը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ==Գրականութիւն== * {{cite book |last=Adams |first=William Y. |title=Nubia. Corridor to Africa |year=1977 |publisher=Princeton University |isbn=978-0691093703}} * Berry, LaVerle B., ed. (2015). ''[https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo63176 Sudan: A Country Study]''. Library of Congress (Washington, D.C.) {{ISBN|978-0-8444-0750-0}}. * {{cite book |last=Beswick |first=Stephanie |title=Sudan's Blood Memory |url=https://archive.org/details/sudansbloodmemor0000besw |year=2004 |publisher=University of Rochester |isbn=978-1580462310}} * {{cite book|last=Brown|first=Richard P. C.|year=1992|title=Public Debt and Private Wealth: Debt, Capital Flight and the IMF in Sudan |url=https://archive.org/details/publicdebtprivat00brow|publisher=Macmillan Publishers |location=London |isbn=978-0-333-57543-7}} * Churchill, Winston (1899; 2000). ''The River War: An Historical Account of the Reconquest of the Soudan''. Carroll & Graf (New York City). {{ISBN|978-0-7867-0751-5}}. * {{cite book|last=Churchill|first=Winston|year=1902|title=The River War |chapter=The Rebellion of the Mahdi |edition=New and Revised |url=https://archive.org/stream/riverwarhistoric00chur}} * Clammer, Paul (2005). ''Sudan: The Bradt Travel Guide''. Bradt Travel Guides (Chalfont St. Peter); Globe Pequot Press. (Guilford, Connecticut). {{ISBN|978-1-84162-114-2}}. * Evans-Pritchard, Blake; Polese, Violetta (2008). ''Sudan: The City Trail Guide''. City Trail Publishing. * {{cite book |last=Edwards |first=David |title=The Nubian Past: An Archaeology of the Sudan |url=https://archive.org/details/nubianpastarchae0000edwa |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0415369879}} * El Mahdi, Mandour. (1965). A Short History of the Sudan. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-913158-9}}. * Fadlalla, Mohamed H. (2005). ''The Problem of Dar Fur'', iUniverse (New York City). {{ISBN|978-0-595-36502-9}}. * Fadlalla, Mohamed H. (2004). ''Short History of Sudan''. iUniverse (New York City). {{ISBN|978-0-595-31425-6}}. * Fadlalla, Mohamed H. (2007). ''UN Intervention in Dar Fur'', iUniverse (New York City). {{ISBN|978-0-595-42979-0}}. * {{cite book |last=Hasan |first=Yusuf Fadl| title=The Arabs and the Sudan. From the seventh to the early sixteenth century |url=https://archive.org/details/arabssudanfromse0000hass |year=1967 |publisher=Edinburgh University |oclc=33206034}} * {{cite book |last=Hesse |first=Gerhard |title=Die Jallaba und die Nuba Nordkordofans. Händler, Soziale Distinktion und Sudanisierung |year=2002 |publisher=Lit |isbn=978-3825858902 |language=de}} * {{cite book |last1=Holt |first1=P. M. |last2=Daly |first2=M. W. |title=History of the Sudan: From the coming of Islam to the present Day |year=2000 |publisher=Pearson |isbn=978-0582368866 |url=https://archive.org/details/isbn_9780582368866 }} * Jok, Jok Madut (2007). ''Sudan: Race, Religion and Violence''. Oneworld Publications (Oxford). {{ISBN|978-1-85168-366-6}}. * Köndgen, Olaf (2017). ''The Codification of Islamic Criminal Law in the Sudan. Penal Codes and Supreme Court Case Law under Numayri and al-Bashir''. Brill (Leiden, Boston). {{ISBN|9789004347434}}. * {{cite book |editor-last1=Levtzion |editor-first1=Nehemia |editor-last2=Pouwels |editor-first2=Randall |year=2000 |title=The History of Islam in Africa |publisher=Ohio University Press |isbn=9780821444610 |url=https://books.google.com/books?id=J1Ipt5A9mLMC}} * {{cite book |last=Loimeier |first=Roman |title=Muslim Societies in Africa: A Historical Anthropology |url=https://archive.org/details/muslimsocietiesi0000loim |year=2013 |publisher=Indiana University |isbn=9780253007889}} * Mwakikagile, Godfrey (2001). ''Slavery in Mauritania and Sudan: The State Against Blacks'', in ''The Modern African State: Quest for Transformation''. Nova Science Publishers (Huntington, New York). {{ISBN|978-1-56072-936-5}}. * {{cite book |last1=O'Fahey |first1=R.S. |last2=Spaulding |first2=Jay L. |title=Kingdoms of the Sudan |year=1974 |publisher=Methuen Young Books |isbn=978-0416774504}} * Peterson, Scott (2001). ''Me Against My Brother: At War in Somalia, Sudan and Rwanda—A Journalist Reports from the Battlefields of Africa''. Routledge (London; New York City). {{ISBN|978-0-203-90290-5}}. * Prunier, Gérard (2005). ''Darfur: The Ambiguous Genocide''. Cornell University Press (Ithaca, New York). {{ISBN|978-0-8014-4450-0}}. * {{cite book |last=Ruffini|first=Giovanni R. |year=2012 |title=Medieval Nubia. A Social and Economic History |publisher=Oxford University}} * {{cite book |last=Shackelford|first=Elizabeth |year=2020 |title=The Dissent Channel: American Diplomacy in a Dishonest Age |publisher=Public Affairs |isbn=978-1-5417-2448-8}} * {{cite book |last=Shinnie |first=P.L. |title=The Cambridge History of Africa. Volume 2 |url=https://archive.org/details/cambridgehistory02fage |chapter=Christian Nubia. |editor=J.D. Fage |location=Cambridge |publisher=Cambridge University |year=1978 |pages=556–588 |isbn=978-0-521-21592-3}} * {{cite book |last=Spaulding |first=Jay |title=The Heroic Age in Sennar |year=1985 |publisher=Red Sea |isbn=978-1569022603}} * {{cite book |last=Suliman |first=Osman |year=2010 |title=The Darfur Conflict: Geography or Institutions? |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-83616-3 |url=https://books.google.com/books?id=Hrn-dkM00koC}} * {{cite book |last=Vantini |first=Giovanni |title=Oriental Sources concerning Nubia |year=1975 |publisher=Heidelberger Akademie der Wissenschaften |url=http://www.medievalnubia.info/dev/index.php/Giovanni_Vantini%27s_Oriental_Sources_Concerning_Nubia |oclc=174917032}} * {{cite book |last=Welsby |first=Derek |title=The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims Along the Middle Nile|url=https://archive.org/details/medievalkingdoms0000wels |year=2002 |publisher=British Museum |place=London |isbn=978-0714119472}} * {{cite book |last=Werner |first=Roland |title=Das Christentum in Nubien. Geschichte und Gestalt einer afrikanischen Kirche |year=2013 |publisher=Lit |isbn=978-3-643-12196-7|language=de}} * Zilfū, ʻIṣmat Ḥasan (translation: Clark, Peter) (1980). ''Karari: The Sudanese Account of the Battle of Omdurman''. Frederick Warne & Co (London). {{ISBN|978-0-7232-2677-2}}. [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] 7x686w6dq6gvrlug4lhbdio1bwven4f 0 21102 253866 215075 2026-08-28T23:08:24Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253866 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Թանգարան}}'''Աթէնքի երկաթուղային թանգարան''', ([[Յունարէն|յուն]]․՝ Σιδηροδρομικό Μουσείο (Αθήνα)), հիմնադրուած է հելլենական երկաթուղային կազմակերպութեան կողմէ, [[1977 թուական|1977]]-ին։ Թանգարանի հինգ սրահներուն մէջ ներկայացուած են [[Յունաստան|Յունաստանի]] երկաթուղային երթեւեկութեան պատմութեանն առնչուող առարկաններ<ref>{{cite book|title=The railways of Greece|url=https://archive.org/details/railwaysofgreece0000simm|author=Simms, W.F.|publisher=Wilfried F. Sims|year=1997|isbn=0-9528881-1-4|pages=[https://archive.org/details/railwaysofgreece0000simm/page/86 86]–86}}</ref><ref>{{cite book|title=Greece Narrow Gauge|author=Organ, J.|publisher=Middleton Press|year=2006|isbn=1-904474-72-1}}</ref>։ == Պատկերասրահ == <gallery> 19880800-AthensRailMuseum-Cuillet-A5.jpg 20061223-AthensRailMuseum-G211.JPG </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.ose.gr/ose/content/Folder.aspx?d=39&rd=16685622&f=1757&rf=610609581&m=-1&rm=-1&l=1 Museum web page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924031324/http://www.ose.gr/ose/content/Folder.aspx?d=39&rd=16685622&f=1757&rf=610609581&m=-1&rm=-1&l=1 |date=2009-09-24 }} [[Ստորոգութիւն:Յունաստանի թանգարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Երկաթուղային թանգարաններ]] d5vpdo9t8z1abmcs94mzee9zbzhq7f8 0 21438 253945 248245 2026-08-28T23:58:34Z InternetArchiveBot 5016 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253945 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Կլորիա Ճին Ուաթքինզ''' ({{ԱԾ}}), ճանչցուած իբր '''պելլ հուքս<ref name="pen-name">{{cite news|author=Dinitia Smith|title=Tough arbiter on the web has guidance for writers|work=The New York Times|date=September 28, 2006|page=E3|quote=But the Chicago Manual says it is not all right to capitalize the name of the writer bell hooks because she insists that it be lower case.|url=https://www.nytimes.com/2006/09/28/books/28chic.html|access-date=February 21, 2017|archive-date=July 3, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133936/https://www.nytimes.com/2006/09/28/books/28chic.html|url-status=live}}</ref>''', Ամերիկացի գրագէտ, դասախօս, ֆեմինիսդ, եւ ընկերային գործօն: Իր գրական «պելլ հուքս» անունը առնուած է իր մեծ մօրմէ՝ Պելլ Պլեր Հուքս:<ref>hooks, bell, "Inspired Eccentricity: Sarah and Gus Oldham" in Sharon Sloan Fiffer and Steve Fiffer (eds), ''Family: American Writers Remember Their Own'', New York: Vintage Books, 1996, p.&nbsp;152.{{pb}}hooks, bell, ''Talking Back'', Routledge, 2014 [1989], p.&nbsp;161.</ref> Ան իր անուան փոքրատառ գրելաձեւը կը գործածէր՝ իր անձը յետին բլան մղելու եւ փոխարէնը՝ իր գործին վրայ ուշադրութիւնը կեդրոնացնելու համար։ Ան հրատարակած է շուրջ 40 գիրք, ներառեալ աշխատանքներ, որոնք կը պարփակէին շարադրութիւններ, բանաստեղծութիւններ մինչեւ մանկական գրքեր։ Ան հրատարակած է բազմաթիւ գիտական յօդուածներ, յայտնուած է վաւերագրական ֆիլմերու մէջ եւ մասնակցած է հրապարակային դասախօսութիւններու։ Իր գործը կ'անդրադառնար սիրոյն, ցեղին, սոցիալական դասակարգին, սեռին, արուեստին, պատմութեան, սեռականութեան, զանգուածային լրատուամիջոցներուն եւ ֆեմինիզմին։ Ան իր ակադեմական ասպարէզը սկսաւ 1976-ին՝ անգլերէն եւ էթնիկ ուսումնասիրութիւններ դասաւանդելով Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանին մէջ։ Ան յետագային դասաւանդեց քանի մը հաստատութիւններու մէջ, ներառեալ՝ Սթենֆորտի Համալսարանը, Եյլի Համալսարանը, Ֆլորիտայի Նոր Քոլէճը եւ Նիւ Եորք Քաղաքի Քոլէճը, նախքան 2004-ին Քենթաքիի Բերիա Քոլէճին միանալը։ 2014-ին հուքս հիմնադրեց նաեւ «bell hooks» Հիմնարկը Բերիա Քոլէճին մէջ<ref>{{Citation|title=bell hooks|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bell_hooks&oldid=1323515429|date=2025-11-22|accessdate=2025-11-30|language=en}}</ref>։ == Մատենագրութիւն == === Գիրքեր === {{Div col|colwidth=40em}} * {{cite book|title=And there we wept: poems|publisher=Golemics|year=1978|location=Los Angeles|oclc=6230231}} * {{cite book|title=Ain't I a Woman?: Black women and feminism|title-link=Ain't I a Woman? (book)|last1=|first1=|publisher=[[South End Press]]|year=1981|isbn=978-0-89608-129-1|location=Boston, Massachusetts|ref=none}} * {{cite book|title=Feminist Theory: From Margin to Center|title-link=Feminist Theory: From Margin to Center|last1=|first1=|publisher=South End Press|year=1984|isbn=978-0-89608-613-5|location=|pages=|ref=none}} * {{cite book|title=Talking Back: Thinking feminist, thinking Black|last1=|first1=|publisher=Between the Lines|year=1989|isbn=978-0-921284-09-3|location=|pages=|ref=none}} Excerpted in {{cite book|title=Daughters of Africa|title-link=Daughters of Africa|date=1992|publisher=[[Pantheon Books]]|editor-last=Busby|editor-first=Margaret|editor-link=Margaret Busby|location=New York|ref=none}} * {{cite book|title=Yearning: race, gender, and cultural politics|url=https://archive.org/details/yearningracegend00hook|last1=|first1=|publisher=South End Press|year=1990|isbn=978-1-1-38821-75-0|location=Boston, Massachusetts|pages=|ref=none}} * With Cornel West, {{cite book|url=https://archive.org/details/breakingbreadins00hook|title=Breaking bread: insurgent Black intellectual life|last1=|first1=|last2=|first2=|publisher=South End Press|year=1991|isbn=978-0-89608-414-8|location=Boston, Massachusetts|pages=|ref=none|url-access=registration}} * {{cite book|title=Black Looks: Race and representation|url=https://archive.org/details/blacklooksracere00hook|last1=Hooks|first1=Bell|year=1992|isbn=978-0-89608-434-6|ref=none}} * {{cite book|title=Sisters of the yam: Black women and self-recovery|url=https://archive.org/details/sistersofyamblac0000hook|last1=|first1=|publisher=South End Press|year=1993|isbn=978-1138821682|location=Boston, Massachusetts|pages=|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/teachingtotransg0000hook|title=Teaching to transgress: education as the practice of freedom|publisher=Routledge|year=1994|isbn=978-0-415-90808-5|location=New York|ref=none}} * {{cite book|title=Outlaw culture: resisting representations|last1=|first1=|publisher=Routledge|year=1994|isbn=978-0-415-90811-5|location=New York|pages=|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/killingrageendin00hook|title=Killing rage: ending racism|last1=|first1=|publisher=Henry Holt and Co.|year=1995|isbn=978-0-8050-5027-1|location=New York|pages=|ref=none|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/artonmymindvisua0000hook|title=Art on my mind: visual politics|last1=|first1=|publisher=The New Press|year=1995|isbn=978-1-56584-263-2|location=New York|pages=|ref=none|url-access=registration}} * {{cite book|title=Reel to real: race, sex, and class at the movies|year=1996|isbn=978-0-415-91824-4|ref=none}} * {{cite book|title=Bone Black: Memories of Girlhood|title-link=Bone Black: Memories of Girlhood|last1=|first1=|publisher=Henry Holt & Co.|year=1996|isbn=978-0-8050-4146-0|location=New York|pages=|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/woundsofpassion00bell|title=Wounds of passion: a writing life|last1=|first1=|publisher=Henry Holt & Co.|year=1997|isbn=978-0-8050-5722-5|location=New York|pages=|ref=none}} * {{cite book|title=Remembered rapture: the writer at work|url=https://archive.org/details/rememberedraptur00unse|last1=|first1=|publisher=Henry Holt and Co.|year=1999|isbn=978-0-8050-5910-6|location=|pages=|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/allaboutlove00bell|title=Justice: childhood love lessons|last1=hooks|first1=bell|publisher=|year=2000|isbn=978-0-688-16844-5|location=|pages=|ref=none}} * {{cite book|title=All About Love: New Visions|title-link=All About Love: New Visions|last1=|first1=|publisher=William Morrow|year=2000|isbn=978-0-06-095947-0|location=New York|pages=|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/feminismisforeve00hook|title=Feminism is for everybody: passionate politics|publisher=South End Press|year=2000|isbn=978-0-89608-628-9|location=Cambridge, MA|ref=none|url-access=registration}} * {{cite book|url=http://carbonfarm.us/amap/hooks_class.pdf|title=Where we stand: class matters|last1=|first1=|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0-415-92913-4|location=|pages=|ref=none|access-date=2021-12-18|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714085337/http://www.carbonfarm.us/amap/hooks_class.pdf|dead-url=yes}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/salvation00bell|title=Salvation: Black people and love|last1=|first1=|publisher=Perennial|year=2001|isbn=978-0-06-095949-4|location=New York|pages=|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/communionfemales0000hook|title=Communion: the female search for love|last1=|first1=|publisher=Perennial|year=2002|isbn=978-0-06-093829-1|location=New York, NY|pages=|ref=none|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/teachingcommunit00bell|title=Teaching community: a pedagogy of hope|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0-415-96818-8|location=New York|ref=none|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/rockmysoulblackp00hook|title=Rock my soul: Black people and self-esteem|publisher=Atria Books|year=2003|isbn=978-0-7434-5605-0|location=New York|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/willtochangemenm00hook|title=The will to change: men, masculinity, and love|publisher=Atria Books|year=2004|isbn=978-0-7434-5607-4|location=New York|ref=none}} * {{cite book|title=Space|year=2004|ref=none}}<ref name="Berea biography">{{cite web|title=bell hooks|url=https://www.berea.edu/appalachian-center/home/faculty-and-staff/bell-hooks/|publisher=Loyal Jones Appalachian Center|access-date=November 30, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208075454/https://www.berea.edu/appalachian-center/home/faculty-and-staff/bell-hooks/|url-status=live}}</ref>{{efn|This may be a [[working title]]. See [[Talk:Bell hooks#Unable to verify "Space" and "Witness" by bell hooks|talk page]].|name=workingtitle}} * {{cite book|title=We Real Cool: Black Men and Masculinity|title-link=We Real Cool: Black Men and Masculinity|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-203-64220-7|location=New York|ref=none}} * {{cite book|title=Soul sister: women, friendship, and fulfillment|publisher=South End Press|year=2005|isbn=978-0-89608-735-4|location=Cambridge, Massachusetts|ref=none}} * {{cite book|title=Witness|year=2006}}<ref name="Berea biography"/>{{efn|name=workingtitle}} * With Amalia Mesa-Bains, {{cite book|title=Homegrown: engaged cultural criticism|publisher=South End Press|year=2006|isbn=978-0-89608-759-0|location=Cambridge, Massachusetts|ref=none}} * {{cite book|title=Belonging: a culture of place|url=https://archive.org/details/belongingculture0000hook|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-203-88801-8|location=New York|ref=none}} * {{cite book|title=Teaching critical thinking: practical wisdom|url=https://archive.org/details/teachingcritical0000hook|publisher=Routledge|year=2010|isbn=978-0-415-96820-1|location=New York|ref=none}} * {{cite book|title=Appalachian elegy: poetry and place|url=https://archive.org/details/appalachianelegy0000hook|publisher=University Press of Kentucky|year=2012|isbn=978-0-8131-3669-1|series=Kentucky Voices Series|location=Lexington|ref=none}} * {{cite book|title=Writing beyond race: living theory and practice|url=https://archive.org/details/writingbeyondrac0000hook|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-53914-2|location=New York|ref=none}} * ''Uncut Funk: A Contemplative Dialogue''. New York: Routledge. 2018. ISBN 978-2-238-10210-1. {{Div col end}} === Մանկական գիրքեր === * {{cite book|title=Happy to be Nappy|others=[[Chris Raschka]] (illustrator)|year=1999|isbn=978-0-7868-2377-2|ref=none}} * {{cite book|title=Homemade Love|publisher=Hyperion Books for Children|year=2002|isbn=978-0786825530|location=New York|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/beboybuzz00hook|title=Be boy buzz|publisher=Hyperion Books for Children|year=2002|isbn=978-0786816439|location=New York|ref=none|url-access=registration}} * {{cite book|title=Skin again|url=https://archive.org/details/skinagain0000hook|publisher=Hyperion Books for Children|others=Chris Raschka (illustrator)|year=2004|isbn=9780786808250|location=New York|ref=none}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/grumpgroangrowl00hook|title=Grump groan growl|publisher=Hyperion Books for Children|others=Chris Raschka (illustrator)|year=2008|isbn=978-0786808168|location=New York|ref=none}} === Գրքի գլուխներ === * {{citation|last=hooks|pages=[https://archive.org/details/feministfrontier0000unse_l0n5/page/444 444–449]|url=https://archive.org/details/feministfrontier0000unse_l0n5/page/444|postscript=.|isbn=978-0075570011|year=1993|location=New York|publisher=McGraw-Hill|title=Feminist frontiers III|first=bell|editor2-link=Verta Taylor|editor-first2=Verta A.|editor-last2=Taylor|editor-first1=Laurel|editor-last1=Richardson|contribution=Black women and feminism|ref=none}} * {{citation|last=hooks|title=Feminism and sexuality: a reader|postscript=.|isbn=978-0231107082|year=1996|location=New York|publisher=Columbia University Press|pages=216–223|editor-link2=Sue Scott (sociologist)|first=bell|editor-link1=Stevi Jackson|editor-first2=Sue|editor-last2=Scott|editor-first1=Stevi|editor-last1=Jackson|contribution=Continued devaluation of Black womanhood|ref=none}} * {{citation|last=hooks|title=Dangerous liaisons: gender, nation, and postcolonial perspectives|url=https://archive.org/details/dangerousliaison0000unse/page/396|postscript=.|isbn=978-0816626496|year=1997|location=Minnesota, Minneapolis|publisher=[[University of Minnesota Press]]|pages=[https://archive.org/details/dangerousliaison0000unse/page/396 396–414]|editor-link3=Ella Shohat|first=bell|editor-link1=Anne McClintock|editor-first3=Ella|editor-last3=Shohat|editor-first2=Aamir|editor-last2=Mufti|editor-first1=Anne|editor-last1=McClintock|contribution=Sisterhood: political solidarity between women|ref=none}} * {{citation|last=hooks|title=Feminist frontiers|postscript=.|isbn=978-0072824230|edition=5th|year=2004|location=Boston|publisher=McGraw-Hill|pages=119–127|editor3-link=Nancy Whittier|first=bell|editor-first3=Nancy|editor-last3=Whittier|editor2-link=Verta Taylor|editor-first2=Verta A.|editor-last2=Taylor|editor-first1=Laurel|editor-last1=Richardson|contribution=Selling hot pussy: representations of Black female sexuality in the cultural marketplace|ref=none}} * {{citation|last=hooks|first=bell|contribution=Black women: shaping feminist theory|editor-last1=Cudd|editor-first1=Ann E.|editor-last2=Andreasen|editor-first2=Robin O.|editor-link1=Ann Cudd|title=Feminist theory: a philosophical anthology|pages=60–68|publisher=Blackwell Publishing|location=Oxford, UK; Malden, Massachusetts|year=2005|isbn=978-1405116619|postscript=.|ref=none}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} oznu0fg1slzsn0biaozgoxo0nloqpkd 0 22064 253779 242903 2026-08-28T21:59:29Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253779 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:CopticCross2.png|մինի]] '''Ղպտի Ուղղափառ Եկեղեցի''' Ղպտի եկեղեցին հիմնուած է Մարկոս Աւետարանիչին կողմէ շուրջ 42 թուականին, որ այս օրերուն կը կոչուի արեւելեան ուղղափառ քրիստոնէական եկեղեցի: Ղպտիները կը նախնըտրեն կոչել իրենց հետեւորդները հին առաքելական եկեղեցւոյ հետ: Ղպտիները իրենք զիրենք կը նկատեն հին [[Եգիպտոս|եգիպտացիներուն]] յաջորդները, որովհետեւ անոնց լեզուն շատ կը նմանի հին եգիպտացիներուն լեզուին: Ներկայիս, ղպտիներուն լեզուն գրեթէ չ'օգտագործուիր, այլ պահպանուած է միայն եկեղեցիներուն մէջ: Ղպտիներուն հիմնական կեդրոնը կը նկատուին [[Եթովպիա|Եթովպիան]] եւ [[Եգիպտոս|Եգիպտոսը]]: Ըստ առաջին ուսումնասիրողներուն, Եգիպտոսի մէջ առաջին քրիստոնեայ հասարակութիւնը հիմնած է [[Մարկոս Աւետարանիչ|Մարկոս Աւետարանիչը]], երբ առաջին անգամ այցելած է [[Աղեքսանտրիա|Աղեքսանդրիա]], եւ դարձած առաջին եպիսկոպոսը: Մինչեւ այսօր Մարկոսի մասունքները կը պահուին Աղեքսանդրիոյ Ղպտի եկեղեցւոյ մէջ: == Պատմութիւն == Ղպտի ուղղափառ եկեղեցին յայտնուած է 451-ին, [[Քաղկեդոնի Ժողով|քաղկեդոնի չորրորդ տիեզերական ժողովին]], երբ Աղեքսանդրիոյ Պատրիարքը դատապարտած է կրօնական հասարակութիւնը եւ ստիպած է յայտարարել բաժնելու իր եկեղեցին, այս դէպքէն ետք ամբողջ Եգիպտոսը մնացած է [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] իշխանութեան տակ, եւ այս պատճառով ղպտիները հալածանքի ենթարկուած են հերետիկոսներ նկատուելնուն համար: Բիւզանդական կայսրութեան կը յաջորդէ [[Իսլամութիւն|մահմետական արաբական տիրապետումը]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութիւնը]], որոնք իրենց անգութ օրէնքներով Ղպտի ուղղափառ եկեղեցին հալածանքի կ'ենթարկեն, կը քանդեն եւ ուրիշ բազմաթիւ վնասներ կը հասցնեն եկեղեցւոյ, նոյնիսկ հաւատացեալներուն: Եկեղեցւոյ աստուածաբանութիւնը հիմնուած է (Monophysites) անունով, այսինքն՝ անդրադառնալ միայն աստուածային էութեան Յիսուս Քրիստոսին եւ մերժել, որ ան երբեք մէկ մարդ չէ եղած, անոնք կը հաւատան, որ մարդկային բուն էութիւնը յաջորդած է [[Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածամայր|Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածածինէն]] եւ հեռացած՝ անոր աստուածային նկարագիրէն, ուղղափառ եկեղեցին կը շեշտէ, որ Յիսուս Քրիստոս երկու աշխարհ ունի, այսինքն՝ թէ՛ Աստուած է եւ թէ մարդ. այս աստուածաբանական հարցերը հարցեր ստեղծած են արեւելեան եկեղեցիներուն միջեւ: === Տօներ === Եգիպտական եկեղեցւոյ տօները նման են Ղպտի ուղղափառ եկեղեցւոյ տօներուն, անոնք կը տօնեն Տիրոջ մեծ ու փոքր տօնակատարութիւնները տարուան ընթացքին: Ղպտիները Մարիամ Աստուածածինին նուիրուած ունին երեսուներկու տօն, որոնք ամէնէն կարեւորը կը նկատուին իրենց համար, անոնք օրուան ընթացքին կը կատարեն եօթը ժամերգութիւններ Ղպտերէն լեզուով: === Ղպտի Եկեղեցին === [[Պատկեր:Coptic monks.jpg|մինի|274x274փքս|Ղպտի աբեղաներ]] Ղպտիներուն հիմնական եկեղեցին կը նկատուի [[Ս. Մարկոսի եկեղեցին Աղեքսանդրիա|Ս. Մարկոսի եկեղեցին Աղեքսանդրիոյ մէջ]], նոյն քաղաքին մէջ կան երկու տաճարներ՝ Ս. Պօղոսն ու Ս. Պետրոսը, որոնք հրաշքով պահպանուած են: Եկեղեցւոյ հետեւորդները ամբոխներ կը սեպէին, 1995-ին, երբ երկիրին ժողովուրդին թիւը կը հասնէր ութ միլիոնի եւ սփիւռքի մէջ ալ կար երկու միլիոն: Ղպտի եկեղեցին ունի նաեւ հինգ միաբնութենական ակնարկ մը, որոնցմէ են Հայը, Սրիանին, Եթովպիական, Մալանկարա եւ Էրիթրեա ծուխերը, ի վերջոյ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցին անուն մը ունէր, եւ տակաւին կը փորձէ նոյն պատկերներով շարունակել, թէեւ ան փոքր կղզի մը կը ներկայացուի, քրիստոնէական կրօնքին ովկիանոսէն ներս: Ղպտի եկեղեցին մինչեւ այսօր վատ վիճակի մէջ է, որովհետեւ կը գտնուի ընդհանրապէս մահմետական աշխարհէն ներս: Այսօր ղպտի Պապը կը նախագահէ Եգիպտոսի [[Գահիրէ|Գահիրէի]] Աբասիա թաղամասին մէջ գտնուող Ս. Մարկոս Ղպտի տաճարին: Եկեղեցին կը հետեւի ղպտիական ծէսին իր պատարագով, աղօթքներով եւ նուիրական ժառանգութիւններով, ունենալով մօտաւորապէս 25 միլիոն անդամ ամբողջ աշխարհի տարածքին: Երկիրին ամէնէն մեծ քրիստոնէական դաւանանքն է: Դ.-Է. դարերուն Ղպտի եկեղեցին աստիճանաբար կ'ընդարձակէ [[Ակսումեան կայսրութիւն|Ակսումեան կայսրութեան]] եւ [[Նուբիա|Նուբիայի]] երեք թագաւորութիւնները Նոբաթիայի եւ Ալոդիայի, մինչդեռ Նուբիական երրորդ թագաւորութիւնը Մակուրեան սկիզբը կը ճանչնայ Ղպտի Պապին իշխանութիւնը, միանալով [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] պետական եկեղեցւոյ: ԺԲ. դարուն, եկեղեցին իր նստավայրը կը տեղափոխէ Աղեքսանդրիայէն [[Գահիրէ]], նոյն դարուն Ղպտիները կը սկսին փոքրամասնութիւն ըլլալ Եգիպտոսի մէջ: Հաւատքի աւանդութինը մարդկային միտքի ազատ եզրակացութեան հետ ներդաշնակեցնելու առաջին համակարգուած փորձը չէ ստեղծուած ոչ [[Հռոմ|Հռոմի]] մէջ, ոչ ալ [[Աթէնք|Աթէնքի]] մէջ այլ՝ Եգիպտոսի մէջ: Եգիպտացի քրիստոնեաները Գ. դարուն կ'երթան անապատ եւ հոն կը մնան աղօթելու եւ աշխատելու եւ իրենց կեանքը նուիրելու Աստուծոյ երկրպագելու եւ պաշտելու: Քրիստոնեայ վանականներու դասակարգը կը ստեղծուի Եգիպտոսի մէջ եւ մեծ դեր կ'ունենայ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցւոյ հպատակութեան, բնականութեան եւ նուաստութեան էութեան ձեւաւորման գործին շնորհիւ Եգիպտական [[Անապատներ|անապատներու]] մեծ հայրերու ուսմունքներուն եւ գրութիւններուն: Ե. դարուն վերջին կային հարիւրաւոր վանքեր ու հազարաւոր [[Քարայր|քարայրներ]], որոնք ցրուած են Եգիպտոսի անապատին մէջ, այս վանքերուն մէջ շատ փոփոխութիւններ եղած են: Քրիստոնէական վանական դասակարգը ուղղակիօրէն կամ անուղղակիօրէն կը հետեւի Կապադովկիոյ [[Կեսարիա|Կեսարիոյ]] մեծ արքեպիսկոպոսին՝ Ս. Պասիլին, որ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] վանական շարժման հիմնադիրն ու կազմակերպիչը եղած է: Ան Եգիպտոս կ'այցելէ շուրջ 357-ին եւ անոր կը հետեւին արեւելեան ուղղափառները: Ս. Ջերոմը, որ կը թարգմանէ [[Աստուածաշունչ|Աստուածաշունչը]] Լատիներէն լեզուով, կու գայ Եգիպտոս եւ [[Երուսաղէմ]] շուրջ 400 թուականին եւ իր նամակներուն մէջ կը գրէ իր փորձառութիւններուն մանրամասնութիւնները: Պենետիկտոսը Զ. դարուն կը հիմնէ Պենետիկտիական միաբանութիւնը Ս. Պախոմիոսի նման միաբանութիւն մը, բայց աւելի խիստ պայմաններով, բազմաթիւ ուխտաւորներ կ'այցելեն անապատին հայրերուն, որ ընդօրինակեն իրենց հոգեւոր եւ կարգապահ կեանքը: Աստուածաբանական վիճաբանութիւնը տեղի կ'ունենայ Ե. դարուն [[Պոլիս|Կոստանդնպուլսոյ]] մէջ պատրիարք Նեստորեոսի ուսմունքներուն շուրջ, որ կ'ուսուցանէր, թէ Աստուծոյ խօսքը չէր միացած մարդկային էութեան հետ: Երբ այդ մասին հաղորդագրութիւնները կը հասնին Ս. Մարկոսին, Աղեքսանդրիոյ Ս. Կիրիլ պապը շտապ աշխատանք մը կը կատարէ ուղղելու այս խօսքը խնդրելով Նեստորիոսէն, որ ապաշխարէ: Դ. դարուն, Արիոս անունով Աղեքսանդրացի մը կը սկսի Աստուածաբանական վիճաբանութիւն մը Քրիստոսի էութեան մասին, զոր կը տարածէ քրիստոնէական աշխարհին, որ մինչեւ օրս ծանօթ է իբրեւ Արիոսականութիւն: [[Նիկիա|Նիկիոյ]] տիեզերական ժողովը կը գումարուի 325-ին Կոստանդինի հրաւէրով, երբ Աղեքսանդր Ա. Պապը կը խնդրէ ժողով մը գումարել՝ ըննդէմ հերետիկոսներուն, Ս. Հոսիոս Կորդովացիին նախագահութեամբ՝ վերջ տալու այս պայքարին եւ հաւատքի հանգանակը ձեւակերպելու համար, որ ծանօթ է Նիկիական հանգանակ անունով: 381-ին Աղեքսանդրիոյ Պապը Տիմոթէոս Ա. կը նախագահէ երկրորդ տիեզերական ժողովին, որ ծանօթ է իբրեւ Կոստանդնուպոլսոյ տիեզերական ժողով, դատելու Մակեդոնիոսը, որ ժխտած էր Սը. հոգիին աստուածութիւնը: Երբ 451-ին Մարկիանոս կայսրը կը փորձէ միացնել բաժնուած եկեղեցին, Պապ Դիոսկորոսը (Աղեքսանդրիոյ Պապը), որ հետագային կը տարագրուի, կ'ըսէր, թէ կայսրը պէտք չէր միջամուխ ըլլար եկեղեցւոյ գործերուն, որուն իբրեւ հետեւանք կայսրը կայսերական հրովարտակով խիստ կարգապահական միջոցներ կը գործադրէ Դիոսկորոս Պապին նկատմամբ: 449-ին Դիոսկորոս Պապը կը գլխաւորէ Եփեսոսի Բ. ժողովը, որ քաղկեդոնական պատմաբաններու կողմէ կը կոչուէին «Աւազակային ժողով»: [[Եփեսոսի ժողովը]] կը հաստատէ Ս. Աթանասի ուսմունքը եւ [[Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածամայր|Մարիամի]] տիտղոսը իբրեւ «Աստուածամայր», նաեւ դաւանանքի ներածութիւնը կը ձեւակերպուի հետեւեալ կերպով.<blockquote>Մենք կը պատուենք քեզ, ով ճշմարիտ Լոյսի Մայր, եւ մենք կը փառաւորենք քեզ, ո՜վ Սուրբ եւ Աստուծոյ մայր, որովհետեւ դուն մեզի համար ծնունդ տուիր մեր աշխարհին փրկիչը: Փա՛ռք քեզ, մեր վարդապետ եւ մեր թագաւոր, Քրիստոս, առաքեալներու հպարտութիւնը, արդարներու ցնծութիւնը, եկեղեցիներու պատուարը եւ մեղքերը ներողները: Մենք կը հաւատանք Սուրբ երրորդութիւնը մէկ Աստուածութեան մէջ, կ'երկրպագենք քեզի, կը փառաւորենք քեզ, Տէ՜ր ողորմեա, Տէ՜ր ողորմեա, Տէ՜ր օրհնէ մեզ, Ամէն:</blockquote> == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:CopticAltar.jpg|Ղպտիական սրբապատկեր [[Տիրոջ Գերեզմանին տաճարին մէջ, [[Իսրայէլ]] Պատկեր:ChristCopticArt.jpg|[[Յիսուս Քրիստոս]]ը, ղպտի սրբապատկեր Պատկեր:Monastry3.jpg|Ժամանակակից ղպտի վանք Պատկեր:Coptic Christian Church relief wall.JPG‎ Պատկեր:Bischoy Kloster BW 1.jpg‎ Պատկեր:Amman Coptic Church.jpg|Ղպտի եկեղեցի [[Ամման]], [[Յորդանան]] Պատկեր:Antonius Kloster BW 7.jpg|[[Ս. Անտոնիոս վանք]]ը, [[Արաբական թերակղզի]] Պատկեր:Coptic monks.jpg|Ղպտի հոգեորականներ Պատկեր:Коптский египет.jpg| Տար էլ Մոհարրա Վանքը </gallery> == Աղբիւրներ == * {{Cite book|last=Betts|first=Robert B.|title=Christians in the Arab East: A Political Study|year=1978|edition=2nd rev.|location=Athens|publisher=Lycabettus Press|url=https://books.google.com/books?id=gHstAQAAIAAJ|isbn=978-0-8042-0796-6}} * {{Cite journal|last=Brock|first=Sebastian P.|author-link=Sebastian P. Brock|title=Miaphysite, not Monophysite!|journal=Cristianesimo Nella Storia|year=2016|volume=37|number=1|pages=45–52|isbn=9788815261687|url=https://books.google.com/books?id=TwKJDAEACAAJ}} * {{citation|last=Carroll|first=Warren|title=The Building of Christendom|url=https://books.google.com/books?id=5nXYAAAAMAAJ|date=1 March 1987|publisher=Christendom College Press|location=Front Royal|isbn=978-0-931888-24-3|access-date=2018-05-30}} * {{cite book |last=Cannuyer |first=Christian |author-link=Christian Cannuyer |translator-last=Hawkes |translator-first=Sophie |date=2001 |title=[[Coptic Egypt: The Christians of the Nile]] |series="[[Découvertes Gallimard|Abrams Discoveries]]" series |location=New York |publisher=Harry N. Abrams, Inc. |isbn=978-0-810-92979-1}} * {{Cite book|last=Charles|first=Robert H.|author-link=Robert Charles (scholar)|title=The Chronicle of John, Bishop of Nikiu: Translated from Zotenberg's Ethiopic Text|year=2007|orig-year=1916|location=Merchantville, NJ|publisher=Evolution Publishing|url=https://books.google.com/books?id=KgZ-DOr77OQC|isbn=978-1-889758-87-9}} * {{Cite book|last=Grillmeier|first=Aloys|author-link=Aloys Grillmeier|title=Christ in Christian Tradition: From the Apostolic Age to Chalcedon (451)|volume=1|year=1975|orig-year=1965|edition=2nd revised|location=Atlanta|publisher=John Knox Press|isbn=9780664223014|url=https://books.google.com/books?id=LH-cBwmmY2cC}} * {{Cite book|last1=Grillmeier|first1=Aloys|author-link1=Aloys Grillmeier|last2=Hainthaler|first2=Theresia|title=Christ in Christian Tradition: The Church of Alexandria with Nubia and Ethiopia after 451|volume=2/4|year=1996|location=Louisville|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=9780664223007|url=https://books.google.com/books?id=-Hw28f8aCnoC}} * {{Cite book| last =Meinardus| first =Otto| title =Two Thousand Years of Coptic Christianity| publisher =[[American University in Cairo]] Press| date =1 October 2002| location =[[Cairo]]| url =http://aucpress.com/p-2287-two-thousand-years-of-coptic-christianity.aspx| isbn =978-977-424-757-6| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20080520033415/http://aucpress.com/p-2287-two-thousand-years-of-coptic-christianity.aspx| archive-date =20 May 2008}} * {{Cite book|last=Meyendorff|first=John|author-link=John Meyendorff|year=1989|title=Imperial unity and Christian divisions: The Church 450–680 A.D.|series=The Church in history|volume=2|location=Crestwood, NY|publisher=St. Vladimir's Seminary Press|url=https://books.google.com/books?id=6J_YAAAAMAAJ|isbn=978-0-88141-055-6}} * {{Cite book|last=Morgan|first=Robert|title=History of the Coptic Orthodox People and the Church of Egypt|year=2016|isbn=978-1-4602-8027-0|publisher=FriesnPress}} * {{Cite book|last=Ostrogorsky|first=George|author-link=George Ostrogorsky|year=1956|title=History of the Byzantine State|location=Oxford|publisher=Basil Blackwell|url=https://books.google.com/books?id=Bt0_AAAAYAAJ}} * {{Cite book| last =Partrick| first =Theodore| title =Traditional Egyptian Christianity: A History of the Coptic Orthodox Church| url =https://archive.org/details/traditionalegypt0000part| publisher =Fisher Park Press|date=June 1996| location =[[Greensboro, North Carolina|Greensboro, NC]]| isbn =978-0-9652396-0-8}} * {{Cite book| last =Butcher| first =E. L.| title =Story of the Church of Egypt| publisher =[[Smith, Elder & Co.]]| year =1897| location =London| language =ar| edition=[[text file]]| url =http://www.stmina-monastery.org/ButcherEL/| isbn =978-0-8370-7610-2}} * {{cite web| last =Iskandar| first =Adel| author-link =Adel Iskandar| author2 =Hakem Rustom| title =From Paris to Cairo: Resistance of the Unacculturated| work =The Ambassadors Online Magazine| date =January 2006| url =http://ambassadors.net/archives/issue19/opinions2.htm| access-date =9 June 2007| archive-date =9 December 2010| archive-url =https://web.archive.org/web/20101209073701/http://ambassadors.net/archives/issue19/opinions2.htm| dead-url =yes}} * Wolfgang Kosack, ''Novum Testamentum Coptice. Neues Testament, Bohairisch, ediert von Wolfgang Kosack. Novum Testamentum, Bohairice, curavit Wolfgang Kosack. / Wolfgang Kosack.'' neue Ausgabe, Christoph Brunner, Basel 2014. {{ISBN|978-3-906206-04-2}}. * {{Cite journal|last=Winkler|first=Dietmar W.|title=Miaphysitism: A New Term for Use in the History of Dogma and in Ecumenical Theology|journal=The Harp|year=1997|volume=10|number=3|pages=33–40|url=https://www.academia.edu/15344445}} 7j47mdg1g4ba4h9h36bnyeo1ewb7gek 0 22088 253908 247030 2026-08-28T23:33:13Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253908 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կիւսթաւ լը Պոն''' ({{ԱԾ}}), Ֆրանսացի հոգեբան, ընկերաբան, մարդաբան եւ պատմաբան<ref>{{cite book|title=The Fin-de-Siècle World|url=https://archive.org/details/isbn_9780415674133|last=Saler|first=Michael|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9780415674133|page=[https://archive.org/details/isbn_9780415674133/page/450 450]|language=անգլերէն}}</ref><ref>{{cite book|title=The Universe of Maxwell|last=Piette|first=Bernard|date=2014|publisher=Lulu Press Inc|isbn=9781291960082|page=67|language=անգլերէն}}</ref><ref>{{cite book|title=Risk : A Study of Its Origins, History and Politics|last=Beck|first=Matthias|date=2013|publisher=World Scientific Publishing Company|isbn=978-9814383202|page=111|language=անգլերէն}}</ref>։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է Ֆրանսայի Նոժան լը Ռոթրու քաղաքը։ Սորված է բժշկութիւն, այնուհետեւ 1860-1880 թուականներուն ճամբորդած է [[Եւրոպա]], Հիւսիսային Ափրիկէ եւ [[Ասիա]]։ == Փիլիսոփայական գաղափարները == Կիւսթաւ լը Պոնի «Ամբոխներու հոգեբանութիւնը» գիրքը իր տեսակին մէջ առաջիններէն է, ուր հեղինակը փորձած է տեսականօրէն հիմնաւորել «ամբոխներու դարաշրջանի» յարձակումը ու անոր հետ կապել մշակոյթի ընդհանուր անկումը։ Այն ամբոխները, որոնք դիւրութեամբ կրնան շահարկուիլ, գործել պարզունակ ու նախնական բնազդներով եւ հակած են զայրոյթով վարուելու, վտանգ կը սպառնան ժամանակակից աշխարհին։ Ամբոխի մէջ կորսուած անհատներ կը կորսնցնեն իրենց դատողութիւնը, կը մղուին գրեթէ «բարբարոսական» զգացումներու եւ այդ կործանարար ուժի վերահսկողութիւնը կը կազմէ երկիրներու հիմքը<ref>{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=ԱՄԲՈԽՆԵՐՈՒ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹԻՒՆԸ|website=www.jamanak.com|accessdate=2022-03-14}}</ref>։ Լը Պոն կը խօսի նաեւ ամբոխի մը համար առաջնորդի եւ անոր ունենալիք յատկութիւններու կարեւորութեան մասին։ Ըստ իրեն, առաջնորդ մը, որ կը գիտակցի զանգուածներու ոգիին, շատ պարզօրէն կրնայ զանոնք «քաշել» իր ուզած ուղղութեան։ Այս պատճառով է, որ հրատարակութենէն մինչեւ այսօր, տարբեր ժամանակաշրջաններու, եղած է բազում քաղաքական գործիչներու ամէնասիրած գիրքերէն մէկը։ Արդարեւ, «Ամբոխներու հոգեբանութիւնը» հասկնալը թերեւս աւելի կարեւոր է ներկայիս, երբ ժողովրդական շարժումները վերելք կ՚ապրին։ Ամերիկացի ընկերաբան Նիըլ Սմելզըր գրած է, որ հակառակ քննադատութիւններու՝ Լը Պոնի մտքերը հետաքրքրական են։ == Յետագայ կեանքը եւ մահը<ref>{{Citation|title=Gustave Le Bon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gustave_Le_Bon&oldid=1311168844|date=2025-09-13|accessdate=2025-12-17|language=en}}</ref> == Լը Պոն շարունակեց իր գրական գործունէութիւնը Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ամբողջ ընթացքին՝ հրատարակելով ''Enseignements Psychologiques de la Guerre Européenne'' (1915), ''Premières conséquences de la guerre: transformation mentale des peuples'' (1916) եւ ''Hier et demain. Pensées brèves'' (1918) գործերը։ Այնուհետեւ, ան հրապարակեց ''Psychologie des Temps Nouveaux'' (1920) հատորը, որմէ ետք հրաժարեցաւ Փարիզի համալսարանի հոգեբանութեան եւ յարակից գիտութիւններու դասախօսի իր պաշտօնէն ու առանձնացաւ իր տունը։ 1923, 1924 եւ 1927 թուականներուն յաջորդաբար լոյս ընծայեց ''Le Déséquilibre du Monde'', ''Les Incertitudes de l'heure présente'' եւ ''L'évolution actuelle du monde, illusions et réalités'' գործերը, որոնց մէջ ներկայացուց իր տեսակէտները համաշխարհային իրավիճակի մասին՝ միջպատերազմեան տագնապալի շրջանին։ 1929-ին ան արժանացաւ Պատուոյ Լեգէոնի «Մեծ Խաչ» (Grand-Croix) շքանշանին։ 1931-ին հրատարակեց իր վերջին աշխատութիւնը՝ ''Bases scientifiques d'une philosophie de l'histoire'' խորագրով, եւ նոյն տարուան Դեկտեմբեր 13-ին, Իլ-տը-Ֆրանսի Մարն-լա-Քոքեթ (Marnes-la-Coquette) շրջանին մէջ կնքեց իր մահկանացուն՝ իննսուն տարեկան հասակին։<blockquote>«Վերջ դնելով Կիւսթաւ Լը Պոնի երկարատեւ, բազմազան ու արդիւնաւէտ գործունէութեան՝ մահը մեր մշակոյթը զրկեց իսկապէս արտասովոր մարդէ մը։ Ան բացառիկ բանականութեան տէր անհատ մըն էր. այդ բանականութիւնը ամբողջութեամբ կը բխէր իր ներաշխարհէն։ Ան ինքն իր տէրն էր ու սեփական ուղիին ջահակիրը... Գիտութիւնն ու փիլիսոփայութիւնը դաժան կորուստ կրեցին»։</blockquote> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հոգեբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ընկերաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Մարդաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] 4n3qshdrcwt70c90tkssfoh4tmo06bk 0 22698 253790 250422 2026-08-28T22:07:55Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253790 wikitext text/x-wiki '''Հատապտուղ'''<ref>{{Citation|title=Berry|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berry&oldid=1343074647|date=2026-03-12|accessdate=2026-04-21|language=en}}</ref>''',''' փոքր, մսալի եւ յաճախ ուտելի պտուղ մըն է: Սովորաբար հատապտուղները հիւթալի են, կլորաւուն, վառ գոյնով, քաղցր, թթուաշ կամ կծու. անոնք չունին կորիզ, թէեւ կրնան պարունակել բազմաթիւ մանր սերմեր կամ հատիկներ: Խոհարարական առումով հատապտուղներու տարածուած օրինակներ են ելակը, ազնուամորին (raspberry), կապոյտ հապալասը (blueberry), մորին (blackberry), սպիտակ հաղարջը, սեւ հաղարջը եւ կարմիր հաղարջը: Բրիտանիոյ մէջ «soft fruit»-ը (փափուկ պտուղ) այսպիսի պտուղներու համար գործածուող այգեգործական եզրոյթն է: «Հատապտուղ» բառի սովորական գործածութիւնը կը տարբերի անոր գիտական կամ բուսաբանական սահմանումէն: Բուսաբանութեան մէջ հատապտուղ կը կոչուի այն մսալի պտուղը, որ յառաջացած է մէկ ծաղիկի ձուարանէն, ուր ձուարանի պատի արտաքին շերտը կը վերածուի ուտելի մսալի մասի (պտղապատեան կամ pericarp): Բուսաբանական սահմանումը կը ներառէ բազմաթիւ պտուղներ, որոնք սովորաբար հատապտուղ չեն համարուիր, ինչպէս՝ խաղողը, լոլիկը, վարունգը, սմբուկը, բանանը եւ կծու պղպեղը: Այն պտուղները, որոնք սովորաբար հատապտուղ կը համարուին, բայց դուրս կը մնան բուսաբանական սահմանումէն, կը ներառեն ելակը, ազնուամորին եւ մորին, որոնք «բարդ պտուղներ» (aggregate fruits) են, ինչպէս նաեւ թութը, որ «բազմապտուղ» (multiple fruit) է: Ձմերուկն ու դդումը հսկայ հատապտուղներ են, որոնք կը պատկանին «pepo» (դդմապտուղ) կարգին: Հատապտուղ տուող բոյսը կը կոչուի հատապտղաբեր (bacciferous կամ baccate): Հատապտուղները կ'ուտուին ամբողջ աշխարհի մէջ եւ յաճախ կը գործածուին մուրաբաներու, պահածոներու, տորթերու կամ կարկանդակներու պատրաստութեան մէջ: Որոշ հատապտուղներ ունին առեւտրական մեծ կարեւորութիւն: Հատապտուղներու արդիւնաբերութիւնը, ինչպէս նաեւ մշակուող կամ վայրի տեսակները, կը տարբերին երկրէ երկիր: Որոշ տեսակներ, ինչպէս ազնուամորին եւ ելակը, հարիւրաւոր տարիներ մշակուած ու բարելաւուած են եւ կը տարբերին իրենց վայրի տեսակներէն, մինչդեռ այլ հատապտուղներ, ինչպէս՝ սառնամորին (lingonberry) եւ ճահճամորին (cloudberry), կ'աճին գրեթէ բացառապէս վայրի բնութեան մէջ: Թէեւ բազմաթիւ հատապտուղներ ուտելի են, որոշ տեսակներ թունաւոր են մարդոց համար, ինչպէս՝ շնախոտի (deadly nightshade) եւ գալարածաղկի (pokeweed) պտուղները: Ուրիշներ, ինչպէս սպիտակ թութը, կարմիր թութը եւ թանթրուկը (elderberry), թունաւոր են, երբ դեռ խակ են, բայց ուտելի կը դառնան հասուննալէ ետք: Հատապտուղները իրենց սննդային արժէքներու հետ միասին, ունին նաեւ [[Քրտինք|քրտնեցնող]], ջերմութիւն իջեցնող, [[Ծարաւութիւն|ծարաւը]] յագեցնող յատկութիւն: Շատ օգտակար են հատապտուղները տարեցներու համար․ կը պարունակեն նիւթեր, որոնք ազդելով ուղեղի բջիջներուն վրայ, կը բարելաւեն յիշողութիւնը։ Ժողովրդական բժշկութեան մէջ կ'օգտագործուին նաեւ անոնց տերեւներու եւ ծաղիկներու եփուկը՝ քարային հիւանդութիւնները, յօդացաւերը եւ սրտխառնոցը բուժելու, արեան անօթները մաքրելու, արիւնահոսութիւնը դադրեցնելու համար: Հատապտուղները կ'օգտագործուին թարմ, պահածոյացուած անուշներու եւ չիրերու տեսակով: == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Berry|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berry&oldid=1343074647|date=2026-03-12|accessdate=2026-04-21|language=en}}</ref> == Հատապտուղները եղած են մարդկութեան սննդառութեան արժէքաւոր աղբիւր դեռ նախքան երկրագործութեան սկիզբը, եւ կը մնան սննդակարգի մաս այլ պրիմատներու համար: Հազարաւոր տարիներ անոնք եղած են որսորդ-հաւաքիչներու հիմնական սեզոնային սնունդը. վայրի հատապտուղներու հաւաքումը մինչեւ օրս տարածուած զբաղմունք է Եւրոպայի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ: Ժամանակի ընթացքին մարդիկ սորվեցան պահեստաւորել հատապտուղները՝ ձմրան գործածելու համար: Անոնք կը վերածուէին պահածոներու, իսկ բնիկ ամերիկացիներու քով՝ կը խառնուէին միսի եւ ճարպի հետ՝ պատրաստելով «փեմիքան» (pemmican)<ref>{{Cite book|title=The Cambridge world history of food|url=https://archive.org/details/cambridgeworldhi02kenn|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40214-9|editor-last=Kiple|editor-first=Kenneth F.|location=Cambridge, UK ; New York|editor-last2=Ornelas|editor-first2=Kriemhild Coneè}}</ref>: Հատապտուղները սկսան մշակուիլ Եւրոպայի եւ այլ երկիրներու մէջ: ''Rubus'' ցեղի մորիի եւ ազնուամորիի որոշ տեսակներ կը մշակուին 17-րդ դարէն ի վեր, մինչդեռ ''Vaccinium'' ցեղի հարթամաշկ հապալասներն ու լոռամիրգը (cranberry) Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ կը մշակուին աւելի քան դար մը: Ճափոնի մէջ, 10-րդէն 18-րդ դարերուն, «իչիպիկօ» եւ «իչիկօ» եզրոյթները կը վերաբերէին բազմաթիւ հատապտղային մշակաբոյսերու: Արդի ժամանակներու ամենալայնօրէն մշակուող հատապտուղը ելակն է, որուն համաշխարհային արտադրութիւնը կրկնակի անգամ կը գերազանցէ բոլոր այլ հատապտուղներու ընդհանուր քանակը: Ելակի մասին յիշատակած են հին հռոմէացիները, որոնք կը կարծէին, թէ անիկա բուժիչ յատկութիւններ ունի, սակայն այն ժամանակ անիկա երկրագործութեան հիմնական մաս չէր կազմեր: Անտառային ելակը սկսաւ մշակուիլ ֆրանսական պարտէզներուն մէջ 14-րդ դարուն: Մշկային ելակը (''F. moschata'') սկսաւ մշակուիլ եւրոպական այգիներուն մէջ 16-րդ դարու վերջաւորութեան: Աւելի ուշ, Վիրճինեան ելակը սկսաւ աճեցուիլ Եւրոպայի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ: Ամենայայտնի սպառողական տեսակը՝ պարտէզի ելակը (''F. ananassa''), Վիրճինեան ելակի եւ չիլիական ''Fragaria chiloensis'' տեսակի պատահական խաչասերումն է: 18-րդ դարու կիսուն ֆրանսացի պարտիզպան մը նկատեց, որ երբ ''F. moschata''-ն եւ ''F. virginiana''-ն կը տնկուէին չիլիական ելակի շարքերուն միջեւ, վերջինս կու տար առատ եւ արտասովոր մեծ պտուղներ: Շատ չանցած, Անթուան Նիքոլա Տիւշէնը սկսաւ ուսումնասիրել ելակի բուծումը եւ կատարեց բոյսերու բուծման գիտութեան համար վճռորոշ քանի մը բացայայտումներ, ինչպէս՝ ելակի սեռական վերարտադրութիւնը: Յետագային՝ 1800-ականներու սկզբը, անգլիացի բուծողները ստեղծեցին ''F. ananassa''-ի նոր տեսակներ, որոնք կարեւոր դեր խաղցան եւրոպական բուծման գործին մէջ, եւ այդ ժամանակէն ի վեր ստեղծուած են հարիւրաւոր մշակաբոյսեր<ref>{{Cite book|title=Wild Crop Relatives: Genomic and Breeding Resources Temperate Fruits|url=https://archive.org/details/wildcroprelative0000chit|last=Kole|first=Chittaranjan|last2=Kole|first2=Chittaranjan|date=2011|publisher=Springer Berlin Heidelberg Springer e-books|isbn=978-3-642-16057-8|series=Biomedical and Life Sciences (Springer-11642)|location=Berlin, Heidelberg}}</ref>: == Աղբիւրներ == * Ճիշդ Անունդ՝ Առողջ Կեանք, Բժշկուհի Գոհար Վարդանեան-Քէշիշեան, էջ 77 == Ծանօթագրութիւններ == 35azypcvrsqfw4adl9bx54pyxvyxci8 0 23693 253832 209361 2026-08-28T22:39:02Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253832 wikitext text/x-wiki '''Կասկածը''' մտային կացութիւն մըն է, երբ միտքը կախուած կը մնայ երկու կամ աւելի իրար հակասող դրոյթներու մէջ, չկարենալով վստահ ըլլալ անոնցմէ որեւէ մէկուն մէջ։<ref name="Cath">{{Cite news|first=Alfred|last=Sharpe|title=Doubt|url=http://www.newadvent.org/cathen/05141a.htm|work=The Catholic Encyclopedia|volume=5|publisher=Robert Appleton|location=New York|access-date=2008-10-21|quote=A state in which the mind is suspended between two contradictory propositions and unable to assent to either of them.}}</ref> Կասկածը զգացումներու մակարդակին վրայ անորոշութիւնն է հաւատքին եւ անհաւատութեան միջեւ։ Անիկա կրնայ ներառել անորոշութիւն, անվստահութիւն կամ որոշ իրողութեանց, արարքներու, շարժառիթներու, կամ որոշումներու վերաբերեալ համոզումի պակաս։ Կասկածը կրնա պատճառել համապատասխան գործողութեանց յետաձգումը կամ մերժումը, սխալներու կամ կորսուած առիթներու համար մտահոգուելուն պատճառով։ [[Պատկեր:Rae, Henrietta - Doubts - 1886.jpg|alt=Կասկածներ, «Հէնրիեթթա Րեյ»-ի վրձինով, 1886|մինի|253x253փքս|Կասկածներ, «Հէնրիեթթա Րեյ»-ի վրձինով, 1886]] == Հոգեբանութիւն == Մասնակի կամ ընդհատական ամրապնդումը կրնա ստեղծել վախի եւ կասկածի արդիւնաւետ մթնոլորտ մը։<ref name="braiker">{{Cite book|title=Who's Pulling Your Strings ? How to Break The Cycle of Manipulation|url=https://archive.org/details/whospullingyours0000brai|last=Braiker|first=Harriet B.|year=2004|isbn=0-07-144672-9}}</ref> == Փիլիսոփայութիւն == Տէքարթը իր գլխաւոր փիլիսոփայական հետազօտութեանց մէջ բանեցուծ «<nowiki/>[[Կարտեսական Կասկած]]<nowiki/>»-ը (Անգլերէն՝ Cartesian Doubt, երբեմն՝ «Քարթէսական Կասկած» կամ «Տէքարթական Կասկած») որպէս ''մեթոտ''աբանական (հետեւողական) գերընտիր գործիք։ Փիլիսոփայութեան կարգ մը ճիւղեր ինչպէս Տրամաբանութիւնը, մեծ ջանքեր կը գործադրեն կասկածելին, հաւանականը, եւ ստոյգը իրարմէ զատորոշելու։ Անտրամաբանութեան մեծ մասը հիմնուած է անստոյգ ենթադրութիւններու, անստոյգ տուեալներու կամ կասկածելի եզրակացութիւններու վրայ, ուր ճարտասանութիւնը (''հռետորութիւն''ը) պարտկումը եւ խաբէութիւնը իրենց սովորական դերերը կը խաղան։ == Աստուածաբանութիւն == [[Պատկեր:The Incredulity of Saint Thomas-Caravaggio (1601-2).jpg|alt=Թովմաս Առաքեալի կասկածոտութիւնը - «Միքըլանճէլօ Քարաւաճճօ»-ի վրձինով|մինի|Թովմաս Առաքեալի կասկածոտութիւնը - «Միքըլանճէլօ Քարաւաճճօ»-ի վրձինով]] Կասկածը որպէս ճանապարհ դեպի (աւելի խորին) հաւատք կը գտնուի Սուրբ Թովմաս Առաքեալի պատմութեան հիմքին մէջ։ Այս առումով կարելի է մէջբերել Կէորկ Հերմէսի (Գերմաներէն՝ Georg Hermes) Աստուածաբանական տեսակետները․<blockquote>..Իւրաքանչիւր գիտութեան եւ ապա նաեւ Աստուածաբանութեան սկզբնակէտն ու գլխաւոր սկզբունքը ոչ միայն կանոնաւոր (''մեթոտական'') կասկածն է, այլ եւ դրական կասկածը։ Մարդը կրնա հաւատալ միայն անիկա, ինչ որ կը զգայ որ ճշմարիտ է, ողջամիտ հիմքերէ ելլելով, հետեւաբար մարդը պէտք է քաջութիւնն ունենայ շարունակելու կասկածիլ, մինչեւ որ գտնէ արդարամտութիւնը գոհացնող վստահելի հիմքեր:<ref>{{cite encyclopedia|last=Schulte|first=Karl Joseph|encyclopedia=The Catholic Encyclopedia|title=George Hermes|url=http://www.newadvent.org/cathen/07276c.htm|access-date=2008-10-21|year=1910|publisher=Robert Appleton|volume=7|location=New York}}</ref></blockquote>Քրիստոնեայ գոյապաշտները ինչպէս ''Սօրէն'' ''Քիէքիկօրը'' (Դանիերէն՝ Søren Kierkegaard) կ՛ըսեն թէ որպէսզի մարդը կարենա Աստուծոյ ճշմարտապէս հաւատալ, պէտք է նաեւ կասկածի Աստուծոյ հանդէպ իր հաւատքին, կասկածը մարդուն միտքին եւ մտածութեան այն բանական մասն է որ ներգրաւուած է ապացոյցները նժառին դնելու մէջ, առանց որուն հաւատքը իրական էութիւն չունենար։ Հաւատքը որոշում մը չէ հիմնուած ապացոյցերու վրայ, օրինակի համար ըսէլը որ Աստուծոյ մասին կարգ մը փաստեր ճշմարիտ են, կամ ըսել թէ մէկը արժանի է սիրելու: Այսպիսի ապացոյց մը երբեք չի կրնար բաւարար ըլլալ գործնականօրէն արդարացնելու այն կատարեալ պարտաւորութիւնը կապուած Աստուածաբանական հաւատին եւ ռոմանթիք սիրոյ հետ։ Հաւատքը յամէնյն դէպս կը ներառէ այդ պարտաւորութիւնը։ Քիէքիկօրը այն կարծիքը ունէր թէ հաւատք ունենալը միաժամանակ կասկած ունենալն է։<ref>''Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments'', ed. by Howard V. Hong and Edna H. Hong, v. 1, Princeton University Press, 1992, pp. 21–57</ref><ref>''Soren Kierkegaard's Journals and Papers'', trans. Hong and Malantschuk, p. 399.</ref> == Գիտութիւն == <blockquote>Ամէն ինչին կասկածիլը կամ ամէն ինչին հաւատալը, երկու հաւասարապէս պատշաճ լուծումներ են․ երկուքն ալ զերծ կը մնան մտածութեան անհրաժեշտութիւնէն։</blockquote>— Հանրի Փուանքարէ, Գիտութիւն եւ Ենթադրութիւն, 1905, Տուվըր Ապրիճըտ 1952-ի հրատարակութիւն, (Ֆրանսերէն՝ Henri Poincaré, Science et hypothèse, Douvres édition abrégée de 1952)։ Գիտական եղանակը (''մեթոտ'') կանոնաւորապէս կը քանակականացնէ (կը չափէ) կասկածը, եւ կը գործածէ անիկա վճռելու թէ արդեօ՞ք յաւելեալ հետազօտութիւն թէ ոչ։ ''Այզաք'' ''Ազիմովը'' (Ռուսերէն՝ Айзек Азимов, Անգլերէն՝ Isaac Asimov) իր «Փաստ եւ Երեւակայութիւն» (Անգլերէն՝ Fact and Fancy) քննասիրական յօդուածներու ժողովածոյին մէջ, գիտութիւնը կը ներկայացնէ որպէս ուշիմ կասկածը պատճառող ու ձուլող (լուծող) համակարգ:<ref>{{Cite web|url=http://patduffyhutcheon.com/humanist%20articles/asimov.htm|title=Isaac Asimov: A Prophet for Our Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625105519/http://patduffyhutcheon.com/humanist%20articles/asimov.htm|archive-date=2017-06-25|access-date=2017-10-09|url-status=dead}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ ու Աղբիւրներ == <references /> hb31bqzjnck43483zsb2tzkk1l5p10v 0 24037 253890 250596 2026-08-28T23:22:43Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253890 wikitext text/x-wiki {{Անաւարտ}} '''Հայ գաղութներ''' գոյութիւն ունին աշխարհի ամէն կողմ։ Թէեւ [[Սփիւռքահայութիւն|սփիւրռքահայութիւնը]] գոյութիւն ունեցած է հին ժամանակներէ ի վեր, այսօր հայերուն մեծամասնութիւնը որոնք կ՚ապրին [[Հայաստան|Հայաստանէն]] դուրս ժառանգորդներ են [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|հայոց ցեղասպանութենէն]] վերապրած հայերու կամ վերջերս [[Հայաստան|Հայաստանէն]] դուրս գաղթած հայեր են։ Ըստ տարբեր ենթադրութիւններու, աշխարհի վրայ կան 7-էն 9 միլիոն հայեր,{{Refn|<ref>{{cite book|last=Stokes|first=Jamie|title=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East|year=2008|publisher=Facts On File|location=New York|isbn=978-1-4381-2676-0|quote=Estimates suggest that the global Armenian population is 7 million&nbsp;...}}</ref><ref>{{cite book|title=Book of peoples of the world: a guide to cultures|year=2007|publisher=National Geographic|location=Washington, D.C.|isbn=978-1-4262-0238-4 |author=Wade Davis |author2=K. David Harrison |author3=Catherine Herbert Howell|page=96}}</ref><ref>{{cite book|last=Dufoix|first=Stéphane|title=Diasporas|url=https://archive.org/details/diasporas0000dufo|year=2008|publisher=University of California Press|location=Berkeley, California|isbn=978-0-520-25359-9|page=[https://archive.org/details/diasporas0000dufo/page/53 53]|quote=Current statistics suggest a population of 7 million Armenians worldwide, 3 million of whom in Armenia.}}</ref><ref>{{cite book|last= Freedman|first=Jeri|title=The Armenian Genocide|url= https://archive.org/details/armeniangenocide0000free|year=2009|publisher=Rosen Publishing|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|page=52}}</ref><ref>{{cite book|last=Freedman|first=Jeri|title=The Armenian genocide|url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000free|year=2008|publisher=Rosen Publishing Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|page=52|quote=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia.}}</ref><ref>{{cite book|title=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview|year=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-85109-908-5 |author=Guntram H. Herb |author2=David H. Kaplan|page=1705|quote=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }}</ref><ref>{{cite book|last=Von Voss|first=Huberta|title=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World|url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse|year=2007|publisher=Berghahn Books|location=New York|isbn=978-1-84545-257-5|edition=1st English|page=xxv|quote=...&nbsp;there are some 8 million Armenians in the world&nbsp;...}}</ref><ref>{{cite book|last=O'Reilly|first=Andrea|author-link=Andrea O'Reilly|title=Encyclopedia of Motherhood|volume=1|year=2010|publisher=SAGE Publications, Inc.|location=Thousand Oaks, CA|isbn=978-1-4129-6846-1|page=74|quote=Today, there are about 9 million Armenians around the world.}}</ref>}} որոնցմէ կէսէն նուազը կ՚ապրին Հայաստանի։ Ներքեւ գտնուող սիւնակները կը ցանկագրեն երկիրներ ու շրջաններ ուր հայեր կ՚ապրին, ըստ պաշտօնական տուեալներու եւ ենթադրութիւններու տարբեր մարդկանց, կազմակերպութիւններու եւ մամլոյ կողմէ։ Նաեւ տես [[Պատմական Հայաստանի Բնակչութիւն|Պատմական Հայաստանի բնակչութիւնը]], հայ բնակչութիւնները ըստ քաղաքային տարածքի, հայախօսներու թիւերը ըստ երկրի, եւ ցեղապէս հայկական ներգաւառներու։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ երկիրի]] 05r56tl1frytkifabcp2nzpmjvo3mz8 0 24870 253841 213647 2026-08-28T22:47:57Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253841 wikitext text/x-wiki {{Ջնջել}} '''Grigory Artemievich Arutinov [note 1]''' ou '''Grigor Artemi Harutyunyan''' ( {{Lang-hy|Գրիգոր Արտեմի Հարությունյան (Հարությունով)}} </link> , {{Lang-ru|Григроий Артемьевич Арутинов}} </link> ; 7 novembre 1900 - 9 novembre 1957) était le premier secrétaire du Parti communiste de la RSS d'Arménie du 24 septembre 1937 au 12 mars 1953. Son mandat de premier secrétaire fut le plus long de l'histoire de la RSS d'Arménie . Il incarne le stalinisme en Arménie<ref>{{Cite book|title=De Staline à Gorbatchev. Histoire d'une réoublique soviétique: l'Arménie.|last=Claire Mouradian|date=1990|publisher=Ramsay|location=Paris|page=page 89}}</ref>. == Formation et jeunesse (1900-1937). == Arutinov est né à Telavi, [[Ռուսական Կայսրութիւն|Empire russe]] dans la famille d'un petit marchand et d'un viticulteur. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> En 1911, il entre au gymnase russe de Telavi. Il a rejoint le Parti travailliste social-démocrate russe (bolcheviks) en 1919 et a été arrêté par les [[Վրաստանի Ժողովրդավար Հանրապետութիւն|autorités géorgiennes]] en 1920. Avec l'établissement du pouvoir soviétique en Géorgie, il devient chef du département de propagande du comité de district de Telavi du Parti communiste de Géorgie . <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> En 1922, il part étudier à Moscou, à l' Institut d'économie nationale Karl Marx. <ref name=":1" /> En 1924, il a été rappelé en Géorgie et a occupé divers postes dans la bureaucratie du Parti communiste en Géorgie, devenant finalement secrétaire du comité du parti de la ville [[Թիֆլիս|de Tiflis]] en 1934. <ref name=":1" /> == Chef de l'Arménie soviétique (1937-1953). == Pendant la Grande Purge, le frère d'Arutinov, Sergo, et son beau-frère Artyom Geurkov ont été arrêtés et abattus en Géorgie. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> Le 15 septembre 1937, lors d'un plénum extraordinaire du Comité central du Parti communiste d'Arménie, Arutinov est élu premier secrétaire du Comité central du Parti communiste d'Arménie. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> Le prédécesseur d'Arutinov, Amatuni Amatunian, a été arrêté le 23 septembre puis fusillé. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1005937/0|title=Аматуни, Аматуни Симонович|website=www.alexanderyakovlev.org|publisher=Архив Александра Н. Яковлева - Альманах "Россия. ХХ век" - Биографический словарь|accessdate=2021-07-13}}</ref> Arutinov a été recommandé à ce poste par son patron au sein de la structure du parti géorgien, Lavrentiy Beria . <ref name=":1" /> Arutinov n'avait jamais vécu en Arménie avant sa nomination et ne connaissait pas non plus la langue arménienne. <ref name=":1" /> Pendant le mandat d'Arutinov, l'Arménie a connu une expansion agricole et industrielle considérable, la capitale [[Երեւան|Erevan]] en particulier bénéficiant d'une croissance et d'un développement significatifs. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> L' [[Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա|Académie nationale arménienne des sciences]] a été fondée et la construction du bâtiment principal du [[Մատենադարան|Matenadaran]] a commencé. <ref name=":1" />En mars 1942, Lavrenti Beria le propose pour devenir commissaire du peuple au transport, ce que Staline refuse en déclarant: "Vous vous imaginez que j'accepterai la candidature d'Aroutiounov que Beria cherche de toute force à m'imposer, jamais je n'y consentirai".<ref>{{Cite book|title=Beria. Le Janus du Kremlin.|last=Françoise Thom|date=2022|location=Paris|page=216}}</ref> De 1946 à 1948, durant le Nerkhaght 100 000 Arméniens vivant dans la [[Հայկական Սփիւռք|diaspora arménienne]] ont immigré en Arménie soviétique , bien que certains aient été deportés en Sibérie <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm/page/122|title=The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars|last=Panossian|first=Razmik|publisher=Columbia University Press|year=2006|isbn=9780231139267|location=New York|page=361}}</ref>. En 1945, Arutinov a demandé en vain à Joseph Staline de rattacher l' [[Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ|oblast autonome du Haut-Karabakh à]] majorité arménienne, qui faisait partie de la RSS d'Azerbaïdjan, à l'Arménie soviétique. <ref name="dewaal">{{Cite book|url=https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa|title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War|last=De Waal|first=Thomas|date=2003|publisher=New York University Press|isbn=|location=New York and London|pages=[https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa/page/137 137]–140}}</ref> En 1949, sous les ordres du ministère de la Sécurité d'État de l'URSS, environ 12 000 personnes ont été déportées de force d'Arménie vers le kraï de l'Altaï en Sibérie. Après la mort de Staline le 5 mars 1953, le Comité central du Parti communiste d'Arménie adopte une décision autorisant les survivants de la déportation à retourner en Arménie. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> Après l'arrestation de Lavrentiy Beria en juin 1953, Arutinov a fait l'objet de vives critiques en raison de son association avec Beria. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> Lors de la réunion du plénum du Comité central du Parti communiste d'Arménie le 28 novembre 1953, il fut démis de ses fonctions de premier secrétaire et remplacé par Suren Tovmasyan. <ref name=":1" />'<ref>{{Cite book|title=Looking toward Ararat. Armenia in modern history.|url=https://archive.org/details/lookingtowardara00rona|last=Ronald Grigor Suny|date=1993|publisher=Indiana University press|location=Bloomington|language=anglais}}</ref> Après avoir été démis de ses fonctions, Arutinov devient président d'un sovkhoze près d'Erevan la capitale de l'Arménie. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> Il est mort d'une crise cardiaque à Tbilissi en RSS de Géorgie le 9 novembre 1957. <ref name=":1" /> == Vie privée == Arutinov était marié à Nina Geurkov. Ils n'ont pas eu d'enfants, mais ont adopté Nami Geurkov, la fille du frère de Nina, Artyom Geurkov, qui a été exécuté en 1937 durant la grande terreur. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> Nami Geurkov épousera par la suite Alexey Mikoyan, fils d' [[Անաստաս Միկոյեան|Anastas Mikoyan]], elle également la mère du musicien russe Stas Namin . <ref name=":1" /> == Les références == === Remarques === <references /> [[Ստորոգութիւն:Վրաստան ծնածներ]] 8jh1868jylxls5ddlozvnwpzbasv9rf 0 25167 253788 230697 2026-08-28T22:06:52Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253788 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Hrachia Adjarian youth.jpg|alt=Հրաչեայ Աճառեան - Լեզուաբան, ստուգաբան անգլերէն՝ etymologist, բանասէր, համալսարանական դասախօս։|մինի|[[Հրաչեայ Աճառեան]] - Լեզուաբան, ստուգաբան [[անգլերէն]]՝ etymologist, բանասէր, համալսարանական դասախօս։]] '''Լեզուի Փաստագրում''' նաեւ կը կոչուի '''Վաւերագրական լեզուաբանութիւն''', կամ՝ '''Լեզուի վաւերագրում''' [[Անգլերէն|(անգլերէն]]՝ Language Documentation) լեզուաբանութեան ոլորտներէն մէկն է, որուն նպատակն է նկարագրել մարդկային լեզուներու քերականութիւնն ու գործածութիւնը։<ref>{{cite journal|last1=Himmelmann|first1=Nikolaus P.|title=Documentary and descriptive linguistics|journal=Linguistics|year=1998|volume=36|issue=1|pages=161–195|doi=10.1515/ling.1998.36.1.161|url=https://voices.uchicago.edu/lvc/files/2013/11/himmelmann-documentary-and-descriptive-linguistics.pdf|access-date=2018-01-18}}</ref><ref>{{cite book|title=Essentials of language documentation|url=https://archive.org/details/essentialsoflang0000unse|publisher=Mouton de Gruyter|year=2006|isbn=978-3-11-018864-6|editor-last1=Gippert|editor-first1=Jost|location=Berlin|pages=x,424|editor-last2=Himmelmann|editor-first2=Nikolaus P.|editor-last3=Mosel|editor-first3=Ulrike}}</ref><ref>{{cite book|title=Language documentation and description|last1=Woodbury|first1=Anthony C.|publisher=SOAS|year=2003|editor-last=Austin|editor-first=Peter K.|volume=1|location=London|pages=35–51|chapter=Defining documentary linguistics|access-date=2018-01-18|chapter-url=http://www.elpublishing.org/PID/006}}</ref> Լեզուի վաւերագրումը աշխարհիս լեզուներու կանոնաւոր կերպաով արձանագրութեան, հաւաքելու, վերլուծելու եւ պահպանելու գործընթացն է, նամանաւանդ այն լեզուները որոնք վտանգուած են։<ref>{{Cite book|url=https://benjamins.com/catalog/z.158|title=Language Documentation|last=Grenoble|first=Lenore A. {{!}}Furbee|publisher=John Benjamins Publishing Company|isbn=978-90-272-1175-0|language=English}}</ref> == Լեզուի վաւերագրումի նպատակները == * '''Լեզուի պահպանութիւն'''․ լեզուն շիջումէ ([[անգլերէն]]՝ extinction) պաշտպանելու համար մնայուն արձանագրութիւններու ստեղծում։<ref>{{Cite web|url=https://www.eldp.net/en/what+we+do/|title=preserve endangered languages globally|website=www.eldp.net|accessdate=2024-05-27}}</ref> * '''Լեզուի վերակենդանացում'''․ տուեալ լեզուին պատկանող ընկերութիւններուն տրամադրել իրենց լեզուն վերակենդանացնելու աղբիւրներ ու միջոցներ, զանիկա վերակենդանացնելու եւ պահպաներու համար։ * '''Հետազօտութիւն'''․ Լեզուաբաններուն, մարդաբաններուն ([[անգլերէն]]՝ anthropologist), ընկերաբաններուն ([[անգլերէն]]՝ sociologist) եւ այլ մասնագէտներու մատակարարել տուեալներ ([[անգլերէն]]՝ data), լեզուն եւ անոր դերը ընկերութիւններուն մէջ ուսումնասիրելու համար։<ref name=":0">{{Cite web|url=http://languagesindanger.eu/book-of-knowledge/language-documentation/|title=Language documentation {{!}} Languages In Danger|language=en-US|accessdate=2024-05-27}}</ref> * '''Մշակոյթային ժառանգութիւն''' (պարզեցուած ուղղագրութեամբ՝ մշակութային)․ Արձանագրել լեզուաբանական սովորութիւնները իբրեւ այդ լեզուն կրող խումբին անշօշափելի մշակոյթային ժառանգութիւն։<ref>{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/convention|title=UNESCO - Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage|website=ich.unesco.org|language=en|accessdate=2024-05-27}}</ref><ref name=":0" /> == Տեսակներր == * Հնչաբանութիւն ([[անգլերէն]]՝ Phonetics)։ * Հնչոյթաբանութիւն ([[անգլերէն]]՝ Phonology)։ * Ձեւաբանութիւն ([[անգլերէն]]՝ Morphology)։ * Շարադասութիւն ([[անգլերէն]]՝ Syntax)։ * Իմաստաբանութիւն ([[անգլերէն]]՝ Semantics)։ * Պատմական լեզուաբանութիւն ([[անգլերէն]]՝ Historical linguistics)։ * Լեզուն մայրենի խօսողներուն կողմէն ինչպէս գործածուելուն ուսումնասիրութիւնը ([[անգլերէն]]՝ Pragmatics)։ * Ոճագիտութիւն ([[անգլերէն]]՝ Stylistics)։ * Առածագրութիւն ([[անգլերէն]]՝ Paremiography)։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Վտանգուած Լեզու|Վտանգուած լեզու։]] * [[Բնական Լեզուի Մշակում|Բնական լեզուի մշակում]]։ * [[Արհեստական Բանականութիւն|Արհեստական բանականութիւն]]։ * [[Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց]]: == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն]] nt2hkaceg2a8fno3v7oleyczjtqpm98 0 25306 253785 245682 2026-08-28T22:04:44Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253785 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|պատկեր=Enver Pasha 1911.jpg}} '''Էնվէր Փաշա''' կամ '''Իսմայիլ''' '''Էնվէր''' եւ կամ '''Իսմայիլ''' '''Էնվէր''' '''Փաշա''' {{ԱԾ}}: Օսմանեան Թուրքիոյ Ռազմական գործերու նախարարը (1913-1918 թուականներ) եւ երիտթրքական «Միութիւն եւ յառաջդիմութիւն» կուսակցութեան ղեկավարներէն, եւ դատապարտեալ ռազմական յանցագործ։<ref name="Herzig 2005">{{cite book|title=The Armenians: Past and Present in the Making of National Identity|url=https://archive.org/details/armenianspastpre0000unse|publisher=RoutledgeCurzon|year=2005|isbn=0203004930|editor1-last=Herzig|editor1-first=Edmund|location=Abingdon, Oxon, Oxford|editor2-last=Kurkchiyan|editor2-first=Marina}}</ref><ref name="Andreopoulos 1997">{{cite book|title=Genocide : conceptual and historical dimensions|publisher=Univ. of Pennsylvania Press|year=1997|isbn=0812216164|editor-last=Andreopoulos|editor-first=George J.|edition=1. paperback print.|location=Philadelphia, Pa.}}</ref> Օսմանեան կայսրութեան մէջ «երեք փաշաներ» անունով ծանօթ բռնապետական եռեակէն մէկն էր Թալէաթ փաշայի եւ Ճեմալ փաշայի կողքին։ Հայոց Մեծ Եղեռնի գլխաւոր կազմակերպողներէն եւ իրականացնողներէն մէկը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը անմիջականօրէն գլխաւորած է Կովկասեան ճակատին վրայ թրքական լայնածաւալ յարձակումը, որ սակայն կատարեալ անյաջողութեամբ աւարտած է (Սարիղամիշի շրջան, 1914 թուականի Դեկտեմբեր-1915 թուականի Յունուար)։ Օսմանեան կայսրութեան պարտութենէն յետոյ, 1918 թուականի Նոյեմբերին Էնվէրը ապաստանած է Գերմանիա։ 1919 թուականին հեռակայ կարգով մահուան դատապարտուած է օսմանեան նոր իշխանութիւններուն կողմէ։ 1921 թուականին անցած է Միջին Ասիա, ուր գլխաւորած է պասմաչներու գործողութիւնները։ Սպաննուած է 1922 թուականի Օգոստոս 4-ին, խորհրդային զօրքերուն հետ բախումներէն մէկուն ընթացքին, 40 տարեկանին, արցախցի ռազմիկ Յակոբ Մելքումեանի կողմէ<ref>{{Citation|title=Էնվեր փաշա|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B7%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D6%80_%D6%83%D5%A1%D5%B7%D5%A1&oldid=10451769|date=2025-09-10|accessdate=2025-11-15|language=hy}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Օսմանեան Կայսրութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ]] q3vfz7olpjk1050nn2tpfrad6m9t7y9 0 25534 253933 248934 2026-08-28T23:50:56Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253933 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Roman Empire Trajan 117AD.png|alt=Հռովմէական կայսրութիւնը ՃԺԷ․ թուական Ք․Ե․ (117 թուական Քրիստոսէ ետք)։|մինի|Հռովմէական կայսրութիւնը [[Հայկական Թուային Համակարգ|ՃԺԷ․]] թուական Ք․Ե․ (117 թուական Քրիստոսէ ետք)։]] '''Լատիներէն''' (lingua Latina կամ Latinum, լինկուա Լատինա կամ Լատինում) հնագոյն դասական լեզու որ կը պատկանի հնդ-եւրոպական լեզուներու Իտալական ([[անգլերէն]]՝ Italic եւ ոչ Italian) ընտանիքին։<ref name=":03">{{cite book|title=A companion to Latin studies|url=https://archive.org/details/acompaniontolat00sandgoog|last=Sandys|first=John Edwin|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1910|location=Chicago|pages=[https://archive.org/details/acompaniontolat00sandgoog/page/811 811]–812}}</ref> Լատիներէնը սկզբնապէս կը խօսուէր Լատիում ([[իտալերէն]]՝ Latium) այժմ կը կոչուի՝ Լացիո ([[իտալերէն]]՝ Lazio) շրջանին մէջ՝ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] կեդրոնական արեւմուտքը գտնուող։<ref name=":03" /> «Հռովմէական հանրապետութեան» տարածումին շնորհիւ լատիներէնը կը դառնայ գերիշխող լեզուն՝ «Իտալական թերակղզի»-ին ապա հետեւաբար ողջ Հռովմէական կայսրութեան մէջ։ Անգամ «արեւմտեան Հռովմ»-ի անկումէն ետք լատիներէնը շարունակեց Եւրոպայի մէջ գործել իբրեւ համաշխարհային հաղորդակցութեան, գիտութեան, ուսումնականութեան, կաճառական, ընդհանուր եւ կամուրջ լեզու (Lingua franca), մինչեւ 18-րդ դարը, երբ տեղական բարբառներն ու հասարակ լեզուները, ներառեալ իրմէ իսկ սերող լեզուները՝ ռոմանական կամ ռոմանեան ([[անգլերէն]]՝ Romance) լեզուները, զայն փոխարինեցին`կաճառական եւ քաղաքական գործածութեան մէջ։ Այսօր լատիներէնը արդի լեզուաբանական սահմանումով «մեռած լեզուներ»-ու շարքին կը դասուի․ այսինքն բնիկ խօսողներ չունի, հակառակ անոր որ ընդարձակօրէն եւ աշխոյժ կերպով կը գործածուի։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Արարողութիւններու լեզուներ]] 16trtb2wzmntz1qc3cl407xesfyl7ns 0 27342 253968 231202 2026-08-29T00:12:10Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253968 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:The Hand that Rocks the Cradle.jpg|alt=«Օրօրոց Ճօճող Ձեռքը» ոտանաւորին անգլերէն բնագիրը|մինի|«Օրօրոց Ճօճող Ձեռքը» ոտանաւորին անգլերէն բնագիրը:]] '''Օրօրոց ճօճող ձեռքը'''. լրիւ խորագիրը՝ «'''Օրօրոց ճօճող ձեռքը, այն ձեռքն է, որ կ՛իշխէ աշխարհին'''», ([[անգլերէն]]՝ "The Hand That Rocks The Cradle Is The Hand That Rules The World")։ Չափածոյ ոտանաւոր մըն է, որուն հեղինակն է ամերիկացի բանաստեղծ՝ Ուիլիըմ Ռոս Ուալլէսը ([[անգլերէն]]՝ William Ross Wallace)։ Այս ոտանաւորը կը գովաբանէ մայրութիւնը՝ իբրեւ աշխարհիս մէջ փոփոխութիւն բերող գլխաւոր ոյժ։<ref>{{cite book|title=Magill's Quotations in Context|url=https://archive.org/details/magillsquotation0000magi_r8a2|last=Magill|first=Frank Northen|author2=Tench Francis Tilghman|publisher=Harper & Row|year=1965}}</ref><ref name="factsonfile23">{{cite book|title=The Facts on File Dictionary of Proverbs|url=https://archive.org/details/factsonfiledicti0000mans_r6r8|last1=Manser|first1=Martin H.|date=2007|publisher=Facts On File|isbn=978-0816066735|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/factsonfiledicti0000mans_r6r8/page/114 114]}}</ref> Հակառակ անոր որ ոտանաւորը մեծաւ մասամբ մոռցուած է, սակայն յանկերգը (վերոյիշեալ ամբողջական վերնագիրը) դարձած է յաճախ յիշատակուող ասացուածք մը։<ref name="factsonfile23" /><ref>{{cite journal|journal=The Phrenological Journal|title=Higher Education and Motherhood|first=Mary Lowe|last=Dickenson|year=1904|volume=117|issue=4|page=151|quote=No saying is more quoted than: 'The hand that rocks the cradle is the hand that rules the world.'}}</ref><ref>{{cite book|title=Famous Poems from Bygone Days|url=https://archive.org/details/famouspoemsfromb0000unse|date=1995|publisher=Dover Publications|isbn=0486286231|editor1-last=Gardner|editor1-first=Martin|page=[https://archive.org/details/famouspoemsfromb0000unse/page/153 153]}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == <references /> cwxpromyhdn896l5sxkw8xq6z529g6v 0 27940 253811 233713 2026-08-28T22:23:35Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253811 wikitext text/x-wiki '''Գետնադամբանք''' ({{Lang-en|Catacombes}}), ստորգետնեայ անցումներ, որոնք հին ատեն օգտագործուած են կրօնական ծիսակատարութիւններու եւ թաղումներու համար։ Գետնափոր գերեզմաննոցներուն ամէնէն համբաւաւորներն են Հռոմինները<ref>Other examples include a [[Neolithic]] [[long barrow]], an [[Ancient Egypt|Ancient Egyptian]] [[necropolis]], or modern underground vaults such as the [[Catacombs of Paris]].</ref><ref>{{Cite book|title=The Architecture of Ancient Israel|url=https://archive.org/details/architectureofan0000unse_x2k2|last=Reich|first=Ronny|last2=Katzenstein|first2=Hannah|date=1992|publisher=Israel Exploration Society|isbn=978-965-221-013-5|editor-last=Kempinski|editor-first=Aharon|location=Jerusalem|pages=[https://archive.org/details/architectureofan0000unse_x2k2/page/312 312]|chapter=Glossary of Archaeological Terms|quote=(Latin: catacumbas - district near ancient Rome where one of the earliest Christian cemeteries was located). Subterranean rock-cut burial complex.|editor-last2=Reich|editor-first2=Ronny|editor-last3=|editor-first3=}}</ref>, ուր առաջին քրիստոնեաները գաղտնօրէն կը թաղէին իրենց մեռելները եւ կը կատարէին իրենց կրօնական արարողութիւնները, մինչեւ Կոստանդիանոս Ա. Կայսրին (274-333) հրամանով [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնէութեան]] ճանաչումը որպէս պետական կրօնք՝ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռովմէական կայսրութեան]] տարածքին: Դամբարաններուն նկարչութիւնները մասնաւորաբար ուշագրաւ են: Ստորերկրեայ դամբարաններ ունի նաեւ [[Փարիզ]], նուազ շահեկան, որոնք կազմուած են նախկին քարահանքերէ, եւ որոնք սկիզբը գործածուած են քրիստոնէական նոյն նպատակներով, շուրջ երկու դար առաջ վերածուելու համար Փարիզի տարբեր գերեզմաններէ փոխադրուած մօտաւոր վեց միլիոն աճիւններու ներկայ տարածուն Գետնադամբանքին: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="150"> Պատկեր:Odessa kat 03.jpg Պատկեր:Paris catacombes.jpg Պատկեր:Rom, Domitilla-Katakomben 2.jpg Պատկեր:A-Procession-in-the-Catacomb-of-Callistus.jpg Պատկեր:Nerubayskoe 04.jpg </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == <references /> {{ՀՍՀ}} 2wfib0vb4prwyoru4ehnwrlz2h22hxz 0 28014 253809 253559 2026-08-28T22:22:32Z InternetArchiveBot 5016 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253809 wikitext text/x-wiki '''Յիսուս''' ({{lang-grc|Ἰησοῦς}} Iēsûs, {{lang-he|ישו}} Yēšū́a, ինչպէս նաեւ Յ'''իսուս Նազովրեցի''' կամ Յ'''իսուս Քրիստոս''', {{ԱԾ}}), [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնէութեան]] գլխաւոր անձը<ref>{{Cite book|title=Jesus: A Very Short Introduction|last=Bauckham|first=Richard|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-957527-5|pages=1-5|quote=Jesus of Nazereth, or Jesus Christ (As Christians call him), is undoubtedly the best known and most influential human person in world history...}}</ref>, առաջին դարու կրօնական քարոզիչ եւ կրօնական առաջնորդ<ref name="Vermes 1981">{{Cite book|title=Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels|title-link=Jesus the Jew|last=Vermes|first=Geza|publisher=First Fortress|year=1981|isbn=978-0-8006-1443-0|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/jesusjewhistoria0000verm/page/20 20], 26, 27, 29|author-link=Géza Vermes}}</ref>։ Ըստ Աստուածաշունչին, Յիսուս Աստուծոյ Որդին է եւ [[Հին Կտակարան|Հին Կտակարանին]] մէջ խոստացուած Օծեալը՝ «Մեսիան»<ref name="Ehrman Jesus became God">{{Cite book|url=https://archive.org/details/howjesusbecamego0000ehrm|title=How Jesus became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperOne|year=2014|isbn=978-0-06-177818-6}}</ref>։ Գրեթե բոլոր ժամանակակից ուսումնասիրողները կ'ըսեն, թէ Յիսուսը պատմական անձնաւորութիւն է։ Ան Յովհաննէս Մկրտիչի կողմէ մկրտուած [[:hy:Գալիլեա|Գալիլիացի]] հրեայ էր<ref name="Vermes 19812">{{Cite book|title=Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels|title-link=Jesus the Jew|last=Vermes|first=Geza|publisher=First Fortress|year=1981|isbn=978-0-8006-1443-0|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/jesusjewhistoria0000verm/page/20 20], 26, 27, 29|author-link=Géza Vermes}}</ref>, որ յետագային սկսած է իր սեփական ծառայութիւնը՝ իր ուղերձը բանաւոր քարոզելով<ref name="Dunn2013">{{Cite book|url=https://archive.org/details/oralgospeltradit0000dunn|title=The Oral Gospel Tradition|last=Dunn|first=James D.G.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2013|pages=[https://archive.org/details/oralgospeltradit0000dunn/page/290 290]–91}}</ref>, եւ յիշատակուած է որպէս «րապպի» (ուսուցիչ)<ref name="ISBEO">{{Cite web|url=http://www.internationalstandardbible.com/R/rabbi.html|title=International Standard Bible Encyclopedia Online|year=1939|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Co.|editor=James Orr}}</ref>։ Յիսուսը բանավիճած է այլ հրեաներու հետ՝ ինչպէս ճշմարիտ կերպով հետեւիլ Աստուծոյ, իրականացուցած է մարդոց բժշկումներ, սորվեցուցած է առակներով եւ իր շուրջը հաւաքած՝ հետեւորդներ{{sfn|Levine|2006|p=4}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=YTIGy5t45WgC&pg=PT113&dq=jesus+healing+historical#v=onepage|title=The Historical Jesus: An Essential Guide|last1=Charlesworth|first1=James H.|date=2008|isbn=978-1-4267-2475-6|page=113}}</ref>։ Ան ձերբակալուած է եւ յանձնուած՝ հրէական ատեանին{{sfn|Sanders|1993|p=11}}, ապա՝ հռոմէական իշխանութիւններուն եւ [[:hy:Հրեաստան|Հրէաստանի]] ([[:hy:Հուդա|յուդա]]) հռոմէական կառավարիչ [[:hy:Պիղատոս_Պոնտացի|Պիղատոս Պոնտացիի]] հրամանով դատապարտուած մահուան, խաչելութեան միջոցով{{sfn|Levine|2006|p=4}}։ Յիսուսը ծնած է Սուրբ Հոգիէն` Մարիամ կոյսէն, գործած՝ հրաշքներ, հիմնած եկեղեցին, մահացած խաչի վրայ, մարդկութեան մեղքերուն քաւութեան համար, յարութիւն առած մեռելներէն եւ համբարձած երկինք, ուրկէ ան պիտի վերադառնայ{{sfn|Grudem|1994|pp=568–603}} (տե՛ս նաեւ [[:hy:Նիկիական_հանգանակ|Նիկիոյ հաւատի հանգանակ]])։ Քրիստոնեաները կը հաւատան, որ Յիսուս Քրիստոս իր մահուան միջոցով հնարաւորութիւն տուած է իրեն հաւատացող մարդոց մաքրուիլ մեղքերէն եւ հաշտուիլ Աստուծոյ հետ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=WZEhBQAAQBAJ&lpg=PA766&dq=resurrection%20before%20after%20second%20coming&pg=PA766#v=onepage|title=Systematic Theology, Volume 2, Second Edition: Biblical, Historical, and Evangelical|last=Garrett|first=James L.|publisher=Wipf and Stock Publishers|year=2014|isbn=978-1-62564-852-5|page=766}}</ref>։ Քրիստոնեաներու մեծամասնութիւնը կ'երկրպագէ Յիսուսին որպէս Աստուծոյ Որդիի։ Յիսուսի ծնունդը սովորաբար կը նշուի Դեկտեմբեր 25-ին (որոշ արեւելեան եկեղեցիներու կողմէ` Յունուարի սկիզբները, [[:hy:Հայ_առաքելական_եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցւոյ]] կողմէ` [[:hy:Հունվարի_6|Յունուար 6]]-ին` Յիսուսի մկրտութեան տօնի հետ միասին) եւ որպէս տօն յայտնի է [[:hy:Սուրբ_ծնունդ|Սուրբ ծնունդ]] անունով։ Անոր խաչելութիւնը կը յարգուի [[:hy:Ավագ_Ուրբաթ|Աւագ Ուրբաթ]] օրը, իսկ յարութիւնը կը նշուի [[:hy:Զատիկ|Զատիկին]]։ Լայնօրէն կիրառուող [[:hy:Քրիստոսից_հետո|ՔՀ]] ժամանակաշրջանի օրացոյցը (լատիներէն՝ «''anno Domini»'' ՝«Տիրոջ տարի»), եւ անոր համարժէք այլընտրանքը ( [[:hy:Մեր_թվարկություն|մ.թ]].) կը հիմնուի Յիսուսի ծննդեան մօտաւոր թուականին վրայ<ref name="AD">{{Cite encyclopedia|year=2003|title=anno Domini|encyclopedia=Merriam Webster Online Dictionary|publisher=Merriam-Webster|url=http://www.m-w.com/dictionary/Anno%20Domini|quote=Etymology: Medieval Latin, in the year of our Lord|accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 3}}</ref>։ Յիսուս կը յիշատակուի նաեւ ոչ քրիստոնէական կրօններուն եւ նոր կրօնական շարժումներուն մէջ։ [[:hy:Իսլամ|Իսլամութեան]] մէջ Յիսուսը (անունը սովորաբար կը տառադարձուի ''Իսա'') կը համարուի Աստուծոյ կարեւոր մարգարէներէն մէկը եւ «Մեսիա»<ref name="uscsite">{{Cite web|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/004-qmt.php#004.157|title=Quran 3:46–158|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501064500/http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/004-qmt.php|archivedate=2015 թ․ մայիսի 1|url-status=dead}}</ref><ref name="CEI">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=D7tu12gt4JYC&pg=PA270#v=onepage|title=Concise Encyclopedia of Islam|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=978-0-7425-6296-7|pages=270–71}}</ref><ref name="Siddiqui">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=L-fRe-18OcIC&printsec=frontcover&dq=Christians,+Muslims,+and+Jesus#v=onepage&q=Christians%2C%20Muslims%2C%20and%20Jesus|title=Christians, Muslims, and Jesus|last=Siddiqui|first=Mona|publisher=Yale University Press|year=2013|isbn=978-0-300-16970-6|authorlink=Mona Siddiqui}}</ref>։ [[:hy:Մուսուլման|Մուսուլմանները]] կը հաւատան, որ ան մարգարէ, որ ծնած է կոյսէն, բայց իրեն չեն համարեր Աստուծոյ Որդի։ Ըստ [[:hy:Ղուրան|Ղուրանի]]՝ Յիսուսը խաչուած, սպաննուած է առերեւոյթ, իսկ իրականութեան մէջ ֆիզիքապէս համբարձած է երկինք` Աստուծոյ մօտ։ [[:hy:Հուդայականություն|Յուդայականութիւնը]] կը մերժէ, որ Յիսուսը հրեաներու սպասուած օծեալն է (մեսիա)՝ ըսելով, թէ ան չի համապատասխաներ օծեալի մասին Հին Կտարակարանի մարգարէութիւններուն, օժտուած չէ աստուածային բնութեամբ եւ յարութիւն չէ առած<ref name="JE1906">{{Cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8616-jesus-of-nazareth|title=Jesus of Nazareth|last=Jacobs|first=Joseph|last2=Kohler|first2=Kaufmann|website=Jewish Encyclopedia|last3=Gottheil|first3=Richard|last4=Krauss|first4=Samuel}}</ref>։ == Անուան ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Հիսուս|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%AB%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%BD|date=2025-02-07|accessdate=2025-02-24|language=hy}}</ref> == Յիսուսի ժամանակաշրջանին հրեաները կը կրէին միայն մէկ անուն, որուն կը յաջորդէր հօր կամ հարազատ քաղաքին անունը [[Պատկեր:JesusYeshua2.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:JesusYeshua2.svg|մինի|Ժամացոյցի սլաքին հակառակ աջ վերեւից` «Յիսուս» անուան եբրայերէն, արամեերէն, յունարէն, լատիներէն եւ անգլերէն գրութիւնները]] <ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|title=Jesus Christ|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303091/Jesus-Christ|last2=Pelikan|first2=Jaroslav J.|accessdate=2015 թ․ հունիսի 10|first1=Ed P.|last1=Sanders}}</ref>։ Այսպիսով Նոր Կտակարանին մէջ Յիսուսը սովորաբար կ'անուանեն Յիսուս Նազովրեցի{{efn|This article uses quotes from the [[New Revised Standard Version]] of the Bible.}} (օրինակ ՝ Մարկոսի 10 :47)<ref>{{bibleverse|Mark|10:47}}</ref>: Նազարէթ քաղաքին մէջ Յիսուսի հարեւանները զինք կ'անուանեն «հիւսնի որդի, Մարիամի որդի եւ Յովսէփի, Յակոբոսի, Սիմոնի եւ Յուդայի եղբայր» (Մարկոս 6:3)<ref>{{bibleverse|Mark|6:3}}</ref>, «հիւսնի որդի» (Մատթէոս 13:55)<ref>{{bibleverse|Matthew|13:55}}</ref>, կամ «Յովսէփի որդի» (Ղուկասի 4:22)<ref>{{bibleverse|Luke|4:22}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ [[:hy:Փիլիպպոս_առաքյալ|Փիլիպպոս առաքեալը]] զինք կ'անուանէ «Նազարէթ քաղաքէն Յովսէփի որդի» (Յովհաննէս 1:45)<ref>{{bibleverse|John|1:45}}</ref>։ Հայերէնի մէջ «Յիսուս» անունը ծագում առած է յունարէնէն՝ {{lang|grc|Ἰησοῦς}} (''{{lang|grc-Latn|Iesous}}'')<ref name="CE name">{{CathEncy|wstitle=Origin of the Name of Jesus Christ|first=Anthony J.|last=Maas}}</ref>։ Յունական ձեւը հրէական (''Yeshua'') աւելի հին (''Yehoshua'') տարբերակն է կամ անգլերէն «Joshua»<ref>{{Cite book|title=Wycliffe Bible Dictionary|publisher=Hendrickson Publishers|year=1975|location=entry Hebrew Language}}</ref><ref name="EhrmanDid29">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=hf5Rj8EtsPkC&printsec=frontcover&dq=did+jesus+exist+bart+ehrman#v=snippet&q=%22nearly%20anyone%20who%20lived%20in%20the%20first%20century%22|title=Did Jesus Exist?: The Historical Argument for Jesus of Nazareth|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperOne|year=2012|isbn=978-0-06-208994-6|page=29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/joshua|title=Joshua|publisher=Merriam-Webster|accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 4}}</ref>։ ''Yeshua'' անունը հաւանաբար օգտագործուած է Հրէաստանի մէջ, Յիսուսի ծննդեան ժամանակաշրջանին<ref>{{Cite book|title=Matthew|last=Hare|first=Douglas|publisher=Westminster John Knox Press|year=2009|isbn=978-0-664-23433-1|page=11}}</ref>։ Մ. թ. I դարուն [[:hy:Հովսեփոս_Փլավիոս|Յովսէփոս Փլավիոսի]] աշխատութիւններուն մէջ, որոնք գրուած են յունարէն՝ նոյն լեզուով, ինչ որ Նոր Կտակարանը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=zo44-XeRBg4C&pg=PA12|title=Topical Josephus|last=Rogers|first=Cleon|publisher=Zondervan|year=1999|isbn=978-0-310-23017-5|page=12}}</ref>, Յիսուս անունը (i.e. Ἰησοῦς) կը գործածուի առնուազն 12 անգամ՝ տարբեր մարդոց նկատմամբ{{sfn|Eddy|Boyd|2007|p=129}}։ «Յիսուս» անուան ստուգաբանութիւնը Նոր Կտակարանին մէջ կը տրուի որպէս «Աստուած փրկութիւն է»{{sfn|France|2007|p=53}}։ Քրիստոնէութեան տարածման սկիզբէն քրիստոնեաները Յիսուսը կ'անուանէին «Յիսուս Քրիստոս»{{sfn|Doninger|1999|p=212}}։ «Քրիստոս» բառը կոչում կամ պաշտօն է, ոչ թէ անուն {{sfn|Pannenberg|1968|pp=30–31}}<ref>{{Cite book|title=Theology of the New Testament|last=Bultmann|first=Rudolf K.|publisher=Baylor University Press|year=2007|isbn=978-1-932792-93-5|page=80}}</ref>։ Ծագում առած է յունարէն {{lang|grc|[[wikt:Χριστός|Χριστός]]}} (Քրիստոս) բառէն<ref name="CE name" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=i4u42_PsPNsC&pg=PA66|title=Philippians: Let Us Rejoice in Being Conformed to Christ|last=Heil|first=John P.|publisher=Society of Biblical Lit|year=2010|isbn=978-1-58983-482-8|page=66}}</ref>, թարգմանուած է եբրայերէն ''[[:hy:Օծյալը_հուդայականությունում|մաշիախ]]'' ({{lang|he|[[wikt:מָשִׁיחַ|משיח]]}}) բառէն, որ կը նշանակէ «օծեալ»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=7CGw_j-noWkC&pg=PA92|title=Conflict: Christianity's Love Vs. Islam's Submission|last=Gwynn|first=Murl E.|publisher=iUniverse|year=2011|isbn=978-1-4620-3484-0|page=92}}</ref>{{sfn|Vine|1940|pp=274–75}}։ Աստուածաշնչեան յուդայականութեան մէջ սրբագործուած իւղը կը գործածուի մարդոց, առարկաները օծելու համար՝ որպէս անոնց կրօնական սրբագործման մաս (տե′ս [[:hy:Ղևտական|Ղեւտական 8:10–12]])։ Քրիստոնեաները Յիսուսը անուանեցին Քրիստոս, քանի որ կը հաւատային անոր «Օծեալ» ըլլալուն, որու գալուստը մարգարէացուած է Հին Կտակարանին մէջ։ Քրիստոսը կը դիտուի որպէս անուն՝ «Յիսուս Քրիստոսի» մաս։ «Քրիստոնեայ» եզրոյթը (կը նշանակէ՝ Յիսուսի հետեւորդներ) կը կիրառուի առաջին դարէն ցայսօր {{sfn|Mills|Bullard|1998|p=[https://books.google.am/books?id=goq0VWw9rGIC&lpg=PA142&pg=PA142#v=onepage&q=142%20allegiance 142]}}։ == Կանոնական աւետարաններ == [[Պատկեր:P._Chester_Beatty_I,_folio_13-14,_recto.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:P._Chester_Beatty_I,_folio_13-14,_recto.jpg|alt=A four-page papyrus manuscript, which is torn in many places|մինի|3-րդ դարու հունական [[:hy:Պապիրուս|պապիրուս]] [[:hy:Ղուկասի_ավետարան|Ղուկասի աւետարանից]] տեքստով]] Յիսուս Քրիստոսի մասին տեղեկութիւններու հիմնական աղբիւրն են [[:hy:Նոր_Կտակարան|Նոր Կտակարանի]] գիրքերը եւ յատկապէս [[:hy:Ավետարան|աւետարանները]]։ Չորս աւետարանները ([[:hy:Ավետարան_ըստ_Մատթեոսի|Մատթէոսի]], [[:hy:Ավետարան_ըստ_Մարկոսի|Մարկոսի]], [[:hy:Ավետարան_ըստ_Ղուկասի|Ղուկասի]], [[:hy:Ավետարան_ըստ_Հովհաննեսի|Յովհաննէսի]]), ժամանակային տարբեր հատուածներէն սկսելով, կը պատմեն Յիսուս Քրիստոսի ծննդեան, կեանքի, [[:hy:Առաքյալ|առաքեալներու]] ընտրութեան, քարոզչութեան, սուրբ վարքի, հրաշքներու, բժշկումներու, պայծառակերպութեան, մեռելներ յարուցանելու մասին, կը ներկայացնեն Յիսուսի առակները, պատուիրանները, կը նկարագրեն չարչարանքները, կը խօսին [[:hy:Վերջին_ընթրիք|Վերջին ընթրիքի]], այսինքն՝ [[:hy:Հաղորդություն|հաղորդութեան]] խորհուրդի հաստատման, [[:hy:Մահ|մահուան]] մատնուելու, խաչուելու, թաղուելու, յարութիւն առնելու, համբարնալու, երկրորդ անգամ զօրութեամբ երկիր վերադառնալու եւ այլնի մասին։ Չորս աւետարաններն ալ արձանագրած են Յիսուսի կեանքի այն դրուագները, որոնք ըստ աւետարանիչներուն՝ մարգարէացուած էին եւ կը կատարուէին մէկ առ մէկ՝ իրականացնելով մարդու փրկութեան Աստուծոյ ծրագիրը։ Նոր Կտակարանի այլ մասեր եւս կը պարունակեն տեղեկութիւններ անոր կեանքի առանցքային դրուագներու, օրինակ՝ Վերջին ընթրիքի մասին (տե՛ս [[:hy:Պողոս_առաքյալի_առաջին_նամակը_Կորնթացիներին|Կորնթացիներ]] 11։23)։ [[:hy:Առաքյալ|Առաքեալներու]] գործեր գիրքին մէջ առկայ տեղեկութիւնները ([[:hy:Գործք_առաքելոց|Գործք առաքելոց]] 10:37 եւ [[:hy:Գործք_առաքելոց|Գործք առաքելոց]] 19) կը վերաբերին Յիսուսի վաղ շրջանի ծառայութեան եւ [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչի]] կողմէ անոր գալստեան աւետման<ref name="Bruce1988">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bookofacts00bruc|title=The Book of the Acts|last=Bruce|first=Frederick F.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1988|isbn=978-0-8028-2505-6|page=[https://archive.org/details/bookofacts00bruc/page/362 362]}}</ref>։ Վաղ քրիստոնէական պարականոն որոշ աւետարաններու մէջ ([[:hy:Թովմաս|Թովմասի]],[[:hy:Պետրոս|Պետրոսի]], [[:hy:Հուդա|յուդայի]] աւետարաններ, Յակոբի «ապոկրիֆոն» եւ այլ [[:hy:Ապոկրիֆ|ապոկրիֆ]] գրուածքներ) կան Յիսուսի կեանքի եւ ուսուցման նկարագրութեան առանձին դրուագներ, որոնք կը բացակային [[:hy:Նոր_Կտակարան|Նոր Կտակարանին]] մէջ։ Ուսումնասիրողներու կարծիքով պարականոն աւետարանները գրուած են կանոնական աւետարաններէն աւելի ուշ եւ նուազ արժանահաւատ են<ref>{{Cite book|title=Exploring the Origins of the Bible|last1=Evans|first1=C.A.|date=2008|publisher=Baker Academic|page=154}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Historical Jesus of the Gospels|url=https://archive.org/details/historicaljesuso0000keen|last1=Keener|first1=Craig S.|date=2009|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|page=[https://archive.org/details/historicaljesuso0000keen/page/56 56]}}</ref>։ Կանոնական աւետարանները չորսն են․ անոնցմէ իւրաքանչիւրը գրուած է տարբեր հեղինակի կողմէ։ Աւետարաններու հեղինակները անանուն են, սակայն աւանդաբար կը վերագրուին Յիսուսի հետ սերտօրէն կապուած չորս աւետարանիչներուն՝<ref name="5GIntro">{{Cite book|title=The Five Gospels|last1=Funk|first1=Robert W.|last2=Hoover|first2=Roy W.|publisher=Harper|year=1993|p=3}}</ref> Մարկոսին՝ [[:hy:Պետրոս|Պետրոսի]] ընկերակիցը, Մատթէոսին` Յիսուսի տասներկու աշակերտներէն մէկը, Ղուկասին՝ [[:hy:Պողոս|Պօղոսի]] ուղեկիցը, որ կը յիշատակուի քանի մը նամակներու մէջ եւ Յովհաննէսին՝ Յիսուսի «սիրելի» աշակերտը։ Աւետարաններու ուսումնասիրութեան կարեւոր մէկ մասն է անոնց գրական ժանրային պատկանելիութեան հարցը<ref>Burridge, R. A. (2006). Gospels. In J. W. Rogerson & Judith M. Lieu (Eds) ''The Oxford Handbook of Biblical Studies''. Oxford: Oxford University Press. p. 433</ref>։ «Արդեօ՞ք աւետարանի հեղինակները գրած են [[:hy:Վեպ|վէպեր]], [[:hy:Առասպել|առասպելներ]], պատմութիւններ կամ կենսագրականներ, որոնք մեծ ազդեցութիւն ունեցած են եւ ինչպէ՞ս պէտք է մեկնաբանուին անոնք։ Վերջերս կատարուած ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ [[:hy:Ավետարան|աւետարաններու]] [[:hy:Ժանր|ժանրը]] պէտք է տեղայնացնել հին կենսագրութեան տիրոյթին մէջ»<ref>Talbert, C. H. (1977) ''What are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography''. rev. updated edn. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.</ref>։ Այն տեսակէտը, որ աւետարանները հնագոյն կենսագրութեան տեսակ են, ներկայիս ընդունուած է ուսումնասիրողներէն շատերու կողմէ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=A7wNGMrAiD0C|title=Jesus and Gospel|author=Graham N. Stanton|date=2004 թ․ հուլիսի 8|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00802-0|page=192}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=eKZYMifS1fAC|title=The Oxford Handbook of Biblical Studies|author1=J. W. Rogerson|author2=Judith M. Lieu|date=2006 թ․ մարտի 16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-925425-5|page=437}}</ref>։ Նոր Կտակարանին մէջ ամէն ինչ չէ որ կը համարուի պատմական առումով արժանահաւատ {{sfn|Sanders|1993|p=3}}։ Որոշ ուսումնասիրողներ կը համարեն, որ աւետարանները կու տան Յիսուսի կեանքի հաւաստի նկարագրութիւն {{sfn|Grudem|1994|pp=90–91}}, ուրիշներ կ'ըսեն, թէ անոնց միջոցով կարելի է տալ Յիսուսի կեանքի միայն ուրուագիծը {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=117–25}}{{sfn|Ehrman|1999|pp=22–23}}։ Ըստ լայն գիտական համաձայնութեան` [[:hy:Համատես_ավետարաններ|Համատես աւետարանները]] (Մատթէոս, Մարկոս եւ Ղուկաս), Յովհաննէսի աւետարանին համեմատ, առաւել հաւաստի տեղեկութիւններ կը պարունակեն Յիսուսի կեանքին մասին {{sfn|Sanders|1993|p=71}}{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=17–62}}<ref name="Britannica" />։ Ըստ Մարկանի առաջնութեան տեսութեան` առաջինը գրուած է [[:hy:Ավետարան_ըստ_Մարկոսի|Մարկոսի աւետարանը]] (մ. թ. 60-75), անոր հետեւած է [[:hy:Ավետարան_ըստ_Մատթեոսի|Մատթէոսի աւետարանը]] (մ. թ. 65-85), ապա [[:hy:Ավետարան_ըստ_Ղուկասի|Ղուկասի աւետարանը]] (65-95) եւ [[:hy:Ավետարան_ըստ_Հովհաննեսի|Յովհաննէսի աւետարանը]] (75-100)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=l2sloGWzzV8C&pg=PA58#v=onepage&q&f=false|title=Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John|last=Roberts|first=Mark D.|publisher=Crossway|year=2007|isbn=978-1-4335-1978-9|page=58}}</ref>։ Որոշ ուսումնասիրողներու կարծիքով, Մատթէոսը եւ Ղուկասը իրենց աւետարանները գրելու համար օգտուած են Մարկոսի աւետարանէն եւ այսպէս կոչված Q ({{lang-de|quelle}}` աղբիւր) աղբիւրէն, որ երկու հեղինակներն ալ օգտագործած են {{sfn|Licona|2010|pp=210–21}}։ Մատթէոսը, Մարկոսն ու Ղուկասը յայտնի են որպէս «համատես (սինոպտիկ) աւետարանիչներ»։ Անոնց աւետարանները նման են իրար իրենց բովանդակութեամբ, պատմութեամբ, պայմանաւորուածութեամբ, լեզուով եւ առանձին հատուածներու կառուցուածքով<ref name="Synoptic">{{Cite book|title=New Testament Theology|last=Haffner|first=Paul|year=2008|isbn=978-88-902268-0-9|page=135}}</ref><ref name="Synoptic2">{{Cite book|title=A Guide to the Gospels|last=Scroggie|first=W. Graham|publisher=[[Kregel Publications]]|year=1995|isbn=978-0-8254-9571-7|page=128}}</ref>։ Ըստ որոշ ուսումնասիրողներու՝ Համատես աւետարաններու եւ Յովհաննէսի աւետարանին միջեւ գրական ուղղակի առնչութիւններ գտնել հնարաւոր չէ<ref name="Moloney3">{{Cite book|url=https://archive.org/details/gospelofjohn0004molo|title=The Gospel of John|last1=Moloney|first1=Francis J.|last2=Harrington|first2=Daniel J.|publisher=Liturgical Press|year=1998|isbn=978-0-8146-5806-2|page=[https://archive.org/details/gospelofjohn0004molo/page/3 3]}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ համատես աւետարաններու կողմէ փաստուած Յիսուսի երկրային կեանքի որոշ դրուագներու նկարագրութիւնը կամ կը բացակայի (Յիսուսի մկրտութիւն, Յիսուսի փոխակերպում) կամ էապէս կը տարբերի համատես աւետարաններուն մէջ ներկայացուած տարբերակէն (Տաճարի մաքրման տեսարան, առաքեալներու հետ փոխյարաբերութիւններ եւ այլն)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=eIdkM00EdlAC&pg=PA251#v=onepage&q&f=false|title=A Theology of the New Testament|last=Ladd|first=George E.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1993|isbn=978-0-8028-0680-2|page=251}}</ref>։ {| class="wikitable" style="font-size: 89%" |- |Կը սկսի Յիսուսի մկրտութեամբ կամ կոյսէն ծնունդով<ref name="5GIntro" /> |Կը սկսի արարչութեան, ոչ թէ ծննդեան պատմութեամբ<ref name="5GIntro" /> |- |Յովհաննէս Մկրտիչի մկրտութեամբ<ref name="5GIntro" /> |Մկրտութիւնը կ'ենթադրուի, բայց չի յիշատակուիր<ref name="5GIntro" /> |- |Կ'ուսուցանէ առակներու եւ ասացուածքներու միջոցով<ref name="5GIntro" /> |Կ'ուսուցանէ երկար ելոյթներու միջոցով<ref name="5GIntro" /> |- |Կ'ուսուցանէ Աստուծոյ արքայութեան մասին եւ շատ քիչ` իր մասին<ref name="5GIntro" /> |Կ'ուսուցանէ գլխաւորաբար իր մասին<ref name="5GIntro" /> |- |Կը խօսի աղքատներու եւ ճնշուածներու մասին<ref name="5GIntro" /> |Ոչինչ կ'ըսէ աղքատներու եւ ճնշուածներու մասին<ref name="5GIntro" /> |- |Կը մասնակցի մէկ Զատկական տօնի<ref name="numPassover">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=5FOeAjGFpGEC&pg=PA281#v=onepage|title=The Gospel of John: When Love Comes to Town|last1=Metzger|first1=Paul L.|date=2010|publisher=InterVarsity Press|page=281}}</ref> |Կը մասնակցի երեք կամ չորս Զատկական տօնի.<ref name="numPassover" /> |- |Տաճարի մաքրումը ուշ տեղի կ'ունենայ<ref name="5GIntro" /> |Տաճարի մաքրումը կանուխ տեղի կ'ունենայ<ref name="5GIntro" /> |- |Յիսուսը կը կատարէ նոր ուխտը վերջին ընթրիքի ժամանակ<ref name="5GIntro" /> |Յիսուս կը լուայ աշակերտներուն ոտքերը<ref name="5GIntro" /> |} Համատես աւետարանիչներէն իւրաքանչիւրը շեշտը կը դնէ Յիսուսի երկրային կեանքին եւ գործունէութեան տարբեր կողմերու վրայ։ Ըստ Մարկոսի` Յիսուսը Աստուծոյ Որդին է, եւ անոր հզօր գործերը կը վկայեն Աստուծոյ թագաւորութեան գոյութեան մասին։ Ան անխոնջ հրաշագործ մշակ է, [[:hy:Աստված|Աստուծոյ]] եւ [[:hy:Մարդ|մարդու]] ծառան<ref name="ThompsonPortraits">Thompson, Frank Charles. The Thompson Chain-Reference Bible. Kirk bride Bible Co & Zondervan Bible Publishers. 1983. pp. 1563–64.</ref>։ Այս կարճ աւետարանը համեմատաբար քիչ կ'անդրադառնայ Յիսուսի խօսքերուն կամ ուսմունքին։ Մատթէոսի աւետարանը կ'ընդգծէ, որ Յիսուս կը կատարէ Աստուծոյ կամքը, ինչպէս ցոյց տրուած է Հին Կտակարանին մէջ եւ ան է Եկեղեցւոյ Տէրը։ Ան [[:hy:Դավիթ_(արքա)|Դաւիթի]] որդին է՝ «թագաւոր» եւ «օծեալ»։ Ղուկաս կը ներկայացնէ Յիսուսը որպէս աստուածամարդ փրկիչ, որ կը կարեկցի կարիքաւորներուն<ref name="May Metzger Luke">May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Luke" pp. 1240–85.</ref>։ Ան մեղաւորներու եւ մերժուածներու ընկերն է, որ եկած է փնտռելու եւ փրկելու կորուսեալները<ref name="ThompsonPortraits" />։ Այս աւետարանին մէջ զետեղուած են Յիսուսի ամէնասիրած առակները՝ «Բարի սամարացին» եւ «Անառակ որդին»<ref name="May Metzger Luke" />։ Յովհաննէսի աւետարանի նախաբանին մէջ Յիսուսը կը ներկայացուի որպէս աստուածային խօսքի մարմնացում<ref name="MayMetzgerJohn">May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "John" pp. 1286–318.</ref>։ Յիսուսը ոչ միայն աւելի մեծ է, քան անցեալի որեւէ մարգարէ, այլեւ աւելի մեծ է, քան որեւէ մարգարէ կրնայ ըլլալ։ Ան ո՛չ միայն Աստուծոյ խօսքեր կ'ըսէ, այլ ինքն է Աստուծոյ խօսքը {{sfn|Harris|1985|pp=302–10}}։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսը հրապարակայնօրէն կը բացայայտէ իր աստուածային էութիւնը։ Այստեղ ան «Կեանքի հացն» է, «Աշխարհի լոյսը», «Ճշմարիտ որթատունկը» եւ այլն<ref name="ThompsonPortraits" />։ Նոր Կտակարանի հեղինակները շատ չեն հետաքրքրուած Յիսուսի երկրային կեանքի ժամանակագրութեամբ, անոր կեանքի դրուագներու եւ պատմական ընթացիկ իրադարձութիւններու համապատասխանեցմամբ {{sfn|Rahner|2004|pp=730–31}}։ Յովհաննէսի աւետարանի 21։25 գլխուն մէջ կը նշուի, որ աւետարանները չեն յաւակնիր ներկայացնել Յիսուսի կեանքի իրադարձութիւնները սպառիչ կերպով<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/christologybibli00sjge|title=Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus|last=O'Collins|first=Gerald|publisher=OUP Oxford|year=2009|isbn=978-0-19-955787-5|pages=[https://archive.org/details/christologybibli00sjge/page/1 1]–3}}</ref>։ Այս առումով ուշագրաւ է, որ աւետարանները իրենց բովանդակութեան մօտ մէկ երրորդը կը նուիրեն [Յիսուս Քրիստոսի] կեանքի վերջին` Զատկական շաբաթին<ref name="Turner613">{{Cite book|url=https://archive.org/details/matthew0000turn|title=Matthew|last=Turner|first=David L.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2684-3|page=[https://archive.org/details/matthew0000turn/page/613 613]}}</ref>։ Չնայած աւետարանները բաւականաչափ մանրամասութիւններ չեն պարունակեր Յիսուսի կեանքին հետ կապուած, ճշգրիտ թուականներու գծով ժամանակակից ուսումնասիրողներու պահանջները բաւարարելու համար, սակայն անոնցմէ կարելի է որոշակի պատկերացում կազմել եւ ուրուագծել Յիսուսի երկրային կեանքի պատմութիւնը։ == Կեանքի վաղ տարիներ, ընտանիք եւ զբաղմունք == [[Պատկեր:ChristInTheTemple.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:ChristInTheTemple.jpg|աջից|մինի|12–ամյա Յիսուսը [[:hy:Տաճար|տաճարում]], պատկերված [[:hy:Հենրիխ_Հոֆման|Հենրիխ Հոֆմանի]] կողմէ, 1884]] Ըստ Նոր Կտակարանի` Յիսուս Քրիստոս ծնած է կոյս [[:hy:Մարիամ_Աստվածածին|Մարիամէն]]՝ [[:hy:Սուրբ_Հոգի|Սուրբ Հոգիի]] միջոցով, ինչպէս Մարիամին աւետած էր «Տիրոջ [[:hy:Հրեշտակ|հրեշտակը»]] (Մատթ. 1.18–23)։ Անոր անունը դրուած է Յիսուս՝ «աստուածային նախասահմանութեամբ»։ Ինչպէս կը հաշուէ [[:hy:Մատթեոս_առաքյալ|Մատթէոս աւետարանիչ]] իր ազգաբանութեան մէջ (Մատթ. 1)՝ [[:hy:Աբրահամ|Աբրահամէն]]՝ «հաւատքի հօրմէն» մինչեւ Քրիստոս կայ 42 սերունդ։ 42-րդը Քրիստոսն է՝ [[:hy:Դավիթ|Դաւիթ]] թագաւորի սերունդէն։ Ընդունուած կարծիքն այն է, որ Յիսուս ծնած է մ.թ. 1 թուականին (որով կը սկսի մեր թուարկութիւնը)։ Այլ հաշուարկներու համաձայն՝ ան ծնած է մ.թ.ա. 4 թուականին, [[:hy:Հերովդես_I_Մեծ|Հերովդէս Մեծի]] մահէն անմիջապէս առաջ։ Մատթէոսի եւ Ղուկասի աւետարաններուն մէջ նշուած է, որ Յիսուս իր մանկութիւնը անցուցած է [[:hy:Գալիլեա|Գալիլիայի]] [[:hy:Նազարեթ|Նազարէթ]] քաղաքին մէջ, ուր ապրած է իր ընտանիքին հետ։ Անոր ընտանիքի անդամներն էին՝ մայրը՝ [[:hy:Մարիամ_Աստվածածին|Մարիամը]], եղբայրները՝ Յակոբոսը, Յովսէն (կամ Յովսէփոսը), [[:hy:Հուդա|Յուդան]], [[:hy:Սիմոն|Սիմոնը]] եւ անանուն քոյրերը, որոնք կը յիշատակուին աւետարաններուն եւ այլ աղբիւրներու մէջ<ref name="Aslan2013">{{Cite book|url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza|title=Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth|last=Aslan|first=Reza|publisher=Random House|year=2013|isbn=9781400069224|page=756|authorlink=Reza Aslan}}</ref>։ Մարկոսի աւետարանին մէջ կ'ըսուի, որ Յիսուս տարաձայնութիւններ ունէր իր ընտանիքի անդամներուն եւ հարեւաններուն հետ {{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Յիսուսի մայրն ու եղբայրները կ'երթան իր մօտ (Մարկոս 3։31-35), քանի որ [[:hy:Հիսուսի_հոգեկան_առողջություն|մարդիկ կ'ըսէին, թէ նա խելագարուած է]] (Մարկոս 3։21)։ Յիսուս կը պատասխանէ, որ իր հետեւորդներն են իր իսկական ընտանիքը։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Մարիամ կը հետեւի Յիսուսին խաչելութեան ժամանակ եւ կը տանջուի անոր համար (Յովհաննէս 19։25-27): Աւետարանները կը նշեն, որ Յիսուս գիտէր կարդալ եւ մեկնաբանել Հին Կտակարանի գիրքերը, բանավիճիլ անոնց իմաստին շուրջ, սակայն այդ անպայմանօրէն չի նշանակեր, որ ան ստացած է կանոնակարգուած կրօնական ուսուցում<ref name="literacy">{{Cite encyclopedia|year=2001|title=Context, family and formation|encyclopedia=Cambridge companion to Jesus|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.am/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA14#v=onepage&q&f=false|last=Evans|first=Craig A.|editor-last=Bockmuehl|editor-first=Markus N. A.|pages=14, 21|isbn=978-0-521-79678-1}}</ref>։ Ծնելէն յետոյ, երբ Յիսուս, հրէական օրէնքի համաձայն, կը բերուի Երուսաղէմի տաճար, [[:hy:Սիմոն|Սիմոն]] անունով մէկը կը դիմէ Մարիամին, ըսելով, որ Յիսուսը «պիտի կանգի որպէս հակառակութեան նշան, իսկ քու հոգիի միջով ալ սուր պիտի անցնի, որպէսզի բազում սրտերու խորհուրդներ յայտնի դառնան» (Ղուկաս 2։28-35)։ Երուսաղէմ կատարած մէկ այլ ճամբորդութեան ընթացքին, երբ Յիսուս կը կորչի, ծնողները զինք կը գտնեն տաճարին մէջ վարդապետներու մէջ նստած՝ անոնց լսելով եւ հարցեր տալով, եւ ամէնքը, որ կը լսէին զինք, կը զարմանային իր իմաստութեամբ եւ պատասխաններով։ Եւ երբ Մարիամ կ'ըսէ, որ փնտռած են զինք, Յիսուս կը պատասխանէ, որ «ինքը պէտք է ըլլայ իր հօր տան մէջ» (Ղուկաս 2։41-52); == Մկրտութիւն եւ փորձութիւններ == Շուրջ երեսուն տարեկանին (Ղուկ. 3.23) Յիսուս ինքզինք կը յայտնէ աշխարհին եւ շուրջ երեք տարի կ'աւետէ մարդոց Աստուծոյ փրկութեան ու երկինքի արքայութեան «բարի լուրը»։ Յիսուսի մկրտութեան պատմութեան Համատես աւետարաններուն մէջ կը նախորդեն [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչի]] մասին տեղեկութիւնները {{sfn|Blomberg|2009|pp=224–29}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=141–43}}{{sfn|McGrath|2006|pp=16–22}}։ Անոնք կը վկայեն, որ Յովհաննէսը մեղքերու թողութեան համար [[:hy:Ապաշխարություն|ապաշխարութիւն]] կը քարոզէ՝ խրախուսելով աղքատներուն [[:hy:Ողորմություն|ողորմութիւն]] տալը (Ղուկաս 3։11): Ան կը մկրտէ մարդիկը [[:hy:Հորդանան|Յորդանան]] գետին մէջ՝ [[:hy:Փերիա|Փերիայի]] մօտ եւ կը կանխագուշակէ (Ղուկաս 3։16) մէկուն յայտնուիլը «որ աւելի զօրաւոր է իրմէ»<ref name="EerRoger">{{Cite book|url=https://archive.org/details/eerdmanscommenta0000unse|title=Eerdmans commentary on the Bible|last1=Dunn|first1=James D. G.|last2=Rogerson|first2=John W.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2003|isbn=978-0-8028-3711-0|page=[https://archive.org/details/eerdmanscommenta0000unse/page/1010 1010]}}</ref><ref name="Zanzig">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=QMyiWpV-dx8C&lpg=PA118&pg=PA118#v=onepage&q=118%20%22the%20Baptist%22&f=false|title=Jesus of history, Christ of faith|last=Zanzig|first=Thomas|publisher=Saint Mary's Press|year=2000|isbn=978-0-88489-530-5|page=118}}</ref>։ Աւելի ուշ Յիսուս Յովհաննէսը կը բնութագրէ որպէս «Եղիա, որ պիտի գար» (Մաթ․11-14,Մարկ․9։13-14), մարգարէ, որ խոստացած էր յայտնուիլ մինչ «Տիրոջ մեծ եւ սարսափելի օրը» (Մաղաքիա 4.5)։ Մարկոսի աւետարանին մէջ, երբ Յովհաննէսը կը մկրտէ Յիսուսը եւ ան դուրս կիւ գայ ջուրէն, ապա կը տեսնէ [[:hy:Սուրբ_Հոգի|Սուրբ Հոգին]] աղաւնիի կերպարանքով եւ կը լսէ [[:hy:Երկինք|երկինքէն]] եկող ձայնը, որ կը յայտարարէ, թէ ան է Աստուծոյ Որդին (Մարկոս,1.9-11)։ Սա աւետարաններուն մէջ նկարագրուող երկու իրադարձութիւններէն մէկն է, ուր երկինքէն լսուող ձայնը Յիսուսը կ'անուանէ Որդի։ Յաջորդը տեղի կ'ունենայ փորձութեան ժամանակ։ Հոգին կը տանի զինք անապատ, ուր ան կը փորձուի Սատանային կողմէ (Մարկ․1։12-13)։ Մատթէոսի աւետարանին մէջ ալ Յիսուսի մկրտութիւնը համանման է։ Այստեղ, մինչ Յիսուսը մկրտելը, Յովհաննէս Մկրտիչ կը բողոքէ՝ ըսելով․ «Ես պէտք է քեզմէ մկրտուիմ» (Մատթ․3։14)։ Յիսուս կը յանձնարարէ շարունակել [[:hy:Մկրտություն|մկրտութեամբ]] «կատարել արդարութիւնը» (Մատթ․3։15)։ Մատթէոս կը մանրամասնէ երեք փորձութիւնները, զորս [[:hy:Սատանա|Սատանան]] կ'առաջարկէ Յիսուսին անապատին մէջ (Մատթ․4։3-11)։ Ղուկասի աւետարանին մէջ, երբ բոլորը կը մկրտուին եւ Յիսուս կ'աղօթէ, Սուրբ Հոգին [[:hy:Աղավնի|աղաւնիի]] կերպարանքով կ'իջնէ իր վրայ (Ղուկ․3։21-22)։ Յովհաննէսը անուղղակիօրէն կը ճանչնայ Յիսուսը եւ կ'ուղարկէ իր հետեւորդները հարցնելու անոր մասին (Ղուկ․7։18-23)։ Յիսուսի մկրտութիւնը եւ փորձութիւնները քարոզչական ծառայութեան նախապատրաստման հիմք կը հանդիսանան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=KyqQKohpVR4C&pg=PA65#v=onepage&q&f=false|title=Life of Christ|last=Sheen|first=Fulton J.|publisher=Random House|year=2008|isbn=978-0-385-52699-9|page=65}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանը չ'անդրադառնար Յիսուսի մկրտութեան եւ փորձութիւններուն<ref name="Zanzig" />։ Այստեղ [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչը]] կը վկայէ, որ ինք տեսած է Հոգիին իջնելը Յիսուսին վրայ (Յովհ․1։32)։ Յովհաննէսը բոլորի ներկայութեամբ կը յայտարարէ Յիսուսը որպէս [[:hy:Զոհաբերություն|զոհաբերութեան]] Աստուծոյ գառ եւ Յովհաննէսի [[:hy:Հետևորդ|հետեւորդներէն]] ոմանք կը դառնան Յիսուսի աշակերտները {{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=17–62}}։ Այս աւետարանին մէջ Յովհաննէսը կը հերքէ, որ ինքը [[:hy:Եղիա|Եղիան]] է (Յովհ․1։21)։ Մինչ Յովհաննէս Մկրտիչի ձերբակալութիւնը, Յիսուս նոյնպէս մկրտելու պատուէր կու տայ իր աշակերտներուն (Յովհ․3.22-24) եւ անոնք աւելի շատ մարդ կը մկրտեն, քան Յովհաննէսը (Յովհ․4։1)։ == Հանրային ծառայութիւն == Համատես աւետարանիչները կու տան Յիսուսի ծառայութեան երկու հիմնական աշխարհագրական ուղենիշեր։ Առաջինը ինկած է [[:hy:Հրեաստան|Հրէաստանէն]] հիւսիս՝ [[:hy:Գալիլեա|Գալիլիայի]] մէջ, ուր Յիսուս յաջող քարոզչութիւն կը վարէ, իսկ երկրորդը՝ [[:hy:Երուսաղեմ|Երուսաղէմի]] մէջ, ուր Յիսուս կը մերժուի ու կը սպաննուի։ Յատկանշական է, որ Յիսուս ինքզինք որպէս [[:hy:«Օծյալ»|«օծեալ»]] ճանչցողներուն կ'արգիլէ խօսիլ ատոր մասին, այդ կարգին նաեւ այն մարդոց, որոնց կը բուժէ [[:hy:Դև|դեւերէն]]։ Յովհաննէսը շեշտը կը դնէ Յիսուսի ծառայութեան՝ Երուսաղէմի մէջ եւ անոր մօտակայքը տեղի ունեցող դրուագներու նկարագրութեան վրայ։ Յիսուսի աստուածային ինքնութիւնը բացայայտօրէն կը յայտարարուի եւ շատերու կողմէ կը ճանչցուի։ Ուսումնասիրողները Յիսուսի ծառայութիւնը կը բաժնեն քանի մը փուլերու։ Գալիլիայի ծառայութիւնը կը սկսի, երբ Յիսուս Յուդայի անապատին մէջ սատանային կողմէ փորձուելէն յետոյ կը վերադառնայ<nowiki/>[[:hy:Գալիլեա|Գալիլիա]]։ Յիսուս կը քարոզէ Գալիլիոյ մէջ եւ անոր մօտակայքը (Մատթ․4։18-20)։ Յիսուսի առաջին աշակերտները, որոնք յետագային պիտի դնեն վաղ [[:hy:Եկեղեցի|եկեղեցիներու]] հիմքը, կը միանան իրեն եւ կը սկսին ճամբորդել իր հետ։ Այս շրջանը կը ներառէ [[:hy:Լեռան_Քարոզ|Լեռան Քարոզը]]՝ Յիսուսի առանցքային [[:hy:Զրույց|զրոյցներէն]] մէկը {{sfn|Redford|2007|pp=117–30}}<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sermononmountthe0000vaug|title=The Sermon on the mount: a theological investigation|last=Vaught|first=Carl G.|publisher=Baylor University Press|year=2001|isbn=978-0-918954-76-3|pages=xi–xiv}}</ref>, ինչպէս նաեւ փոթորիկի հանդարտեցումը, 5,000 մարդ կերակրելը, ծովուն վրայ քալելը եւ շարք մը այլ [[:hy:Հրաշք|հրաշքներ]] եւ առակներ։ Անիկա կ'աւարտի [[:hy:Պետրոս|Պետրոսի]] հետ երկխօսութեամբ եւ [[:hy:Կերպարանափոխություն|Կերպարանափոխմամբ]]<ref>{{Cite encyclopedia|year=1909|title=Transfiguration, The|encyclopedia=The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11|publisher=Funk & Wagnalls Company|url=https://books.google.am/books?id=js5-eDk13TcC&pg=PA493#v=onepage&q&f=false|last=Nash|first=Henry S.|editor-last=Jackson|editor-first=Samuel M.|page=493|isbn=978-1-4286-3189-2}}</ref><ref name="Barton132">{{Cite book|title=The Cambridge Companion to the Gospels|last=Barton|first=Stephen C.|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80766-1|pages=132–33}}</ref>։ Երուսաղէմ ճանապարհորդութեան ընթացքին, Յիսուս, իր [[:hy:Փերիա|Փերիայի]] մէջ ծառայութեան ժամանակ, կը վերադառնայ [[:hy:Հորդանան|Յորդանանի]] այն ափը, ուր մկրտուած է (Յովհ․10։40-42)։ Երուսաղէմի մէջ իր ծառայութեան եզրափակիչ փուլը կը մեկնարկէ [[:hy:Ծաղկազարդ|Ծաղկազարդի]] Կիրակին՝ Յիսուսի յաղթական մուտքով քաղաք {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ Համատես աւետարաններուն մէջ այդ շաբթուան ընթացքին Յիսուսը դրամափոխները կը վռնտէ Երկրորդ Տաճարէն եւ կը մատնուի Յուդայի կողմէ։ Այս շրջանի գագաթնակէտն է Վերջին ընթրիքը եւ Հրաժեշտի զրոյցը {{sfn|Blomberg|2009|pp=224–29}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}{{sfn|Redford|2007|pp=257–74}}։ == Աշակերտներ եւ հետեւորդներ == [[Պատկեր:Brooklyn_Museum_-_The_Exhortation_to_the_Apostles_(Recommandation_aux_apôtres)_-_James_Tissot.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Brooklyn_Museum_-_The_Exhortation_to_the_Apostles_(Recommandation_aux_ap%C3%B4tres)_-_James_Tissot.jpg|աջից|մինի|Յիսուսը խոսում է իր տասներկու աշակերտների հետ, պատկերված է [[:hy:Ջեյմս_Տիսո|Ջեյմս Տիսոյի]] կողմէ]] Իր քարոզչութիւնը սկսելէ առաջ Յիսուս կ'ընտրէ [[:hy:Առաքյալներ|տասներկու առաքեալներ]]։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսի առաջին երկու առաքեալները [[:hy:Հովհաննես_Մկրտիչ|Յովհաննէս Մկրտիչի]] աշակերտներէն էին։ Երբ Յովհաննէս Մկրտիչ կը տեսնէ Յիսուսը եւ զինք կ'անուանէ «Աստուծոյ գառ», երկուքը կը լսեն այդ եւ կը հետեւին Յիսուսին։ Ըստ Մարկոսի եւ Մատթէոսի աւետարաններուն` Յիսուսի առաջին չորս աշակերտները ձկնորսներ էին, որոնք անմիջապէս կը համաձայնին ձգել իրենց ցանցերն ու նաւակները եւ հետեւիլ իրեն (Մատթ․4.18-22)։ Ի յաւելումն տասներկու առաքեալներուն, երբ Յիսուս կը քարոզէ դաշտին մէջ, մեծ թիւով մարդիկ կու գան տեսնելու եւ լսելու իրեն (Ղուկ․ 6.17)։ Յիսուս իր 70-72 աշակերտներուն նախօրօք կ'ուղարկէ բոլոր այն [[:hy:Քաղաք|քաղաքներն]] ու վայրերը, ուր ինք պիտի երթար (Ղուկ․ 10.1-16)։ Անոնք հրահանգ կը ստանան բուժել հիւանդները եւ աշխարհի մէջ տարածել Աստուծոյ արքայութեան գալստեան լուրը<ref>{{Cite encyclopedia|year=2009|title=The Gospel According to Luke|encyclopedia=New Collegeville Bible Commentary: New Testament|publisher=Liturgical Press|url=https://books.google.am/books?id=sdooTRyPMCwC&pg=PA255#v=onepage&q&f=false|last=Patella|first=Michael F.|editor-last=Durken|editor-first=Daniel|page=255|isbn=978-0-8146-3260-4}}</ref>։ == Ուսուցում եւ հրաշքներ == [[Պատկեր:Hoffman-ChristAndTheRichYoungRuler.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Hoffman-ChristAndTheRichYoungRuler.jpg|մինի|Քրիստոսը եւ հարուստ երիտասարդ կառավարիչը [[:hy:Հենրիխ_Հոֆման|նկարիչ՝Հենրիխ Հոֆման]],1889]] Համատես աւետարաննեն մէջ Յիսուս յաճախ կ'ուսուցանէ Աստուծոյ արքայութեան մասին [[:hy:Առակ|առակներով]]։ Աստուծոյ թագաւորութիւնը Յիսուսի ծառայութեան մէջ կը բնութագրուի որպէս անմիջական եւ արդէն ներկայ իրողութիւն։ Յիսուսը Աստուծոյ թագաւորութիւն կը խոստանայ բոլոր անոնց, որոնք կ'ընդունին իր [[:hy:Ուսուցում|ուսուցումը]] (Մարկ․10.13–27)։ Յիսուս կը խօսի Աստուծոյ Որդիին մասին, որ պիտի գայ հաւաքելու ընտրեալները<ref name="Britannica" />։ Ան կոչ կ'ընէ մարդոց [[:hy:Ապաշխարություն|ապաշխարել]] իրենց [[:hy:Մեղք|մեղքերը]] եւ ամբողջովին նուիրուիլ Աստուծոյ<ref name="Britannica" />։ Երբ Յիսուսին կը հարցնեն, թէ ո՞րն է ամէնամեծ պատուիրանը, Յիսուսը կը պատասխանէ․ «Սիրէ′ քու Տէր Աստուածդ ամբողջ սրտովդ, ամբողջ անձովդ եւ բոլոր մտքերովդ։ Երկրորդն ալ ասոր նման․ Սիրէ′ ընկերդ անձիդ պէս» (Մաթ․ 22.37-39)։ Յիսուսի այլ բարոյական պատուիրաններն են՝ սիրել թշնամիները, ձեռնպահ մնալ ատելութենէն եւ հեշտասիրութենէն, ներել այն մարդոց, ովքեր մեղք գործած են ձեր դէմ եւ այլն (Մաթ․ 5։44)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=LlMVrmA-b-4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context|last1=Stassen|first1=Glen H.|last2=Gushee|first2=David P.|publisher=InterVarsity Press|year=2003|isbn=978-0-8308-2668-1|pages=102–03, 138–40, 197–98, 295–98}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսի ուսմունքը կը ներկայացուի ո՛չ որպէս իր սեփական [[:hy:Քարոզ|քարոզը]], այլ որպէս աստուածային յայտնութիւն։ Օրինակի համար Յովհաննէս Մկրտիչ կը նշէ (Յովհ․ 3.34) «Ան, որուն [[:hy:Աստված|Աստուած]] ուղարկած է, կը խօսի Աստուծոյ բառերով, քանի որ Աստուած [[:hy:Հոգի|հոգին]] չափով չի տար»։ Յիսուս կ'ըսէ․ «Իմ վարդապետութիւնը իմս չէ, այլ զիս ուղարկողինն է» (Յովհ․ 7.16)։ Ան նոյնը կը հաստատէ նաեւ այլ տեղ մը (Յովհ․14.10). «Չէ՞ք հաւատար, որ ես Հօր մէջ եմ եւ Հայրս ալ իմ մէջ։ [[:hy:Խոսք|խօսքերը]],որ ես կ'ըսեմ, իմ անձէն չեմ ըսեր, այլ Հայրը, որ իմ մէջ կը բնակի, ան է որ կը գործէ այդ գործերը»<ref name="autogenerated98">{{Cite book|url=https://archive.org/details/emergencechristi00osbo_404|title=The emergence of Christian theology|last=Osborn|first=Eric F.|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0-521-43078-4|page=[https://archive.org/details/emergencechristi00osbo_404/page/n115 98]}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/missionsofjesusd0000kost|title=The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel|last=Köstenberger|first=Andreas J.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1998|isbn=978-0-8028-4255-8|pages=[https://archive.org/details/missionsofjesusd0000kost/page/108 108]–09}}</ref>։ [[Պատկեր:Christ_cleans_leper_man.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Christ_cleans_leper_man.jpg|մինի|[[:hy:Հիսուսը_բուժում_է_բորոտին|Յիսուսը բուժում է բորոտին]], միջնադարեան խճանկար [[:hy:Մոնրեալե_տաճար|Մոնրեալե տաճարից]]]] Առակները յաճախ կը պարունակեն [[:hy:Սիմվոլիկա|խորհրդանիշ]] եւ սովորաբար կը կապեն ֆիզիքական աշխարհը հոգեւորին հետ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=OoIuAAAAYAAJ&pg=PA9#v=onepage&q&f=false|title=The Parables of Jesus|last=Lisco|first=Friedrich G.|publisher=Daniels and Smith Publishers|year=1850|pages=9–11}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=5bUCAAAAQAAJ&pg=PA6#v=onepage&q&f=false|title=The parables of our Lord?|last=Oxenden|first=Ashton|publisher=William Macintosh Publishers|year=1864|page=6}}</ref>։ Որոշ առակներ ինչպէս «Անառակ որդիին վերադարձը» (Ղուկ․15.11-32) համեմատաբար պարզ են, սակայն կան առակներ, որոնք շատ բարդ են, խոր եւ խճճուած, ինչպէս օրինակ՝ «Սերմացանի առակը» (Մարկ․4. 26-29)<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/religion/jesus/parables.html|title=The Parables|last=Boucher|first=Madeleine I.|publisher=BBC|accessdate=2013 թ․ հունիսի 3}}</ref>։ Երբ Յիսուսին աշակերտները կը հարցնեն՝ ինչո՞ւ առակներով կը խօսի մարդոց հետ, ան կը պատասխանէ, որ ի տարբերութիւն միւս մարդոց, ընտրեալ աշակերտներուն տրուած է իմանալու երկնային թագաւորութեան գաղտնիքները․ «Ով որ ունի, անոր կը տրուի եւ կ'աւելնայ, եւ ով որ չունի, ունեցածն ալ կ'առնուի իրմէ» (Մատթ․13.10-17)։ Աւետարանական պատմութիւններուն մէջ Յիսուս իր ծառայութեան մեծ մասը կը նուիրէ հրաշքներ գործելու եւ յատկապէս հիւանդներ բուժելու։ Հրաշքները կը դասակարգուին երկու հիմնական խումբերու՝ բուժական հրաշքներ եւ բնութեան հրաշքներ։ Բուժական հրաշքները կը ներառեն ֆիզիքական հիւանդութիւններու բուժումը։ Բնութեան հրաշքները կը ցուցադրեն Յիսուսի զօրութիւնը բնութեան վրայ եւ կը ներառեն ջուրի` գինիի դառնալը, ջուրին վրայէն քալելը, փոթորիկի հանդարտեցումը եւ այլն։ Յիսուս կը նշէ, որ իր հրաշքները աստուածային աղբիւրէն են։ Երբ Յիսուսի հակառակորդները զինք կը մեղադրեն, թէ ան դեւերը կը հանէ Բէեղզեբուղի միջոցով, ան կը պատասխանէ, որ այդ կ'ընէ «Աստուծոյ ոգիով» (Մատթ․12։28)։ «Եւ եթէ ես Բէեղզեբուղով կը հանեմ դեւերը, ձեր որդիները ինչո՞վ կը հանեն. ատոր համար անոնք կ'ըլլան ձեր դատաւորները։ Բայց եթէ ես Աստուծոյ Հոգիով կը հանեմ դեւերը, ուրեմն Աստուծոյ արքայութիւնը հասած է ձեր վրայ»<ref name="Britannica2">{{Cite encyclopedia|title=Jesus Christ|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303091/Jesus-Christ|last2=Pelikan|first2=Jaroslav J.|accessdate=2015 թ․ հունիսի 10|first1=Ed P.|last1=Sanders}}</ref>։ Որեւէ մեղք, նոյնիսկ Աստուծոյ կամ մարդու որդիին դէմ կը ներուի, սակայն ան որ բարութիւնը կը վիրաւորէ կամ Սուրբ Հոգին` չի ներուիր։ Ան իր մեղքը պիտի կրէ յավերժ։ Այնուամենայնիւ համատես աւետարաններուն մէջ, երբ Սադուկեցիներն ու [[:hy:Փարիսեցիներ|Փարիսեցիները]] Յիսուսին կ'ըսեն, որ ցոյց տայ հրաշքի նշան եւ ապացուցէ իր [[:hy:Իշխանություն|իշխանութիւնը]], Յիսուս կը հրաժարի` ըսելով․ «Չար եւ շնացող [[:hy:Ազգ|ազգը]] նշան կը խնդրէ եւ նշան չի տրուիր իրեն, [[:hy:Հովնան_մարգարե|Յովնան մարգարէի]] նշանէն բացի»<ref name="Sign">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=GP2VY68mp7AC&pg=PA198#v=onepage&q&f=false|title=Introducing the New Testament: Its Literature and Theology|last1=Achtemeier|first1=Paul J.|last2=Green|first2=Joel B.|last3=Thompson|first3=Marianne M.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2001|isbn=978-0-8028-3717-2|page=198}}</ref>։ Յիսուսի հրաշագործութեան բնութագրիչ յատկանիշն այն է, որ ան հրաշքներ կը գործէ ազատ, երբեք չի հարցներ եւ չընդունիր վարձատրութեան որեւէ ձեւ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=n4geAAAAIAAJ&pg=PA197#v=onepage&q&f=false|title=The Miracles Of Jesus|last=van der Loos|first=Hendrik|publisher=Brill|year=1965|page=197}}</ref> : Աւետարանական այն հատուածները, որոնք կը պարունակեն Յիսուսի հրաշագործութիւնները եւ հրաշքները, յաճախ նաեւ ուսմունքի հատուածներ կը ներառեն եւ ինքնին կը դարձնեն ուսուցման տարրերէն մէկը<ref name="WPent212">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=bh3M_AfgXZAC&pg=PA212#v=onepage&q&f=false|title=The words and works of Jesus Christ|last=Pentecost|first=J. Dwight|publisher=Zondervan|year=1981|isbn=978-0-310-30940-6|page=212}}</ref>։ Հրաշքներէն շատերը կ'ուսուցանեն հաւատքի կարեւորութիւնը։ Օրինակի համար՝ «Տասը բորոտներու մաքրումը» եւ «Ղազարոսի դուստրի յարութիւնը» հրաշագործութիւններուն մէջ ցոյց կը տրուի հաւատի շնորհիւ անոնց բժշկուիլը<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/allmiraclesofbib0000lock|title=All the Miracles of the Bible|last=Lockyer|first=Herbert|publisher=Zondervan|year=1988|isbn=978-0-310-28101-6|page=[https://archive.org/details/allmiraclesofbib0000lock/page/235 235]}}</ref>։ == Յիսուսի՝ որպէս «Քրիստոս» հռչակում եւ պայծառակերպութիւն == [[Պատկեր:Transfigurationbloch.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Transfigurationbloch.jpg|աջից|մինի|[[:hy:Հիսուսի_Պայծառակեպությունը|Յիսուսի Պայծառակեպութիւնը]] , պատկերված [[:hy:Կարլ_Բլոխ|Կարլ Բլոխի]] կողմէ 19-րդ դարուն]] Բոլոր համատես աւետարաններուն մէջ կը յիշատակուի երկու կարեւոր իրադարձութիւններու՝ Պետրոսի խոստովանութեան եւ Յիսուսի պայծառակերպութեան մասին<ref name="Barton132" /><ref name="KingsburyMark">{{Cite book|url=https://archive.org/details/christologyofmar0000king|title=The Christology of Mark's Gospel|last=Kingsbury|first=Jack D.|publisher=Fortress Press|year=1983|isbn=978-1-4514-1007-5|pages=[https://archive.org/details/christologyofmar0000king/page/91 91]–95}}</ref>{{sfn|Lee|2004|pp=21–30}}<ref name="Nobbs">{{Cite book|url=https://archive.org/details/contentsettingof0000unse|title=The Content and the Setting of the Gospel Tradition|last1=Harding|first1=Mark|last2=Nobbs|first2=Alanna|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2010|isbn=978-0-8028-3318-1|pages=[https://archive.org/details/contentsettingof0000unse/page/281 281]–82}}</ref>։ Այս երկու իրադարձութիւնները Յովհաննէսի աւետարանին մէջ կը բացակայեն {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=John, Gospel of}}։ Իր խոստովանութեան մէջ Պետրոս կ'ըսէ Յիսուսին․ «Դուն Քրիստոսն ես, կենդանի Աստուծոյ որդին»<ref name="Karris">{{Cite book|title=The Collegeville Bible Commentary: New Testament|url=https://archive.org/details/collegevillebibl0000unse|last=Karris|first=Robert J.|publisher=Liturgical Press|year=1992|isbn=978-0-8146-2211-7|pages=[https://archive.org/details/collegevillebibl0000unse/page/885 885]–86}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/whodoyousaythati0000unse_i0j9|title=Who do you say that I am? Essays on Christology|last1=Kingsbury|first1=Jack D.|last2=Powell|first2=Mark A.|last3=Bauer|first3=David R.|publisher=Westminster John Knox Press|year=1999|isbn=978-0-664-25752-1|page=xvi}}</ref>{{sfn|Donahue|Harrington|2002|p=336}}։ Յիսուս կը հաստատէ, որ Պետրոսի խոստովանութիւնը աստուածային ճշմարտութիւնը կը բացայայտէ<ref name="OneTeacher">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=g0-NaraCrAoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=One teacher: Jesus' teaching role in Matthew's gospel|last=Yieh|first=John Y. H.|publisher=Walter de Gruyter|year=2004|isbn=978-3-11-018151-7|pages=240–41}}</ref>{{sfn|Pannenberg|1968|pp=53–54}}։ Խոստովանութենէն յետոյ Յիսուս կ'ըսէ իր աշակերտներուն իր մօտակայ մահուան եւ յարութիւն առնելու մասին (Մատթ․ 16.21, Մարկոս 8.31, Ղուկաս 9.22)։ Պայծառակեպութեան դրուագին մէջ ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#17.1 Մատթ․ 17.1–9], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#9:2 Մարկոս, 9. 2–8], եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#9:28 Ղուկաս 9. 28–36]),{{sfn|Lee|2004|pp=21–30}}<ref name="Barton132" /><ref name="Nobbs" /> Յիսուս Պետրոսին եւ երկու այլ առաքեալներու կը տանի անանուն լեռը, ուր ան կ'այլակերպուի իրենց առջեւ եւ իր դէմքը կը փայլի արեւի պէս, իսկ զգեստները կը դառնան պայծառ սպիտակ {{sfn|Lee|2004|pp=72–76}}։ Լուսաւոր ամպ մը կը յայտնուի անոնց շուրջ եւ ամպերէն եկող ձայնը կ'ըսէ․ «Սա՛ է իմ Սիրելի Որդին, որ ունի իմ բարեհաճութիւնը. իրեն լսեցէ՛ք» ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#17:1 Մատթ․17:1–9]){{sfn|Lee|2004|pp=21–30}}։ == Զատկի շրջան == Յիսուս Քրիստոսի կեանքը (ըստ քրիստոնեաներու՝ «փրկագործ տնօրինութեան երկրաւոր շրջանը») կ'աւարտի հռոմէական կառավարիչ [[:hy:Պիղատոս_Պոնտացի|Պիղատոս Պոնտացիի]] կողմէ իր խաչելութեան միջոցով մահուան դատապարտութեամբ։ Քրիստոնեաները կը հաւատան, որ խաչելութեան յաջորդած շաբթուայ առաջին օրը (Կիրակի) տեղի ունեցած է Յիսուսի յարութիւնը։ Ըստ Նոր Կտակարանի գիրքերուն՝ յարութիւն առնելէն յետոյ Յիսուս յայտնուած է իր աշակերտներուն «քառասուն օրերու ընթացքին երեւալով անոնց եւ խօսելով Աստուծոյ արքայութեան մասին»<ref>[https://armenianchurchlibrary.com/files/easternarmenianbible/Acts.html Գործք, 1.3]</ref>։ Յիսուսի կեանքի վերջին շաբթուան նկարագրութիւնը (յաճախ Զատկի կամ Զատկական շրջան կը կոչուի), կը ներառէ կանոնական աւետարաններու պատմութիւններու մօտ մէկ երրորդը՝ սկսած Յիսուսի յաղթական մուտքով Երուսաղէմ եւ աւարտած անոր խաչելութեամբ {{sfn|Blomberg|2009|pp=224–29}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ === Յիսուսը Երուսաղէմի մէջ === [[Պատկեր:Gérôme_-_L'entrée_du_Christ_à_Jérusalem_-_cadre.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:G%C3%A9r%C3%B4me_-_L'entr%C3%A9e_du_Christ_%C3%A0_J%C3%A9rusalem_-_cadre.jpg|մինի|[[:hy:Ժան_Լեոն_Ժերոմ|Ժան Լեոն Ժերոմի]] Հաղթական մուտք Երուսաղէմ նկարը]] Համատես աւետարաններուն մէջ վերջին շաբաթը Երուսաղէմի մէջ Գալիլիայէն սկսեալ, Պերէայով եւ Հրէաստանով անցնող ճամբորդութեան աւարտն է {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ Յիսուս աւանակի քուռակին նստած կը մտնէ Երուսաղէմ՝ կատարելով Զաքարիա մարգարէի գրքէն օծեալի աւանակի մարգարէութիւնը, ուր հրեաներու համեստ թագաւորը այդպէս կը մտնէ Երուսաղէմ<ref name="May Metzger Mark">May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Mark" p. 1213–39</ref>։ Մարդիկ ճանապարհի երկայնքով իր առջեւ կը փռեն իրենց զգեստները եւ ծառերէն ճիւղեր (կ'ենթադրուի՝ արմաւենիի ճիւղեր) եւ կը փառաբանէ անոր մուտքը Երուսաղէմ։ <nowiki>Ապա Յիսուս Երուսաղէմի տաճարէն (այսպէս կոչուած՝ Երկրորդ տաճար) կը վտարէ լումայափոխները՝ մեղադրելով զանոնք, թէ անոնք տաճարը վերածած են իրենց առեւտուրին համար «աւազակային» որջի։ Այդ ժամանակ Յիսուս կը մարգարէանայ գալիք կործանումներու մասին՝ ներառեալ կեղծ մարգարէներ, պատերազմներ, երկրաշարժներ, երկնային անկարգութիւններ, հաւատացեալներու հալածանքներ եւ անտանելի տառապանքներ (Մարկոս 13. 1–23)։ Ան կ'ըսէ, որ խորհրդաւոր «Մարդու Որդին» կ'ուղարկէ հրեշտակները երկրի բոլոր կողմերէն հաւատացեալները հաւաքելու (Մարկոս 13. 24–27}})։ Յիսուս կը նախազգուշացնէ, որ այս հրաշքները տեղի կ'ունենան լսողներու կեանքի ընթացքին </nowiki>{{sfn|Harris|1985|pp=285–96}}։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Տաճարի մաքրումը տեղի կ'ունենայ Յիսուսի ծառայութեան սկիզբը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0#2:13 Յովհ 2:13–16]){{sfn|Harris|1985|pp=302–10}}։ Յիսուս հակասութեան մէջ կը մտնէ հրեայ աւագներուն հետ, երբ անոնք կասկածի տակ կ'առնեն իր հեղինակութիւնը եւ կը քննադատէ զանոնք՝ անուանելով երեսպաշտ {{sfn|Boring|Craddock|2004|pages=256–58}}{{sfn|Evans|2003|pp=381–95}}։ [[:hy:Հուդա_Իսկարիովտացի|Յուդա Իսկարիովտացին]]՝ Յիսուսի տասներկու առաքեալներէն մէկը, գաղտնի գործարք կը կնքէ հրեայ երէցներու հետ՝ համաձայնելով անոնց մատնել Յիսուսը 30 արծաթէ դրամի դիմաց<ref name="Lockyer106">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=-Q7l-_UFHmYC|title=All the Apostles of the Bible|last=Lockyer|first=Herbert|publisher=Zondervan|year=1988|isbn=978-0-310-28011-8|pages=106–11}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Synoptic Gospels and the Book of Acts|last=Hayes|first=Doremus A.|publisher=HardPress|year=2009|isbn=978-1-313-53490-1|page=88}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ կը պատմուի երկու այլ տօներու մասին, որոնք Յիսուսը անցուցած եւ ուսուցանած է Երուսաղէմի մէջ, նախքան Զատկական Շաբաթի տարին ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0%E2%80%A4#7:1 Յովհ 7:1–10:42]){{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Յովհաննէսի աւետարանը կը պարունակէ Բեթանիոյ մէջ (Երուսաղէմի մօտ գտնուող գիւղ) Յիսուսի կողմէ Ղազարոսին մեռելներէն յարութիւն տալու պատմութիւնը։ Այս հզօր նշանը {{sfn|Harris|1985|pp=302–10}} կ'ուժեղացնէ իշխանութիւններուն հետ եղած լարուածութիւնը {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}, որոնք կ'որոշեն սպաննել զինք ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0#11:1 Յովհ 11]){{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Ապա Յիսուս կը կատարէ իր յաղթական մուտքը Երուսաղէմ{{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ Յիսուսին դիմաւորող ուրախ ամբոխը ալ աւելի կը գրգռէ իր նկատմամբ հրեայ վերնախաւի թշնամանքը {{sfn|Cox|Easley|2007|pp=155–70}}։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Յիսուսը Երուսաղէմի տաճարը կը մաքրէ իր աւելի վաղ Երուսաղէմ կատարած զատկական այցելութեան ժամանակ։ Ապա Յովհաննէս կը պատմէ Յիսուսի եւ աշակերտներու Վերջին Ընթրիքի մասին{{sfn|Harris|1985|pp=270–72}}։ === Վերջին ընթրիք === [[Պատկեր:Última_Cena_-_Juan_de_Juanes.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%C3%9Altima_Cena_-_Juan_de_Juanes.jpg|մինի|Ժուան դը Խուանեսի Վերջին Ընթրիք նկարը]] Վերջին ընթրիքը վերջին ճաշն է, որ Յիսուս նախքան խաչելութիւնը կը կիսէ Երուսաղէմի մէջ իր 12 առաքեալներուն հետ։ Վերջին Ընթրիքը յիշատակուած է չորս կանոնական աւետարաններուն մէջ։ Վերջին ընթրիքին մասին անդրադարձներ կը պարունակէ նաեւ [[:hy:Պողոս_առաքյալի_առաջին_նամակը_Կորնթացիներին|Պօղոս առաքեալի առաջին նամակը Կորնթացիներուն]] ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/1%20Corinthians#11:23 11.23–26])<ref name="Fahlbusch52">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PA53#v=onepage&q&f=false|title=The Encyclopedia of Christianity|last=Fahlbusch|first=Erwin|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|volume=4|pages=53–56}}</ref>{{sfn|Evans|2003|pp=465–77}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=180–91}}։ Ընթրիքի ընթացքին Յիսուս կը կանխագուշակէ, որ իր առաքեալներէն մէկը կը մատնէ զինք{{sfn|Cox|Easley|2007|p=182}}։ Չնայած առաքեալներէն իւրաքանչիւրը կը հաւաստիացնէ, որ ինքը երբեք չի դաւաճաներ, Յիսուս կը կրկնէ, որ մատնիչը կ'ըլլայ ներկաներէն մէկը [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26:23 Մատթէոս26. 23–25] եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#13:26 Յովհաննէս 13. 26–27] մասնաւորապէս կը ճանչնայ Յուդան որպէս դաւաճան<ref name="Fahlbusch52" />{{sfn|Evans|2003|pp=465–77}}{{sfn|Cox|Easley|2007|p=182}}։ Համատես աւետարանին մէջ Յիսուս կը վերցնէ հացը, կ'օրհնէ, կը կտրէ զայն եւ կու տայ աշակերտներուն ըսելով․ «Այս է իմ մարմինը, որ կը տրուի ձեզի համար»։ Այնուհետեւ կը վերցնէ գինիով լի բաժակը, գոհութիւն կը յայտնէ եւ կու տայ աշակերտներուն։ Երբ բոլորը կը խմեն, կ'ըսէ․ «Այս է Նոր Ուխտի իմ արիւնը, որ կը թափի շատերու համար»<ref name="Fahlbusch52" />։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Վերջին ընթրիքի ընթացքին հացի եւ գինիի ծիսակարգի նկարագրութիւնը կը բացակայում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#6:22 Յովհաննէս 6:22–59]։ Չորս աւետարաններուն մէջ ալ Յիսուս կը կանխագուշակէ, որ Պետրոսը մինչեւ յաջորդ առաւօտ աքլորականչը երեք անգամ կ'ուրանայ զինք<ref name="Denial">{{Cite book|title=Peter: apostle for the whole church|last=Perkins|first=Pheme|publisher=Fortress Press|year=2000|isbn=978-1-4514-1598-8|page=85}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Gospel according to Matthew, Volume 1|last=Lange|first=Johann P.|publisher=Charles Scribner Co|year=1865|page=499}}</ref>։ Ղուկասի եւ Յովհաննէսի աւետարաններուն մէջ կանխագուշակումը տեղի կ'ունենայ Ընթիրքի ընթացքին ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#22:33 Ղուկաս 22.34], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#22:33 Յովհաննէս 22.34])։ Մատթէոսի եւ Մարկոսի մօտ կանխագուշակումը տեղի կ'ունենայ Ընթրիքէն յետոյ։ Յիսուս նաեւ կը կանխագուշակէ, որ իր բոլոր աշակերտները կը լքեն զինք ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26.31 Մատթէոս 26.31–34], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#14.27 Մարկոս 14.27–30]){{sfn|Walvoord|Zuck|1983|pp=83–85}}։ Յովհաննէսի աւետարանը միակն է, որ կը պարունակէ ընթրիքէն յետոյ ոտնլուայի արարողութեան նկարագրութիւնը {{sfn|Harris|1985|pp=272–85}}։ Յովհաննէսը նաեւ կը ներկայացնէ Յիսուսի երկար քարոզը, որ կը նախապատրաստէր աշակերտները (հիմա առանց Յուդայի) իր հեռանալուն [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#14.1 Գլուխ 14–17]։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ այս հատուածը յայտնի է որպէս «հրաժեշտի ճառասացութիւն» եւ նշանակալի է որպէս քրիստոնէութեան դաւանաբանութեան աղբիւր<ref name="Gail142">{{Cite book|url=https://archive.org/details/john0000oday|title=John|last1=O'Day|first1=Gail R.|last2=Hylen|first2=Susan|publisher=Westminster John Knox Press|year=2006|isbn=978-0-664-25260-1|pages=[https://archive.org/details/john0000oday/page/142 142]–68}}</ref><ref name="Herman546">{{Cite book|url=https://archive.org/details/gospelaccordingt0000ridd|title=The Gospel according to John|last=Ridderbos|first=Herman|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1997|isbn=978-0-8028-0453-2|pages=[https://archive.org/details/gospelaccordingt0000ridd/page/546 546]–76}}</ref>։ === Գեթսեմանէի այգիին մէջ. մատնութիւն եւ ձերբակալութիւն === [[Պատկեր:The_Taking_of_Christ-Caravaggio_(c.1602).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:The_Taking_of_Christ-Caravaggio_(c.1602).jpg|մինի|յուդայի համբոյրը եւ Յիսուսի ձերբակալութիւնը, [[:hy:Կարավաջո|Կարավաջո]], 1602]] Համատես աւետարանիչներուն մօտ Վերջին ընթրիքէն յետոյ Յիսուս իր աշակերտներուն հետ կ'երթայ [[:hy:Գեթսեմանի_այգի|Գեթսեմանէի այգի]], ուր կ'աղօթում է իր յառաջիկայ փորձութիւններու «բաժակը» իրմէ հեռացուելու համար՝ վերջը աւելցնելով «բայց ոչ թէ ինչպէս ե՛ս կը կամենամ, այլ՝ ինչպէս դո՛ւն կը կամենաս» (Մարկոս 14.36)։ Ապա Յուդան կու գայ քահանայապետերու, դպիրներու եւ երէցներու կողմէ ուղարկուած զինուած ամբոխի հետ։ Ան կը համբուրէ Յիսուսը՝ ատով մատնացոյց ընելով ամբոխին իր ինքնութիւնը, որմէ ետք Յիսուսին կը ձերբակալեն։ Փորձելով կանգնեցնել զանոնք՝ Յիսուսի անանուն աշակերտներէն մէկը թուրով կը կտրէ ամբոխէն մէկուն ականջը։ Յիսուսի ձերբակալութենէն յետոյ աշակերտները կը թաքնուին, իսկ Պետրոսը հարցաքննութեան ժամանակ երեք անգամ կ'ուրանայ, որ կը ճանչնայ Յիսուսը։ Երրորդ ուրացումէն յետոյ Պետրոսը կը լսէ աքաղաղի կանչը, կը յիշէ Յիսուսի կանխագուշակումը իր ուրացման մասին եւ դառնութեամբ կ'արտասուէ{{sfn|Walvoord|Zuck|1983|pp=83–85}}{{sfn|Harris|1985|pp=285–96}}<ref name="Denial" />։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ (18.1–11) խաչելութենէն խուսափելու համար Յիսուսի աղօթքի դրուագը կը բացակայի {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus}}։ Յիսուսը ձերբակալողներուն մէջ կ'առանձնացուին հռոմէացի զինուորները եւ Տաճարի պահակազօրը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=zGr-amBm4PUC&pg=PT187#v=onepage&q&f=false|title=John (Understanding the Bible Commentary Series)|last1=Michaels|first1=J. Ramsey|date=211|publisher=Baker Books|isbn=9781441236593|page=187}}</ref>։ Համբոյրով մատնուած ըլլալու փոխարէն, Յիսուս կը հռչակէ իր ինքնութիւնը եւ երբ այդ կ'ընէ, զինուորներն ու սպասաւորները կ'իյնան գետին։ Աւետարանը թուր գործածած աշակերտը կը նոյնականացնէ Պետրոսին հետ, զոր Յիսուս կը կշտամբէ ատոր համար։ === Դատավարութիւն Սինեդրիոնի մէջ, Հերովդէս եւ Պիղատոս === [[Պատկեր:Ecce_homo_by_Antonio_Ciseri_(1).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ecce_homo_by_Antonio_Ciseri_(1).jpg|ձախից|մինի|''Ecce homo!'' Անթոնիօ Սիսերի 1871 թուականի նկարը․ [[:hy:Պիղատոս_Պոնտացի|Պիղատոս Պոնտացի]] Յիսուսը կը ներկայացնէ ամբոխի դատին]] Հարցաքննութեան ընթացքին Յիսուս շատ քիչ կը է խօսի, պաշտպանութեան իրաւունքէն չ'օգտուիր եւ քահանաներու հարցերուն կու տայ անուղղակի եւ հակիրճ պատասխաններ՝ դրդելով սպասաւորներէն մէկը ապտակել զինք։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26.62 Մատթ․ 26.62] գլխուն մէջ Յիսուսի լռութիւնը կը ստիպէ Կայիափային հարցնել իրեն․ «Պատասխան պիտի չտա՞ս, քու մասիդ ի՞նչ ամբաստանութիւն կ'ընեն անոնք {{sfn|Evans|2003|pp=487–500}}{{sfn|Blomberg|2009|pp=396–400}}<ref name="Holman608" />։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#14.61 Մարկոս 14.61] գլխուն մէջ, երբ քահանայապետը կը հարցնէ Յիսուսին «Դո՞ւն ես Քրիստոսը՝ Օրհնեալի որդին», Յիսուս կը պատասխանէ․ «Ես եմ» եւ կը մարգարէանայ Աստուծոյ Որդիի գալստեան մասին<ref name="Britannica" />։ Այդ կը հրահրէ Կայիափան բարկութենէն իր շորերը պատռել եւ Յիսուսը մեղադրել զԱստուած անպատուելու մէջ։ Մատթէոսի եւ Ղուկասի աւետարաններուն մէջ Յիսուս կը պատասխանէ աւելի երկիմաստ․ «Դուն այդպէս ըսիր»<ref name="Britannica" />{{sfn|Evans|2003|p=495}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#26.64 Մատթ․ 26.64] եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%82%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%A1%D5%BD#22.70 Ղուկաս 22.70] գլուխներուն մէջ ան կ'ըսէ․ «Դուն ըսիր, որ ես եմ» {{sfn|Blomberg|2009|pp=396–98}}<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lukespresentatio0000otoo|title=Luke's presentation of Jesus: a christology|last=O'Toole|first=Robert F.|publisher=Editrice Pontificio Istituto Biblico|year=2004|isbn=978-88-7653-625-0|page=[https://archive.org/details/lukespresentatio0000otoo/page/166 166]}}</ref>։ Այնուհետեւ հրեայ երէցները Յիսուսին կը տանին նահանգի հռոմէական կուսակալ Պոնտացի Պիղատոսի ատեան եւ կը խնդրեն կուսակալէն դատապարտել Յիսուսը մահուան՝ զԱստուած անպատուելու, հրէական ազգը մոլորեցնելու, կայսեր հարկ տալը արգիլելու, Հռոմի դէմ խռովութիւն հրահրելու, կախարդութեան, ինքն իրեն Քրիստոս՝ հրեաներու թագաւոր հռչակելու, Աստուծոյ Որդին եւ աշխարհի փրկիչը ըլլալու մեղադրանքներով<ref name="Holman608" />։ «Թագաւոր» բառի գործածումը Յիսուսի եւ Պիղատոսի զրոյցին մէջ կեդրոնական տեղ կը գրաւէ։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#18.36 Յովհ․ 18.36] գլխուն մէջ Յիսուս կը յայտարարէ․ «Իմ թագաւորութիւնը այս աշխարհէն չէ», բայց չի ժխտեր, որ հրեաներու թագաւորն է<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/namesofjesus0000binz|title=The Names of Jesus|last=Binz|first=Stephen J.|publisher=Twenty-Third Publications|year=2004|isbn=978-1-58595-315-8|pages=[https://archive.org/details/namesofjesus0000binz/page/81 81]–82}}</ref><ref>{{Cite book|title=John|last=Ironside|first=H. A.|publisher=Kregel Academic|year=2006|isbn=978-0-8254-9619-6|page=454}}</ref>։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#23.7 Ղուկաս 23.7–15] գլխուն մէջ Պիղատոսը կը հասկնայ, որ Յիսուս Գալիլիացի է եւ կը գտնուի Հերովդէս Անտիպասի իշխանութեան ներքոյ {{sfn|Niswonger|1992|p=172}}{{sfn|Majerník|Ponessa|Manhardt|2005|p=181}} կ'ուղարկէ Յիսուսը Հերովդէսի դատին {{sfn|Carter|2003|pp=120–21}}, բայց Յիսուսը ոչինչ չի պատասխանում Հերովդէսի հարցերին։ Հերովդէսը եւ նրա զինուորները անարգում են նրան, թագաւորավայել թանկարժեք զգեստներ հագցնում եւ հետ ուղարկում Պիղատոսի մօտ {{sfn|Niswonger|1992|p=172}}, որ ան ալ հրեայ քահանայապետներուն եւ իշխաններուն կ'ըսէ, որ ինքը «այս մարդուն մէջ չէ գտած մէկը այն յանցանքներէն, որոնցմով դուք զինք կ'ամբաստանէք» {{sfn|Carter|2003|pp=120–21}}։ Պահպանելով այդ ժամանակներու զատկական կարգը՝ Պիղատոս կ'արտօնէ ազատ արձակել ամբոխին կողմէ ընտրուած մէկ բանտարկալ։ Ան մարդոց հնարաւորութիւն կու տայ ընտրութիւն կատարել Յիսուսի եւ Բարրաբա ({{lang|he|[[wikt:בר-אבא|בר-אבא]]}}) կոչուող մարդասպանին միջեւ<ref name="Evans">{{Cite book|title=Matthew (New Cambridge Bible Commentary)|last=Evans|first=Craig A.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521011068|page=453}}</ref>։ Երէցների կողմէ հրահրուած ամբոխը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#27.20 Մատթէոս 27.20]) կը նախընտրէ ազատ արձակել Բարրաբան եւ խաչել Յիսուսը{{sfn|Blomberg|2009|pp=400–01}}։ Պիղատոսը եբրայերէն նշան կը գրէ «Յիսուս Նազովրեցի, հրեաներու թագաւոր» որպէսզի փակցնեն Յիսուսի խաչին ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#19.19 Յովհ․ 19.19–20]){{sfn|Brown|1988|p=93}}, ապա կ'ուղարկէ զինք խաչելութեան։ Մինչ [[:hy:Գողգոթա|Գողգոթա]] խաչելու տանիլը, զինուորները զինք կը ծեծեն եւ կը ծաղրեն<ref name="Senior">{{Cite book|title=The Passion of Jesus in the Gospel of Matthew|last=Senior|first=Donald|publisher=Liturgical Press|year=1985|isbn=978-0-8146-5460-6|page=124}}</ref>{{sfn|Evans|2003|pp=487–500}}<ref name="Holman608" />{{sfn|Blomberg|2009|p=402}}։ === Խաչելութիւն եւ թաղում === [[Պատկեր:Pietro_Perugino_040.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pietro_Perugino_040.jpg|մինի|[[:hy:Պիետրո_Պերուջինո|Բիետրօ Պերուջինոյի]] Խաչելութիւն նկարը, 1482]] Յիսուսի խաչելութիւնը նկարագրուած է բոլոր կանոնական աւետարաններուն մէջ։ Դատավարութենէն յետոյ Յիսուսին կ'առաջնորդեն դեպի Գողգոթա։ Կանոնական երեք աւետարաններուն մէջ նշուած է, որ ճանապարհի որոշ հատուած անոր փոխարէն խաչափայտը կը կրէ Սիմոն Կիւրենացին {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=211–14}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#23.27 Ղուկ․ 23.27–28] գլխուն մէջ Յիսուս իրեն հետեւող կանանց բազմութեան կ'ըսէ, որ չլան իր վրայ, այլ լան իրենց եւ իրենց երեխաներուն վրայ {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}։ Գողգոթայի մէջ Յիսուսին կ'առաջարկեն ըմպել քացախ, որ սովորաբար կու տային խաչելութեան դատապարտուածներուն, ցաւերը մեղմացնելու նպատակով։ Ըստ Մատթէոսի՝ ան կը հրաժարուի ատկէ{{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=211–14}}։ Զինուորները, Յիսուսին խաչելէն յետոյ վիճակ ձգելով, կը բաժնեն անոր զգեստները։ Յիսուսի գլխավերեւը, խաչին վրայ Պիղատոսը փակցնել կու տայ երբայերէն, յունարէն եւ լատիներէն լեզուներով հետեւեալ արձանագրութիւնը․ '''«Յիսուս Նազովրեցի՝ հրեաներու թագաւոր»'''։ Զինուորները եւ անցորդները կը ծաղրեն զինք։ Յիսուսի երկու կողմը խաչելութեան հանուած էին երկու չարագործ, որոնցմէ մէկը, ըստ Ղուկասի աւետարանի, կը նախատէր Յիսուսը, իսկ միւսը՝ կը պաշտպանէր զինք՝ խնդրելով Յիսուսին յիշել զինք, երբ գայ իր «թագաւորութեամբ» {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Doninger|1999|p=271}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=QDiT3ytZ8FEC&pg=PA82#v=onepage|title=Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperCollins|year=2009|isbn=978-0-06-186328-8|page=82}}</ref>։ Վերջինիս Յիսուս կ'ըսէ․ «Այսօր դուն ինծի հետ դրախտին մէջ կ'ըլլաս» (Ղուկաս 23.43)։ Յովհաննէսի աւետարանին մէջ մայրը՝ Մարիամը եւ սիրելի աշակերտը խաչելութեան ժամանակ Գողգոթայի վրայ էին։ Յիսուս կը պատուիրէ սիրելի աշակերտին հոգ տանիլ մօրը (Յովհաննէս 19.26–27)։ Մահը արագացնելու նպատակով հռոմէացի զինուորները կը կտրեն երկու գողերուն սրունքները, բայց չեն կտրեր Յիսուսինը, քանի որ ան արդէն մահացած էր (Յովհաննէս 19.33)։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John%2019.34 Յովհաննէս 19.34] գլխուն մէջ զինուորներէն մէկը գեղարդով կը խոցէ անոր կողը եւ ջուրն ու արիւնը կը հոսին դուրս {{sfn|Doninger|1999|p=271}}։ Համատես աւետարաններուն մէջ, երբ Յիսուսի մահուան պահուն կը պատռուի Երուսաղէմի տաճարի վարագոյրը։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#27.51 Մատթէոս 27.51–54] գլխուն մէջ տեղի կ'ունենայ երկրաշարժը, որմէ ետք գերեզմաններ կը բացուին։ Մատթէոսի եւ Մարկոսի աւետարաններուն մէջ իրադարձութիւններէն սարսափած հռոմէացի հարիւրապետը կը հաստատէ, որ Յիսուս Աստուծոյ Որդին է{{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=213–14}}։ Նոյն օրը Յովսէփ Արիմաթեացին Պիղատոսի թոյլտուութեամբ եւ Նիկոդեմուսի օգնութեամբ կ'իջեցնէ Յիսուսի մարմինը խաչէն, կը փաթթէ զայն մաքուր պատանքի մէջ եւ կը թաղէ վեմի մէջ փորուած նոր գերեզմանին մէջ {{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#27.62 Մատթէոս 27.62–66] գլխուն մէջ Յիսուսի մահուան յաջորդող օրը քահանայապետերը կը խնդրեն Պիղատոսին հսկողութիւն սահմանել գերեզմանին վրայ եւ անոր թոյլտուութեամբ կը կնքեն մուտքը ծածկող վեմը{{sfn|Evans|2003|pp=509–20}}{{sfn|Morris|1992|page=727}}։ === Յարութիւն եւ համբարձում === [[Պատկեր:IVANOV_YAV_HRISTA_MARI1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:IVANOV_YAV_HRISTA_MARI1.jpg|աջից|մինի|Յիսուս Քրիստոսի երեւալը Մարիա Մագդաղենացիին․ [[:hy:Ալեքսանդր_Իվանով|Ալեքսանդր Իվանով]] (1835)]] Մարիա Մագդաղենացին (Յովհաննէսի աւետարանին մէջ մենակ, սակայն համատես աւետարաններուն մէջ այլ կանանց հետ) Կիրակի առաւօտեան կ'երթայ Յիսուսի գերեզմանը եւ կը զարմանայ զայն դատարկ տեսնելով։ Չնայած Յիսուսի խօսքերուն՝ աշակերտները չէին կրնար ըմբռնել, որ ան կրկին յարութիւն պիտի առնէ{{sfn|Harris|1985|pp=308–09}}։ * Մատթէոսի աւետարանին մէջ գերեզմանին մօտ պահակներ կային։ Երկինքէն իջած հրեշտակները կը բանան գերեզմանը։ Պահակները վախէն կ'ուշաթափուին։ Յիսուս կ'երեւայ Մարիամ Մագդաղենացիին եւ «միւս Մարիամին» անոնց՝ գերեզման այցելելէն յետոյ։ Ապա Յիսուս Գալիլիայի մէջ կը յայտնուի մնացած տասնմէկ առաքեալներուն եւ կը յանձնարարէ անոնց Հօր, Որդիի եւ Սուրբ Հոգիի անունով մկրտել բոլոր ազգերը{{sfn|Harris|1985|pp=272–85}}: * Մարկոսի աւետարանին մէջ Մարիամ Մագդաղենացիի հետ կը յիշատակուին Սաղոմէն եւ [[:hy:Հակոբոս_առաքյալ|Յակոբոսի]] մայր Մարիամը (Մարկոս 16.1)։ Գերեզմանին մէջ սպիտակ շորերով երիտասարդը (հրեշտակը) անոնց կ'ըսէ, որ Յիսուս կը հանդիպի իր աշակերտներուն հետ Գալիլիայի մէջ, ինչպէս ըսած է անոնց (Մարկոս 14.28).<ref name="May Metzger Mark" /> * Ղուկասի աւետարանին մէջ Մարիամը եւ այլ կանայք գերեզմանին մէջ կը հանդիպին երկու հրեշտակներու, բայց տասնմէկ առաքեալները չեն հաւատար անոնց պատմութեան (Ղուկաս 25.1–12)։ Յիսուս կ'երեւայ իր երկու հետեւորդներուն Էմմաուսի մէջ։ Ան կ'երեւայ նաեւ Պետրոսին։ Նոյն օրը Յիսուս կ'երեւայ նաեւ իր առաքեալներուն Երուսաղէմի մէջ (Ղուկաս 24:13–43)։ Ան խորհրդաւոր կը յայտնուի եւ կ'անհետանայ, կ'ուտէ եւ թոյլ կու տայ դպչիլ իրեն՝ ապացուցելով որ ինքը հոգի չէ։ Ան կը կրկնէ իր յանձնարարութիւնը՝ իր ուսմունքը հասցնել բոլոր ազգերուն ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#24.51 Ղուկաս 24.51]){{sfn|Harris|1985|pp=297–301}}։ * Յովհաննէսի աւետարանին մէջ Մարիամ Մագդաղենացին սկիզբը մինակ է, բայց Պետրոսը եւ «սիրելի աշակերտը» եւս կու գան եւ կը տեսնեն դատարկ գերեզմանը։ Յիսուս կ'երեւայ Մարիամին գերեզմանին մօտ։ Աւելի ուշ ան կ'երեւայ բոլոր առաքեալներուն, կը փչէ անոնց վրայ եւ կու տայ անոնց մեղքերը ներելու ուժ։ Աշակերտներուն երկրորդ այցի ժամանակ ան կասկածող աշակերտին կ'ապացուցէ, որ ինքը միսէ եւ արիւնէ է{{sfn|Harris|1985|pp=302–10}}։ Աշակերտները կը վերադառնան Գալիլիա, ուր անոնց կրկին կ'երեւայ Յիսուսը։ Ան կը կատարէ այնպիսի հրաշքներ, ինչպիսիք են Գալիլիայի ծովուն մէջ 153 ձուկ բռնելը, որմէ յետոյ Յիսուս կը խրախուսէ Պետրոսին ծառայել իր հետեւորդներուն {{sfn|Evans|2003|pp=521–30}}{{sfn|Cox|Easley|2007|pp=216–26}}։ Յիսուսի համբարձումը երկինք նկարագրուած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#24.50 Ղուկաս 24.50–53], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#1.1 Գործք Առաքելոց 1.1–11] գլուխներուն մէջ եւ կը յիշատակուի [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/1%20Timothy#3.16 Տիմոթէոս 3.16] գլխուն մէջ։ Գործք Առաքելոցին մէջ յարութենէն քառասուն օր յետոյ աշակերտներու ներկայութեամբ «ան երկինք վերացաւ եւ ամպը ծածկեց զինք աշակերտներուն աչքերէն»։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD#3.22 1 Պետրոս 3.22] կը հաստատէ, որ Յիսուս «գացած է երկինք եւ Աստուծոյ աջ կողմն է»{{sfn|Evans|2003|pp=521–30}}։ Գործք Առաքելոցը կը նկարագրէ Յիսուսի համբարձումէն յետոյ քանի մը անգամ երեւալը։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#7.55 Գործք7.55] գլխուն մէջ Ստեփանոսը կը նայի դեպի երկինք եւ կը տեսնէ «Յիսուսը կանգնած Աստուծոյ աջ կողմը» ինչպէս իր մահէն առաջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=2lN0ibbLOHEC&printsec=frontcover#v=onepage|title=''The Acts of the Apostles''|last=Frederick F.|first=Bruce|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1990|isbn=978-0-8028-0966-7|page=210}}</ref>։ Դամասկոսի ճանապարհին [[:hy:Պողոս|Սողոսը]] կը դառնայ քրիստոնեայ՝ տեսնելով կուրցնող լոյս եւ լսելով ձայն, որ կ'ըսէր «Ես Յիսուսն եմ, որուն դուն կը հալածես» ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#9.5 Գործք 9.5])։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#9.10 Գործք 9.10–18] գլխուն մէջ Յիսուս տեսիլքի միջոցով կը պատուիրէ Դամասկոսի մէջ բնակող Անանիային բուժել Սողոսը<ref name="HarringtonActs">{{Cite book|url=https://archive.org/details/actsofapostles0000john|title=The Acts of the Apostles|last1=Johnson|first1=Luke T.|last2=Harrington|first2=Daniel J.|publisher=Liturgical Press|year=1992|isbn=978-0-8146-5807-9|pages=[https://archive.org/details/actsofapostles0000john/page/164 164]–67}}</ref>։ [[:hy:Հայտնություն_Հովհաննեսի|Յայտնութիւն Յովհաննէսի]] գիրքին մէջ կը նկարագրուի Յիսուսի յայտնութիւնը՝ կապուած աշխարհի վերջին օրերուն հետ<ref>{{CathEncy|wstitle=Apocalypse|last=Van den Biesen|first=Christian}}</ref>։ == Վաղ քրիստոնէութիւն == Յիսուսի համբարձման պահուն անոր հետեւորդները, ինչպէս կը նկարագրուի [[:hy:Գործք_Առաքելոց|Գործք Առաքելոցի]] առաջին գլուխներուն մէջ, բոլորը հրեաներ էին կա′մ ծնունդով, կա′մ դաւանափոխութեամբ, որու համար կ'օգտագործուի աստուածաշնչեան [[:hy:Նորադարձ|«նորադարձ»]] եզրոյթը<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/12481c.htm Catholic Encyclopedia: Proselyte]: "The English term "proselyte" occurs only in the New Testament where it signifies a convert to the Jewish religion ({{bibleverse||Matthew|23:15|NAB}}; {{bibleverse||Acts|2:11|NAB}}; {{bibleverse-nb||Acts|6:5|NAB}}; etc.), though the same Greek word is commonly used in the [[Septuagint]] to designate a foreigner living in Palestine. Thus the term seems to have passed from an original local and chiefly political sense, in which it was used as early as 300 BC, to a technical and religious meaning in the Judaism of the [[Apostolic Age|New Testament epoch]]."</ref> եւ պատմաբանները զայն կ'անուանեն հրէական քրիստոնէութիւն։ Աւետարաններու վաղ շրջանի ուղերձները տարածուած են բանաւոր կերպով եւ հաւանաբար [[:hy:Արամեերեն|արամերէնով]]{{sfn|Ehrman|2012|pp=87–90}}, բայց գրեթէ անմիջապէս նաեւ յունարէնով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=kYfAUnFMhPMC&pg=PA108|title=Early Christianity and Greek Paideia|last1=Jaeger|first1=Werner|date=1961|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674220522|pages=6, 108–09|accessdate=2015 թ․ փետրվարի 26}}</ref>։ [[:hy:Նոր_Կտակարան|Նոր Կտակարանի]] Գործք առաքելոցին եւ [[:hy:Թուղթ_առ_Գաղատացիս|Թուղթ առ Գաղատացիսին]] մէջ կը նշուի, որ առաջին քրիստոնէական համայնքը կեդրոնացուած էր Երուսաղէմի մէջ եւ անոր առաջնորդներուն կարգին էին Պետրոսը, Յիսուսի եղբայր Յակոբոսը եւ Յովհաննէս առաքեալը<ref>{{bibleverse||Galatians|2.9|NIV}}, {{bibleverse||Acts|1.13|NIV}}</ref>։ Պօղոս առաքեալը դաւանափոխութենէն յետոյ կը ստանայ «հեթանոսներու առաքեալ» կոչումը։ Պօղոսի ազդեցութիւնը քրիստոնեաներու մտածելակերպին վրայ աւելի էական կը համարուի, քան Նոր Կտակարանի որեւէ այլ հեղինակի ազդեցութիւնը<ref>{{Cite book|title=The Oxford dictionary of the Christian Church|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_f0e0|date=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192802903|editor1-last=Cross|editor1-first=F.L.|edition=3rd rev.|location=Oxford|chapter=Paul}}</ref>։ Առաջին դարու վերջը քրիստոնէութիւնը ներսէն եւ դուրսէն կը սկսի ճանչցուիլ որպէս յուդայականութենէն առանձին կրօն, որ կատարելագործուած է եւ յետագայ զարգացում ստացած՝ 70 թ. Երուսաղէմի տաճարի կործանումէն յետոյ յետագայ հարիւրամեակներու ընթացքին<ref>Cohen, Shaye J.D. (1988). ''From the Maccabees to the Mishnah'' {{ISBN|0-664-25017-3}} pp. 224–225</ref>։ Նոր Կտակարանի եւ առաջին դարու այլ քրիստոնեայ գրողներու բազմաթիւ մէջբերումներու օրինակով կարելի է տեսնել, որ վաղ քրիստոնեաները հրէական Աստուածաշունչը՝ որպէս կրօնական գիրք, գլխաւորապէս կ'օգտագործեն եւ կը կարդային գլխաւորաբար յունարէն կամ արամերէն թարգմանութիւններով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=sGBtAgAAQBAJ|title=How to Read the Bible for All Its Worth: Fourth Edition|last1=Fee|first1=Gordon|last2=Stuart|first2=Douglas|publisher=Zondervan|year=2014|isbn=978-0-310-51783-2|authorlink1=Gordon Fee|authorlink2=Douglas Stuart (biblical scholar)}}</ref>։ Վաղ քրիստոնեաները գրած են բազմաթիւ կրօնական աշխատութիւններ՝ ներառեալ Նոր Կտակարանի կանոնին մէջ ներառուածները։ Կանոնական գրութիւնները, որոնք դարձած են Յիսուսի պատմութիւնը եւ քրիստոնէութեան սրբազան գրութիւնները հասկանալու համար պատմաբաններու կողմէ օգտագործուած գլխաւոր աղբիւրներ, հաւանաբար գրուած են մ.թ. 50-120 թուականներու ընթացքին<ref name="Ehrman120ce">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=xpoNAQAAMAAJ|title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings|author=Bart D. Ehrman|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-508481-8|page=8|quote=The New Testament contains twenty-seven books, written in Greek, by fifteen or sixteen different authors, who were addressing other Christian individuals or communities between the years 50 and 120 C.E. (see box 1.4). As we will see, it is difficult to know whether any of these books was written by Jesus' own disciples.}}</ref>։ == Պատմական Յիսուսի կերպարը՝ ըստ ժամանակակից ուսումնասիրողներու == 18-րդ դարէն սկսեալ կ'առանձնացուին պատմական Յիսուսի վերաբերեալ երեք առանձին գիտական որոնումներ՝ իւրաքանչիւրը տարբեր յատկանիշներով եւ հիմնուած տարբեր հետազօտական գործիքակազմի վրայ, որոնք յաճախ կը զարգանային տուեալ որոնման ժամանակ անոնք կիրառելու ընթացքին{{sfn|Witherington|1997|p=113}}{{sfn|Powell|1998|pp=19–23}}։ Մինչ գիտական համակարծութիւնը Յիսուսի պատմական գոյութեան {{efn|In a 2011 review of the state of modern scholarship, [[Bart Ehrman]] wrote, "He certainly existed, as virtually every competent scholar of antiquity, Christian or non-Christian, agrees".<ref>{{Cite book |last=Ehrman |first=Bart |url=https://books.google.com/?id=MtOMO8i4GLoC |title=Forged: writing in the name of God – Why the Bible's Authors Are Not Who We Think They Are |publisher=HarperCollins |year=2011 |isbn=978-0-06-207863-6 |page=285}}</ref> [[Richard A. Burridge]] states: "There are those who argue that Jesus is a figment of the Church's imagination, that there never was a Jesus at all. I have to say that I do not know any respectable critical scholar who says that any more".<ref>{{Cite book |last1=Burridge |first1=Richard A. |url=https://archive.org/details/jesusnowthen0000burr |title=Jesus Now and Then |last2=Gould |first2=Graham |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2004 |isbn=978-0-8028-0977-3 |page=[https://archive.org/details/jesusnowthen0000burr/page/34 34]}}</ref> [[Robert M. Price]] does not believe that Jesus existed, but agrees that this perspective runs against the views of the majority of scholars.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2009 |title=Jesus at the Vanishing Point |encyclopedia=The Historical Jesus: Five Views |publisher=InterVarsity |url=https://books.google.com/books?id=O33P7xrFnLQC&pg=PA55 |last=Price |first=Robert M. |editor-last1=Beilby |editor-first=James K. |pages=55, 61 |isbn=978-0-8308-7853-6 |editor-last2=Eddy |editor2-first=Paul R.}}</ref> [[James Dunn (theologian)|James D. G. Dunn]] calls the theories of Jesus' non-existence "a thoroughly dead thesis".<ref>{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Paul's understanding of the death of Jesus |encyclopedia=Sacrifice and Redemption |publisher=Cambridge University Press |last=Sykes |first=Stephen W. |pages=35–36 |isbn=978-0-521-04460-8}}</ref> [[Michael Grant (author)|Michael Grant]] (a [[classicist]]) wrote in 1977, "In recent years, 'no serious scholar has ventured to postulate the non historicity of Jesus' or at any rate very few, and they have not succeeded in disposing of the much stronger, indeed very abundant, evidence to the contrary".<ref name=Grant1977>{{Cite book |last=Grant |first=Michael |url=https://archive.org/details/jesushistoriansr00gran |title=Jesus: An Historian's Review of the Gospels |publisher=Scribner's |year=1977 |isbn=978-0-684-14889-2 |page=[https://archive.org/details/jesushistoriansr00gran/page/200 200]}}</ref> [[Robert E. Van Voorst]] states that biblical scholars and classical historians regard theories of non-existence of Jesus as effectively refuted. {{sfn|Van Voorst|2000|p=16}}|name=exist}} եւ անոր կեանքի ընդհանուր ուրուագիծի հարցով երթալով աւելի մեծ տարածում կը գտնէ {{efn|[[Amy-Jill Levine]] writes: "There is a consensus of sorts on a basic outline of Jesus' life. Most scholars agree that Jesus was baptized by John, debated with fellow Jews on how best to live according to God's will, engaged in healings and exorcisms, taught in parables, gathered male and female followers in Galilee, went to Jerusalem, and was crucified by Roman soldiers during the governorship of Pontius Pilate"<ref>[[Amy-Jill Levine]] in ''The Historical Jesus in Context'' edited by Amy-Jill Levine et al. Princeton University Press {{ISBN|978-0-691-00992-6}} p. 4</ref>}}, տարբեր ուսումնասիրողներու կողմէ առաջ քշուած Յիսուսի կեանքի եւ կերպարի վերաբերեալ վարկածները յաճախ մեծապէս կը տարբերին իրարմէ, ինչպէս նաեւ աւետարանական պատումներուն մէջ անոր կեանքի նկարագրութենէն<ref name="Theissen">{{Cite book|url=https://archive.org/details/questforplausibl0000thei|title=The Quest for the Plausible Jesus: The Question of Criteria|last1=Theissen|first1=Gerd|last2=Winter|first2=Dagmar|date=2002|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0664225377|location=Louisville, Kentucky|page=[https://archive.org/details/questforplausibl0000thei/page/5 5]}}</ref><ref>''Jesus Research: An International Perspective (Princeton-Prague Symposia Series on the Historical Jesus)'' by James H. Charlesworth and Petr Pokorny (September 15, 2009) {{ISBN|0802863531}} pp. 1–2</ref>։ Յիսուսի կեանքի պատմական վերակազմութեան վերաբերեալ մօտեցումները կը տատանուին 19-րդ դարու մաքսիմալիստական մօտեցումներէն, ուր աւետարանական պատումները երբ հնարաւոր է ստոյգ կը համարուին մինչեւ 20-րդ դարու մինիմալիստական մօտեցումներ, որոնց մէջ Յիսուսի մասին շատ քիչ բան ընդունուած էր որպէս պատմական<ref>{{Cite book|title=The Historical Jesus of the Gospels|url=https://archive.org/details/historicaljesuso0000keen|last=Keener|first=Craig S.|publisher=William B. Eerdmans Publishing|year=2012|isbn=978-0-8028-6292-1|page=[https://archive.org/details/historicaljesuso0000keen/page/163 163]}}</ref>։ 1950 թուականին պատմական Յիսուսի որոնման երկրորդ փուլը նոր թափ կը ստանայ, մինիմալիստական մօտեցումները կը խամրին եւ 21-րդ դարուն մինիմալիստները գիտական հետազօտողներու շրջանին փոքրամասնութիւն կը կազմեն{{sfn|Chilton|Evans|1998|p=27}}{{sfn|Evans|2012|pp=4–5}}։ Չնայած հաւատն առ աւետարաններու անսխալութիւն չէր կրնար հաստատուիլ պատմագիտութեան կողմէ՝ 1980 թուականներէն սկսեալ շատ ուսումնասիրողներ այն կարծիքին են, որ պատմական նշանակութիւն ունեցող քանի մը փաստերէն բացի, Յիսուսի կեանքի որոշ դրուագներ եւս կարելի է «պատմականօրէն հաւանական» համարել<ref>{{Cite book|title=Jesus in Contemporary Scholarship|last=Borg|first=Marcus J.|publisher=Continuum|year=1994|isbn=978-1-56338-094-5|pages=4–6}}</ref>{{sfn|Theissen|Winter|2002|pp=142–43}}։ Պատմական Յիսուսի մասին ժամանակակից գիտական հետազօտութիւնները կը կեդրոնանան առաւել հաւանական տարրերու յայտնաբերման վրայ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=ryybidJYMAQC&printsec=frontcover#v=onepage|title=John, Jesus, and History, Volume 1: Critical Appraisals of Critical Views|last1=Anderson|first1=Paul N.|last2=Just|first2=Felix|last3=Thatcher|first3=Tom|publisher=Society of Biblical Lit|year=2007|isbn=978-1-58983-293-0|page=131}}</ref>{{sfn|Meier|2006|p=124}}։ === Յուդան եւ Գալիլիան առաջին դարուն === Մ․թ․ 6 թուականին Հրէաստանը, Իդումեան եւ [[:hy:Սամարիա|Սամարիան]] [[:hy:Հռոմեական_կայսրություն|Հռոմէական կայսրութեան]] ենթակայ թագաւորութենէն կը վերածուին կայսերական նահանգի, որ կը ստանայ Հրէաստան անունը։ Երկիրը կը ղեկավարուէր հռոմէական նահանգապետի, որոշ կարճատեւ շրջաններուն՝ ենթակայ թագաւորին կողմէ։ Նահանգապետը կառավարումը կ'իրականացնէր ծովափնեայ [[:hy:Կեսարիա_(Պաղեստին)|Կեսարիա]] քաղաքէն՝ ձգելով Երուսաղէմի ներքին գործերու կառավարումը Իսրայէլի քահանայապետին։ Որպէս բացառութիւն՝ նահանգապետը Երուսաղէմ կու գար կրօնական տօնակատարութիւններու ժամանակ, երբ կրօնական եւ հայրենասիրական ոգեւորութիւնը անկարգութիւններ եւ ապստամբութիւններ կ'առաջացնէր։ Յուդայի եւ Գալիլիայի հրէաբնակ տարածքները շրջապատուած էին հեթանոսաբնակ տարածքներով, սակայն հռոմէական օրէնքն ու սովորոյթները թոյլ կու տային հրեաներուն օրինականօրէն եւ մշակութային առումով հետեւիլ իրենց ուրոյն կրօնին եւ օրէնքներուն։ Գալիլիան համեմատաբար աւելի զարգացած էր եւ աղքատութիւնը քիչ տարածում ունէր, ինչ որ կ'ապահովէր հասարակական կարգի խաղաղ ընթացքը<ref name="Britannica" />։ Սա հելլենիստական յուդայականութեան ժամանակաշրջանն էր, որ միաւորած էր հրեաների կրօնական աւանդոյթները [[:hy:Հելլենիզմ|հելլենիստական]] Յունաստանի մշակոյթի տարրերուն հետ։ Մինչեւ Հռոմէական կայսրութեան անկումը եւ Արեւմտեան Միջերկրածովեան մուսուլմանական նուաճումները, հելլենիստական յուդայականութեան գլխաւոր կեդրոնները կը գտնուէին [[:hy:Ալեքսանդրիա|Աղեքսանդրիայի]] (Եգիպտոս) եւ [[:hy:Անտիոք|Անտիոքի]] (այժմ Հարաւային Թուրքիա) երկու գլխաւոր յունական քաղաքային բնակավայրերու մէջ՝ [[:hy:Միջին_Արևելք|Միջին Արեւելքի]] եւ [[:hy:Հյուսիսային_Աֆրիկա|հիւսիսային Ափրիկէի]] մէջ՝ երկուքն ալ հիմնադրուած մ․թ․ա․ 4-րդ դարու վերջը՝ [[:hy:Ալեքսանդր_Մակեդոնացի|Աղեքսանտր Մակեդոնացիի]] նուաճումներէն յետոյ։ Հելլենիստական յուդայականութիւնը գոյութիւն ունէր Երուսաղէմի մէջ նաեւ Երկրորդ Տաճարի ժամանակաշրջանին, երբ հակասութիւն կար հելլենականութեան ջատագովներու եւ աւանդապաշտներու միջեւ։ Հրէական Աստուածաշունչը աստուածաշնչեան եբրայերէնէն եւ աստուածաշնչեան արամերէնէն կը թարգմանուի հրէական յունարէնի («կոյնէ»)<ref>{{Cite book|title=The Cambridge history of Judaism. Volume 2: The Hellenistic Age|last1=Barr|first1=James|date=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139055123|editor1-last=Davies|editor1-first=W.D.|edition=1. publ.|location=Cambridge|pages=79–114|chapter=Chapter 3 - Hebrew, Aramaic and Greek in the Hellenistic age|editor2-last=Finkelstein|editor2-first=Louis}}</ref>։ Հրեաները իրենց հաւատքն ու կրօնական պրակտիկան կը հիմնէին Աստուածաշունչի «Օրէնքի» գիրքերուն վրայ․ հինգ գիրքեր, որոնք, ինչպէս կ'աւանդուէր, Աստուծոյ կողմէ տրուած են [[:hy:Մովսես|Մովսէսին]]։ Երեք նշանաւոր կրօնական կուսակցութիւններն էին [[:hy:Փարիսեցիներ|փարիսեցիները]], Էսենները եւ Սադակեցիները։ Այս երեք կուսակցութիւնները միասին միայն բնակչութեան մէկ փոքր մասն կը ներկայացնէին։ Հրեաներէն շատերը կ'ըսէին, որ Աստուած ազատեր է զիրենք հեթանոս կառավարիչներէն, ընդհուպ մինչեւ հռոմէացիների դէմ պատերազմի միջոցով<ref name="Britannica" />։ === Աղբիւրներ === Նոր Կտակարանն ուսումնասիրող գիտնականները դժուարութիւններու կը հանդիպին կանոնական աւետարանները վերլուծելու ընթացքին{{sfn|Harris|1985|p=263}}։ Աւետարանները ժամանակակից իմաստով կենսագրութիւններ չեն հանդիսանար եւ տարբեր հեղինակներ կը մեկնաբանեն Յիսուսի աստուածաբանական նշանակութիւնը եւ կ'անդրադառնան անոր հանրային գործունէութեան՝ անտեսելով կեանքի շատ մանրամասնութիւններ{{sfn|Harris|1985|p=263}}։ Ուսումնասիրողները աւետարաններուն կը վերաբերին որպէս տեղեկութիւններու ոչ յուսալի աղբիւրներու, քանի որ աւետարանիչներուն նպատակը Յիսուսը փառաբանելն է{{sfn|Sanders|1993|p=3}}։ Չնայած այս իրողութեան՝ Յիսուսի կեանքին մասին սկզբնաղբիւրներն աւելի լաւ վիճակի մէջ են, քան օրինակ՝ [[:hy:Ալեքսանդր_Մեծ|Ալեքսանդր Մեծի]] կեանքի մասին մեզի հասած աղբիւրները {{sfn|Sanders|1993|p=3}}։ Գիտնականները կ'օգտագործեն շարք մը չափանիշներ, ինչպէս օրինակ անկախ վկայման չափանիշը, ներդաշնակուածութեան չափանիշը եւ ընդհատութեան չափանիշը՝ իրադարձութիւններու պատմականութիւնը գնահատելու համար {{sfn|Rausch|2003|pp=36–37}}։ Իրադարձութիւններու պատմականութիւնը նաեւ կախուած է աղբիւրներու վստահելութեան աստիճանէն․ աւետարանները Յիսուսի կեանքի՝ ո՛չ անկախ եւ ոչ ալ հետեւողական արձանագրութիւններ են։ Մարկոսի աւետարանը, որ ամենայն հաւանականութեամբ ամէնավաղ գրուած աւետարաններէն է, տասնամեակներ շարունակ համարուած է պատմականօրէն առաւել ստոյգ աղբիւրը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=ryybidJYMAQC&pg=PA291#v=onepage|title=John, Jesus, and History, Volume 2|last1=Anderson|first1=Paul N.|last2=Just|first2=Felix|last3=Thatcher|first3=Tom|publisher=Society of Biblical Lit|year=2007|isbn=978-1-58983-293-0|page=291}}</ref>։ Յովհաննէսի աւետարանը, որ վերջին գրուած աւետարանն է, զգալիօրէն տարբեր է Հհամատես աւետարաններէն եւ ընդհանուր առմամբ կը համարուի աւելի քիչ յուսալի, թէեւ շատ մը գիտնականներ կը խոստովանին, որ անիկա կրնայ պարունակել աւելի հին նիւթի շերտ՝ նոյնքան պատմականօրէն արժէքաւոր, որքան համատես աւետարանները կամ նոյնիսկ անկէ առաւել<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=ryybidJYMAQC&pg=PA291#v=onepage|title=John, Jesus, and History, Volume 2|last1=Anderson|first1=Paul N.|last2=Just|first2=Felix|last3=Thatcher|first3=Tom|publisher=Society of Biblical Lit|year=2007|isbn=978-1-58983-293-0|page=292}}</ref>։ Թովմասի ոչ կանոնական աւետարանը կրնայ ըլլալ Յիսուսի առակներու եւ աֆորիզմներու անկախ աղբիւր։ Օրինակ՝ Թովմասը կը հաստատէ, որ Յիսուս օրհնած է աղքատներն ու անոր այս ասոյթը շրջանառուած է ինքնուրոյն կերպով՝ նախքան Q աղբիւրին մէջ նմանատիպ այլ ասոյթներու հետ փոխկապակցուիլը {{sfn|Funk|Hoover|1993|pp=471–532}}։ Վաղ ոչ քրիստոնէական աղբիւրները, որոնք կը հաստատեն Յիսուսի պատմական գոյութիւնը, կը ներառեն Յովսէփի եւ [[:hy:Կոռնելիոս_Տակիտոս|Տակիտոսի]] աշխատութիւնները{{efn|Tuckett writes: "All this does at least render highly implausible any far-fetched theories that even Jesus' very existence was a Christian invention. The fact that Jesus existed, that he was crucified under Pontius Pilate (for whatever reason) and that he had a band of followers who continued to support his cause, seems to be part of the bedrock of historical tradition. If nothing else, the non-Christian evidence can provide us with certainty on that score."<ref>{{Cite encyclopedia |year=2001 |title=Sources and methods |encyclopedia=Cambridge Companion to Jesus |publisher=Cambridge University Press |last=Tuckett |first=Christopher |editor-last=Bockmuehl |editor-first=Markus N. A. |pages=123–24 |isbn=978-0-521-79678-1}}</ref>}}{{sfn|Blomberg|2009|pp=431–36}}{{sfn|Van Voorst|2000|pp=39–53}}։ Ոչ քրիստոնէական աղբիւրները արժէքաւոր են երկու առումով։ Առաջին՝ անոնք ցոյց կու տան, որ նոյնիսկ քրիստոնէութեան նկատմամբ չեզոք կամ թշնամական տրամադրուած անհատներն ու խումբերը երբեք չեն ցուցաբերեր որեւէ կասկած, որ Յիսուսը իրօք գոյութիւն ունեցած է։ Երկրորդ՝ անոնք ցոյց կու տան Յիսուսի մօտաւոր պատկերը, որ համատեղելի է քրիստոնէական աղբիւրներուն մէջ ներկայացուող պատկերին հետ, համաձայն որու Յիսուսը ուսուցիչ է, ունի հրաշագործի հեղինակութիւն, Յակոբոս անունով եղբայր եւ մահացած է բռնի մահով{{sfn|Theissen|Merz|1998}}։ === Ժամանակագրութիւն === Աւետարանները քանի մը ուղենիշներ կը պարունակեն Յիսուսի ծննդեան թուականին վերաբերեալ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#2:1 Մատթէոս 2.1] գլխուն մէջ Յիսուսի ծնունդը փոխկապակցուած է մօտաւորապէս մ. թ .ա. 4 թ. մահացած Հերովդէս Մեծի իշխանութեան, [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#1.5 Ղուկասի 1.5ին] մէջ նշուած է, որ Հերովդէսը գահակալած է Յիսուսի ծնունդէն ոչ շատ առաջ{{sfn|Maier|1989|pp=115–18}}{{sfn|Niswonger|1992|pp=121–22}}։ Ատոր հետ մէկտեղ՝ Ղուկասի աւետարանը Յիսուսի ծնունդը նաեւ կը կապէ [[:hy:Կվիրինիուսի_մարդահամար|Կվիրինիուսի մարդահամարին]] հետ, որ տեղի ունեցած է մօտ տաս տարի անց՝ մ.թ. 6 թուականին {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=137–38}}{{sfn|Niswonger|1992|pp=122–24}}։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#3.23 Ղուկաս 3.23] գլխուն մէջ նշուած է, որ Յիսուս եղած է «երեսուն տարեկան» իր քարոզչութիւնը սկսած ատեն, որ, համաձայն [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#10.37 Գործք 10.37–38] գլխուն, կը նախորդէր Յովհաննէս Մկրտիչի քարոզչութեան։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#3.1 Ղուկաս 3.1–2] գլխուն մէջ նշուած է, որ Յիսուսի հրապարակային քարոզչութիւնը սկսած է հռոմէական կայսր [[:hy:Տիբերիոս|Տիբերիոսի]] գահակալման 15-րդ տարին ( մ․թ․ 28 կամ 29 թուականներ){{sfn|Niswonger|1992|pp=121–22}}<ref name="Vermes2006">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=a9EiEU_Yz_kC&pg=PA81#v=onepage|title=The Nativity: History and Legend|last=Vermes|first=Géza|publisher=Random House Digital|year=2010|isbn=978-0-307-49918-9|pages=81–82}}</ref>։ Համաձայնեցնելով աւետարանական տեղեկութիւնները պատմական տուեալներու հետ եւ օգտագործելով տարբեր այլ մեթոտներ՝ ուսումնասիրողներէն շատերը Յիսուսի ծննդեան թուականը կը յանգեցնեն մ․թ․ա․ 6-4 թուականներուն<ref name="Vermes2006" />{{sfn|Dunn|2003|p=324}}<nowiki>, բայց ոմանք կ'առաջարկեն Յիսուսի ծննդեան թուականի՝ աւելի լայն շրջանակի վարկածներ{{efn|For example, John P. Meier states that Jesus' birth year is </nowiki>''c.'' 7/6 BC<ref name="Meier1991">{{Cite book|title=A Marginal Jew: The roots of the problem and the person|url=https://archive.org/details/marginaljewrethi0000john|last=Meier|first=John P.|publisher=Yale University Press|year=1991|isbn=978-0-300-14018-7|page=[https://archive.org/details/marginaljewrethi0000john/page/407 407]}}</ref>, while Finegan favors ''c.'' 3/2 BC.<ref name="Finegan">{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbookbiblical00fine|title=Handbook of Biblical Chronology, rev. ed|last=Finegan|first=Jack|publisher=Hendrickson Publishers|year=1998|isbn=978-1-56563-143-4|page=[https://archive.org/details/handbookbiblical00fine/page/319 319]}}</ref>։ Յիսուսի քարոզչութեան տեւողութիւնը որոշուած է համաձայն քանի մը տարբեր մօտեցումներու {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|p=140}}{{sfn|Freedman|2000|p=249}}։ Այդ մօտեցումներէն մէկը հիմնուած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Luke#3.1 Ղուկաս 3.1–2], [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Acts#10.37 Գործք 10.37–38] տուեալներուն եւ Տիբերիուսի գահակալութեան տարիներուն վրայ, եւ որպէս Յիսուսի քարոզչութեան սկիզբ թուական կը նշէ 28-29 թուականները {{sfn|Maier|1989|pp=120–21}}։ Միւս մօտեցումը հիմնուած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/John#2.13 Յովհաննէս 2.13–20] գլխուն մէջ տաճարի մասին պնդման վրայ, որու համաձայն՝ Յիսուսի քարոզչութիւնը սկսած է այն ժամանակ, երբ Երուսաղէմի տաճարը կը գտնուէր կառուցման 46-րդ տարին (համաձայն [[:hy:Հովսեփոս_Ֆլավիոս|Յովսէփոս Ֆլավիոսի]] վկայութեան՝ տաճարի վերականգնման աշխատանքները սկսած էին Հերովդէս Մեծ արքայի գահակալութեան 18-րդ տարիին)։ Այս մօտեցմամբ Յիսուսի քարոզչութեան սկիզբը թուագրուած է մօտաւորապէս մ․թ․ 27-29 թուականներով {{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|p=140}}{{sfn|Maier|1989|p=123}}։ Մէկ այլ մեթոտ հիմնուած է Յովհաննէս Մկրտիչի մահուան եւ Հերովդէս Անտիպասի եւ Հերովդիադէի ամուսնութեան թուականներուն վրայ՝ ըստ Յովսէփոսի գրուածքներուն եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Matthew#14.4 Մատթէոս 14.4] եւ [https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/Mark#6.18 Մարկոս 6.18] գլուխներու տուեալներուն<ref>{{Cite encyclopedia|year=2006|title=Josephus on John the Baptist|encyclopedia=The Historical Jesus in Context|publisher=Princeton University Press|url=https://books.google.am/books?id=wMbEyeDSQQgC&pg=PA55#v=onepage|last=Evans|first=Craig|editor-last1=Levine|editor-first=Amy-Jill|pages=55–58|isbn=978-0-691-00992-6|editor-first3=John D.|editor-last2=Allison|editor-last3=Crossan|editor2-first=Dale C.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/herodiasathomein0000gill|title=Herodias: at home in that fox's den|last=Gillman|first=Florence M.|publisher=Liturgical Press|year=2003|isbn=978-0-8146-5108-7|pages=[https://archive.org/details/herodiasathomein0000gill/page/25 25]–30}}</ref>։ Հաշուի առնելով, որ գիտնականներէն շատերը Հերովդէսի եւ Հերովիդադէի ամուսնութիւնը կը թուագրեն 28-35 թուականներով, այդ Յիսուսի քարոզչութեան սկիզբի թուագրման հարցով կը յանգեցնէ մօտաւորապէս 28-29 թուականներուն {{sfn|Freedman|2000|p=249}}։ Ուսումնասիրողներէն շատերը համակարծիք են, որ Յիսուս մահացած է 30 կամ 33 թուականներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանին<ref name="Humphreys1992" />{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|p=398}}։ Աւետարանները կը նշեն, որ իրադարձութիւնը տեղի ունեցած է Հրէաստանի հռոմէական կուսակալ Պիղատոսի՝ 26-36 թուականներու կառավարման շրջանին{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=81–83}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=wzRVN2S8cVgC&printsec=frontcover#v=onepage|title=The gospel of Luke: New International Commentary on the New Testament Series|last=Green|first=Joel B.|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=1997|isbn=978-0-8028-2315-1|page=168}}</ref>{{sfn|Carter|2003|pp=44–45}}։ Պօղոսի՝ դէպի քրիստոնէութիւն դարձի թուականը (մօտ 33–36 թուականներ)՝ խաչելութեան թուագրման համար վերին շեմն է։ Պօղոսի դարձի եւ քարոզչութեան սկիզբի թուականը կարելի է որոշել Գործք առաքելոց եւ Պօղոսի նամակներու վերլուծութեան միջոցով{{sfn|Köstenberger|Kellum|Quarles|2009|pp=398–400}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=NlFYY_iVt9cC&pg=PA21#v=onepage|title=Jesus & the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times|last=Barnett|first=Paul|publisher=InterVarsity Press|year=2002|isbn=978-0-8308-2699-5|page=21}}</ref>։ Աստղագէտները կը փորձեն գտնել խաչելութեան ճշգրիտ թուականը՝ վերլուծելով լուսնային շարժումները ու հաշուելով հրէական Զատիկի (Փեսախ) պատմական թուականները, քանի որ տօնակատարութեան հիմք ծառայած է լուսնա-արեգակնային [[:hy:Հրեական_օրացույց|հրէական օրացոյցը]]։ Այս մեթոտի միջոցով ստացուած աւելի ընդունելի տարեթիւերն են 30 թուականի Ապրիլի 7-ը եւ 33 թուականի Ապրիլի 3-ը (երկուքն ալ [[:hy:Հուլյան_օրացույց|Յուլեան օրացոյցով]] )<ref>{{Cite journal|last=Pratt|first=J. P.|year=1991|title=Newton's Date for the Crucifixion|url=http://www.johnpratt.com/items/docs/newton.html|journal=Journal of the Royal Astronomical Society|volume=32|pages=301–04|bibcode=1991QJRAS..32..301P}}</ref>։ === Իրադարձութիւններու պատմական ընթացք === ==== Ընտանիք ==== Բազմաթիւ ուսումնասիրողներ համակարծիք են, որ Յովսէփը՝ Յիսուսի հայրը, մահացած է նախքան Յիսուսի հանրային քարոզչութեան սկիզբը։ Բոլոր աւետարաններուն մէջ Յովսէփը չի յիշատակուիր Յիսուսի քարոզչութեան ընթացքին։ Յովսէփի մահուան հանգամանքը կը բացատրէ, թէ ինչո՞ւ Մարկոսի աւետարանի 6։3 համարին մէջ Յիսուսի հարեւանները զինք կ'անուանեն Մարիամի որդի (տղաքը սովորաբար ճանչցուած են իրենց հայրերով)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=ML1mnUBwmhcC&pg=PA64#v=onepage|title=Mary in the New Testament|last1=Brown|first1=Raymond E.|date=1978|publisher=Paulist Press|isbn=9780809121687|page=64}}</ref>։ Ըստ ուսումնասիրողներ Թիսենի եւ Մերցի՝ բացառիկ քարիզմատիկ առաջնորդները, ինչպիսին Յիսուսն էր, յաճախ տարաձայնութիւններ կ'ունենան իրենց ընտանիքներու անդամներուն հետ{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=194}}։ Մարկոսի աւետարանին մէջ Յիսուսի ընտանիքը կու գայ իր մօտ՝ վախնալով որ ան խելագարուած է (Մարկոս 3:20–34)։ Այս դրուագը շատ ուսումնասիրողներու կողմէ արժանահաւատ կը համարուի, քանի որ կ'ենթադրուի, որ քիչ հաւանական է որ վաղ քրիստոնեաները զայն յօրինած կ'ըլլան<ref name="ActJMark">[[Robert W. Funk|Funk, Robert W.]] and the [[Jesus Seminar]]. ''The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus.'' HarperSanFrancisco. 1998. "Mark," pp. 51–161</ref>։ Յիսուսի մահէն յետոյ իր ընտանիքի շատ անդամներ կը միանան քրիստոնէական շարժման{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=194}}։ Յիսուսի եղբայր Յակոբոսը կը դառնայ Երուսաղէմի եկեղեցւոյ առաջնորդ{{sfn|Cross||Livingstone|2005|loc=James, St.}}: Ըստ Գեզա Վերմեսի, կոյսէն Յիսուսի ծննդեան վարդապետութիւնը կը բխի աստուածաբանական զարգացումէ, եւ ո՛չ թէ պատմական իրադարձութիւններէն{{sfn|Vermes|1981|p=283}}։ Չնայած իշխող կարծիքին, որ Համատես աւետարաններու հեղինակները կը յենէին միմեանց վրայ, այլ ուսումնասիրողներ կարեւոր կը համարեն, որ կոյսէն ծնիլը կը յիշատակուի երկու տարբեր աւետարաններուն մէջ՝ Մատթէոսի եւ Ղուկասի<ref>Bromiley, Geoffrey (1995) ''International Standard Bible Encyclopedia'', Eerdmans Publishing, {{ISBN|978-0-8028-3784-4}}, p. 991.</ref><ref>Craig S. Keener, ''[https://books.google.am/books?id=8C2Y_HaL5W0C&pg=PA83#v=onepage&q=Keener%20infancy%20independent%20attestation The Gospel of Matthew]'' (Eerdmans 2009 {{ISBN|978-0-8028-6498-7}}), p. 83</ref><ref>Donald A. Hagner, ''Matthew 1–13'' (Paternoster Press 1993 {{ISBN|978-0-8499-0232-1}}), pp. 14–15, cited in the preceding</ref><ref>Millard Erickson, ''[https://books.google.am/books?id=0PbBz6-XcssC&pg=PA761#v=onepage&q=Erickson%20stronger%20%20claim%20historicity Christian Theology]'' (Baker Academic 1998 {{ISBN|978-0-8010-2182-4}}), p. 761</ref><ref>Fritz Allhoff, Scott C. Lowe, ''[https://books.google.am/books?id=2hYEngEACAAJ] Christmas{{snd}} Philosophy for Everyone: Better Than a Lump of Coal'' (Wiley-Blackwell 2010 {{ISBN|978-1-4443-3090-8}}), p. 28</ref><ref>[[Frederick Dale Bruner]], ''[https://books.google.am/books?id=5jZlfg1yxIEC&pg=PA41#v=onepage&q=Bruner%20%22two%20independent%20literary%22%60 Matthew: The Christbook]'' (Eerdmans 2004 {{ISBN|9780802811189}}), p. 41</ref>։ Սանդերսն կ'ըսէ, որ Յիսուսի ծագումնաբանութիւնը պատմականօրէն ոչ վաւեր է, քանի որ աւետարանիչներու նպատակն է ցոյց տալ, որ Յիսուսը եղած է համընդհանուր հրէական փրկիչ{{sfn|Sanders|1993|pp=80–91}}։ Ամէն պարագայի, ըստ որոշ ուսումնասիրողներու, երբ Յիսուսի՝ կոյսէն ծնելու վարդապետութիւնը ճանաչում գտաւ, անիկա փոխարինեց նախկին աւանդոյթը, ըստ որու ան սերած էր [[:hy:Դավիթ_(արքա)|Դաւիթէն]] Յովսէփի միջոցով{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=196}}։ Ղուկաս կը հաղորդէ, որ Յիսուս Յովհաննէս Մկրտիչի արիւնակիցն է, բայց բազմաթիւ ուսումնասիրողներու կարծիքով այդ կապը մտացածին է{{sfn|Sanders|1993|pp=80–91}}։ ==== Մկրտութիւն ==== Ժամանակակից ուսումնասիրողներու մեծ մասը Յիսուսի մկրտութիւնը եւ խաչելութիւնը պատմական փաստ կը համարէ{{sfn|Dunn|2003|p=339}}։ Ուսումնասիրողները մկրտութեան վաւերականութեան հարցով կը հիմնուին անմեղութեան կանխավարկածին վրայ՝ նշելով, որ քիչ հաւանական է, որ վաղ քրիստոնեաները յօրինած են մկրտութեան դրուագը, քանի որ Յովհաննէս Մկրտիչի մօտ կը մկրտուէին ապաշխարողներն ու մեղաւորները, իսկ Յիսուս՝ ըստ քրիստոնէական վարդապետութեան, առանց մեղքի է{{sfn|Powell|1998|p=47}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=so_G78SBXAoC&pg=PA29#v=onepage|title=John the Baptist: Prophet of Purity for a New Age|last=Murphy|first=Catherine|publisher=Liturgical Press|year=2003|isbn=978-0-8146-5933-5|pages=29–30}}</ref> Ըստ Թեյսենի եւ Մերզի՝ Յիսուս ոգեշնչուած էր Յովհաննէս Մկրտիչով եւ վերցուցած է անոր ուսմունքի շատ մը տարրեր{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=235}}։ ==== Քարոզչութիւն Գալիլիայի մէջ ==== Գիտնականներէն շատերու կարծիքով Յիսուս իր ամբողջ կեանքը անցուցած է Գալիլիայի եւ Յուդայի տարածքին մէջ եւ չէ քարոզած կամ ուսուցանած այլ տեղեր<ref name="Dunn303">{{Cite encyclopedia|year=2006|title=The Spirit-Filled Experience of Jesus|encyclopedia=The Historical Jesus in Recent Research|publisher=Eisenbrauns|url=https://books.google.am/books?id=37uJRUF6btAC&pg=PA303#v=onepage|last=Borg|first=Marcus J.|editor-last1=Dunn|editor-first=James D. G.|page=303|isbn=978-1-57506-100-9|editor2-first=Scot|editor2-last=McKnight}}</ref>։ Անոնք համակարծիք են, որ Յիսուս բանավիճած է հրեայ կրօնական վերնախաւին հետ Աստուծոյ թեմայով, կատարած է որոշ բժշկութիւններ, ներկայացուցած է իր ուսմունքը առակներու միջոցով եւ հետեւորդներ ունեցած{{sfn|Levine|2006|p=4}}։ Յիսուսի հրեայ ընդդիմախօսները իր ուսմունքը համարած են սկանտալային, քանի որ ան կը ճաշէր մեղաւորներու հետ, կ'եղբայրանար կանանց հետ<ref name="5GIntro" />։ Ուսումնասիրողներէն` Սանդերսը արժանահաւատ չի համարեր, որ Մովսէսի օրէնքի մեկնաբանութեան հետ կապուած տարաձայնութիւնները կրնային հրէական իշխանութիւններուն մօտ Յիսուսը սպաննելու ցանկութիւն առաջացնել {{sfn|Sanders|1993|pp=205–23}}։ Նա կ'ուսուցանէր հրէական օրէնքի մասին՝ որոնելով ատոր ճիշդ նշանակութիւնը, երբեմն ի հակադրութիւն այլ աւանդոյթներու{{sfn|Ehrman|1999|pp=164–67}}։ Յիսուս օրէնքին կեդրոնը կը դնէ սէրը եւ այդ օրէնքին հետեւիլը կը համարէ անհրաժեշտութիւն{{sfn|Ehrman|1999|pp=164–67}}։ Յիսուսի բարոյական ուսմունքի հիմքը ուրիշները ներելն ու չդատելն էր, թշնամիները սիրելն էր եւ աղքատներուն հոգ տանիլն էր {{sfn|Ehrman|1999|pp=171–76}}։ Ըստ Ֆանքի եւ Հովերի կարծիքին՝ Յիսուսին բնորոշ է բարատոքսալ կամ անսպասելի շրջասութիւնները, ինչպէս անոր խորհուրդներէն մէկն է․ երբ կը զարնեն մէկ այտին, դարձնել նաեւ միւս այտը (Ղուկաս 6:29)<ref>[[Robert W. Funk|Funk, Robert W.]], Roy W. Hoover, and the [[Jesus Seminar]]. ''The five gospels.'' HarperSanFrancisco. 1993. p. 294</ref>։ Աւետարանները Յիսուսի ուսուցումը կը նկարագրեն յստակ սահմանուած դրուագներով, ինչպէս Լեռան քարոզը Մատթէոսի աւետարանին մէջ կամ Քարոզ դաշտին մէջ՝ Ղուկասի աւետարանին մէջ։ Ըստ Գերդ Թիսենի եւ Անեթ Մերզի կարծիքին՝ այս դրուագները կը ներառեն Յիսուսի բուն ուսմունքները, բայց տեսարանները յօրինուած են համապատասխան աւետարանիչներու կողմէ, որպէսզի ստեղծեն այս ուսմունքները, որոնք նախապէս գրառուած էին առանց համաթեքսթի {{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=17–62}}։ Թէեւ Յիսուսի հրաշքները կը տեղաւորուին հին ժամանակներու սոցիալական համաթեքսթին մէջ, ան սահմանած է զանոնք այլ կերպ։ Առաջինը` ան զանոնք մեծապէս կը պայմանաւորէ բժշկուողներու հաւատքով։ Երկրորդ՝ ան զանոնք կը կապէ ժամանակի աւարտի մարգարէութեան հետ{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=310}}։ Յիսուսի կողմէ 12 աշակերտներու ընտրութիւնը, ըստ ուսումնասիրողներու, վախճանաբանական ուղերձ է{{sfn|Sanders|1993|p=10}}։ Երեք համատես աւետարաններուն մէջ նշուած է տասներկու առաքեալ, թէեւ Ղուկասի անուններուն ցանկը կը տարբերի Մատթէոսի եւ Մարկոսի անուններու ցանկէն՝ ենթադրելով որ քրիստոնեաները տարակարծիք էին բոլոր աշակերտներու ինքնութեան գծով{{sfn|Ehrman|1999|pp=186–87}}։ Տասներկու աշակերտները կրնային ներկայացնել Իսրայէլի 12 ցեղերը, որոնք պիտի վերականգնուէին Աստուծոյ արքայութեան հաստատումէն յետոյ{{sfn|Ehrman|1999|pp=186–87}}։ Յիսուսի երկրորդ գալստեան ժամանակ աշակերտները պէտք է դառնային Իսրայէլի 12 ցեղերու առաջնորդներ եւ դատաւորներ (Մատթէոս 19:28, Ղուկաս 22:30).{{sfn|Ehrman|1999|pp=186–87}}։ Ըստ Բարտ Էրմանի՝ Յիսուսի խոստումը, որ Տասներկուքը կ'առաջնորդեն Իսրայէլի ցեղերը, պատմական է, քանի որ Տասներկուքին մէջ կը մտնէ նաեւ Յուդա Իսկարիովտեցին։ Ըստ ուսումնասիրողներու` Մարկոսի աւետարանին մէջ աշակերտները յաճախ բացասական գոյներով պատկերուած են։ Մինչ այլք երբեմն կը պատասխանեն Յիսուսին լիակատար հաւատքով, անոր աշակերտները յաճախ շփոթուած են եւ կասկածամիտ{{sfn|Sanders|1993|pp=123–24}}։ Աշակերտները շատ պարագաներու որպէս ֆոն կը ծառայեն Յիսուսի եւ այլ կերպարներու համար{{sfn|Sanders|1993|pp=123–24}}։ Սակայն Սանդերսը կ'ըսէ, որ աշակերտներու թերութիւնները Մարկոսի աւետարանին մէջ հաւանաբար չափազանցուած են, եւ ընդհակառակը, աշակերտները իսկականէն աւելի դրական ներկայացուած են Մատթէոսի եւ Ղուկասի աւետարաններուն մէջ {{sfn|Sanders|1993|pp=123–24}}։ Սանդերս կ'ըսէ, որ Յիսուսի առաքելութիւնը ապաշխարանքի հրաւիրելու մէջ չէր, չնայած ան կը խոստովանէր, որ այդ կարծիքը տարածուած չէ{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=336}}։ ==== Դեր ==== Յիսուս հանդէս կու գայ որպէս վախազդու կերպար, «Մարդու Որդի», որ շուտով փառքով պիտի գայ երկինքէն՝ հաւաքելու ընտրեալները (Մարկոս 13:24–27, Մատթէոս 24:29–31, Ղուկաս 21:25–28)։ Ան ինքզինք կ'անուանէ «մարդու որդի» խօսակցականի մէջ նաեւ «մարդ» իմաստով, սակայն ուսումնասիրողները վստահ չեն, թէ արդեօք ան ինքզի՞նք նկատի ունի, երբ կը խօսի երկնային Մարդու Որդիին։ Պօղոս առաքեալը եւ այլ վաղ քրիստոնեաներ կը նոյնացնեն «Մարդու Որդուն» յարութիւն առած Յիսուսի հետ<ref name="Britannica" />։ Քրիստոս կամ «Մեսիա», «օծեալ» անուանումըկը վկայէ, թէ Յիսուսի հետեւորդները կը հաւատային զինք՝ օծեալ Դաւիթ թագաւորի ժառանգը ըլլալուն, որմէ որոշ հրեաներ կ'ակնկալէին, որ պիտի փրկէ Իսրայէլը։ Աւետարանները կը վերաբերին իրեն ո՛չ միայն որպէս պարզ «օծեալի», այլ որպէս խոստացուած «օծեալի» կամ «Քրիստոսի»։ Վաղ յուդայականութեան մէջ այս տիտղոսի բացարձակ ձեւը չի հանդիպիր, այլ միայն այնպիսի արտայայտութեան ձեւով, ինչպէս օրինակ «անոր օծեալը»։ Հրէական մեսիանական աւանդոյթը կը ներառէր բազմաթիւ ձեւեր, որոնցմէ քանի մը հատը կեդրոնացած էր «Մեսիայի» կերպարին վրայ, իսկ միւսները՝ ոչ{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=533–40}}։ Հիմնուելով քրիստոնէական աւանդութեան վրայ՝ Գերդ Թեյսենը առաջ կը քշէ այն տեսութիւնը, որ Յիսուս ինքզինք կը դիտարկէր մեսիանական (փրկչական) աւանդութեան համաթեքսթին մէջ, բայց «Մեսիայի» կոչման չէր յաւակներ {{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=533–40}}։ Իսկ Բարթ էրմանը կը գտնէ, որ Յիսուս ինքզինք «մեսիա» կը համարէր, թէկուզ այն իմաստով, որ ան պիտի ըլլայ Աստուծոյ ստեղծած նոր քաղաքական կարգի գլուխը<ref>{{Cite web|url=http://ehrmanblog.org/judas-and-the-messianic-secret/|title=Judas and the Messianic Secret|last=Ehrman|first=Bart|date=2015 թ․ դեկտեմբերի 1|website=The Bart Ehrman Blog}}</ref> բայց ոչ այն իմաստով ինչպէս յետագային ընդունուեցաւ քրիստոնէական վարդապետութեան մէջ<ref>{{Cite web|url=http://ehrmanblog.org/jesus-claim-to-be-the-messiah/|title=Jesus' Claim to be the Messiah|last=Ehrman|first=Bart|date=2015 թ․ դեկտեմբերի 1|website=The Bart Ehrman Blog}}</ref>: ==== Զատիկ եւ խաչելութիւն ==== Մօտ 30 թուականին Յիսուս եւ իր հետեւորդները կ'երթան Գալիլիայէն Երուսաղէմ Զատիկը նշելու{{sfn|Sanders|1993|p=10}}։ Յիսուս յուզում կը բարձրացնէ Երուսաղէմի տաճարին մէջ {{sfn|Sanders|1993|p=11}}, որ հրէական կրօնական եւ քաղաքական իշխանութիւններու կեդրոնն էր։ Սանդերսը ատիկա կը կապէ Յիսուսի այն մարգարէութեան հետ, որ Տաճարը ամբողջովին պիտի քանդուի{{sfn|Sanders|1993|pp=254–62}}։ Յիսուս վերջին ընթրիքը կ'ունենայ աշակերտներուն հետ, որ քրիստոնէական գինիի եւ հացի [[:hy:Հաղորդություն|հաղորդութեան]] խորհուրդի սկիզբը կը դնէ։ Այս խորհուրդի հարցով աւետարաններու տուեալները չեն կրնար ամբողջովին համապատասխան ըլլալ եւ անհնարին է իմանալ, թէ ինչն էր Յիսուսի նպատակը, սակայն ըստ երեւոյթին ընթրիքը կը խորհրդանշէ գալիք Աստուծոյ արքայութիւնը։ Յիսուս հաւանաբար կը սպասէր, որ իրեն պիտի սպաննն եւ հնարաւոր է՝ յոյս ունէր, որ Աստուած պիտի միջամտէ{{sfn|Sanders|1993|pp=263–64}}։ Աւետարանները կ'ըսեն, որ Յիսուս մատնուած է իր աշակերտներէն մէկուն կողմէ եւ ուսումնասիրողները այս աւանդոյթը իրականութեան համապատասխան կը համարեն{{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus Christ}}։ Հաւաստի կը համարուի նաեւ այն փաստը, որ Յիսուս մահապատիժի է ենթարկուած է Հրէաստանի հռոմէական կուսակալի Պիղատոս Պոնտացիի հրամանով{{sfn|Sanders|1993|p=11}}։ Տաճարի սադակեցի քահանայապետները ուզած են Յիսուսին մահապատիժի ենթարկել ո՛չ այնքան կրօնական քարոզչութեան, այլ առաւելապէս անոր քաղաքական հայեացքներուն համար{{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus Christ}}։ Անոնք Յիսուսը կը դիտարկէին որպէս սպառնալիք կայունութեան համար, յատկապէս երբ ան յուզում առաջացուց Երուսաղէմի տաճարին մէջ {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Jesus Christ}}<ref name="JE1906" />։ Այլ գործօններ, որոնցմէ էր անոր յաղթական մուտքը Երուսաղէմ, կրնային նպաստել այս որոշման{{sfn|Sanders|1993|pp=269–73}}։ Շատ ուսումնասիրողներ Յիսուսի խաչելութիւնը կը համարեն իրականութեան համապատասխանող փաստ, քանի որ վաղ քրիստոնեաները դժուար թէ հնարած ըլլային իրենց առաջնորդի նման տանջալի մահը{{sfn|Dunn|2003|p=339}}{{sfn|Meier|2006|pp=126–28}}։ === Լեզու, ազգային պատկանելիութիւն եւ արտաքին տեսք === [[Պատկեր:CompositeJesus.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:CompositeJesus.JPG|alt=Twelve depictions of Jesus from around the world|մինի|Յիսուսի կրօնական պատկանելութիւնը արվեստում եղել է մշակութային պայմանների ազդեցութեան տակ {{sfn|Houlden|2006|pp=63–99}}<ref name="Erricker44">{{Cite book|url=https://archive.org/details/teachingchristia0000unse|title=Teaching Christianity: a world religions approach|last=Erricker|first=Clive|publisher=James Clarke & Co|year=1987|isbn=978-0-7188-2634-5|page=[https://archive.org/details/teachingchristia0000unse/page/44 44]}}</ref>]] Յիսուս մեծցած է Գալիլիայի մէջ եւ անոր քարոզչութեան մեծ մասը այնտեղ անցած է{{sfn|Green|McKnight|Marshall|1992|p=442}}։ Լեզուները, որոնք առաջին դարուն կը գործածուէին Գալիլիայի եւ Յուդայի մէջ, հրէապաղեստինեան արամերէնը, եբրայերէնը եւ յունարէնն էին՝ արամերէնի առաւել տարածուածութեամբ<ref name="BarrLang">{{Cite journal|last=Barr|first=James|year=1970|title=Which language did Jesus speak|url=https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:1m2973|journal=Bulletin of the John Rylands University Library of Manchester|volume=53|issue=1|pages=9–29|access-date=2019-01-30|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203184449/https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:1m2973|url-status=dead}}</ref><ref name="Porter110">{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbooktoexeges00port|title=Handbook to exegesis of the New Testament|last=Porter|first=Stanley E.|publisher=Brill|year=1997|isbn=978-90-04-09921-0|pages=[https://archive.org/details/handbooktoexeges00port/page/n110 110]–12}}</ref>։ Ըստ առաւել տարածուած կարծիքի, Յիսուս մեծ մասամբ ուսանած է արամերէնով{{sfn|Dunn|2003|pp=313–15}}։ Ժամանակակից ուսւոմնասիրողները համաձայն են, որ Յիսուս եղած է առաջին դարու [[:hy:Պաղեստին|Պաղեստինի]]{{sfn|Ehrman|1999|p=96}}<ref name="Celebrating sacraments">{{Cite book|title=Celebrating sacraments|last=Stoutzenberger|first=Joseph|publisher=St Mary's Press|year=2000|page=286}}</ref> հրեայ։ «Ioudaios»ը յունական Նոր կտակարանին մէջ եզրոյթ է, որ ըստ համաթեքսթի կրնայ նշանակել կրօն (յուդայականութիւն), ազգային պատկանելութիւն (հրեայ) կամ երկուքը միասին {{efn|In the New Testament, Jesus is described as Jewish / Judean (''[[Ioudaios]]'' as written in Koine Greek) on three occasions: by the Magi in [[Matthew 2]], who referred to Jesus as "King of the Jews" (''basileus ton ioudaion''); by both the [[Samaritan woman at the well]] and by Jesus himself in [[John 4]]; and (in all four gospels) during the Passion, by the Romans, who also used the phrase "King of the Jews".<ref>{{Cite journal |last=Elliott |first=John |year=2007 |title=Jesus the Israelite Was Neither a 'Jew' nor a 'Christian': On Correcting Misleading Nomenclature |journal=Journal for the Study of the Historical Jesus |volume=5 |issue=119 |page=119 |doi=10.1177/1476869007079741 | issn = 1476-8690}}</ref>}}<ref>{{Cite book|title=The Jewish Annotated New Testament|last=Garroway|first=Rabbi Joshua|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195297706|editor=Amy-Jill Levine, Marc Z. Brettler|pages=524–26|chapter=Ioudaios|chapter-url=https://books.google.am/books?id=DZRJ5zXUI2QC&lpg=PA524&pg=PA524}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Miller|first=David M.|date=2010|title=The Meaning of ''Ioudaios'' and its Relationship to Other Group Labels in Ancient 'Judaism'|journal=Currents in Biblical Research|volume=9|issue=1|pages=98–126|doi=10.1177/1476993X09360724}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mason|first=Steve|date=2007|title=Jews, Judaeans, Judaizing, Judaism: Problems of Categorization in Ancient History|url=http://www.stevemason.eu/resources/SMason-JSJ-2007-Jews-Judaism.pdf|url-status=dead|journal=Journal for the Study of Judaism|volume=38|issue=4|pages=457–512|doi=10.1163/156851507X193108|archivedate=2015 թ․ մարտի 25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325062826/http://www.stevemason.eu/resources/SMason-JSJ-2007-Jews-Judaism.pdf}}</ref>։ Նոր Կտակարանին մէջ չի տրուիր Յիսուսի արտաքին տեսքի որեւէ նկարագրութիւն. աւետարաններու հեղինակները անտարբեր են ռասայական յատկանիշներու նկատմամբ եւ չեն անդրադառնար իրենց կողմէ նշուող մարդոց դիմագիծերուն<ref>{{Cite encyclopedia|year=2010|title=Jesus in Christian art|encyclopedia=The Blackwell Companion to Jesus|publisher=John Wiley & Sons|last=Jensen|first=Robin M.|editor-last=Burkett|editor-first=Delbert|pages=477–502|isbn=978-1-4443-5175-0}}</ref><ref name="Perkinson30">{{Cite book|url=https://archive.org/details/likenessofkingpr0000perk|title=The likeness of the king: a prehistory of portraiture in late medieval France|last=Perkinson|first=Stephen|publisher=University of Chicago Press|year=2009|isbn=978-0-226-65879-7|page=[https://archive.org/details/likenessofkingpr0000perk/page/30 30]}}</ref><ref name="Kidd48">{{Cite book|url=https://archive.org/details/forgingracesrace00kidd|title=The forging of races: race and scripture in the Protestant Atlantic world|last=Kidd|first=Colin|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-1-139-45753-8|pages=[https://archive.org/details/forgingracesrace00kidd/page/48 48]–51}}</ref>։ Յիսուս իր դիմագիծերով, հաւանաբար, չէր առանձնանար իր ժամանակի սովորական հրեաներէն եւ համաձայն որոշ ուսումնասիրողներու, իր թափառական եւ ճգնակեաց կեանքի շնորհիւ ունէր մկանոտ կազմուածք<ref>{{Cite news|last=Gibson|first=David|date=2004 թ․ փետրվարի 21|title=What Did Jesus Really Look Like?|url=https://www.nytimes.com/2004/02/21/arts/what-did-jesus-really-look-like.html|newspaper=New York Times}}</ref>։ === «Քրիստոս՝ որպէս առասպել» տեսութիւն === «Քրիստոս՝ որպէս առասպել» տեսութիւն է այն մասին, որ Յիսուս երբեք գոյութիւն չէ ունեցած եւ, եթե անգամ գոյութիւն ունեցած է, ապա անիկա որեւէ առնչութիւն չէ ունեցած քրիստոնէութեան հիմնադրման եւ աւետարաններուն մէջ ներկայացուող կերպարին հետ{{efn|Ehrman writes: ""In simpler terms, the historical Jesus did not exist. Or if he did, he had virtually nothing to do with the founding of Christianity." further quoting as authoritative the fuller definition provided by [[Earl Doherty]] in ''Jesus: Neither God Nor Man.'' Age of Reason, 2009, pp. vii–viii: it is "the theory that no historical Jesus worthy of the name existed, that Christianity began with a belief in a spiritual, mythical figure, that the Gospels are essentially allegory and fiction, and that no single identifiable person lay at the root of the Galilean preaching tradition."<ref>[[Bart Ehrman]], ''Did Jesus Exist?'' Harper Collins, 2012, p. 12</ref>}}։ Այս տեսութեանը յարող ուսումնասիրողները կ'ըսեն, որ Յիսուսի ծննդեան եւ անոր կեանքի տարբեր դրուագներուն վերաբերող պատումները ունին այնքան շատ առասպելական տարրեր, որ ինքը՝ Յիսուսը առասպել է{{sfn|Theissen|Merz|1998|pp=113–15}}։ Պրունօ Պաուըրը (1809–1882) կը գտնէ, որ առաջին աւետարանը գրական ստեղծագործութիւն էր, որ ստեղծած է, այլ ոչ թէ նկարագրած Յիսուսի պատմութիւնը{{sfn|Theissen|Merz|1998|p=90}}։ Ըստ Ալպերթ Կալտոֆի (1850–1906)` Յիսուս հասարակական շարժման եւ մեսիանական-փրկչական սպասումներու միախառնման ծնունդ է {{sfn|Theissen|Merz|1998|p=90}}։ Չնայած այս տեսութեան յարող հեղինակներու փաստարկներուն, որոնք կասկածի տակ կը դնեն պատմական Յիսուսի գոյութեան փաստը, պատմաքննադատական աստուածաշնչեան գիտութեան մէջ հաստատուն կը մնայ այն կարծիքը, որ տուեալ տարածքին մէջ եւ տուեալ ժամանակաշրջանին պատմական Յիսուսը մարդ իսկապէս գոյութիւն ունեցած է<ref name="DunnPaul35">[[James D.G. Dunn]] "Paul's understanding of the death of Jesus" in ''Sacrifice and Redemption'' edited by S.W. Sykes (December 3, 2007) Cambridge University Press {{ISBN|052104460X}} pp. 35–36</ref><ref name="Then' 2004 page 34">''Jesus Now and Then'' by Richard A. Burridge and Graham Gould (April 1, 2004) {{ISBN|0802809774}} p. 34</ref><ref name="Jesus' page 200">''Jesus'' by Michael Grant 2004 {{ISBN|1898799881}} p. 200</ref><ref name="Jesus' page 145">''The Gospels and Jesus'' by [[Graham Stanton]], 1989 {{ISBN|0192132415}} Oxford University Press, p. 145</ref><ref name="voorst16">[[Robert E. Van Voorst]] ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence'' Eerdmans Publishing, 2000. {{ISBN|0-8028-4368-9}} p. 16</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9781620906378|title=Did Jesus Exist?:The Historical Argument for Jesus of Nazareth|publisher=[[HarperCollins]]|year=2012|isbn=978-0-06-220460-8}}</ref><ref>B. Ehrman, 2011 ''Forged : writing in the name of God'' {{ISBN|978-0-06-207863-6}}. p. 285</ref>։ == Հեռանկարներ == === Քրիստոնէութիւն === [[Պատկեր:Shield-Trinity-Scutum-Fidei-English.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Shield-Trinity-Scutum-Fidei-English.svg|աջից|մինի|Երրորդութիւնը քրիստոնէական հաւատն է, որ աստուածը մէկ աստուած է երեք անձերում․ Հայր աստուած, Որդի Աստուած (Յիսուս) եւ Սուրբ Հոգի]] [[Պատկեր:Christ_with_beard.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Christ_with_beard.jpg|աջից|մինի|Յիսուսը Ալֆայի եւ Օմեգայի հետ նամակները 4-րդ դարու հռումեական կատակոմբաներում]] Յիսուսի մասին քրիստոնէական տեսակետները հիմնուած են տարբեր աղբիւրներու վրայ՝ ներառեալ համատես աւետարանները եւ նոր կտակարանեան նամակները, ինչպէս՝ Պօղոսի նամակները եւ Յովհաննէսի գրուածքները։ Այս գրուածքները կ'ուրուագծեն քրիստոնեաներու` Յիսուսի մասին ունեցած հիմնական համոզմունքները, այդ կարգին անոր աստուածային, մարդկային, երկնային կեանքի, ինչպէս նաեւ այն մասին, որ ան է Քրիստոսը՝ Աստուծոյ Որդին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=elw8xkVeTTUC&pg=PA23#v=onepage|title=New Testament Theology: Magnifying God in Christ|last=Schreiner|first=Thomas R.|publisher=Baker Academic|year=2008|isbn=978-0-8010-2680-5|pages=23–37}}</ref>։ Չնայած ընդհանուր հիմքը ոչ բոլոր քրիստոնէական դաւանութիւններու վարդապետութիւններն են իրար կը համընկնին եւ երկու՝ Արեւելեան (ուղղափառ) եւ Արեւմտեան (կաթոլիկ) ուղղութիւններու ուսմունքներու տարբերութիւնները քրիստոնէութեան մէջ կը պահպանուին դարեր շարունակ {{sfn|Cross|Livingstone|2005|loc=Great Schism}}։ Նոր Կտակարանին մէջ կ'ըսուի, որ Յիսուսի յարութիւնը քրիստոնէական հաւատի հիմքն է ([https://hy.wikisource.org/wiki/Bible%20(American%20Standard)/1%20Corinthians#15:12 1 Կորնթացիներ 15:12–20])<ref>{{Cite encyclopedia|title=The Letter of Paul to the Corinthians|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137622/The-Letter-of-Paul-to-the-Corinthians|accessdate=2013 թ․ հունիսի 26}}</ref>։ Քրիստոնեաները կը հաւատան, որ Յիսուսի զոհաբերական մահուան եւ յարութեան շնորհիւ մարդիկ կրնան հաշտուիլ Աստուծոյ հետ եւ ատով իսկ արժանանալ փրկութեան եւ յավերժական կեանքի խոստման<ref name="Oxford Companion">{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=Y2KGVuym5OUC&printsec=frontcover#v=onepage|title=Oxford Companion to the Bible|last1=Metzger|first1=Bruce M.|last2=Coogan|first2=Michael D.|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-974391-9|page=649}}</ref>։ Յիշելով Յովհաննէս Մկրտչի՝ Յիսուսի մկրտութեան յաջորդ օրը ըսուած խօսքերը՝ քրիստոնէութեան հետեւորդները երբեմն Յիսուսը կ'անուանեն Աստուծոյ Գառ, որուն խաչած են Աստուծոյ ծառայի իր դերը կատարելու համար<ref>{{Cite book|title=The Christology of the New Testament|last=Cullmann|first=Oscar|publisher=Westminster John Knox Press|year=1959|isbn=978-0-664-24351-7|page=79}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Christology of Anselm of Canterbury|last=Deme|first=Dániel|publisher=Ashgate Publishing|year=2004|isbn=978-0-7546-3779-0|pages=199–200}}</ref>։ Այսպիսով Յիսուս կը դիտուի որպէս առաջին եւ վերջին Ադամ, որու հնազանդութիւնը կը հակադրուի Ադամի անհնազանդութեան<ref>{{Cite book|title=Systematic Theology|last=Pannenberg|first=Wolfhart|publisher=Continuum|year=2004|isbn=978-0-567-08466-8|volume=2|pages=297–303|authorlink=Wolfhart Pannenberg}}</ref> {{sfn|McGrath|2006|pp=4–6}}։ Քրիստոնեաներէն շատեր կը հաւատան, որ Յիսուս ե՛ւմարդ է, ե՛ւ Աստուծոյ որդին<ref name="Ehrman Jesus became God2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/howjesusbecamego0000ehrm|title=How Jesus became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee|last=Ehrman|first=Bart D.|publisher=HarperOne|year=2014|isbn=978-0-06-177818-6}}</ref>։ [[:hy:Երրորդություն|Երրորդութիւնն]] ընդունող քրիստոնեաները կը հաւատան, որ Յիսուս Խորհրդանիշ է, Աստուծոյ մարմնացում եւ Աստուծոյ Որդի, այսինքն՝ միանգամայն աստուածային եւ միանգամայն մարդկային է։ Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր քրիստոնեաները կ'ընդունին Երրորդութեան վարդապետութիւնը<ref>{{Cite encyclopedia|title=Antitrinitarianism|encyclopedia=Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia|url=http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/A597.html|last=Friedmann|first=Robert|accessdate=2012 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref><ref>{{CathEncy|wstitle=Blessed Trinity|first=George H.|last=Joyce}}</ref>։ Երրորդութիւնը չընդունող քրիստոնէական խումբերն են՝ Յիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերու Սուրբերու Եկեղեցին, Եհովայի վկաները եւ Ունիդարիսդները<ref>{{Citation|title=Mormonism 101: What is Mormonism|date=2014 թ․ հոկտեմբերի 13|work=MormonNewsroom.org|url=http://www.mormonnewsroom.org/article/mormonism-101|publisher=LDS Church|accessdate=2014 թ․ հոկտեմբերի 21}}</ref>։ === Իսլամ === [[Պատկեր:Jesus_Name_in_Arabic.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Jesus_Name_in_Arabic.gif|ձախից|մինի|The name ''Jesus son of Mary'' written in [[:hy:Islamic_calligraphy|Islamic calligraphy]] followed by [[:hy:Peace_be_upon_him_(Islam)|Peace be upon him]]]] Յիսուսը (սովորաբար կը թարգմանուի''ʾĪsā'' ) իսլամի կեդրոնական կերպարներէն է<ref name="uscsite" /><ref name="Siddiqui" /> եւ կը համարուի Աստուծոյ (Ալլահի) նախագուշակ եւ մարգարէ, որ ուղարկուած է Իսրայէլի որդիներուն (''Bani Isra'il'') ուղեկցելու նոր աւետարանով (իսլամութեան մէջ կը կոչուի Ինճիլ)<ref name="CEI" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=E324pQEEQQcC&pg=PA159#v=onepage|title=The Oxford Dictionary of Islam|last=Esposito|first=John L.|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-975726-8|page=158}}</ref>։ Մուսուլմանները Նոր Կտակարանի աւետարանները կը համարեն ոչ հաւաստի եւ կը հաւատան, որ Յիսուսի նախնական ուղերձը կորսուած կամ վերափոխուած է եւ որ [[:hy:Մուհամմադ|Մուհամմատը]] եկած է աւելի ուշ՝ զայն վերահաստատելու համար<ref>{{Cite encyclopedia|year=2001|title=Quests for the historical Jesus|encyclopedia=Cambridge companion to Jesus|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.am/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA183#v=onepage|last=Paget|first=James C.|editor-last=Bockmuehl|editor-first=Markus N.A.|page=183|isbn=978-0-521-79678-1}}</ref>։ Հաւատը՝ Յիսուսի նկատմամբ (եւ Աստուծոյ կողմէ ուղարկուած բոլոր մարգարէներուն) պարտադիր պայման կը համարուի մուսուլման ըլլալու համար<ref>{{Cite AV media|title=The Muslim Jesus|date=2007 թ․ օգոստոսի 19|medium=Television production|publisher=ITV Productions|people=Ashraf, Irshad (Director)}}</ref>։ Ղուրանին մէջ Յիսուսի անունը 25 անգամ աւելի յաճախ կը նշուի, քան Մուհամմատինը<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1196|title=Jesus, Son of Mary|publisher=Oxford Islamic Studies Online|accessdate=2013 թ․ հուլիսի 3}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=tX3suVDTJz0C&pg=PA20#v=onepage|title=Militant Islamist Ideology: Understanding the Global Threat|last=Aboul-Enein|first=Youssef H.|publisher=Naval Institute Press|year=2010|isbn=978-1-61251-015-6|page=20}}</ref> եւ կ'ընդգծէ, որ Յիսուս մահկանացու է, որ նման է միւս բոլոր մարգարէներուն եւ աստուածային կերպով ընտրուած էր Աստուծոյ ուղերձը տարածելու համար<ref name="comparative">{{Cite book|url=https://archive.org/details/comparativerelig0000fasc|title=Comparative Religious Ethics: A Narrative Approach|last1=Fasching|first1=Darrell J.|last2=deChant|first2=Dell|publisher=John Wiley & Sons|year=2001|isbn=978-0-631-20125-0|pages=[https://archive.org/details/comparativerelig0000fasc/page/241 241], 274–75}}</ref>։ Չնայած Ղուրանին մէջ կը հաստատուի Յիսուսի՝ կոյս Մարիամէն ծնիլը, սակայն չի համարուիր ո՛չ Աստուծոյ մարմնացում եւ ո՛չ ալ Աստուած։ Իսլամութեան մէջ, ինչպէս բոլոր մարգարէները, Յիսուսն ալ կը համարուի մուսուլման<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/?id=bSI9Fe9TCz8C&printsec=frontcover#v=onepage|title=Was Jesus a Muslim?: Questioning Categories in the Study of Religion|last=Shedinger|first=Robert F.|publisher=Fortress Press|year=2009|isbn=978-1-4514-1727-2|page=ix}}</ref>։ Ղուրանին մէջ կը նկարագրուի հրեշտակներու աւետումը Մարիամին, որ ան պէտք է ծնի Յիսուսը՝ մնալով կոյս։ Այն կուսածնութիւնը կը համարէ հրաշք, որ կատարուած է Աստուծոյ կամքով<ref name="RobB32">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=akWUGyN7fwEC&pg=PA32#v=onepage|title=Christianity, Islam, and the West|last=Burns|first=Robert A.|publisher=University Press of America|year=2011|isbn=978-0-7618-5560-6|page=32}}</ref><ref name="Peters23">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=DRDwRPIQ1vUC&pg=PA23#v=onepage|title=Islam: A Guide for Jews and Christians|last=Peters|first=F. E.|publisher=Princeton University Press|year=2003|isbn=978-0-691-11553-5|page=23}}</ref>։ Ղուրանին մէջ (21:91 and 66:12) կը նշէ, որ Աստուած իր հոգին փչած է Մարիամի վրայ մինչ ան մաքրաբարոյ էր<ref name="RobB32" /><ref name="Peters23" />։ Յիսուսը կ'անուանեն «Աստուծոյ Հոգի», քանի որ ան ծնած է Սուրբ Հոգիի միջնորդութեամբ<ref name="RobB32" />, բայց այդ հաւատը չ'ենթադրեր անոր նախագոյութիւնը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=X4J-p1E1OkwC&pg=PA59#v=onepage|title=Ishmael My Brother: A Christian Introduction To Islam|last=Cooper|first=Anne|last2=Maxwell|first2=Elsie A.|publisher=Monarch Books|year=2003|isbn=978-0-8254-6223-8|page=59}}</ref>։ Որպէսզի օգնէ հրեայ ժողովուրդին, Յիսուս Աստուծոյ թոյլտուութեամբ հրաշքներ գործելու կարողութիւն կը ստանայ, բայց ո՛չ իր ուժի շնորհիւ<ref name="Morgan">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=U94S6N2zECAC&pg=PA45#v=onepage|title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice|last=Morgan|first=Diane|publisher=ABC-CLIO|year=2010|isbn=978-0-313-36025-1|pages=45–46}}</ref>։ Իր քարոզչութեան շնորհիւ Յիսուս կը դիտուի որպէս Մուհամմատի նախագուշակ<ref name="comparative" />։ Մուսուլմաններուն համար ատիկա համբարձում է եւ ո՛չ թէ խաչելութիւն, որ Յիսուսի կեանքի գլխաւոր իրադարձութիւնն է<ref name="Khalidi">{{Cite book|url=https://archive.org/details/muslimjesussayin00|title=The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature|last=Khalidi|first=Tarif|publisher=Harvard University Press|year=2001|isbn=978-0-674-00477-1|page=[https://archive.org/details/muslimjesussayin00/page/12 12]}}</ref>։ Շատ հրեաներ կը հաւատան, որ Յիսուսը պիտի վերադառնայ եւ յաղթէ Հակաքրիստոսին (Ատ-Տաճալին)՝ սպաննելով զայն Լուդին մէջ<ref name="CEI" />։ Ահմատիայի մուսուլմանական համայնքին մէջ կան Յիսուսի մասին քանի մը տարաբնոյթ ուսմունքներ։ Ահմատացիները կը հաւատան, որ ան հասարակ մահկանացու էր, որ վերապրած է իր խաչելութիւնը եւ մահացած՝ բնական մահով մօտ 120 տարեկան հասակին՝ Քաշմիրի մէջ՝ Հնդկաստան եւ թաղուած է Ռոզա Պալի մէջ<ref name="Melton55">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=v2yiyLLOj88C&pg=PA55#v=onepage|title=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|date=2010 թ․ սեպտեմբերի 21|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-203-6|page=55}}</ref>։ === Պահայի === Ըստ [[:hy:Բահայի|Պահայի հաւատի]]` Յիսուսը Աստուծոյ մարմնացումն է<ref name="stockman">{{Cite journal|first=Robert|year=1992|title=Jesus Christ in the Bahá'í Writings|url=http://bahai-library.com/stockman_jesus_bahai_writings|journal=Bahá'í Studies Review|volume=2|issue=1}}</ref>, միջնորդ Աստուծոյ եւ մարդկութեան միջեւ, ուղարկուած է որպէս բանբեր եւ կ'արտացոլէ Աստուծոյ որակները եւ յատկութիւնները<ref name="manifestation">{{Cite journal|last=Cole|first=Juan|year=1982|title=The Concept of Manifestation in the Bahá'í Writings|url=http://bahai-library.com/cole_concept_manifestation|journal=Bahá'í Studies|volume=9|pages=1–38}}</ref>։ Պահայի գաղափարները կ'ընդունին Քրիստոսի երկակի բնոյթը՝ աստուածային եւ մարդկային<ref name="stockman" /><ref name="manifestation" />։ Պահայիները Յիսուսը կ'ընդունին որպէս Աստուծոյ Որդի<ref name="Smith-jesus">{{Cite encyclopedia|year=2000|title=peace|encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith|publisher=Oneworld Publications|last=Smith|first=Peter|page=214|isbn=978-1-85168-184-6}}</ref>։ [[:hy:Բահաուլլա|Պահաուլան]]՝ Պահայի հաւատի հիմնադիրը<ref name="manifestation" /> կը սորվեցնէ, որ Աստուած Իր Էութեամբ անճանաչելի է<ref name="psmith128">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=z7zdDFTzNr0C&pg=PA128#v=onepage|title=An Introduction to the Baha'i Faith|last=Smith|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-86251-6|page=128}}</ref>։ Այդ կը նշանակէ, որ մենք պէտք չէ փորձենք ստեղծել Աստուծոյ մտովի պատկերը` պատկերացնելով Զինք, օրինակ, մարդու պատկերով<ref name="Lepart118">{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=v2ob2Tw2k3MC&pg=PA118#v=onepage|title=In the Glory of the Father: The Bahai Faith and Christianity|last=Lepard|first=Brian D.|publisher=Bahai Publishing|year=2008|isbn=978-1-931847-34-6|page=118}}</ref>։ Ընդհանրապէս, ակնյայտ է, որ արարման ուժի մէջ չէ հասկնալ իր արարիչը։ Օրինակ` սեղանը չի կրնար հասկնալ այդ սեղանը սարքող հիւսնի բնոյթը<ref name="Cole">{{Cite journal|last=Cole|first=Juan R. I.|year=1997|title=Behold the Man: Baha'u'llah on the Life of Jesus|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_spring-1997_65_1/page/51|journal=Journal of the American Academy of Religion|volume=65|issue=1|pages=51, 56, 60}}</ref>։ Հիւսնի գոյութիւնը բոլորովին անըմբռնելի է անոր շինած առարկաներուն համար<ref name="Smith-jesus" /><ref name="Cole" />։ Պահաուլան, որպէսզի բացատրէ, թէ ինչպէս Աստուծոյ յայտնիչները կը յարաբերակցին իրար հետ, իսկ անոնցմէ իւրաքանչիւրը Աստուծոյ հետ, կը բերէ հետեւեալ օրինակը։ Աստուած` ըլլալով կեանքի միակ աղբիւրը տիեզերքի մէջ, կը նմանի արեւին` երկրի վրայ կեանքի միակ աղբիւրին։ Աստուծոյ ոգին եւ յատկութիւնները կարելի է համեմատել արեւի ճառագայթներուն հետ, իսկ Աստուծոյ յայտնիչը` հայելիի։ Եթէ կայ քանի մը հայելի եւ ատօնք բոլորն ուղղուած են դէպի արեւը, ապա այդ միակ արեւն ալ կ'արտացոլայ իւրաքանչիւր հայելիի մէջ։ Միեւնոյն ժամանակ հայելիները կը տարբերին մէկը միւսէն ձեւով եւ իրար հետ չեն կապուած։ Այդպէս ալ Աստուծոյ յայտնիչները` տարբերելով իրարմէ իրենց անհատական գիծերով, իրենց մէջ կ'արտացոլան միակ Աստուծոյ ոգին եւ յատկութիւնները։ == Յիսուս Քրիստոսի մասին Հայ եկեղեցւոյ վարդապետութիւնը == [[Պատկեր:Armenian_Bas_Relief_of_Christ_-_10th-Century_Akdamar_Church_(Akdamar_Kilisesi)_-_Lake_Van_-_Turkey_(5796241489).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Armenian_Bas_Relief_of_Christ_-_10th-Century_Akdamar_Church_(Akdamar_Kilisesi)_-_Lake_Van_-_Turkey_(5796241489).jpg|մինի|Յիսուս Քրսիտոսի բարձրաքանդակը ([[:hy:Աղթամարի_Սուրբ_Խաչ_եկեղեցի|Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի]], X դար)]] Ըստ [[:hy:Հայ_Առաքելական_Եկեղեցի|Հայոց եկեղեցւոյ]] քրիստոսաբանութեան՝ Յիսուս Քրիստոսը մէկն է «Սուրբ [[:hy:Երրորդություն|Երրորդութենէն»]], Հայր Աստուծոյ եւ Սուրբ Հոգիի համագոյակիցը, Աստուծոյ Միածին Որդին եւ անժամանակ Ծնունդը, Աստուած՝ Աստուծմէ, նախայաւիտեան Բանը, որ մարդոց փրկութեան համար ճշմարտապէս մարդացաւ [[:hy:Մարիամ_Աստվածածին|Կոյս Մարիամէն]]։ Մարմնացեալ Աստուծոյ Որդին, ճշմարիտ Աստուած ու ճշմարիտ Մարդը, Աստուծոյ օծեալը եւ աշխարհի Փրկիչը, որու սուրբ մարդեղութեամբ հաստատուեցաւ Եկեղեցւոյ թագաւորութիւնը։ Ան, որ չարչարուեցաւ, խաչուեցաւ, երրորդ օրը յարութիւն առաւ մեռելներէն, նոյն մարմնով համբարձաւ երկինք եւ նստեցաւ Հօր աջ կողմը՝ ազատագրելով մարդը մեղքի դատապարտուածութենէն եւ ցոյց տալով փրկութեան ճանապարհը։ Յանուն իրեն Աստուած երկիր ուղարկեց Սուրբ Հոգին՝ Մխիթարիչը, Աստուծոյ Հոգին, որ կ'եկեղեցագործէ աշխարհի մէջ Հոգեգալուստի օրուընէ եւ առաջին աշխարհամատուռը՝ եկեղեցին (Վերնատունը) հաստատելէն ի վեր՝ մինչեւ Քրիստոսի [[:hy:Երկրորդ_գալուստ|Երկրորդ գալուստը]]՝ զօրութեամբ եւ բազում փառքով։ Յիսուս Քրիստոսին հաւատալով՝ մարդը կ'արդարանայ Աստուծոյ առջեւ, արդարանալով՝ կը փրկուի, փրկուելով՝ կը սրբացուի [[:hy:Սուրբ_Հոգի|Սուրբ Հոգիի]] կնիքով եւ կ'ընդունի յաւիտենական կեանքի աւետիսը։ Մինչեւ Յիսուս Քրիստոսի Երկրորդ գալուստը, որ խոստացուած է աւետարաններով եւ Յովհաննէսի յայտնութեամբ, քրիստոնեայ եկեղեցին կը գտնուի Սուրբ Հոգիի յայտնութեան շրջանին։ Աշխարհ գալով մարդու փրկութեան համար՝ Յիսուս Քրիստոսը ոչ միայն միջնորդ եւ բարեխօս եղաւ Աստուծոյ եւ մարդու միջեւ, այլեւ նոր փոխյարաբերութիւն մը հաստատեց անոնց միջեւ։ Ան ադամորդին մեղքի ծառայութենէն ազատելու եւ անոր ճշմարիտ աստուածճանաչողութեան առաջնորդելու համար իր տնօրինական գործունէութեամբ իրականացուց երեք կարեւոր պաշտօններ՝ մարգարէական, քահանայական եւ թագաւորական։ Ինչպէս Հին Կտակարանին մէջ այս երեք պաշտօններու գործադրումով միջնորդութիւն կը կատարուէր Աստուծոյ եւ «ընտրեալ ժողովուրդի» միջեւ, այնպէս ալ Նոր Կտակարանին մէջ Աստուծոյ եւ մարդու միջեւ խախտուած [[:hy:Ուխտ|ուխտը]] կը նորոգուի՝ Յիսուսի կողմէ այս երեք պաշտօններու սիրայօժար յանձնառութեամբ։ Ասոր շնորհիւ կը վերականգնուի մարդու՝ Աստուծոյ Որդի կոչուելու բարձր պատիւը։ Եթէ Հին Կտակարանին մէջ մարգարէն հանդես կու գար աստուածային ճշմարտութիւնը վկայելու, քահանայապետը զոհ կը մատուցէր ժողովուրդի [[:hy:Մեղք|մեղքերու]] քաւութեան համար, թագաւորը կը դատէր ու կը պաշտպանէր ընտրեալ ժողովուրդի իրաւունքները, ապա Նոր Կտակարանին մէջ միջնորդութեան այս երեք պաշտօնները լիալիր կատարելութեամբ կը կենսագործուին Քրիստոսի տնօրինութեան շնորհիւ։ Ան որպէս յայտնութենական ճշմարտութիւն՝ Նոր Ուխտ կը հաստատէ ու կ'իրականացնէ Աստուծոյ եւ մարդու միջեւ (Մարգարէութիւն), որպէս հաշտութեան աննման զոհ մէկընդմիշտ կը քաւէ մարդու մեղքը եւ կը հաշտեցնէ Աստուծոյ հետ (Քահանայութիւն) եւ որպէս Թագաւոր կը հաստատէ իր ամէնայաղթ տիրապետութիւնը (Թագաւորութիւն)։ == Տես նաեւ == * [[:hy:Քրիստոնեություն|Քրիստոնէութիւն]] * [[:hy:Աստվածաշունչ|Աստուածաշունչ]] * [[:hy:Նիկիական_հանգանակ|Նիկիական հանգանակ]] * [[:hy:Կրոնական_ավանդույթների_հիմնադիրների_ցանկ|կրօնական աւանդոյթների հիմնադիրների ցանկ]] * [[:hy:Հիսուսի_մասին_գրքերի_ցանկ|Յիսուսի մասին գրքերի ցանկ]] * [[:hy:Մարդկանց_ցանկ,_ովքեր_հավակնում_են_Հիսուսը_լինել|Մարդոց ցանկ, ովքեր հավակնում են Յիսուսը լինել]] * [[:hy:Արիոսականություն|Արիոսականութիւն]] * [[:hy:Քրիստոլոգիա|Քրիստոլոգիա]] * [[:hy:Նիկիայի_Ա_տիեզերական_ժողով|Նիկիայի Ա տիեզերական ժողով]] 325 թուական == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} t2oe0osmw1m0esem8dzig2w4q7j5vj4 0 28162 253988 247243 2026-08-29T00:25:59Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253988 wikitext text/x-wiki '''Հայերը Սամցխէ-Ջաւախեթիի''' մէջ, '''Ջաւախահայեր'''՝ [[հայեր|արեւմտահայ]] ազգագրական խումբի մաս, բնիկ բնակչութիւնը [[Սամցխէ-Ջաւախեթի]]ի։ Կը խօսին [[Կարինի բարբառ]]ով<ref>{{Cite book|title=Armenian Karin-Erzerum|url=https://archive.org/details/armeniankarinerz0000unse|last=Hovannisian|first=Richard G.|date=2003|publisher=Mazda publishers|isbn=978-1-56859-151-3|series=UCLA Armenian history and culture series|location=Costa Mesa (Calif.)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/45035654/The_Armenian_dialects_Archaisms_and_innovations_description_of_individual_dialects|title=(PDF) The Armenian dialects: Archaisms and innovations; description of individual dialects {{!}} Hrach Martirosyan - Academia.edu|date=2023-12-14|website=web.archive.org|accessdate=2024-10-27|archive-date=2023-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214215634/https://www.academia.edu/45035654/The_Armenian_dialects_Archaisms_and_innovations_description_of_individual_dialects|dead-url=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/5669018/%D0%90%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2|title=(PDF) Армянские диалекты: характеристика отдельных диалектов {{!}} Hrach Martirosyan - Academia.edu|date=2022-11-29|website=web.archive.org|accessdate=2024-10-27|archive-date=2022-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129192937/https://www.academia.edu/5669018/%D0%90%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2|dead-url=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=X1o9AAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru&redir_esc=y|title=(Istoriko-lingvisticheskie raboty)|last=Kapant︠s︡i︠a︡n|first=Gr|date=1956|language=ru}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus|last=Polinsky|first=Maria|date=2020|publisher=Oxford university press|isbn=978-0-19-069069-4|series=Oxford handbooks|location=New York}}</ref>: == Պատմութիւն == {{Տես նաեւ|Գուգարք}} Ա. հազարամեակին մ.թ.ա. Ջաւախքը կը կազմէր ինը [[Գաւառ (Մեծ Հայք)|գաւառներէն]] (շրջան) մէկը [[աշխարհ]] [[Գուգարք]]ի՝ [[Մեծ Հայք]]ի հիւսիսը<ref>«Ջաւախք», Կարճ Հայկական Հանրագիտարան, հ. 4, հրատարակչութիւն «Հայկական Հանրագիտարան» Երեւան, 2003 գ., էջ 226։</ref><ref>Robert H. Hewsen. The Geography of Ananias of Širak: Ašxarhacʻoycʻ, the Long and the Short Recensions. — Reichert, 1992. — P. 200.</ref>։ Ջաւախեթիի մէջ պահպանուած են բազմաթիւ տաճարներ եւ բերդեր, որոնք կը պատկանին թէ՛ վրացական եւ թէ՛ հայկական ճարտարապետութեան։ === Ազգագրական խումբի պատմութիւն === [[File:Armenian migration-Tsutsiev 2015.svg|thumb|{{Պարզաբանագիր|#A08A17|Արեւմտահայերու վերաբնակեցումը [[Շիրակի մարզ]] եւ [[Սամցխէ-Ջաւախեթի]]}}]] Սամցխէ-Ջաւախքի մէջ ապրող հայերուն մեծ մասը 1829 թուականին, երբ տարածքը անցած է '''Ռուսական կայսրութեան''' կազմին մէջ, գաղթած է '''Օսմանեան կայսրութեան''' Էրզրումի վիլայէթէն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=R9xtAAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru&redir_esc=y|title=Политика османского правительства в Западной Армении и державы в последней четверти XIX и начале XX вв|last=Саркисян|first=Ерванд Казарович|last2=Ղազարի)|first2=Սարգսյան՝ Ե Ղ (Երվանդ|date=1972|publisher=Изд-во АН Армянской ССР|language=ru}}</ref>։ Իսկ այդտեղ ապրող ը մահմետականներու մեծամասնութիւնը ([[թուրքեր-մեսխեթցիներ]] եւ [[աճարցիներ]]) արտագաղթեցին Օսմանեան կայսրութիւն<ref>{{Cite book|title=Turcology in Mainz|last=Boeschoten|first=Hendrik|last2=Rentzsch|first2=Julian|date=2010|publisher=Harrassowitz Verl|isbn=978-3-447-06113-1|series=Turcologica|location=Wiesbaden}}</ref>։ Աւելի ուշ աւելի մեծ թիւով հայեր եկած են նոյն տարածաշրջանը, որուն պատճառ հանդիսացած են թուրքերուն կողմէ իրականացուած ջարդերը եւ '''Հայոց Ցեղասպանութիւնը'''։ Ռուսական կայսրութիւնը կը վարէր հայերը Օսմանեան կայսրութեան սահմանին վրայ վերաբնակեցնելու քաղաքականութիւն, քանի որ անոնք, ի տարբերութիւն մուսուլման բնակչութեան, կը համարուէին վստահելի դաշնակիցներ։ == Քաղաքականութիւն<ref>{{Citation|title=Armenians in Samtskhe–Javakheti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Armenians_in_Samtskhe%E2%80%93Javakheti&oldid=1304004478|date=2025-08-03|accessdate=2026-01-09|language=en}}</ref> == Սամցխէ-Ջաւախքի մէջ լարուածութիւնը երբեմն բարձրացած է: Պատճառներէն մէկը Վրաստանի պաշտօնական լեզուական քաղաքականութիւնն է, որ պաշտօնապէս չի թոյլատրեր [[Հայերէն|հայերէնի]] գործածութիւնը հանրային կամ վարչական գրասենեակներու մէջ, նոյնիսկ եթէ քաղաքացին ու պաշտօնեան վրացերէնէն աւելի լաւ հայերէն կը խօսին: Վրաստանի ազգային փոքրամասնութիւններու վիճակը քննող միջազգային դիտորդական առաքելութիւնները այս հարցին վերաբերեալ քննադատական դիտողութիւններ ըրած են դեռեւս 2009 թուականին: Հայազգի «Միասնական Ջաւախք» ժողովրդավարական դաշինքը կոչ կ’ընէ Ջաւախքին տրամադրել տեղական ինքնավարութիւն՝ Վրաստանի կազմին մէջ: Հայաստանի եւ հայկական Սփիւռքի որոշ քաղաքական խմբաւորումներ, որոնցմէ յատկապէս [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը (ՀՅԴ)]], կը պնդեն, որ Ջաւախքը պէտք է պատկանի Հայաստանին: «Միացեալ Հայաստան»-ը պէտք է ներառէ Սեւրի դաշնագրով Հայաստանին յատկացուած բոլոր տարածքները, ինչպէս նաեւ '''[[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]]''' (Լեռնային Ղարաբաղ), '''Ջաւախքի''' եւ '''Նախիջեւանի''' շրջանները: Սակայն, Հայաստանի կառավարութիւնը պաշտօնապէս Ջաւախքի նկատմամբ տարածքային պահանջներ չի ներկայացներ: Վերջին տարիներուն փոքրաթիւ թուրք-մեսխեթցիներ վերադարձած են Վրաստան: Տարածաշրջանին մէջ աշխատատեղերու սղութեան պատճառով, այս վերաբնակեցումը լարուածութիւն յառաջացուցած է տեղի հայ բնակչութեան հետ: Իբրեւ հետեւանք՝ վրացական իշխանութիւնները նախընտրած են վերադարձող թուրք-մեսխեթցիները բնակեցնել երկրի այլ շրջաններու մէջ: Պաքու-Թիֆլիս-Ճէյհան նաւթամուղը եւ Հարաւային Կովկասի գազամուղը, որոնք կ’անցնին այս տարածաշրջանով, արժանացած են տեղի հայերու ընդդիմութեան, ինչպէս նաեւ ծրագրուած Կարս-Ախալքալաք-Պաքու երկաթուղին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք]] pt5a7ekvbd1w603f02e051oakz3cv8v 0 28224 253807 247319 2026-08-28T22:19:15Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253807 wikitext text/x-wiki '''Զէնքաւոր ուժեր''' ('''ԶՈՒ)''' կամ '''բանակ'''՝ պետութեան կամ պետութիւններու խումբի գլխաւոր զինուած [[Վարչութիւն|կազմակերպութիւն]] է, որ նախատեսուած է ապահովելու [[Ռազմական անվտանգութիւն|ռազմական անվտանգութիւնը]], պաշտպանելու [[պետական շահ|պետական շահերը]] [[Ագրեսիա (քաղաքականութիւն)|յարձակողականութեան]] դէմ եւ [[պատերազմ|պատերազմի]] ժամանակ, կանխելու կամ վերացնելու պետութիւններու միջեւ խաղաղութեան եւ [[անվտանգութիւն|անվտանգութեան]] սպառնալիքը: [[File:2010 Moscow Victory Day Parade-8.jpeg|thumb|[[Հայաստանի Զինուած Ուժեր]]ը Մոսկուայի ռազմական շքերթին՝ նուիրուած [[Գերմանիոյ Խորհրդային Պատերազմ|Հայրենական Մեծ Պատերազմ]]ի յաղթանակի 65-ամեակին:]] Բացի հիմնական գործառոյթները կատարելէ, որոնք դրուած են ''զէնքաւոր ուժերու'' վրայ, անոնք նաեւ կրնան ներգրաւուիլ պետութեան մէջ կարգ ու կանոն պահպանելու արտակարգ իրավիճակներու ժամանակ, բնական եւ շինծու աղէտներու հետեւանքները վերացնելու, ինչպէս նաեւ որոշ այլ պետական եւ միջազգային խնդիրներ լուծելու համար<ref>{{Cite book|title=Voennaja ėnciklopedija. 2: Vavilonija - Gjujs|date=1994|publisher=Voennoe Izdat|isbn=978-5-203-00299-0|location=Moskva}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Voennyj enciklopedičeskij slovarʹ|date=2002|publisher=Naučnoe Izd. Bol'šaja Rossijskaja Enciklopedija [u.a.]|isbn=978-5-85270-219-7|editor-last=Gorkin|editor-first=A. P.|series=Ėnciklopedičeskie slovari|location=Moskva|editor-last2=Institut voennoj istorii}}</ref>: == Ստուգաբանութիւն եւ Սահմանումներ<ref>{{Citation|title=Military|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Military&oldid=1325407506|date=2025-12-02|accessdate=2026-01-12|language=en}}</ref> == Անգլերէն «military» (զինուորական) բառի առաջին արձանագրուած գործածութիւնը՝ ''militarie'' ուղղագրութեամբ, տեղի ունեցած է 1582 թուականին: Անիկա յառաջացած է լատիներէն ''militaris'' բառէն (լատիներէն ''miles''՝ «զինուոր» արմատէն)՝ ֆրանսերէնի միջոցով: Սակայն ստուգաբանութիւնը անորոշ է. վարկածներէն մէկը կ'ենթադրէ, որ անիկա սերած է *''mil-it-'' արմատէն, որ կը նշանակէ «մէկ մարմնով կամ զանգուածով ընթացող»: Որպէս գոյականական բառակապակցութիւն՝ «the military» (զինուորականութիւնը) սովորաբար ընդհանուր առմամբ կը վերաբերի երկրի մը զինեալ ուժերուն, իսկ երբեմն ալ՝ աւելի մասնաւորաբար զանոնք առաջնորդող բարձրաստիճան սպայակազմին: Ընդհանուր առմամբ, անիկա կը մատնանշէ զինեալ ուժերու նիւթական կողմը՝ անձնակազմը, սպառազինութիւնը եւ անոնց գրաւած տարածքը: Որպէս ածական՝ «military» (զինուորական) բառը սկզբնապէս կը վերաբերէր միայն զինուորներուն եւ զինուորական ծառայութեան, սակայն յետագային իմաստը ընդլայնեցաւ՝ ընդգրկելով ցամաքային ուժերը առհասարակ եւ անոնց արհեստին հետ կապուած որեւէ երեւոյթ: «Royal Military Academy»-ի (Թագաւորական զինուորական ակադեմիա, 1741) եւ «United States Military Academy»-ի (Միացեալ Նահանգներու զինուորական ակադեմիա, 1802) անուանումները կ'արտացոլացնեն այս իմաստը: Այնուամենայնիւ, մօտաւորապէս Նափոլէոնեան պատերազմներու ժամանակաշրջանին, «զինուորական» բառը սկսաւ գործածուիլ որպէս ամբողջական զինեալ ուժերու բնորոշում, ինչպէս օրինակ՝ «զինուորական ծառայութիւն», «զինուորական հետախուզութիւն» եւ «զինուորական պատմութիւն» եզրոյթներուն մէջ: Հետեւաբար, ներկայիս անիկա կը նշանակէ զինեալ ուժերու անձնակազմին կողմէ կատարուած որեւէ գործողութիւն: == Զէնքաւոր ուժերու կազմ == [[File:Armenian Army 2010 OrBat.png|thumb|Կառուցուածքը [[Հայաստանի Զինուած Ուժեր|Հայաստանի Զինուած Ուժերու]]<br>2010 թուականէն]] «Զէնքաւոր ուժեր» եզրը ներմուծուած է [[Ֆրիտրիխ Էնկըլզ|Ֆրիտրիխ Էնկըլզի]] կողմէ որպէս բանակի եւ նաւատորմի համախմբող անուն: Պետութեան զէնքաւոր ուժերը բաղկացած են տարբեր [[Զէնքաւոր ուժերու տեսակ|զէնքաւոր ուժերու տեսակներէ]]<ref>{{Cite book|title=Voennaja ėnciklopedija. 2: Vavilonija - Gjujs|date=1994|publisher=Voennoe Izdat|isbn=978-5-203-00299-0|location=Moskva}}</ref>, [[Զինուած ուժերու տեսակներ|զինուած ուժերու տեսակներէ]], բարձրագոյն ռազմական կառավարման մարմիններէ եւ թիկունքի մարմիններէ: Որոշ պետութիւններու մէջ զէնքաւոր ուժերու կազմին մէջ կը մտնեն նաեւ ազգային անվտանգութեան ուժերը ([[ԱՄՆ]]), ռազմական ժանդարմերիան ([[Ֆրանսա]]), ազգային գվարդիան (ԿԽՀ) եւ այլք: [[ԽՍՀՄ Զէնքաւոր ուժերու]] կազմին մէջ մինչեւ 1989 թուականը կը մտնէին պետական սահմանը պաշտպանող ուժերը ([[ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի սահմանապահ ուժեր]]) եւ հասարակական կարգի պահպանման ուժերը ([[ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին ուժեր]]). Մինչեւ XX դարը զէնքաւոր ուժերը բաղկացած էին միայն երկու տեսակներէ՝ [[ցամաքային ուժեր]] եւ [[ռազմածովային ուժեր]]: Երբեմն «զէնքաւոր ուժեր» եզրը կը հասկցուի որպէս [[բանակ]], որպէս ցամաքային ուժերու համախմբող պատկեր: Կախուած հասարակութենէն եւ պետական կարգէն, տնտեսական եւ գիտատեխնիկական հնարաւորութիւններէն, ընդունուած [[ռազմական վարդապետութիւն|ռազմական վարդապետութենէն]], ինչպէս նաեւ ռազմական-աշխարհագրական դիրքի առանձնայատկութիւններէն՝ կախեալ է զէնքաւոր ուժերու նշանակութիւնը, [[ռազմական շինարարութիւն|ռազմական շինարարութեան]] սկզբունքները, անձնակազմի ուսուցումը եւ դաստիարակութիւնը: Աշխարհի շատ երկիրներու մէջ զէնքաւոր ուժերու տեսակները երեքն են՝ ցամաքային ուժեր, ռազմածովային ուժեր (ՌԾՈՒ) եւ [[ռազմաօդային ուժեր]] (ՌՕՈՒ): Որոշ պետութիւններու պատմութեան մէջ եղած են աւելի շատ տեսակներ: Օրինակ, ԽՍՀՄ Զէնքաւոր ուժերու մէջ նշուած երեք տեսակներուն կը լրացուէին [[ԽՍՀՄ ռազմավարական նշանակութեան հրթիռային ուժեր|ռազմավարական նշանակութեան հրթիռային ուժերը]] եւ [[ԽՍՀՄ հակաօդային պաշտպանութեան ուժեր|հակաօդային պաշտպանութեան ուժերը]]: Իւրաքանչիւր զէնքաւոր ուժերու տեսակ իր մէջ կը ներառէ զօրատեսակներ (ուժերու տեսակներ), [[յատուկ զօրքեր]] եւ թիկունք: Բոլոր զօրքերն ու ուժերը կազմակերպչական կարգով կը միաւորուին [[Միաւորում (ռազմական գործ)|միաւորումներ]], [[զինուորական մասեր]] եւ [[Բաժանում (ռազմական գործ)|բաժանումներ]]: Որոշ պետութիւններու մէջ զէնքաւոր ուժերու տեսակներու մէջ կը ստեղծուին [[Միաւորում (ռազմական գործ)|միաւորումներ]]: Զէնքաւոր ուժերու կառուցուածքը, որ կը յայտնուի զօրքերու (ուժերու) բաժանումով տարբեր մակարդակի կազմաւորումներու, կը կոչուի [[զօրքերու կազմակերպում]]: Ցամաքային զօրքերու մէջ տարբեր պետութիւններու ամէնատարածուած զօրատեսակներն են [[հետախուզական զօրքեր|հետախուզական զօրքերը]] (որոշ պետութիւններու մէջ՝ շարժական հրաձգային, շարժական հետախուզական, մեքենայացուած), [[տանկային զօրքեր|հրասայլային զօրքեր]] (որոշ պետութիւններու մէջ՝ զրահապատ տանկային), [[հրետանային զօրքեր]] եւ այլ զօրատեսակներ: Ռազմաօդային ուժերու մէջ բաղադրիչ մասերու համար կը գործածուի «օդուժի տեսակ» եզրը: Սովորաբար տարբեր պետութիւններու ՌՕՈՒ-ներու մէջ կը հանդիպին հետեւեալ օդուժի տեսակները՝ [[Որսիչ օդուժ|որսիչ]], [[Ռմբակոծիչ օդուժ|ռմբակոծիչ]], [[Հարձակումային օդուժ|հարձակումային]], [[Օդային հետախուզութիւն|հետախուզական]] եւ [[Հրթիռակիր|հրթիռակիր]], [[Հակասուզանաւային օդուժ|հակասուզանաւային]] [[օդուժ]]: Ռազմածովային ուժերու մէջ բաղադրիչ մասերու համար կը գործածուի «ուժերու տեսակ» եզրը: Տարբեր պետութիւններու ՌԾՈՒ-ներու մէջ սովորաբար կը հանդիպին հետեւեալ ուժերու տեսակները՝ մակերեսային ուժեր, սուզանաւային ուժեր, [[ծովային օդուժ]], [[ափամերձ զօրքեր]]<ref name=":0" />: Ինչպէս զէնքաւոր ուժերու ամէն մէկ տեսակին մէջ, այնպէս ալ զէնքաւոր ուժերու ղեկավարութեան անմիջական ենթակայութեան տակ, կան յատուկ զօրքեր, որոնք կը կատարեն [[Մարտական ապահովում|մարտական]] եւ [[Թիկունքային ապահովում|թիկունքային ապահովում]]ի գործառոյթներ: Մարտական ապահովումի յատուկ զօրքերու մէջ կը մտնեն հետախուզական, [[ինժեներական զօրքեր]], [[կապի զօրքեր]], [[քիմիական զօրքեր]], ռադիոէլեկտրոնային պայքարի զօրքեր եւ այլք<ref>БСЭ, 1971, т. 5, стр. 353—355, статья «Вооружённые силы»</ref>: == Զէնքաւոր ուժերու կառավարում == Զէնքաւոր ուժերը ունին կեդրոնացուած կառավարում, որ սահմանուած է պետութեան օրէնսդրութեամբ: Շատ պետութիւններու համար զէնքաւոր ուժերու կեդրոնական գործադիր մարմինը պաշտպանութեան նախարարութիւնն է, որուն միջոցով պետութիւնը կը վարէ իր քաղաքականութիւնը զէնքաւոր ուժերու մէջ, կը վերահսկէ ռազմական շինարարութեան գործընթացը, կը կատարէ պաշտպանութեան ոլորտի կառավարումը, ինչպէս նաեւ կը համակարգէ այլ գործադիր մարմիններու գործունէութիւնը պաշտպանութեան հարցերու մէջ: Պաշտպանութեան նախարարութեան ենթակայութեան տակ կը գտնուի երկրորդ կարեւոր կեդրոնական ռազմական կառավարման մարմինը, որ կը կոչուի [[Գլխաւոր շտապ]]<ref name=":0" />: Որոշ պետութիւններու մէջ անոր համարժէք է [[Շտաբի պետերու կոմիտէ|Շտապի պետերու կոմիտէ]] (ԱՄՆ եւ [[Մեծ Բրիտանիա]]), ''Զէնքաւոր ուժերու'' շտապ([[Ֆրանսա]]) կամ ''Միացեալ շտապ զէնքաւոր ուժերու'' ([[Պրազիլ|Պրազիլիա]]). Գլխաւոր շտապը զէնքաւոր ուժերու կեդրոնական ռազմական կառավարման գլխաւոր մարմինն է թէ խաղաղ, թէ ռազմական ժամանակ, որ կը զբաղի զօրքերու մարտական պատրաստութեան պահպանման ամէնօրեայ աշխատանքով: Գլխաւոր շտապի ենթակայութեան տակ կը գտնուին զէնքաւոր ուժերու տեսակներու հրամանատարութիւնները (կառավարումները), առանձին զօրատեսակներու հրամանատարութիւնները (կառավարումները) եւ [[Ծառայութիւն (ռազմական կառավարում)|ծառայութիւններու]] կառավարումները, որոնք պատասխանատու են զէնքաւոր ուժերու համապարփակ ապահովման համար<ref name=":1">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/military_science/text/2350212|title=ГЕНЕРАЛЬНЫЙ ШТАБ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|date=2023-01-23|website=web.archive.org|accessdate=2024-11-15|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123190419/https://old.bigenc.ru/military_science/text/2350212|dead-url=}}</ref>: Որոշ պետութիւններու զէնքաւոր ուժերու պատմութեան մէջ արդէն XX դարուն կային բացառութիւններ, երբ զէնքաւոր ուժերը բաժնուած էին առանձին տեսակներու, որոնք կը կառավարուէին առանձին նախարարութիւններով: Օրինակ, [[Պրազիլ|Պրազիլի]] մէջ 1970-ական թուականներուն կային ''ՌՕՈՒ նախարարութիւն'', ''ՌԾՈՒ նախարարութիւն'' եւ ''Բանակի նախարարութիւն'': [[Կայսերական Ճափոն]]ի մէջ [[ՌԾՈՒ նախարարութիւն (Ճափոն)|ՌԾՈՒ նախարարութիւնը]] գոյութիւն ունէր մինչեւ 1942 թուականը<ref>{{Cite book|title=From Mahan to Pearl Harbor: the imperial Japanese navy and the United States|url=https://archive.org/details/frommahantopearl0000asad|last=Asada|first=Sadao|date=2008|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-55750-042-7|edition=Nachdr.|location=Annapolis, Md}}</ref>, իսկ [[Բանակի նախարարութիւն (Ճափոն)|Բանակի նախարարութիւնը]]՝ մինչեւ 1945 թուականի կապիտուլացիան<ref>{{Cite book|title=Warriors of the rising sun: a history of the Japanese military|url=https://archive.org/details/warriorsofrising0000edge|last=Edgerton|first=Robert B.|date=1997|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-3600-8|location=Boulder}}</ref>: Զէնքաւոր ուժերու ռացիոնալ կառավարման համար շատ պետութիւններու մէջ գոյութիւն ունի զէնքաւոր ուժերու վարչական-տարածքային բաժանում, որ կը յայտնուի [[Ռազմական շրջան|ռազմական շրջաններու]] (տարածքային հրամանատարութիւններու) ստեղծումով: Զէնքաւոր ուժերու տեղակայումը կրնայ ըլլալ ո՛չ միայն պետութեան սահմաններուն մէջ, այլեւ որոշ պայմաններու բերումով՝ անոնց սահմաններէն դուրս: Խաղաղ ժամանակ պետութիւններու զէնքաւոր ուժերու կազմը կրճատուած է: Ռազմական դրութեան կամ ռազմական գործողութիւններու սկսելէ առաջ պետութիւնը կը կատարէ զէնքաւոր ուժերու ծաւալում, որուն ընթացքին զէնքաւոր ուժերու թիւը կրնայ զգալիօրէն աճիլ: Այս ընթացքին կրնան ստեղծուիլ ռազմական ժամանակի յատուկ մեծ կազմաւորումներ ([[Ճակատ (զօրքերու միաւորում)|ճակատներ]], ''ռազմական շրջաններ ռազմական ժամանակի'' եւ այլք)<ref name=":0" />: == Զէնքաւոր ուժերու իրաւական հիմքը == Զէնքաւոր ուժերու գոյութեան բոլոր երեսակները սահմանուած են տարբեր նորմատիւ-իրաւական ակտերով (պաշտօնական փաստաթուղթերով): Զէնքաւոր ուժերու պետութեան դերը եւ նշանակութիւնը հաստատող գլխաւոր աղբիւրը [[ռազմական վարդապետութիւն]]ն է: Ռազմական վարդապետութիւնը պաշտօնական փաստաթուղթ է, որ հաստատուած է պետութեան մէջ եւ որուն դրոյթները կ'արտացոլեն ռազմական ուժի կիրառման համակարգը քաղաքական նպատակներու հասնելու համար, ռազմական խնդիրներու բնոյթը եւ անոնց իրականացման միջոցները, ռազմական շինարարութեան հիմնական ուղղութիւնները: Ռազմական վարդապետութիւնը կը ճշդէ ազգային անվտանգութեան հայեցակարգը ռազմական ոլորտին վերաբերեալ, կը նշէ պետութեան ռազմական քաղաքականութեան ուղղութիւնը ներկայ պատմական պայմաններուն մէջ: Ռազմական վարդապետութեան ստեղծումը կը կատարուի պետութեան ռազմական եւ քաղաքական ղեկավարութեան կողմէ: Ռազմական վարդապետութեան դրոյթները նորմատիւ ուժ ունին եւ կը գտնեն արտացոլում բոլոր նորմատիւ-իրաւական ակտերուն մէջ, որոնք կապուած են ռազմական ոլորտին եւ զէնքաւոր ուժերու կենսագործունէութեան հետ, որոնց մէջ կը մտնեն՝ ռազմաքաղաքական յայտարարութիւններ, ազգային անվտանգութեան, պաշտպանութեան եւ ռազմական շինարարութեան երեսակներու մասին օրէնսդրական եւ կառավարական իրաւական փաստաթուղթեր, զէնքաւոր ուժերու մարտական գործունէութիւնը կարգաւորող փաստաթուղթեր ([[Մարտական կանոնագիրք|մարտական կանոնագիրքեր]]) եւ զէնքաւոր ուժերու առօրեայ գործառոյթները ([[ընդհանուր զինուորական կանոնագրքեր|ընդհանուր զինուորական կանոնագիրքեր]], ցուցմունքներ, ուղեցոյցներ) թէ՛ խաղաղ, թէ՛ ռազմական ժամանակ<ref name=":1" />: Պետութեան օրէնսդրութեամբ նաեւ կը սահմանուի շարքային, սերժանտական եւ սպայական կազմի ծառայութեան անցնելու կարգը<ref name=":0" />: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} lxol69qcf95gemdvkwolaxktlsbcn7x 0 28324 253821 247322 2026-08-28T22:30:54Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253821 wikitext text/x-wiki '''Պիրոլ'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=NFEdAAAAMAAJ&pg=PA116&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Պատկերազարդ բնական պատմութիւն|last=Mēnēvishean|first=Gabriēl|date=1897|publisher=Մխիթարեան տպարան|language=hy}}</ref> կամ '''Ոսկեսարեակ''' ({{lang-lat|Oriolus oriolus}})՝ փոքր, վառ գունաւոր թռչուն, միակ ներկայացուցիչը [[Պիրոլներու|պիրոլներու]] ընտանիքի, տարածուած է [[Չափաւոր կլիմա|չափաւոր կլիմայով]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|հիւսիսային կիսագունդի]] մէջ։ Բոյն կը դնէ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ, բացառելով ամէնահիւսիսային շրջանները եւ [[Փոքր Ասիա|Փոքր]], [[Միջին Ասիա|Միջին]] եւ [[Հարաւային Ասիա|Հարաւային]] [[Ասիա|Ասիոյ]] մէջ (բացառելով [[Արաբական թերակղզի|Արաբական թերակղզին]]), հասնելով արեւելքի մէջ մինչեւ [[Մոնկոլիա|Մոնկոլիայի]] եւ [[Չինաստան|Չինաստանի]] արեւմտեան եզրերը, [[Սիպերիա|Սիպիրի]] անտառային գօտիին մէջ մինչեւ [[Ենիսեյ (գետ)|Ենիսեյի]] վերին հոսանքները<ref>Жизнь животных. Т.6. Птицы / Под ред. В. Д. Ильичева. А. В. Михеева.- М.: Просвещение,1986. −527 с.</ref>։ Աղմկոտ եւ շարժուն, սովորաբար կը մնայ ծառերու սաղարթին մէջ, հիմնականօրէն տերեւաթափ ծառերու։ Չշփուող է, կ'երեւայ առանձին կամ զոյգերով։ Կը սնուի [[թրթուր]]ներով եւ այլ միջատներով, ինչպէս նաեւ հատապտուղներով։ Կը գաղթէ երկար հեռաւորութիւններ, ձմեռը կ'անցընէ Ասիայի եւ [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] արեւադարձային շրջաններուն մէջ՝ [[Սահարա|Սահարայէն]] հարաւ։ Սովորական տեսակ։ [[file:Golden Oriole (Oriolus oriolus) (43571340672).jpg|thumb|Պիրոլի]] [[Միջազգային բնապահպանական միութիւն|Միջազգային բնապահպանական միութեան]] տուեալներով, բաւական բազմատեսակ է։ Չնայած վերջին տարիներուն թռչուններու ընդհանուր բնակչութիւնը նուազած է, անոր տինամիքան ներկայիս չի թոյլատրեր այս տեսակը համարել որպէս խոցելի։ Միջազգային [[Կարմիր գիրք|Կարմիր գրքի]] մէջ պիրոլը ունի նուազագոյն վտանգի կարգավիճակ ([[Ամենաքիչ մտահոգութիւն առաջացնող տեսակներ|LC կարգ]]): [[file:Golden oriole song.ogg|thumb|Պիրոլի երգը]] == Ստուգաբանութիւն == «Պիրոլ» բառը կու գայ {{lang-de|Pirol}}-էն։ Ասիկա թերեւս Վիեննայի Մխիթարեաններուն կողմէ ստեղծուած ըլլայ։ Թէեւ պիրոլը կրնանք գտնել Հայաստանի մէջ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/greppin-1978-armenian-bird-names/page/186|title=Classical and Middle Armenian Bird Names|last=John A. C. Greppin|language=English}}</ref><ref>Greppin, Mary E. H. (1985) “The birds of the Hrazdan gorge in Yerevan”, in Journal of Armenian Studies, volume II, number 1, page 67 of 63–69</ref>, ոչ մէկ ժողովրդական անուն արձանագրուած է: == Նկարագրութիւն == Չափերով քիչ մը աւելի մեծ, քան [[Սովորական շաքար|սովորական շաքարը]]՝ երկարութիւնը 24-25 սմ, թեւերու բացուածքը մօտ 45 սմ, զանգուածը 50-90 կր<ref>{{Cite book|title=Pticy: Urala, Priural'ja i Zapadnoj Sibiri: spravočnik-opredelitel'|last=Rjabicev|first=Vadim Konstantinovič|date=2001|publisher=Izd. Ural'skogo Universiteta|isbn=978-5-7525-0825-7|location=Ekaterinburg}}</ref>։ Մարմինը քիչ մը երկարուած է։ Գոյնը լաւ արտայայտուած [[սեռային դիմորֆիզմ]] ունի՝ արուներն ու էգերը զգալիօրէն կը տարբերին իրարմէ։ Արուի [[փետուրներ|փետուրները]] ոսկեգոյն-դեղին են սեւ թեւերով եւ սեւ պոչով։ Պոչի եզրին եւ թեւերուն վրայ փոքր դեղին բծեր կան։ Կտուցէն աչքին կ'անցնի սեւ գիծ մը, որ կը կոչուի «սանձ»՝ կախուած ենթատեսակէն, ան կրնայ անցնիլ աչքերու ետեւէն կամ ոչ (տես նկարը)։ Էգի վերին մասը կանաչաւուն-դեղին է, իսկ ներքեւի մասը՝ սպիտակաւուն մութ երկայնակի շերտերով։ Թեւերը կանաչաւուն-մոխրագոյն են։ [[Կտուց]]ը երկու սեռերուն մօտ ալ սրճագոյն կամ կարմրաւուն-սրճագոյն է, բաւական երկար եւ ուժեղ։ [[Ծիածանաթաղանթ]]ը կարմիր է։ Երիտասարդ թռչունները աւելի կը նմանին էգին, բայց աւելի մռայլ, շերտաւոր եւ մութ ներքեւի փետուրներով։ Շատ շարժուն թռչուն է, արագ եւ անաղմուկ կը ցատկէ ճիւղէ ճիւղ խիտ տերեւներու մէջ։ Թռիչքը արագ եւ ալիքաձեւ է, ինչպէս [[Փայտփորներ|փայտփորներուն]] կամ [[Աղաւնիներ|աղաւնիներուն]]։ Միջին թռիչքի արագութիւնը 40-47 քմ/ժ է, թէեւ արուները իրարու հետապնդման ժամանակ կրնան հասնիլ մինչեւ 70 քմ/ժ<ref name=":0">{{Cite book|title=Handbook of the birds of the world|last=Hoyo|first=Josep del|last2=Elliott|first2=Andrew|last3=Sargatal|first3=Jordi|last4=Christie|first4=David A.|last5=Bock|first5=Walter Joseph|last6=Collar|first6=Nigel James|date=2008|publisher=Lynx ed|others=BirdLife international|isbn=978-84-96553-45-3|location=Barcelona}}</ref>։ Հազուադէպ բաց տարածութիւններու մէջ կը թռչի, թէեւ արուները զուգաւորման շրջանին երբեմն կը ցուցադրուին, նստած ճիւղի վրայ։ [[File:Oriolus oriolus voice.ogg|150px|thumb|left|Պիրոլի երգն ու ճիչերը, Նովգորոդի մարզ]] Ձայնային արտայայտութիւնները կը ներառեն քանի մը տարբերակներ, որոնք իրարու նման չեն։ Երբեմն կը հանէ սուր եւ բոլորովին ոչ երաժշտական ճիչ, որ կը յիշեցնէ վախցած [[կատու|կատուի]] մռմռոցը։ Հեռուէն կը լսուի թռչունի ցած, մեղեդային սուլոցը, որ կը յիշեցնէ [[սրինգ|սրինգի]] ձայները եւ բաղկացած է 3-4 վանկերէ՝ «ֆիւ-լիւ-լի»։ Հեռաւորութենէն գրեթէ չի լսուիր պիրոլի այլ տիպիկ ճիչը՝ կարճ, խռպոտ ձայներու շարք մը՝ «գիգիգիգիգի», ինչպէս [[բազեներ|բազէներուն]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|title=Collins bird guide: the most complete field guide to the birds of Britain and Europe|url=https://archive.org/details/collinsbirdguide0000sven|last=Svensson|first=Lars|last2=Grant|first2=Peter J.|last3=Mullarney|first3=Killian|last4=Zetterström|first4=Dan|last5=Christie|first5=David|last6=Svensson|first6=Lars|date=1999|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-00-219728-1|location=London}}</ref><ref>Морозов В. Занимательная биоакустика. — М. : Знание, 1987. — 208 с.</ref>։ == Տարածում == === Տարածուածութեան գօտի === [[File:Oriolus oriolus00.jpg|thumb|right|220px|Պիրոլի արուի եւ էգի նկար]] Լայն տարածուած տեսակ է։ Կը ներառէ գրեթէ ամբողջ Եւրոպան, հասնելով հիւսիս մինչեւ 63° հս. լ. [[Շուէտ|Շուէտի]] եւ [[Ֆինլանտա|Ֆինլանտայի]] մէջ, եւ 61° հս. լ. Եւրոպական Ռուսաստանի մէջ<ref>Степанян Л. С. Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий. — М. : Академкнига, 2003. — 727 с.</ref>։ [[Բրիտանական կղզիներ|Բրիտանական կղզիներուն]] վրայ գրեթէ բոյն չի դներ, երբեմն հանդիպելով միայն [[Սիլի]] կղզիներուն եւ [[Անգլիա|Անգլիայի]] հարաւային ափին<ref>{{Cite book|title=Scare migrant birds in Britain and Ireland|url=https://archive.org/details/scarcemigrantbir0000shar|last=Sharrock|first=J. T. R.|date=1974|publisher=T & A D POYSER|isbn=978-0-85661-008-0|edition=First publ|location=London}}</ref>։ Նաեւ անկանոն կերպով բոյն կը դնէ [[Ազորեան կղզիներ|Ազորեան կղզիներուն]] եւ [[Մադէյրա]] կղզիին վրայ։ Ասիոյ մէջ բոյն դնելու գօտին կը զբաղեցնէ ամբողջ արեւմտեան մասը մինչեւ [[Ենիսեյ (գետ)|Ենիսեյի]] հովիտը, [[Մինուսինսկի գոգաւորութիւն|Մինուսինսկի գոգաւորութիւնը]], [[Արեւմտեան Սայան|Արեւմտեան Սայանը]] եւ [[Ջունգարական Ալաթաու|Ջունգարական Ալաթաուն]], ինչպէս նաեւ [[Գանգ]]ի ստորին հոսանքը [[Հնդկաստան|Հնդկաստանի]] եւ [[Պանգլատէշ|Պանկլատէշ]]ի մէջ։ Ամէնուրեք գաղթող թռչուն է, բացառութեամբ հնդկական բնակչութեան, որ բոյն դնելու շրջանին միայն փոքր տեղաշարժեր կ'ընէ։ [[File:Oriolus_oriolus_distribution_map.png|thumb|{{legend|#c46256|Բոյն դնելու գօտի}} <br> {{legend|#f2c1ad|Միգրացիաներ}}]] === Բնակավայրեր === Կեանքի մեծ մասը կ'անցընէ ծառերու սաղարթին մէջ՝ չնայած իր վառ փետուրներուն, այս թռչունը յաճախ դժուար է տեսնել գետնէն։ Կը նախընտրէ լուսաւոր, բարձր ծառերով անտառներ, հիմնականօրէն տերեւաթափ՝ բարտիներու, ուռիներու կամ բարտիներու պուրակներ։ Չոր շրջաններուն մէջ յաճախ կը բնակի գետերու հովիտներու [[Տուգայ|տուգայական թփուտներուն]] մէջ։ Հազուադէպ կը հանդիպի խոտածածկ սոճիներու անտառներուն մէջ։ Վերջապէս, երբեմն կ'ընտրէ անմարդաբնակ կղզիներ առանձին ծառերով, ուր կը սնանի աւազային [[Դիւններ|դիւններուն]] կամ [[հեթանոսական]] թփուտներուն մէջ<ref name=":0" />։ Կը խուսափի խիտ ստուերուած անտառներէն եւ [[Տայգա|տայգայէն]], սակայն հաճոյքով կը բնակի մարդու մօտ՝ այգիներու եւ պուրակներու մէջ, ճանապարհներու երկայնքով անտառատնկումներու մէջ<ref>Дементьев, Г. П.; Гладков, Н. А. Птицы Советского Союза. — Советская наука, 1953. — Т. 5. — 803 с.</ref>։ [[Թիան Շան|Թիան Շանի]] մէջ բոյն կը դնէ մինչեւ 2000-2200 մ բարձրութեան վրայ<ref name=":1">Ковшарь А. Ф. (Отв. Ред.). Птицы Казахстана. — Алма-Ата : Наука, 1974. — Т. V. — 479 с.</ref>։ Թռիչքներու ժամանակ կը հանդիպի զգալիօրէն աւելի բարձր՝ մինչեւ 2700 մ [[Թալասի Ալաթաու|Թալասի Ալաթաուի]] մէջ, 2300 մ [[Ռուանտա|Ռուանտայի]] մէջ<ref name=":1" /> եւ 4300 մ [[Թանզանիա|Թանզանիայի]] մէջ<ref name=":2">{{Cite book|title=The golden oriole|last=Mason|first=Paul|last2=Allsop|first2=Jake|date=2009|publisher=T & AD Poyser|isbn=978-0-7136-7683-9|location=London}}</ref>։ Նոյեմբերէն մինչեւ Փետրուար հիմնականօրէն կը մնայ հարթավայրերուն մէջ՝ մինչեւ 850-900 մ բարձրութեան [[Անկոլա|Անկոլայի]] մէջ եւ մինչեւ 50 մ [[Քենիա|Քենիայի]] մէջ<ref name=":2" />։ == Սնունդ == [[file:Indian Golden Oriole (Oriolus kundoo), Kolkata IMG 4505.jpg|left|thumb|200px|Սնունդ փնտռելու ընթացքին]] Սննդակարգի հիմքը կը կազմեն կենդանական սնունդները։ Բազմացման շրջանին հիմնականօրէն կը սնանի ծառային միջատներով, գլխաւորաբար թրթուրներով, ներառեալ մազոտ թրթուրները։ Կը կերակրուի [[Թիթեռներ|թիթեռներով]] (ներառեալ [[Արջուկներ|արջուկները]]), [[Ճպուռներ|ճպուռներով]], [[Ականջաբզիկներ|ականջաբզիկներով]], [[Մոծակներ|մոծակներով]], [[Կանթ|կանթներով]] (''Pentatomidae''-էն մինչեւ ''Acanthosoma''), ծառային [[Բզեզներ|բզէզներով]] ([[Կանթ|կանթ]], ''Cantharidae'', ''[[Elateridae]]'', ''Scarabaeidae'', ''Chrysomelidae'', ''Cerambycidae'', ''Curculionidae''), որոշ [[Ուղղաթեւեր|ուղղաթեւերով]] (''Leptophyes'', ''Conocephalus'')։ Կը բռնէ որոշ [[Սարդեր|սարդեր]]։ Երբեմն կը քանդէ փոքր թռչուններու բոյները, ինչպէս [[մոխրագոյն ճանճորս]] (''Muscicapa striata'') եւ [[կարմրապոչիկ]] (''Phoenicurus phoenicurus'')։ Պտուղներու հասունացման շրջանին եւ գաղթած վայրերուն մէջ մասամբ կը փոխուի պտուղներու՝ [[Կեռասենի|կեռասենի]], [[Խաղող|խաղող]], [[Հաղարջ|հաղարճ]], [[Կեռասենի|կեռաս]], [[Թուզ|թուզ]], [[Տանձ|տանձ]], [[Թթենի|թութ]] եւ այլն։ Կը սնանի հիմնականօրէն վաղ առաւօտեան, քիչ չափով՝ կէսօրէն ետք ժամը 3-էն ետք։ == Բազմացում == Ինչպէս ընտանիքի միւս ներկայացուցիչները, պիրոլը [[մոնոգամիա|մոնոգամ]] է։ Բոյն դնելու վայրերու մօտ գաղթելու պարագային, կը հասնի բաւական ուշ, երբ ծառերուն արդէն առաջին կանաչը կը յայտնուի՝ Ռուսաստանի միջին գօտիին մէջ՝ Մայիսի երկրորդ կիսուն։ Առաջինները կը հասնին արուները, էգերը՝ քիչ մը ուշ։ Բազմացումը տեղի կ'ունենայ տարին մէկ անգամ, ամբողջական ձուադրումները կը հանդիպին [[Արեւելեան Գերմանիա|Արեւելեան Գերմանիոյ]] մէջ՝ Մայիսի վերջը -Յունիսի սկիզբը, [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ՝ Մայիսի վերջը, [[Պելճիքա|Պելճիքայի]], եւ [[Շուէտ|Շուէտի]] մէջ՝ Յունիսի սկիզբը, [[Մարոք|Մարոքի]] մէջ՝ Յունիսի մէջ։ Զուգաւորման շրջանին արուն կը ցուցադրէ իր վարքը՝ կը ցատկէ ճիւղէ ճիւղ, կը թռչի էգի շուրջ, կը հետապնդէ զայն, օդին մէջ «սուզումներ» կ'ընէ, աշխուժօրէն կը ծլուըլայ եւ կը սուլէ, կը բանայ պոչը եւ թեւերը կը թափահարէ։ Ան նաեւ կը պաշտպանէ իր տարածքը՝ մրցակից արուներու միջեւ յաճախ կը պատահին կատաղի կռիւներ։ Գրաւուած էգը կը պատասխանէ սուլոցով եւ պոչը կը շարժէ։ [[file:Oriolus oriolus Leon Demarche.jpg|thumb|right|250px|Բոյն]] [[File:Oriolus oriolus MWNH 1281.JPG|thumb|right|250px|Հաւկիթներ]] [[Բոյն]]ը կը ներկայացնէ լայն ձուաձեւ եզրերով, ոչ խոր կախուած զամբիւղ մը, որ սովորաբար հիւսուած է կեղեւի շերտերէ, չոր խոտերէ եւ կեղեւէ։ Բոյնի տրամագիծը 12-16 սմ է, բոյնի բարձրութիւնը՝ 6-9 սմ, բոյնի խորութիւնը՝ 4-5 սմ։ Ներսէն բոյնը կը ծածկուի տերեւներով, փետուրներով, սարդոստայնով կամ նոյնիսկ մարդու թողած փափուկ աղբի կտորներով։ Ընդհանրապէս, անհրաժեշտութեան պարագային, բոյն կառուցելու համար թռչունները կրնան օգտագործել որեւէ յարմար նիւթ՝ օրինակ, առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ պիրոլները օգտագործած են մօտակայ կապի կէտի վիրակապերը։ Բոյն կառուցելու ընթացքին յստակ պարտականութիւններու բաժանում կը նկատուի՝ արուն կը հաւաքէ նիւթը, իսկ էգը կը տեղադրէ զայն։ Բոյնը սովորաբար կը գտնուի բարձր՝ գետնէն, բարակ հորիզոնական ճիւղերու պատառաքաղին մէջ, հեռու բունէն, իսկ յարմար վայրի բացակայութեան՝ երկու ճիւղերու միջեւ։ Ան լաւ կը կցուի, որպէսզի ուժեղ քամին չկարենայ զայն քանդել, եւ կը քօղարկուի տերեւներու մէջ՝ մամուռի կտորներով եւ խոտի ցօղուններով։ Յայտնի ռուսական թռչնաբան եւ հրապարակախօս [[Բուտուրլին, Սերգէյ Ալեքսանդրովիչ|Ս. Ա. Բուտուրլին]] ուշադրութիւն դարձուցած է բոյնի տեղադրման հետաքրքիր առանձնայատկութեան՝ նոր բոյնը միշտ կը գտնուի բունին թեքուած, սակայն յետագային, ճուտերու ծանրութեան տակ, անկիւնը աստիճանաբար կը փոխուի հակառակ ուղղութեամբ։ Ձուադրումը սովորաբար կը բաղկանայ 4 (հազուադէպ 3-5) հաւկիթներէ, որոնք սպիտակ են, վարդագոյն կամ քրեմի երանգով եւ հազուադէպ կարմրաւուն-սրճագոյն կէտերով։ Հաւկիթներու չափը (28-33) x (21-23) մմ է, զանգուածը՝ մօտ 0.37-0.48 կր։ Հաւկիթները կը նստին 13-15 օր, հիմնականօրէն էգը։ Արուն կը կերակրէ էգը եւ երբեմն կարճ ժամանակով կը փոխարինէ զայն։ Ծնուած ճուտերը կոյր են եւ ծածկուած երկար դեղնաւուն փետուրներով։ Երկու ծնողներն ալ կը կերակրեն զանոնք նախ [[թրթուր]]ներով, իսկ յետոյ՝ աւելի կարծր հատապտուղներով։ Դիտարկումները ցոյց տուած են, որ ծնողներու սնունդով բոյնին մօտեցումներու քանակը միջին հաշուով 9-15 անգամ էր ժամուայ ընթացքին, որ ի վերջոյ կը կազմէր մինչեւ 211 կերակրումներ օրուայ ընթացքին։ Ճուտերը կը սկսին թռչիլ 15-17 օրուայ ընթացքին՝ Ռուսաստանի հարաւը առաջին թռիչքները կը յայտնուին արդէն Յունիսի երկրորդ կիսուն, իսկ Յուլիսի կիսուն՝ ամբողջ տարածքին մէջ։ Ճուտերը կը ցրուին Օգոստոսի սկիզբը, իսկ արդէն ամսուայ վերջը գաղթող թռչունները կը սկսին տեղափոխուիլ ձմեռնային բնակավայրեր։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] g8z389pbmpn31vjagv1xlivol7erkoh 0 28384 253771 237501 2026-08-28T21:52:28Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253771 wikitext text/x-wiki '''Ռուսաստանի Հայերը''' կամ '''Ռուսահայերը''' ([[Ռուսերէն]]՝ Армяне в России "''Արմեանէ վ Ռոսիի''") [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] ամենամեծ ազգային փոքրամասնութիւններէն մէկն են եւ [[Հայաստան|Հայաստանէն]] դուրս ամենամեծ հայկական սփիւռքի համայնքն է: 2010-ի ռուսական մարդահամարը արձանագրած է 1,182,388 հայեր երկրին մէջ: Տարբեր գնահատումներ ցոյց կու տան, որ Ռուսաստանի հայ բնակչութեան թիւը իրականութեան մէջ 2 միլիոնէն աւելի է: Հայերը կը բնակին տարբեր շրջաններու մէջ, ներառեալ [[Մոսկուա|Մոսկուան]], [[Սեն Փեթերսպուրկ]], [[Հիւսիսային Կովկաս|Հիւսիսային Կովկասի]] [[Քրասնոտար|Քրասնոտարի]] երկրամասը եւ մինչեւ իսկ արեւելքի [[Վլատիվոսթոք|Վլատիվոսթոքը]]: == Պատմութիւն == === Վաղ շրջան === Ռուսաստանի մէջ հայկական ներկայութիւնը կը սկսի [[Ուշ Միջնադար|Ուշ Միջնադարէն]], երբ զանազան վաճառականներ եւ արհեստաւորներ արեւմուտք ճամբորդեցին դէպի [[Ղրիմ]] եւ հիւսիսային Կովկաս՝ առեւտրական կապեր հաստատելու եւ առեւտուր ընելու համար: [[File:Madatov.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madatov.jpg|մինի|Ռուսահայ զօրավար Վալերիան Մատաթովի դիմանկարը՝ Ճորճ Տաուի կողմէ, Զինուորական Պատկերասրահէն, 1820]] === Ռուսական Կայսրութիւն === Հայերու եւ [[Ռուսական Կայսրութիւն|ռուսական կայսերական]] իշխանութիւններու յարաբերութիւնները բարդ էին՝ ձեւաւորուած թէ՛ զուգահեռ շահերով, թէ՛ մրցակցող նպատակներով:<ref>{{cite book|title=Russia's Entangled Embrace: The Tsarist Empire and the Armenians, 1801-1914|url=https://archive.org/details/russiasentangled0000rieg|last1=Riegg|first1=Stephen|date=2020|publisher=Cornell University Press|isbn=9781501750113|location=Ithaca}}</ref> Մեծ հայկական համայնքներ կը բնակէին թէ՛ [[Կովկաս|Կովկասի]] մէջ եւ թէ՛ ռուսական քաղաքներու մէջ՝ դեռ արդի դարաշրջանէն առաջ: Միջնադարի մէջ վերջին անկախ հայկական պետութիւններու կործանումէն ետք, ազնուականութիւնը քայքայուեցաւ՝ հայ հասարակութիւնը ձգելով գիւղացիներու զանգուածէ մը եւ արհեստաւորներէ կամ վաճառականներէ բաղկացած միջին դասակարգի մը: Այսպիսի հայեր կը գտնուէին [[Անդրկովկաս|Անդրկովկասի]] գրեթէ բոլոր քաղաքներուն մէջ. իրականութեան մէջ, 19-րդ դարու սկիզբը անոնք կը կազմէին բնակչութեան մեծամասնութիւնը այնպիսի քաղաքներու մէջ, ինչպէս [[Թիֆլիս|Թիֆլիսը]]: Հայ վաճառականները իրենց առեւտուրը կ'իրականացնէին ամբողջ աշխարհի մէջ եւ շատերը հաստատուած էին Ռուսաստանի մէջ: 1778-ին, [[Եկատերինա Բ. Մեծ|Եկատերինա Բ. Մեծը]] հրաւիրեց հայ վաճառականներ Ղրիմէն Ռուսաստան եւ անոնք հաստատեցին բնակավայր մը՝ [[Նոր Նախիջեւան]], [[Ռոստով-օն-Տոն]] մօտ:<ref>Suny. ''Armenian People'', p. 110</ref> Ռուսական իշխող դասակարգերը ողջունեցին հայերու ձեռնարկատիրական հմտութիւնները՝ որպէս տնտեսութեան խթանիչ, սակայն անոնք նաեւ որոշ կասկածանքով կը վերաբերէին անոնց: «Խորամանկ վաճառական» հայու կերպարը արդէն տարածուած էր: Ռուս ազնուականները իրենց եկամուտը կը ստանային ճորտերու կողմէ մշակուող իրենց կալուածքներէն եւ, առեւտուրով զբաղելու հանդէպ իրենց ազնուական հակակրանքով, անոնք քիչ հասկացողութիւն կամ համակրանք ունէին վաճառական հայերու կեանքի ձեւին հանդէպ: [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] պատճառով, 300,000-էն աւելի հայեր գաղթեցին Ռուսական Կայսրութիւն, մասնաւորապէս [[Վրաստան]] եւ [[Հայաստան]]: Այնուամենայնիւ, միջին դասակարգի հայերը բարգաւաճեցան ռուսական իշխանութեան տակ եւ անոնք առաջինն էին, որ օգտուեցան նոր հնարաւորութիւններէն եւ իրենք զիրենք վերափոխեցին բարգաւաճ պուրժուազիայի՝ երբ դրամատիրութիւնը եւ արդիւնաբերացումը հասան Անդրկովկաս 19-րդ դարու երկրորդ կէսին: Հայերը աւելի դիւրութեամբ յարմարեցան նոր տնտեսական պայմաններուն, քան իրենց հարեւանները Անդրկովկասի մէջ՝ վրացիները եւ ազրպէյճանցիները: Անոնք դարձան ամենազօրաւոր տարրը Թիֆլիսի քաղաքային կեանքին մէջ, որ ցարական Կովկասի վարչական կեդրոնն էր, ինչպէս նաեւ անոր տնտեսական կեդրոնը: Հայ ձեռնարկատէրերը արագօրէն ներգրաւուեցան նաւթային վերելքին մէջ, որ սկսաւ Անդրկովկասի մէջ 1870-ականներուն՝ ներդրումներ կատարելով [[Պաքու|Պաքուի]] նաւթահանքերուն եւ [[Պաթումի|Պաթումիի]] վերամշակման գործարաններուն մէջ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովու]] ափին: Այս բոլորը կը նշանակէր, որ Ռուսական Անդրկովկասի մէջ հայերու, վրացիներու եւ ատրպէյճանցիներու միջեւ լարուածութիւնները ոչ միայն էթնիկական կամ կրօնական բնոյթ ունէին, այլ նաեւ ձեւաւորուած էին ընկերային եւ տնտեսական նկատառումներով: Այնուամենայնիւ, 19-րդ դարու վերջաւորութեան ռուսահայերու 80 տոկոսը տակաւին հողագործ գիւղացիներ էին:<ref>See Suny Chapter 2 "Images of Armenians in the Russian Empire" in ''Looking Toward Ararat: Armenia in Modern History''. Bloomington: Indiana University Press, 1993 {{ISBN|0-253-20773-8}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} jivoes5snbs0hr34t6y6u231uwgupbf 0 28385 253868 248203 2026-08-28T23:09:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253868 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} Անկոլա, պաշտօնապէս Անկոլայի Հանրապետութիւն, երկիր մըն է Հարաւային Ափրիկէի արեւմտեան-կեդրոնական ափին: Ան ամէնամեծ Փորթուկալերէն (Լուսոֆոն) երկիրն է ինչպէս ընդհանուր տարածքով, այնպէս ալ բնակչութեամբ եւ Ափրիկէի եօթներորդ ամէնամեծ երկիրը: Անոր սահմանակիցները [[Նամիպիա|Նամիպիան]] է հարաւը, [[Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն|Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութիւնը՝]] հիւսիսը, [[Զամպիա|Զամպիան՝]] արեւելքը եւ [[Ատլանտեան Ովկիանոս|Ատլանտեան Ովկիանոսը]]՝ արեւմուտքը: Անկոլան ունի [[Քապինտա]] անունով արտաքին նահանգ մը, որ սահման ունի [[Քոնկոյի Հանրապետութիւն|Քոնկոյի Հանրապետութեան]] եւ [[Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն|Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեան]] հետ: Անոր մայրաքաղաքն ու ամէնաշատ բնակչութիւն ունեցող քաղաքը [[Լուանտա|Լուանտան]] է: Անկոլան բնակեցուած է [[Հին Քարի Դարաշրջան|Հին Քարի դարաշրջանէն]] ի վեր: Պանթու տարածումը հասնելէ ետք, պետութիւններ ձեւաւորուեցան 13-րդ դարուն եւ կազմակերպուեցան դաշինքներու մէջ: Քոնկոյի Թագաւորութիւնը գերիշխանութիւն ձեռք բերաւ միւս թագաւորութիւններէն 14-րդ դարէն սկսեալ: Փորթուկալացի հետազօտողները կապեր հաստատեցին Քոնկոյի հետ 1483-ին: Հարաւին էին Նտոնկոյի եւ Մաթամպայի թագաւորութիւնները, աւելի հարաւ՝ Օվիմպունտու թագաւորութիւնները եւ արեւելքին՝ Մպունտա Թագաւորութիւնը:<ref>{{Citation|last=Gordon|first=David M.|title=Kingdoms of South-Central Africa: Sources, Historiography, and History|date=2018-09-26|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-146|access-date=2024-10-22|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.146|isbn=978-0-19-027773-4|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|title=The Development of States in West Central Africa to 1540|date=2020|work=A History of West Central Africa to 1850|pages=16–55|editor-last=Thornton|editor-first=John K.|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC|access-date=2024-10-22|series=New Approaches to African History|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-56593-7}}</ref> == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} == Յաւելեալ == *  {{cite EB1911|mode=cs2|wstitle=Angola|volume=2|ref={{harvid|EB|1911}}|pages=38–40}} * Birmingham, David (2006) ''Empire in Africa: Angola and its Neighbors'', Ohio University Press: Athens, Ohio. * Bösl, Anton (2008) ''Angola's Parliamentary Elections in 2008. A Country on its Way to One-Party-Democracy'', KAS Auslandsinformationen 10/2008. [http://www.kas.de/wf/de/33.15186/ Die Parlamentswahlen in Angola 2008] * Cilliers, Jackie and Christian Dietrich, Eds. (2000). ''Angola's War Economy: The Role of Oil and Diamonds''. Pretoria, South Africa, Institute for Security Studies. * Global Witness (1999). ''A Crude Awakening,'' The Role of Oil and Banking Industries in Angola's Civil War and the Plundering of State Assets. London, UK, Global Witness. [http://www.globalwitness.org/media_library_detail.php/93/en/a_crude_awakening A Crude Awakening] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902225001/http://www.globalwitness.org/media_library_detail.php/93/en/a_crude_awakening |date=2010-09-02 }} * Hodges, Tony (2001). ''Angola from Afro-Stalinism to Petro-Diamond Capitalism''. Oxford: James Currey. * Hodges, Tony (2004). ''Angola: The Anatomy of an Oil State''. Oxford, UK and Indianapolis, US, The Fridtjol Nansen Institute & The International African Institute in association with James Currey and Indiana University Press. * Human Rights Watch (2004). Some Transparency, No Accountability: The Use of Oil Revenues in Angola and Its Impact on Human Rights. New York, Human Rights Watch. [https://www.hrw.org/reports/2004/angola0104/ Some Transparency, No Accountability: The Use of Oil Revenue in Angola and Its Impact on Human Rights (Human Rights Watch Report, January 2004)] * Human Rights Watch (2005). Coming Home, Return and Reintegration in Angola. New York, Human Rights Watch. [http://hrw.org/reports/2005/angola0305/ Coming Home: Return and Reintegration in Angola] * James, Walter (1992). A political history of the civil war in Angola, 1964–1990. New Brunswick, Transaction Publishers. * Kapuściński, Ryszard. Another Day of Life, Penguin, 1975. {{ISBN|978-0-14-118678-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-14-118678-8|978-0-14-118678-8]]. A Polish journalist's account of Portuguese withdrawal from Angola and the beginning of the civil war. * Kevlihan, R. (2003). "Sanctions and humanitarian concerns: Ireland and Angola, 2001-2". Irish Studies in International Affairs 14: 95–106. * Lari, A. (2004). [https://web.archive.org/web/20120305023754/http://www.iss.co.za/pubs/papers/85/Paper85.pdf Returning home to a normal life? The plight of displaced Angolans]. Pretoria, South Africa, Institute for Security Studies. * Lari, A. and R. Kevlihan (2004). [https://web.archive.org/web/20120305023828/http://www.iss.co.za/pubs/ASR/13No4/FLari.pdf "International Human Rights Protection in Situations of Conflict and Post-Conflict, A Case Study of Angola".] African Security Review 13(4): 29–41. * Le Billon, Philippe (2005) ''Aid in the Midst of Plenty: Oil Wealth, Misery and Advocacy in Angola'', Disasters 29(1): 1–25. * Le Billon, Philippe (2001). "Angola's Political Economy of War: The Role of Oil and Diamonds". African Affairs (100): 55–80. * {{Cite book|title=Fuelling War: Natural Resources and Armed Conflicts|url=https://archive.org/details/fuellingwarnatur0000lebi|last=Le Billon|first=P.|date=March 2006|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-37970-0}} * MacQueen, Norrie ''An Ill Wind? Rethinking the Angolan Crisis and the Portuguese Revolution, 1974–1976'', ''Itinerario: European Journal of Overseas History, 26/2, 2000, pp.&nbsp;22–44'' * Médecins Sans Frontières (2002). [https://web.archive.org/web/20130723154858/http://www.doctorswithoutborders.org/publications/reports/2002/angola1_10-2002.pdf Angola: Sacrifice of a People]. Luanda, Angola, MSF. * Mwakikagile, Godfrey ''Nyerere and Africa: End of an Era'', Third Edition, Pretoria, South Africa, 2006, on Angola in Chapter 11, "American Involvement in Angola and Southern Africa: Nyerere's Response", pp.&nbsp;324–346, {{ISBN|978-0-9802534-1-2}}. * Pearce, Justin (2004). "War, Peace and Diamonds in Angola: Popular perceptions of the diamond industry in the Lundas". African Security Review 13 (2), pp 51–64. [https://web.archive.org/web/20120305023855/http://www.iss.co.za/pubs/ASR/13No2/AW.pdf Wayback Machine] * Porto, João Gomes (2003). [https://web.archive.org/web/20100821083212/http://www.iss.co.za/pubs/papers/77/Paper77.html Cabinda: Notes on a soon to be forgotten war]. Pretoria, South Africa, Institute for Security Studies. * Tvedten, Inge (1997). Angola, Struggle for Peace and Reconstruction. Boulder, Colorado, Westview Press. * Vines, Alex (1999). Angola Unravels: The Rise and Fall of the Lusaka Peace Process. New York and London, UK, Human Rights Watch. == Արտաքին յղումներ == * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/angola/ Angola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111204444/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/angola |date=2021-01-11 }}. ''The World Factbook''. [[Կեդրոնական Հետախուզական Վարչութիւն|Central Intelligence Agency]]. * [https://web.archive.org/web/20080704131403/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/angola.htm Angola] from ''UCB Libraries GovPubs''. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13036732 Angola profile] from the BBC News. * Wikimedia Atlas of Angola * Geographic data related to Angola at OpenStreetMap * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=AO Key Development Forecasts for Angola] from International Futures. * [https://web.archive.org/web/20120401150404/http://www.bti-project.org/country-reports/esa/ago/ Bertelsmann Transformation Index 2012 – Angola Country Report] * Markus Weimer, "[https://web.archive.org/web/20120801221204/http://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Africa/0312pp_weimer.pdf The Peace Dividend: Analysis of a Decade of Angolan Indicators, 2002–2012]". * [https://www.academia.edu/12759680/The_participation_of_Hungarian_soldiers_in_UN_peacekeeping_operations_in_Angola The participation of Hungarian soldiers in UN peacekeeping operations in Angola] [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Webarchive template wayback links]] e7l77h6lsj34kruv9o1l6gb2ebwc5el 0 28681 253955 242001 2026-08-29T00:05:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253955 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Իսլանտա''' հիւսիսային կղզի-երկիր մըն է հիւսիսային [[Ատլանտեան Ովկիանոս|Ատլանտեան]] եւ [[Հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոս|Արքթիք Ովկիանոսներու]] միջեւ, [[Միջ-Ատլանտեան Լեռնաշղթայ|Միջ-Ատլանտեան Լեռնաշղթայի]] վրայ՝ [[Հիւսիսային Ամերիկա|Հիւսիսային Ամերիկայի]] եւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] միջեւ: Ան մշակութապէս եւ քաղաքականապէս կապուած է Եւրոպային եւ տարածաշրջանի ամէնէն արեւմտեան եւ ամէնէն նօսր բնակեցուած երկիրն է:<ref name="Statice2">{{cite web|url=http://www.statice.is/#Govt|title=Statistics Iceland|date=14 September 2008|work=Government|publisher=The National Statistical Institute of Iceland|archive-url=https://web.archive.org/web/19981202165021/http://www.statice.is/#Govt|archive-date=2 December 1998|access-date=14 September 2008|url-status=live}}</ref> Անոր մայրաքաղաքը եւ ամէնամեծ քաղաքը [[Ռէյքիաւիք|Ռէյքիաւիքն]] է, որ կը հիւրընկալէ երկրի մօտաւորապէս 380,000 բնակիչներուն շուրջ 36%-ը (չհաշուելով մօտակայ քաղաքները/արուարձանները, որոնք առանձին քաղաքապետարաններ են): Երկրի պաշտօնական լեզուն [[Իսլանտերէն|իսլանտերէնն]] է: Իսլանտա կը գտնուի տեկտոնական սալերու միջեւ ճեղքուածքի վրայ եւ անոր երկրաբանական գործունէութիւնը կ'ընդգրկէ կէյզերներ եւ յաճախակի հրաբխային ժայթքումներ:<ref>Rae, Alison. Earthquakes and Volcanoes. Page 9. 2008. "Iceland is the only part of the Mid-Atlantic Ridge that rises above sea-level, and its central volcanic plateau is erupting almost constantly."</ref><ref>Philippon, Mélody; Von Hagke, Christoph; E. Reber, Jacqueline. Cutting-Edge Analogue Modeling Techniques Applied to Study Earth Systems. Page 99. 2020. "Iceland is the only place on Earth where a mid-ocean ridge is exposed above sea level, atop the extensional plate boundary separating the North American plate and the Eurasian plate."</ref> Ներքին մասը կը բաղկանայ հրաբխային բարձրավանդակէ՝ աւազային եւ լաւայի դաշտերով, լեռներով եւ սառցադաշտերով եւ բազմաթիւ սառցադաշտային գետեր կը հոսին դէպի ծով՝ ցածրավայրերու ընդմէջէն: Իսլանտա կը տաքնայ Ծոցային Հոսանքով եւ ունի բարեխառն կլիմայ, հակառակ անոր որ կը գտնուի Արքթիք շրջագիծէն քիչ մը հարաւ: Անոր լայնութիւնը եւ ծովային ազդեցութիւնը ամառները կը պահեն զով եւ անոր կղզիներու մեծամասնութիւնը ունի բեւեռային կլիմայ: Ըստ հնագոյն ձեռագիր ''Լանտնամապոք''ի, Իսլանտայի բնակեցումը սկսաւ 874 թուականին, երբ նորվեկիացի առաջնորդ Ինկոլֆր Առնարսոն դարձաւ կղզիի առաջին մշտական բնակիչը:<ref name="tomasson">{{cite book|title=Iceland, the first new society|url=https://archive.org/details/icelandfirstnews0000toma|last=Tomasson|first=Richard F.|publisher=[[University of Minnesota Press]]|year=1980|isbn=978-0-8166-0913-0|page=[https://archive.org/details/icelandfirstnews0000toma/page/63 63]}}</ref> Յաջորդող դարերուն, նորվեկիացիները եւ աւելի քիչ չափով այլ սքանտինաւեան ժողովուրդներ, գաղթեցին Իսլանտա, իրենց հետ բերելով թրալներ (այսինքն՝ ստրուկներ կամ ճորտեր) կելտական ծագումով: Կղզին կառավարուեցաւ որպէս անկախ հանրապետութիւն տեղական խորհրդարանի՝ Ալթինկի ներքոյ, որ աշխարհի ամէնէն հին գործող օրէնսդիր ժողովներէն մէկն է: Քաղաքացիական պայքարի ժամանակաշրջանէ մը ետք, Իսլանտա ենթարկուեցաւ նորվեկիական իշխանութեան 13-րդ դարուն: 1397-ին, Իսլանտա հետեւեցաւ Նորվեկիայի միացման Քալմարի Միութեան՝ Դանիայի եւ Շուէտի թագաւորութիւններուն հետ միասին, անցնելով ''տէ ֆաքթօ'' դանիական իշխանութեան տակ անոր լուծարումով 1523-ին: Դանիական թագաւորութիւնը ուժով ներմուծեց լիւթերականութիւնը 1550-ին<ref>{{cite book|title=History of Iceland: From the Settlement to the Present Day|author=Jón R. Hjálmarsson|publisher=Iceland Review|year=1993}}</ref> եւ Քիէլի Դաշնագիրը պաշտօնապէս յանձնեց Իսլանտան Դանիային 1814-ին: Ազդուած ազգայնականութեան գաղափարներէն ֆրանսական յեղափոխութենէն ետք, Իսլանտայի անկախութեան համար պայքարը ձեւաւորուեցաւ եւ գագաթնակէտին հասաւ Դանիա-Իսլանտական Միութեան Օրէնքով 1918-ին, Իսլանտայի Թագաւորութեան հիմնադրութեամբ, կիսելով անձնական միութեամբ Դանիայի գահակալ միապետը: Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին Դանիայի գրաւման օրերուն, Իսլանտա ճնշող մեծամասնութեամբ քուէարկեց հանրապետութիւն դառնալու 1944-ին, վերջ դնելով Դանիայի հետ մնացեալ պաշտօնական կապերուն: Թէեւ Ալթինկը կասեցուած էր 1799-էն մինչեւ 1845, Իսլանտա այնուամենայնիւ կը պնդէ որ ունի աշխարհի ամէնէն երկար գործող խորհրդարաններէն մէկը: Մինչեւ 20-րդ դար, Իսլանտա մեծապէս կը յենէր ձկնորսութեան եւ գիւղատնտեսութեան վրայ: Ձկնորսութեան արդիւնաբերումը եւ Մարշալի Ծրագրի օգնութիւնը Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք բարգաւաճում բերին եւ Իսլանտա դարձաւ աշխարհի ամէնէն հարուստ եւ զարգացած ազգերէն մէկը: 1950-ին, Իսլանտա միացաւ Եւրոպայի Խորհուրդին:1994-ին ան մաս դարձաւ Եւրոպական Տնտեսական Տարածքին, աւելի բազմազանեցնելով իր տնտեսութիւնը այնպիսի ոլորտներու մէջ, ինչպէս՝ ֆինանսներ, կենսաբանական արհեստագիտութիւն եւ արտադրութիւն: Իսլանտա ունի շուկայական տնտեսութիւն համեմատաբար ցած հարկերով, համեմատած այլ [[ՏՀԶԿ]] երկիրներու հետ,<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/60/0,2340,en_2649_34533_1942460_1_1_1_1,00.html|title=OECD Tax Database|website=Oecd.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125144548/http://www.oecd.org/document/60/0%2C2340%2Cen_2649_34533_1942460_1_1_1_1%2C00.html|archive-date=25 January 2010|access-date=26 January 2010|url-status=dead}}</ref> ինչպէս նաեւ աշխարհի մէջ արհմիութիւններու անդամակցութեան ամէնէն բարձր տոկոսը:<ref name="ILO Density">{{cite web|url=http://www.ilo.org/ilostat/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page3.jspx?MBI_ID=9|title=Industrial relations|publisher=ILOSTAT|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813123619/http://www.ilo.org/ilostat/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page3.jspx%3FMBI_ID%3D9|archive-date=13 August 2019|access-date=9 October 2018|url-status=dead}}</ref> Ան կը պահպանէ հիւսիսային ընկերային բարօրութեան համակարգ մը, որ կ'ապահովէ համընդհանուր առողջապահութիւն եւ բարձրագոյն կրթութիւն:<ref>{{cite web|url=http://www.borg.hi.is/ChildWelfare|title=The Icelandic Welfare State and the Conditions of Children|last=Ólafsson|first=Stefán|date=12 May 2004|website=borg.hi.is|archive-url=https://web.archive.org/web/20050818131819/http://www.borg.hi.is/ChildWelfare|archive-date=18 August 2005|access-date=22 April 2010|url-status=dead}}</ref> Իսլանտա բարձր կը դասուի միջազգային համեմատութիւններու մէջ ազգային կատարողականութեան, ինչպէս կեանքի որակ, կրթութիւն, քաղաքացիական ազատութիւններու պաշտպանութիւն, կառավարութեան թափանցիկութիւն եւ տնտեսական ազատութիւն: Ան ունի ամէնէն փոքր բնակչութիւնը [[ՆԱԹՕ]]-ի անդամ երկիրներուն մէջ եւ միակն է՝ առանց մշտական բանակի, ունենալով միայն թեթեւ զինուած ափապահ ուժեր:<ref>{{cite book|title=The Military Balance 2014|publisher=The International Institute of Strategic Studies (IISS)|year=2014}}</ref> == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} drk7azq9ajc7qfjl5i8abvvc7rhu2od 0 28683 253873 242002 2026-08-28T23:12:11Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253873 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Քերիմ Բագրատունի''' ({{ԱԾ}}) [[Լիբանանի Հայերը|լիբանանահայ]] [[փաստաբան]] եւ [[քաղաքական գործիչ]] է։ Ան [[Քաթայէպ Կուսակցութիւն|Քաթայէպ կուսակցութեան]] մէջ ազդեցիկ դէմք մըն էր եւ այդ կուսակցութեան ղեկավարը եղած է։ Ան նաեւ կարեւոր դեր ունեցած է [[Լիբանանեան Ուժեր|Լիբանանեան Ուժերուն]] (Lebanese Forces) տարբեր փուլերուն ընթացքին։ [[2004]]-ին [[Ռաֆիք Հարիրի|Ռաֆիք Հարիրիի]] կառավարութեան մէջ նախարար եղած է։ == Վաղ կեանք եւ կրթութիւն == Բագրատունի ծնած է [[Պէյրութ|Պէյրութի]] հայաշատ [[Պուրճ Համուտ]] թաղամասին մէջ, [[18 Օգոստոս]] [[1944]]-ին՝ հայ առաքելական հայրը՝ Մինաս Բագրատունի եւ մարոնի կաթողիկէ մայրը՝ Լուոր Շալլիթա, Քարթապայէն։<ref name="Rabil2003">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=heR4OG-LdIYC&pg=PA83|title=Embattled neighbors: Syria, Israel, and Lebanon|last=Rabil|first=Robert G.|publisher=Lynne Rienner Publishers|year=2003|isbn=978-1-58826-149-6|page=83}}</ref> Մինաս Բագրատունին [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութենէն]] հեռացած է [[1920]]-ին ու բնակութիւն հաստատած՝ [[Հալէպ|Հալէպի]] մէջ։ Քանի մը տարի ետք անցած է [[Լիբանան]], ուր ամուսնացած է Շալլիթայի հետ։<ref name="mforum01">{{cite journal|last=Gambill|first=Gary C.|author2=Ziad K. Abdelnour|author3=Bassam Endrawos|title=Dossier: Karim Pakradouni|journal=Middle East Intelligence Bulletin|date=December 2001|volume=3|issue=12|url=http://www.meforum.org/meib/articles/0112_ld1.htm|accessdate=15 June 2012|archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174824/https://www.meforum.org/meib/articles/0112_ld1.htm|dead-url=yes}}</ref> Ան միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Պէյրութի արեւելեան արուարձաններու մէջ գտնուող Collège Notre Dame de Jamhour դպրոցին մէջ։ Երիտասարդ տարիքին սկսած է քաղաքականապէս գործուն ըլլալ՝ միանալով քրիստոնէական ազգայնական Քաթայէպ կուսակցութեան 1959-ին։ Շարունակած է ուսումը [[Սեն Ժոզեֆ Համալսարան|Սեն Ժոզէֆ Համալսարանին]] մէջ, ուր ուսանած է [[իրաւաբանութիւն]], [[պատմութիւն]] եւ [[Քաղաքագիտութիւն|քաղաքական գիտութիւններ]], եւ 1968-ին աւարտած է։<ref name="mforum01" /> == Քաղաքական ասպարէզ == Բագրատունին եղած է Քաթայէպ կուսակցութեան առաջատար անդամ մը 1968-էն սկսեալ, երբ ընտրուած է կուսակցութեան ուսանողական բաժնի նախագահ։<ref name="wofl">{{cite web|url=http://wars.meskawi.nl/people.html#6|title=Karim Pakradouni|publisher=Wars of Lebanon|accessdate=27 January 2013|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024129/http://wars.meskawi.nl/people.html#6|dead-url=yes}}</ref> Իր կնոջ մօրեղբայրը՝ Սալիմ Ապտելնուր, որ արհեստագէտ ու բարերար մըն էր, անոր տրամադրած է նիւթական ապահովութիւն, որպէսզի ան կարենայ նուիրուիլ քաղաքականութեան։ Իր արաբամէտ դիրքորոշումներուն համահունչ՝ սերտ կապեր հաստատած է [[Պաղեստինեան Ազատագրական Շարժում|Պաղեստինեան Ազատագրական Շարժումին]] (PLO) հետ եւ 1969-ին գլխաւորած է Քաթայէպ ուսանողական պատուիրակութիւն մը՝ [[Յորդանան]] մեկնելով հանդիպելու [[Եասըր Արաֆաթ|Եասըր Արաֆաթին]]։ 1970-ին ընտրուած է Քաթայէպ կուսակցութեան քաղաքական բիւրոյի անդամ եւ շարունակած է մնալ կուսակցութեան ղեկավարութեան մէջ՝ գլխաւորելով "Արաբիստ" կոչուող թեւը, որ սերտ յարաբերութիւններ կը պահէր [[Սուրիա|Սուրիոյ]] հետ։ 1970-ական թուականներուն, Լիբանանի նախագահ [[Իլիաս Սարգիս|Իլիաս Սարգիսի]] պաշտօնավարութեան ընթացքին, ան եղած է նախագահի քաղաքական խորհրդականը։ Բագրատունին նաեւ եղած է Լիբանանեան Ուժերու կարեւոր անդամ։ Երբ [[Պաշիր Ժեմայէլ]] փորձեց միաւորել քրիստոնէական զօրքերը Լիբանանեան Ուժերու անուան տակ, Բագրատունին միացաւ իրենց։ Երբ Ժեմայէլ ընտրուեցաւ նախագահ, ան եղաւ անոր համարաբական յարաբերութիւններու հարցերով խորհրդական, սակայն Պաշիր Ժեմայէլ սպաննուեցաւ, նախքան իր պաշտօնի ստանձնումը։ Ժեմայէլի մահէն ետք, երբ [[Էլի Հոպէյքա]] ստանձնեց Լիբանանեան Ուժերու ղեկավարութիւնը, Բագրատունին դարձեալ ազդեցիկ դիրք ստանձնեց, սակայն երբ [[Սամիր Ժաժա]] խռովութիւն կատարեց Հոպէյքայի դէմ եւ զայն հեռացուց իշխանութենէն, Բագրատունին աջակցեցաւ Ժաժային։ 1994-ին, երբ Սուրիոյ կողմնակից Լիբանանի կառավարութիւնը ցրեց Լիբանանեան Ուժերը եւ ձերբակալեց Սամիր Ժաժան, Բագրատունին մեկուսացուեցաւ եւ ապա վերադարձաւ Քաթայէպ կուսակցութիւն։ 2001-ի Հոկտեմբեր 4-ին ընտրուեցաւ Քաթայէպ կուսակցութեան նախագահ՝ միաւորելու համար ներքին բեւեռացած կուսակցութիւնը։ Սակայն իր ղեկավարութեան ընթացքին, Սուրիոյ կողմնակից անդամներ վերամբարձուեցան, իսկ հակասուրիականները ճնշուեցան կամ հեռացուեցան։<ref>{{cite book|title=Contentious Politics in the Middle East: Political Opposition Under Authoritarianism|url=https://archive.org/details/contentiouspolit0000unse|author=Bassel F. Salloukh|publisher=University Press of Florida|year=2010|isbn=978-0-8130-3474-4|page=[https://archive.org/details/contentiouspolit0000unse/page/220 220]}}</ref> 2004-ին նշանակուեցաւ պետական նախարար՝ վարչական բարեփոխումներու հարցերով, Ռաֆիք Հարիրիի կառավարութեան մէջ։ 2007-ի մինչեւ Դեկտեմբեր ամիսը, Բագրատունին եղաւ կուսակցութեան գործնական ղեկավարը, մինչ այդ Ամին Ժեմայէլ մնաց «բարձրագոյն առաջնորդը»։ 2007-ին Բագրատունին հրաժարեցաւ իր պաշտօնէն, իսկ 2008-ի Փետրուարին Ժեմայէլ դարձաւ միակ ղեկավարը։<ref name="tds14feb">{{cite news|title=Gemayel appointed president of Phalange Party|url=http://www.thefreelibrary.com/Gemayel+appointed+president+of+Phalange+Party.-a0217258495|accessdate=23 March 2013|newspaper=The Daily Star|date=14 February 2008}}</ref> == Անձնական կեանք == 1968-ին Բագրատունին ամուսնացած է Մոնա Ալ Նաշիֆի հետ, որ նախկին երեսփոխան, գործարար ու բարերար [[Սալեմ Ապտելնուր|Սալեմ Ապտելնուրի]] զարմուհին է։ Զոյգը ունի երկու որդի՝ Ճիհատը, որ ներկայիս երեսփոխան մըն է, եւ Ժաուատը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 59aysl1s67orfpifetvpd4t91vnk2bh 0 28747 253854 239712 2026-08-28T22:59:31Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253854 wikitext text/x-wiki '''Աբեղուկ'''<ref name=":1">{{Cite book|title=Kendanineri anunneri hayeren-ṛuseren-latineren kargabanakan baṛaran|last=Ghazaryan|first=Ṛ S.|date=2001|publisher=Makmilan Armenia|isbn=978-99930-72-64-5|edition=2. hratarakutʻyun|location=Erevan}}</ref>, '''աբեղաձագ'''<ref name=":1" /> կամ '''փուփուլաւոր արտուտ''' ({{lang-la|Galerida cristata}})‘ թռչունի տեսակ մըն է, որ կը պատկանի [[ճնճղուկազգիներու]] կարգին ու [[Արտույտայիններու|արտոյտայիններու]] (Alaudidae) ընտանիքին։ Երեսուներեք ենթատեսակ հաշուըւած է<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/larks/|title=Nicators, Bearded Reedling, larks – IOC World Bird List|website=www.worldbirdnames.org|accessdate=2025-05-19}}</ref>։ [[Պատկեր:Galerida cristata, South Hebron.webm|thumb|Աբեղուկը Հարաւային Հեպրոնի մէջ]] [[Պատկեր:GaleridaCristataIUCN.svg|thumb|{{legend|#00FF00|Միայն կը բնադրէ}} <br> {{legend|#008000|Տարին ամբողջ}}]] == Նկարագրութիւն == Աբեղուկին երկայնքը 18 սմ-էն մինչեւ 20 սմ է, իսկ կշիռքը՝ մօտաւորապէս 30 կրամէն մինչեւ 55 կրամ։ Թեւերուն բացուածքը 30 սմ-էն մինչեւ 38 սմ է<ref>{{Cite book|title=The birds of the western Palearctic|url=https://archive.org/details/birdsofwesternpa0001snow|last=Snow|first=David|last2=Perrins|first2=Christopher M.|last3=Gillmor|first3=Robert|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-854099-1|edition=Concise ed|location=Oxford ; New York}}</ref>: Թռիչքը թափահարող է ու ալիքաձեւ։ Անիկա այնքան ալ նշմարելի գունաւորում մը չունի, ուժեղ, կոր կտուց մը, միջին երկայնքի թաթեր, լայն ու մեծ թեւեր եւ գլխուն վրայ փուփուլ մը ունի։ Փետուրներուն գոյնը մուգ մոխրագոյն է՝ շերտերով, վարի կողմը ճերմակ է, թեւերուն շրջանը կարմրաւուն է։ Արուն ու էգը նոյն կերպ գունաւորուած են<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/fieldguideincolo0000cern/mode/1up|title=A field guide in colour to birds|last=Cerny|first=Walter|date=1975|publisher=London : Octopus Books|others=Internet Archive|isbn=978-0-7064-0405-0}}</ref>։ == Ձայնը == Աբեղուկին կանչող ճիչը «թրիւտրիթրիէ» հնչողութիւնն է, որ կը կազմէ երգին հիմնական մեղեդին։ Սովորաբար կ'երգէ գետնին, քարի մը, կամ ցանկապատի մը վրայ նստած, երբեմն ալ թռիչքի պահուն։ Երգը շատ մեղեդիական է ու թռչունը նոյնիսկ կը նմանցնէ ուրիշ թռչուններու ձայները։ == Տարածումը == Աբեղուկը կը բնադրէ հարաւային պորէալ գօտիին մէջ, արեւմտեան ու հարաւ-արեւմտեան [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]] մինչեւ [[Գորէական թերակղզի|Գորէա]]ն ու [[Դեղին ծով]]ը։ Անոր հարաւային սահմանը կ'անցնի [[Սենեկալ|Սենեկալէն]], [[Կամպիա|Կամպիայէն]], [[Նիճերիա|Նիճերիայէն]], [[Սուտան|Սուտանէն]], հիւսիսային [[Քենիա|Քենիայէն]] ու [[Արաբական թերակղզի|Արաբիոյ]] ափերէն, հիւսիս-արեւելեան [[Հնդկաստան|Հնդկաստանին]] վրայէն ի վերջոյ [[Նեփալ|Նեփալի]] դաշտավայրը։ Բնադրման շրջանին հիւսիս-արեւելեան մասերը աբեղուկը չուող թռչուն է, իսկ միւս մասերուն մէջ նստակեաց կը մնայ։ Սակայն, առանձին անհատներու պարագային ապացուցուած են շատ հեռաւոր չուեր<ref name=":0">Bauer et al., S. 133</ref>: == Սնուցումը == [[Պատկեր:Хохлатый жаворонок в поисках пищи (обрезано).jpg|thumb|Աբեղուկը՝ որսալիս։]] Աբեղուկին կերակուրը կը բաղկանայ վայրի խոտաբոյսերէ ու ուրիշ բոյսերու սերմերէ եւ ձմրան մասամբ մանր կենդանիներէ։ Ձագերուն կենդանական կերակուր պէտք կ'ըլլայ։ Կենդանական կերակուրը, որմով աբեղուկները կը սնանին, բաղկացած է անձրեւորդներէ, մանր ու միջին մեծութեան բզզիկներէ, ճանճերէ, պզտիկ թիթեռներէ, որդերէ ու շատ հազուադէպ պզտիկ խխունջներէ, ինչպէս նաեւ սարդերէ<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/fieldguideincolo0000cern|title=A field guide in colour to birds|last=Cerny|first=Walter|date=1975|publisher=London : Octopus Books|others=Internet Archive|isbn=978-0-7064-0405-0}}</ref>։ == Ապրելավայր == Սովորաբար աբեղուկը կը նախընտրէ բաց, չոր մարգագետիններ, սակայն կը գտնուի նաեւ դաշտերու ու ճամբաներու եզրերուն, արդիւնաբերական շրջաններուն, նաւահանգիստներուն ու քաղաքներուն մէջ։ Ամէնէն իտէալականը այն չոր ու տաք տարածքներն են, ուր ցած բոյսեր կան, ու գլխաւորապէս կաւային-աւազոտ հողերուն վրայ։ Ասոր հետ միատեղ, հողերուն մշակումը ὁλοένα կը նեղցնէ տարածման յարմար վայրերը։ == Բազմացում == [[Պատկեր:Galerida cristata MHNT 232 Sbekia Algérie.jpg|thumb|''Galerida cristata'']] Էգը լաւ մը ծածկուած բոյն մը կը շինէ գետնին վրայ, երբեմն նաեւ լանջերուն ու քարէ պատերուն վրայ։ Անիկա Ապրիլէն մինչեւ Յունիս ամիսը երկուքէն մինչեւ հինգ հատ հաւկիթ կ'ածէ երկու անգամ, որոնք տասնմէկ օրէն մինչեւ տասնչորս օր կը թխսուին<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/birdlifeofbritai0000unse|title=The birdlife of Britain: a dramatic new way of identifying and understanding the birds of Britain and Europe|last=Hayman|first=Peter|date=1979|publisher=London : Beazley|others=Internet Archive|isbn=978-0-85533-087-3}}</ref>։ Ձագերը կը լքեն բոյնը ձուէն դուրս ելլելէն 9-11 օր ետք։ == Քանակ == Վերջին հարիւրամեակներուն ընթացքին աբեղուկը իր տարածման շրջագիծին մէջ ընդարձակումներ ու նեղացումներ ապրած է, կլիմայական պայմաններուն պատճառաւ։ Հետեւաբար, տարածման շրջանը ընդարձակուած է տասնվեցերորդ ու տասնութերորդ դարերուն տաք եղանակին ու դարձեալ կրճատուած է տասնեօթներորդ դարուն պաղ եղանակին։ Քսաներորդ դարուն սկիզբը աբեղուկը օգտուած է քաղաքներուն ու արդիւնաբերական կառոյցներուն գտնուող նոր բնադրավայրերէն։ 1930-ական թուականներէն սկսեալ, թիւը սկսած է նուազիլ տրամաբանական ձեւով, հարաւ-արեւելեան Եւրոպայէն սկսելով, գրեթէ ամբողջ Եւրոպայի մէջ<ref name=":0" />։ Ընդհանուր թիւը աբեղուկներուն 98%-ով պակսած է 1980 թուականէն ի վեր<ref>{{Cite web|url=https://www.ebcc.info/?ID=358|title=Home|website=EBCC|language=en-US|accessdate=2025-05-19}}</ref>, ու վատ վիճակի մէջ կը գտնուի<ref>BirdLife International 2004: Birds in Europe: population estimates, trends and conservation status. BirdLife Conservation Series No. 12, BirdLife International, Wageningen, The Netherlands</ref>։ == Նուազելու Պատճառներ == Հակառակ 20-րդ դարուն բարենպաստ կլիմայական պայմաններուն, տեսակին տարածման շրջագիծը կրկին չէ ընդարձակած<ref>{{Cite web|url=https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crested-lark-galerida-cristata|title=Crested Lark Galerida Cristata Species|website=BirdLife DataZone|language=en|accessdate=2025-05-19}}</ref>։ Ակնյայտ է որ հիմնական պատճառները սնունդին պակասն է ու ապրելավայրերուն փոփոխութիւնը։ Աղբոտ ու խոպան դաշտերը շատ քիչ են ու համեմատաբար կարճ հատուածով։ Այսօր, բաց տարածքները, ինչպէս օրինակ քաղաքներուն տարածքները, որոնք 20-րդ դարուն սկիզբէն ի վեր լեցուած են աբեղուկներով, ὁλοένα աւելի կը կանաչին, կը պարարտանան ու խիտ ձեւով կը տնկուին։ Ուրիշ խոնաւ հողատարածքներ ալ անմիջապէս կը կանաչին։ Ասոր վրայ կ'աւելնայ գիւղատնտեսութեան զօրանալը ու բնապատկերին խտանալը, դաշտերուն լայն ու չմշակուած եզրերուն հաշւոյն։ Ասոր արդիւնքով վայրի խոտաբոյսերն ու անոնց սերմերը չկան, որոնք շատ կարեւոր են թռչուններուն սնուցման համար։ Նոյնպէս, բնադրելու շրջանին բաւականաչափ միջատներ չկան<ref>Bauer et al., S. 134</ref>։ == Պահպանման Կարգավիճակ == Աբեղուկը կը գտնուի պահպանութեան տակ, որպէս եւրոպական թռչնատեսակ, համաձայն [[Եւրոպական Միութեան վայրի թռչուններու պահպանման Հրահանգ]]ին ([[:de:Vogelschutzrichtlinie|Richtlinie 79/409/EWG über die Erhaltung der wildlebenden Vogelarten]])։ == Պատկերներ == [[Պատկեր:Galerida cristata Chaabi.jpg|250 px]] [[Պատկեր:Crested Lark (Galerida cristata) at Sultanpur I Picture 118.jpg|250 px]] [[Պատկեր:Galerida cristata (Marek Szczepanek).jpg|250 px]] [[Պատկեր:Crested Lark (Galerida cristata) in alarm raises crest..JPG|250 px]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով]] ktldtqmuok0oplr8jzwqjt4ugy3u4lq 0 28871 253918 252208 2026-08-28T23:41:04Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253918 wikitext text/x-wiki '''Արարատեան Բարբառ''', նաեւ յայտնի որպէս '''Երեւանի Բարբառ‘''' [[Արեւելահայերէն]] բարբառ մըն է, որ կը խօսուի [[Արարատեան Դաշտ]]ի մէջ եւ շրջակայքը։ Անիկա հիմք ծառայեց [[աշխարհաբար]] երկու կանոնարկուած ձեւերէն մէկուն՝ արդի արեւելահայերէնին։ [[Գրաբար]] բառերը, ինչպէս նաեւ հայկական բնիկ բառերը, որոնք վկայուած չեն գրաբարի մէջ, արարատեան բարբառի բառապաշարի զգալի մասը կը կազմեն<ref><nowiki>https://arar.sci.am/dlibra/publication/41982/edition/37595/content</nowiki></ref>: Պատմութեան ընթացքին, բարբառը ազդուած է քանի մը լեզուներէ, յատկապէս [[Ռուսերէն|ռուսերէնէն]] եւ [[Պարսկերէն|պարսկերէնէն]] եւ փոխառեալ բառերը այսօր զգալի ներկայութիւն ունին անոր մէջ։ Այսօր անիկա հայկական ամէնէն տարածուած բարբառն է: [[Պատկեր:Erivan dialect Adjarian.jpg|thumb|[[Հրաչեայ Աճառեան]]ի ''Դասակարգում հայկական բարբառներուն'' (1909) աշխատութեան համաձայն՝ Արարատեան բարբառի տարածքը]] Այսօր, Արարատեան բարբառը, որ խօսակցական Արեւելահայերէնի հիմքն է<ref>{{Cite book|title=World encyclopedia of entrepreneurship|date=2011|publisher=Edward Elgar|isbn=978-1-84980-845-3|editor-last=Dana|editor-first=Leo Paul|series=Elgar original reference|location=Cheltenham, U.K Northampton, Mass, USA}}</ref>, կը խօսուի Արարատեան Դաշտի բոլոր բնիկ բնակիչներուն կողմէ։ Ասկէ զատ, Հայաստանի, [[Արցախի Հանրապետութիւն]]ի եւ Վրաստանի [[Սամցխէ-Ճաւախք]] շրջանին մէջ բոլոր բարբառները ազդուած են Արարատեան բարբառին կանոնարկուած ձեւէն՝ կրթական համակարգին միջոցաւ<ref name=":0" />: Վերջին հայ գաղթականներուն մեծ մասը, որոնք 1980-ականներու վերջերէն ի վեր գաղթած են օտար երկիրներ, կը խօսին Արարատեան բարբառը<ref>Samkian, Artineh (2007). Constructing Identities, Perceiving Lives: Armenian High School Students' Perceptions of Identity and Education. Los Angeles: University of California. p. 126. </ref>: ==Անուն== Պատմականօրէն, անիկա ծանօթ էր որպէս՝ '''արարատեան բարբառ''', քանի որ կը խօսուի [[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտին]] մէջ։ 19-րդ դարուն, ջանքեր թափուեցան արդի գրական հայերէն լեզու մը ստեղծելու։ 1841-ին, հայ գրող [[Խաչատուր Աբովեան]] աւարտեց իր «[[Վէրք Հայաստանի]]» վէպը, որ գրուած էր Արարատեան բարբառով։ Բարբառին կարեւորութիւնը բարձրացաւ 1918-ին, երբ Երեւան դարձաւ [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան]] մայրաքաղաքը։ Արեւելահայերէն լեզուն եւ արարատեան բարբառը մեծապէս ազդուած են ռուսերէն լեզուէն<ref name=":0">{{Cite book|title=Sociolinguistics: an international handbook of the science of language and society|last=Mattheier|first=Klaus J.|last2=Dittmar|first2=Norbert|last3=Ammon|first3=Ulrich|date=2006|publisher=Wlater de Gruyter|isbn=978-3-11-018418-1|edition=2nd completely rev. and extended ed|series=Handbooks of linguistics and communication science|location=Berlin New York}}</ref>:[[File:Abovianportrait.jpg|thumb|155px|[[Խաչատուր Աբովեան]]՝ արդի Արեւելահայ գրական լեզուի հիմնադիրը]] == Պատմական ակնարկ == Արարատեան բարբառը հայերէնի հնագոյն տարբերակներէն մէկն է։ Արեւելեան բարբառախումբի «-ում» ճիւղին պատկանող այս բարբառը զարգացման բաւական երկար ուղի անցած է։ Արարատեան բարբառի հետքերը ի յայտ եկած են դեռեւս 13-րդ դարու աղբիւրներուն մէջ։ Այսպէս, Վարդան Բարձրաբերդցին կը գրէ. «Ամէնու սիրտն հետ քեզ լաւ են, եւ քեզ աղօթք են առնում»։ Այս նախադասութեան մէջ Երեւանի բարբառէն կը նկատենք անկատար դերբայը, դերբայական խոնարհումը եւ նախադասութեան կառուցուածքը, ուր օժանդակ բայը կը դրուի դերբայէն առաջ։ Երեւանի բարբառի դրսեւորումներ տեսանելի են նաեւ 15-րդ դարու հեղինակներու գործերուն մէջ, բայց անիկա լաւագոյնս իր արտայայտութիւնը գտած է 17-րդ դարու վաճառական Զաքարիա Ագուլեցիի (1630–1691)<ref name=":1" />,օրագրային գրառումներուն («Օրագրութիւն») մէջ։ Վերջինս գրած է ժողովուրդին հասկնալի, պարզ լեզուով, թէեւ իր խօսքին մէջ կը նկատուի նաեւ Ջուղայի եւ Ագուլիսի բարբառներուն ազդեցութիւնը։ 1675 թուականին Մարսէյի մէջ հրատարակուած «Արհեստ համարողութեան» եւ 1687-ին<ref><nowiki>https://archive.today/20130302194157/http://hayeren.hayastan.com/st.php?st=st27arm.html</nowiki></ref> Վենետիկի մէջ լոյս տեսած «Պարզաբանութիւն» աշխատութիւնները Արարատեան բարբառի առաջին գրաւոր աղբիւրներէն են։ Արարատեան բարբառը ունէր տարածքային մեծ ընդգրկում՝ Արեւելեան Հայաստանի կեդրոնական մասը, Նախիջեւանը, Աստապատը, Կաղզուանը, Ճակատքը (Սուրմալու), Խանլարը, Շահումեանը եւ այլն։ Արարատեան բարբառով խօսող բնակավայրեր կան նաեւ Վրաստանի Մառնէուլի շրջանին մէջ։ Սակայն Շահ-Աբասի մեծ գաղթը, ինչպէս նաեւ 1827 թուականի ռուս-պարսկական պատերազմները մեծ հետք ձգեցին բարբառի տարածքային ընդգրկման վրայ։ Ներկայիս Արարատեան բարբառը կ'ընդգրկէ Հայաստանի Հանրապետութեան բազմաթիւ բնակավայրեր՝ Աշտարակը, Էջմիածինը, Արմաւիրը, Նայիրին, Կոտայքը։ Արարատեան բարբառի խօսուածքներէն տարածքային ամէնամեծ ընդգրկուածութիւնը ունի Լոռին։ Բջնին, Արզականը, Ալափարսը Հրազդանի մէջ, Դդմաշէնը, Ծաղկունքը Սեւանի մէջ նոյնպէս կը մտնեն Արարատեան բարբառի սահմաններուն մէջ։ Ըստ Հրաչեայ Աճառեանի՝ այս բարբառին մէջ կը մտնեն նաեւ Պայազիտի եւ Թաւրիզի ենթաբարբառները։ Արարատեան բարբառը առաջին անգամ գրութեան մէջ կը յայտնուի 13-րդ դարուն՝ Վարդան Բարձրաբերդցիի գրութիւններուն մէջ։ 17-րդ դարու հայ վաճառականը՝ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւան]]էն, Զաքարիա Ագուլեցի (1630–1691)<ref name=":1">{{Cite book|title=A reference guide to modern Armenian literature, 1500-1920: with an introductory history|url=https://archive.org/details/referenceguideto00bard|last=Bardakjian|first=Kevork B.|date=2000|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-2747-0|location=Detroit}}</ref>, որ օրագրութիւն կը պահէր, նաեւ արարատեան բարբառով գրեց, թէեւ իր տեղական բարբառին որոշ ազդեցութեամբ։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Արցախի բարբառ]] * [[Քեսապի բարբառ]] * [[Կարնոյ բարբառ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայերէնի բարբառներ]] [[Ստորոգութիւն:Բարբառներ]] kgo753azl8d5ky773w83sud5v6pf364 0 29608 253962 242792 2026-08-29T00:07:58Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253962 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պերթա Մորլի''' ({{Lang-en|Bertha B. Morley}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի ուսուցիչ եւ օգնութեան աշխատող, դպրոցներ եւ որբանոցներ վարած է [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] մէջ եւ երեխաներ փրկած է [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] օրերուն, իր օրագիրներուն մէջ արձանագրելով ականատեսի էական վկայութիւններ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Մենթըր, [[Օհայo|Օհայօ]]։ Յաճախած է Օպերլին գոլէճը (1895-1898), բայց չէ աւարտած՝ առողջական տկար պայմաններուն պատճառով։ 1898-1900-ին յաճախած Լէյք Էրիի երաժշտանոցը, իսկ 1904-ին մաս կազմած է Նիւ Ինկլընտի երաժշտանոցը ([[Պոսթըն]])<ref name="Marsovan-1915">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=D7mRE2vcfJcC|title=Marsovan 1915: The Diaries of Bertha B. Morley|last1=Morley|first1=Bertha Belle|date=2000|publisher=Gomidas Institute|isbn=|editor1-last=Kaiser|editor1-first=Hilmar|location=Princeton|page=xii|language=անգլերէն}}</ref>։ 1905-1910-ին ուսուցչութիւն ըրած է Ամերիկեան Միսիոնարական Ընկերակցութեան գիշերօթիկ դպրոցին մէջ (Փլէզընթ Հիլ, Թենըսի)։ 1911-ին ճամբորդած է Մարզուան (Փոքր Ասիա), այցելութիւն տալու իր քրոջ ու քեռայրին, որ տեղւոյն ամերիկեան միսիոնարական հիւանդանցը կը վարէին<ref name="EdAcrossCult">{{cite book|title=Educating Across Cultures: Anatolia College in Turkey and Greece|url=https://archive.org/details/educatingacrossc0000mcgr|last1=McGrew|first1=William|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=|location=Lanham|page=[https://archive.org/details/educatingacrossc0000mcgr/page/94 94]|language=անգլերէն}}</ref>։ == Աշխատանքը Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ == 1911-1913-ին ուսուցչութիւն ընելէ ետք Կէտիկփաշայի ([[Պոլիս]]) ամերիկեան վարժարանին մէջ, 1913-1916-ին անցած է Արեւմտեան Թուրքիոյ միսիոնարական առաքելութեան եւ դասաւանդած է Անատոլիա աղջկանց վարժարանին մէջ (Մարզուան)։ == Հայոց Ցեղասպանութեան ականատես == Ապրիլ-Սեպտեմբեր 1915-ին, ականատես եղած է Հայոց Ցեղասպանութեան առաջին շրջանին եւ օրագիր պահած։ Իր օրագրութեան մէջ, Մորլի նկարագրած է ցեղասպանութեան աստիճանական զարգացումը՝ Մարզուանի հայութեան կործանումը, հայկական ունեցուածքի կողոպուտը եւ հայ կիներու եւ երեխաներու բռնի իսլամացումը։ Ան նաեւ վկայած է օսմանեան իշխանութիւններու փորձերը՝ ոճրային գործունէութիւնը ծածկելու<ref name="Marsovan-1915" /><ref>{{cite book|url=https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/sociology/political-sociology/dark-side-democracy-explaining-ethnic-cleansing?format=PB&isbn=9780521538541|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last1=Mann|first1=Michael|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=|location=Cambridge|pages=150–51|language=անգլերէն}}</ref>։ == Վերադարձ դէպի Միացեալ Նահանգներ == 1916-ին, Մարզուանի միսիոնարական հաստատութիւնները փակուած են կառավարութեան կողմէ եւ Մորլի ստիպուած է վերադառնալ [[Միացեալ Նահանգներ]], ուր դասընթացքներու հետեւած է 1916-1917-ին։ == Աշխատանքը Լիբանանի մէջ == 1918-1919-ին, Ամերիկեան Կարմիր Խաչի հետ վերադարձած է Միջին Արեւելք գաղթականներու օժանդակութեան սատարելու։ [[Այնթուրայի Հայ Որբանոցը|Անթուրայի]] ([[Լիբանան|Լիբանանի]]) 630 երեխաներու որբանոցի տեսուչը եղած է, մեծ մասով՝ հայ։ Ան որդեգրած է 11 հայ մանուկներ։ == Վերադարձ դէպի Թուրքիա == Թուրքիոյ պարտութենէն ետք, Մարզուանի միսիոնարական հաստատութիւնները վերաբացուած են, եւ Մորլի վերադարձած է հոն իր երեխաներով, «Անատոլիա» աղջկան վարժարանի տնօրէնութիւնը վարելով։ Սակայն, Մարտ 1921-ին «Անատոլիա» գոլէճը վերստին փակուած է թրքական կառավարութեան կողմէ, իսկ Մորլի ու անոր երեխաները փոխադրուած են [[Իզմիր]], ուր ան [[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Իզմիրի աղէտի]] ականատես եղած է Սեպտեմբեր 1922-ին, հայ աղջկանց որբանոցէն բազմաթիւ երեխաներ փրկելով եւ ամիրիկեան առեւտրական նաւու մը միջոցաւ զանոնք փախցնելով [[Աթէնք]]։ Մորլի դասաւանդած է [[Սելանիկ|Սելանիկի]] ամերիկեան աղջկանց վարժարանին մէջ մինչեւ Յունիս 1923, իսկ երբ Մարզուանի աղջկանց վարժարանի վերստին բացուած է, հոն վերադարձած է 1924-1925-ին, որմէ ետք մեկնած է Միացեալ Նահանգներ առողջական պատճառներով։ Իր երեխաները դպրոց դնելով, համալսարանական ուսումը աւարտած է 1929-ին։ == Սելանիկի «Անատոլիա» գոլէճի տնօրէնուհի == 1929-1941-ին, Մորլի Սելանիկի «Անատոլիա» գոլէճի աղջկանց վարժարանի տնօրէնուհի եղած է։ Հոն ծառայած է մինչեւ գերմանական ներխուժումը [[Յունաստան]]՝ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ. Աշխարհամարտին]]։ == Յետագայ կեանքը == Աշխարհամարտէն ետք վերադարձած է Միացեալ Նահանգներ, հանգստեան կոչուելով 1945-ին։ Չորս տարի ետք, փոխադրուած է [[Քալիֆորնիա]]՝ իր հիւանդ քրոջ հոգ տանելու։ Պերթա Մորլիի օրագրութիւնը առաջին անգամ հրատարակուած է 2000 թուականին, [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] «Կոմիտաս» հիմնարկին կողմէ<ref>{{Cite web|url=https://armenianprelacy.org/2024/03/21/%D5%BA%D5%A5%D6%80%D5%A9%D5%A1-%D5%B4%D5%B8%D6%80%D5%AC%D5%AB-%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D-22-%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF-1973/|title=ՊԵՐԹԱ ՄՈՐԼԻ (մահ՝ 22 Մարտ, 1973)|last=|date=|website=Armenian Prelacy|language=en-US|accessdate=2025-09-01}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ուսուցիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ]] rugp8m3hutg59ve6j00o7yvz1nkj6vv 0 29655 253864 248230 2026-08-28T23:07:37Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253864 wikitext text/x-wiki   {| class="infobox" |+ class="infobox-title" id="4" |Միջին Արեւելք | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Middle_East_(orthographic_projection).svg|230x230փքս|Middle East]]<div class="infobox-caption">Միջին Արեւելքի քարտես, Եգիպտոսէն արեւելեան Իրան։</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Տարածք | class="infobox-data" |7,222,411&nbsp;km² (2,788,588&nbsp;sq&nbsp;mi) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Բնակչութիւն | class="infobox-data" |[[File:Increase2.svg|link=|11x11փքս|Increase]]&nbsp;487,500,000 (2025<sup class="plainlinks noexcerpt noprint asof-tag update" style="display:none;">[//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Middle_East&action=edit &#x5B;update&#x5D;]</sup>)<ref name="IMFAPR2025">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=419,423,469,429,433,436,439,443,446,449,453,456,463,186,466,487,474,&s=NGDPD,NGDPDPC,LP,&sy=2010&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|language=en|access-date=29 April 2025}}</ref><ref name="Akrotiri and Dhekelia"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation cs2">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ "Akrotiri and Dhekelia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240525122017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri-and-dhekelia/ |date=2024-05-25 }}, ''The World Factbook'', Central Intelligence Agency, 2024-05-15<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">2024-05-25</span></span></cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Երկիրներ | class="infobox-data" |<div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"> <div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold; background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;"><div>ՄԱԿի Անդամ Երկիրներ՝</div></div> * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Bahrain.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Պահրէյն]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Cyprus.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Կիպրոս]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Egypt.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Egypt|Եգիպտոս]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Iran.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Իրան]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Iraq.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Իրաք]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Israel.svg|link=|alt=|border|21x21փքս]] </span>[[Իսրայէլ]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Jordan.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Յորդանան]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Kuwait.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Քուէյթ|Քուէյք]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Lebanon.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Լիբանան]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Oman.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Օման]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Qatar.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Քաթար]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Սէուտական Արաբիա]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Syria_(2025-).svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Սուրիա]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Turkey.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Թուրքիա]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ]] * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Yemen.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Եմէն]] </div> <div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"> <div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold; background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;"><div>ՄԱԿ Դիտորդ՝</div></div> * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Palestine.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Պաղեստին]] </div> <div class="collapsible-list mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align: left;"> <div style="line-height: 1.6em; font-weight: bold; background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;"><div>Կիսաճանչցուած՝</div></div> * <span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_the_Turkish_Republic_of_Northern_Cyprus.svg|link=|alt=|border|23x23փքս]] </span>[[Հիւսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Կիպրոս]] </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ժամագօտի | class="infobox-data" |[[UTC+02:00|UTC+2]] մինչեւ [[UTC+04:00|UTC+4]] |} [[Պատկեր:Middle_east.jpg|մինի|Միջին Արեւելքի քարտեսը Հիւսիսային Ափրիկէի, Հարաւային Երւոպայի, Կեդրոնական Ասիոյ, եւ Հարաւային Ասիոյ միջեւ։]] [[Պատկեր:Middle_East_map_of_Köppen_climate_classification.svg|մինի|Միջին Արեւելքի կլիմայական դասակարքումը Քեոփփենի քարտեսով։]] '''Միջին Արեւելք''' (ժառանգաբար անգլերէն լեզուէն ներմուծուած գաղափար) աշխարահաքաղաքական շրջան մըն է, որ կը ներառէ [[Արաբական թերակղզի|Արաբական թերակղզին]], [[Եգիպտոս|Եգիպտոսը]], [[Իրան|Իրանն]] ու [[Իրաք|Իրաքը]], [[Լեւանթ|Լեւանթը]] եւ [[Թուրքիա|Թուրքիան]]։ Անունը լայն տարածում գտած է 20-րդ դարասկիզբի մէջ՝ [[Արեւմտեան Եւրոպա|Արեւմտեան Եւրոպական]] երկիրներու կողմէ, իբրեւ փոխարինում «<nowiki/>[[Մօտաւոր Արեւելք]]<nowiki/>» եզրին: «Միջին Արեւելք» գաղափարը յառաջացուցած է որոշ խառնաշփոթ՝ իր փոփոխուող սահմանումներուն պատճառով։<ref name="dont">{{Cite web|url=https://raseef22.net/article/1083546-dont-call-me-middle-eastern|title=Don't Call Me Middle Eastern|last=Khraish|first=Louay|date=16 July 2021|publisher=Raseef 22}}</ref> 20-րդ դարու վերջերէն ի վեր ան ենթարկուած է քննադատութեան՝ իբրեւ չափազանց [[Եւրակեդրոնութիւն|եւրակեդրոն]]։<ref name="hanafi">{{Cite web|url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|title=The Middle East, in whose world? (Primary Reflections)|last=Hanafi|first=Hassan|year=1998|publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies (The fourth Nordic conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in globalizing world Oslo, 13–16 August 1998)|location=Oslo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|archivedate=8 October 2006}}</ref> Տարածաշրջանը մեծամասնութեամբ կը համընկնի [[Արեւմտեան Ասիա|Արեւմտեան Ասիական]] սահմանման հետ, բայց առանց [[Հարաւային Կովկաս|Հարաւային Կովկասի]]։ Ան կը ներառէ նաեւ ամբողջ Եգիպտոսը (ոչ միայն [[Սինայի թերակղզի|Սինայի թերակղզին]]) եւ ամբողջ Թուրքիան (ներառեալ [[Արեւելեան Թրակիա|Արեւելեան Թրակիան]])։ Միջին Արեւելքի երկիրներուն մեծ մասը (18-էն 13-ը) մաս կը կազմեն [[Արաբական Աշխարհ|Արաբական աշխարհին]]։ Ամէնէն բազմամարդ երեք երկիրներն են Եգիպտոսը, Իրանը եւ Թուրքիան, մինչ [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիան]] տարածքով ամենամեծն է։ Միջին Արեւելքի պատմութիւնը կը հասնի հին դարերէն, եւ երկար ժամանակ համարուած է «քաղաքակրթութեան օրրան»։ Տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական նշանակութիւնը ճանչցուած եւ վիճարկուած է հազարամեակներու ընթացքին։ [[Աբրահամական կրօններ|Աբրահամական կրօնները]] ([[Քրիստոնէութիւն]], [[Իսլամութիւն|Իսլամ]] եւ Հրեականութիւն) ծագած են Միջին Արեւելքէն։<ref>{{Cite book|title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation|url=https://archive.org/details/isbn_2901446249498|last=MacQueen|first=Benjamin|publisher=SAGE|year=2013|isbn=978-1446289761|page=[https://archive.org/details/isbn_2901446249498/page/5 5]|quote=The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.}}</ref> [[Արաբներ|Արաբները]] կը կազմեն գլխաւոր ազգաբնակչութիւնը,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&q=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&pg=PA16|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|last=Shoup|first=John A.|publisher=Abc-Clio|year=2011|isbn=978-1-59884-362-0|access-date=26 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424084425/https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&source=bl&ots=uGb8t7Re3p&sig=wlU7EbnyjrI4FHgw5H2WTeJvePI&hl=nl&sa=X&ei=JHCDU_HgMInHOeCGgLgK&ved=0CDAQ6AEwADgU#v=onepage&q=Turks&f=false|archive-date=24 April 2016}}</ref> որոնց կը հետեւին [[Թուրքեր|թուրքերը]], [[Պարսիկներ|պարսիկները]], [[Քիւրտեր|քիւրտերը]], [[Հրեաներ|հրեաները]] եւ [[Ասորիներ|ասորիները]]։<ref>{{Citation|title=Major ethnic and linguistic groups of the Middle East|url=https://library.fiveable.me/history-middle-east-since-1800/unit-1/major-ethnic-linguistic-groups/study-guide/vDcOqFUSyIcER4ba|access-date=18 June 2025}}</ref> Միջին Արեւելքի մեծ մասը ունի տաք եւ անապատային կլիմա, յատկապէս Արաբական թերակղզիին ու Եգիպտոսի մէջ։ Մի քանի մեծ գետեր կ՚ապահովեն ոռոգում՝ սահմանափակ տարածքներու մէջ գիւղատնտեսութեան համար, ինչպիսիք են Եգիպտոսի [[Նեղոս|Նեղոսի]] տելթան, [[Միջագետք|Միջագետքի]] [[Տիգրիս (գետ)|Տիգրիսի]] ու [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] աւազանները, եւ [[Յորդանան|Յորդանանի]] հովիտը, որ կը ծաւալի մեծ մասը Լեւանթի։ Այս շրջաններէն կազմուած է «<nowiki/>[[Բեղմնաւոր Կիսալուսին]]<nowiki/>»-ը, որ պատմաբաններուն կողմէ երկար ժամանակ ճանչցուած է իբրեւ քաղաքակրթութեան օրրան։ Յետագային աշխարհի այլ շրջաններ ալ դասուած են իբրեւ ինքնուրոյն քաղաքակրթութիւններու օրրաններ։ Ի հակադրութիւն, Լեւանթի ծովեզերքը եւ Թուրքիոյ մեծ մասը ունին համեմատաբար մեղմ կլիմայ՝ բնորոշ Միջերկրականին, տաք ու չոր ամառներով եւ պաղ ու անձրեւոտ ձմեռներով։ [[Պարսից Ծոց|Պարսից ծոցի]] սահմանակից երկիրներուն մեծ մասը ունի հսկայածաւալ նաֆթային պաշարներ։ Արաբական թերակղզիի միապետները յատկապէս տնտեսական առումով շահած են նաֆթի արտահանումէն։ Անիւթաբուծական կլիմայի եւ վառելիքի արդիւնաբերութեան վրայ կախեալութեան պատճառով Միջին Արեւելքը միաժամանակ մեծ նպաստող է կլիմայական փոփոխութեան եւ ծանր կերպով տուժող շրջան։ Տարածաշրջանի այլ հասկացողութիւններ ալ գոյութիւն ունին։ «Միջին Արեւելք եւ Հիւսիսային Ափրիկէ» (MENA) գաղափարը ներառէ նաեւ [[Մաղրէպ|Մաղրէպի]] եւ [[Սուտան|Սուտանի]] պետութիւնները։ «Մեծ Միջին Արեւելք» հասկացողութիւնը կը ներառէ նաեւ [[Աֆղանիստան|Աֆղանիստանը]], [[Մորիթանիա|Մորիթանիան]], [[Փաքիստան|Փաքիստանը]], ինչպէս նաեւ [[Արեւելեան Ափրիկէ|Արեւելեան Ափրիկէի]] որոշ մասեր, երբեմն նաեւ [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիան]] եւ Հարաւային Կովկասը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 02dcy4pk12ozc8gc90oowbrt1m2btv9 0 29656 253773 245233 2026-08-28T21:54:02Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253773 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cairo_-_Downtown_-_Talaat_Harb_St.JPG|մինի|Քահիրէ կեդրոն, Թալաթ Հարպ փողոց, Եագուպեան շէնքը ձախին։]] '''Եագուպեան Շէնք''' (արաբ.՝ عمارة يعقوبيان, ֆր.՝ Édifice Yacoubian) բազմագործածական շէնք մըն է՝ Քահիրէի կեդրոնին մէջ, կառուցուած 1937-ին։ Կը գտնուի Թալաթ Հարպի փողոցի վրայ։<ref>{{Cite book|title=The rough guide to Egypt|url=https://archive.org/details/roughguidetoegyp0000rich|last=Richardson|first=Dan|publisher=Rough Guides|year=2007|isbn=978-1-84353-782-3|edition=7|location=London, England|page=[https://archive.org/details/roughguidetoegyp0000rich/page/7 7]}}</ref> Արթ Տէքօ ոճի շէնքը կոչուած է իր [[Լիբանանի Հայերը|լիբանանահայ]] սեփականատիրոջ եւ առեւտրականի՝ Յակոբ Եագուպեանի անունով։ Շէնքի ճարտարապետը Կարօ Պալեանը եղած է։ Շէնքը ծառայած է իբրեւ բնակարան [[Եգիպտոսի Թագաւորութիւն|Եգիպտոսի Թագաւորութեան]] շրջանի վերնախաւի համար՝ հիւրընկալելով բամպակի միլիոնատէրեր, թագաւորական ընտանիքի անդամներ եւ օտարերկրացիք։ 1952-ի յեղափոխութեան ընթացքին եւ յետոյ, շէնքը գործածուած է իբրեւ բնակարան՝ եգիպտացի զինուորական սպաներու եւ անոնց կանանց համար։ 1970-ականներուն շէնքը դարձած է բազմագործածական՝ ներառելով խանութներ եւ գրասենեակներ։<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2007/feb/17/fiction.featuresreviews|title=A street in the sky|last=Buchan|first=James|website=The Guardian|publisher=The Guardian|accessdate=10 December 2022}}</ref> [[Պատկեր:Yacoubian_BUilding_2022_10_25.jpg|մինի|Եագուեան Շէնք, 24 Թալաթ Հարպ, Քահիրէ. Հոկտեմբեր 2022:]] Շէնքին գեղարուեստական-վիպական տարբերակը կը ծառայէ իբրեւ խորհրդանիշ Քահիրէի իսկական խարխուլութեան՝ Ալա Ալ Ասուանիի 2003-ի արաբերէն վէպին՝ «Եագուբեան Շէնք»-ին մէջ։<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2007/feb/17/fiction.featuresreviews|title=A street in the sky|last=Buchan|first=James|website=The Guardian|publisher=The Guardian|accessdate=10 December 2022}}</ref> Վէպը վերածուած է նոյնանուն ֆիլմի մը՝ 2006-ին, Մարուան Համետի նախաձեռնութեամբ։<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/films/2007/09/10/the_yacoubian_building_2007_review.shtml|title=BBC - Movies - review - the Yacoubian Building}}</ref> Աւելի մեծ շէնք մը, որ կը գտնուի Թալաթ Հարպի հրապարակի վրայ, օգտագործուած է արտաքին տեսարաններուն համար։<ref>{{Cite web|url=https://www.foulforafool.com/post/the-real-yacoubian-building|title=The Real Yacoubian Building|website=Foul for a fool|accessdate=10 December 2022|archive-date=10 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210102047/https://www.foulforafool.com/post/the-real-yacoubian-building|dead-url=yes}}</ref> Պէյրութի Եագուպեան Շէնքը եւս պատկանած է նոյն ընտանիքին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}}{{Ծանցանկ}} ms7ujdc6dv5tt5w5icvvd057atg0y6h 0 29697 253934 243176 2026-08-28T23:51:21Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253934 wikitext text/x-wiki '''Թաքուն Հայեր''' ([[անգլերէն]]՝ Hidden Armenians; [[թրքերէն]]՝ Gizli Ermeniler<ref>{{cite news|last=Ziflioğlu|first=Vercihan|title=Hidden Armenians in Turkey expose their identities|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=hidden-armenians-in-turkey-expose-their-identities-2011-06-24|access-date=13 November 2013|newspaper=[[Hürriyet Daily News]]|date=24 June 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113054727/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=hidden-armenians-in-turkey-expose-their-identities-2011-06-24|archive-date=13 November 2013|df=dmy-all}}</ref>) համընդհանուր յղացք ([[արեւելահայերէն]]՝ եզրոյթ) մըն է, որ կը գործածուի բնութագրելու թուրքիոյ այն քաղաքացիները, որոնք իրենց ամբողջական կամ մասնակի հայկական ծագումը կը թաքցնեն թրքական ընկերութենէն։<ref>{{cite news|last=Ziflioğlu|first=Vercihan|title=Elective courses may be ice-breaker for all|url=http://www.hurriyetdailynews.com/elective-courses-may-be-ice-breaker-for-all.aspx?pageID=238&nid=23512|access-date=24 June 2013|newspaper=[[Hürriyet Daily News]]|date=19 June 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021043414/http://www.hurriyetdailynews.com/elective-courses-may-be-ice-breaker-for-all.aspx?pageID=238&nid=23512|archive-date=21 October 2013|df=dmy-all}}</ref> Անոնք հիմնականաբար Օսմանեան հայերու յետնորդներն են, որոնք գոնէ արտաքուստ իսլամացան (եւ թրքացան կամ քրտացան) «ֆիզիքական ոչնչացումի սպառնալիքի տակ» [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] ընթացքին։<ref name="noravank2">{{cite web|url=http://www.noravank.am/eng/issues/detail.php?ELEMENT_ID=3724|title=The Armenian ethnoreligious elements in the Western Armenia|last=Khanlaryan|first=Karen|date=29 September 2005|publisher=[[Noravank Foundation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110193336/http://www.noravank.am/eng/issues/detail.php?ELEMENT_ID=3724|archive-date=10 November 2013|access-date=16 June 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|title=The Grandchildren: The Hidden Legacy of 'Lost' Armenians in Turkey|url=https://archive.org/details/grandchildrenhid0000unse|last1=Altınay|first1=Ayşe Gül|last2=Çetin|first2=Fethiye|publisher=[[Transaction Publishers]]|year=2014|isbn=978-1412853910|page=xxxi|author-link2=Fethiye Çetin}}</ref> == Գրականութիւն == Թաքուն հայերուն մասին միջազգային ուշադրութիւն գրաւած առաջին գիրքերէն մէկը «Իմ Տատիկս՝ Հայ-Թրքական Յուշագրութիւն»-ն էր ([[անգլերէն]]՝ ''My Grandmother: An Armenian-Turkish Memoir''), զոր գրած է [[Ֆեթհիէ Չեթին|Ֆէթհիյե Չէթին]]<nowiki/>ը (Fethiye Çetin): [[Ֆեթհիէ Չեթին|Չէթին]], Այշէ Կիւլ Ալթընայ (Ayse Gul Altinay), Ժիրայր Լիպարիտեան (Gerard Libaridian) եւ Մորին Ֆրիլի-ի հետ միասաին (Maureen Freely) կազմած են իսլամացած հայերու վկայութիւններու ժողովածոյ մը, որ կը կոչուի՝ «Թոռները» ([[անգլերէն]]՝ ''The Grandchildren''):<ref name="demirdjian2">{{Cite book|title=The Armenian Genocide Legacy|last=Demirdjian|first=Alexis|date=2016-04-04|publisher=Springer|isbn=978-1-137-56163-3}}</ref> [[Աւետիս Սանճեան|Աւետիս Հաճեան]]<nowiki/>ի Գաղտնի Ազգ՝ Թուրքիոյ Գաղտնի Հայերը ([[անգլերէն]]՝''Secret Nation: The Hidden Armenians of Turkey'') լիակատար հետազօտութիւն մըն է իսլամացած կամ թաքուն հայերուն մասին, որոնք կ՚ապրին պատմական հայաստանի շրջաններուն մէջ ինչպէս նաեւ այժմու թուրքիոյ այլ շրջաններուն մէջ:<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/voices/armenia-genocide-secret-armenians-robert-fisk-massacres-graves-bodies-turkey-a8411476.html|title=In the land of the massacres, the very last Armenians have been finally been found|work=The Independent|access-date=2018-07-09|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622203945/https://www.independent.co.uk/voices/armenia-genocide-secret-armenians-robert-fisk-massacres-graves-bodies-turkey-a8411476.html|archive-date=22 June 2018|df=dmy-all}}</ref> == Շրջաններ == Թաքուն (ծպտեալ) հայերու մեծ մասը կը բնակի Թուրքիոյ արեւելեան նահանգներուն մէջ՝ պատմական Հայաստանի արեւմտեան հատուածը, ուր կեդրոնացած էր ցեղասպանութենէն առաջ ապրող հայ բնակչութեան մեծ մասը։.<ref>{{cite news|last=Söylemez|first=Haşim|title=Türkiye'de, Araplaşan binlerce Ermeni de var|url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-17376-34-turkiyede-araplasan-binlerce-ermeni-de-var.html|access-date=16 June 2013|newspaper=Aksiyon|date=27 August 2007|language=tr|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603043528/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-17376-34-turkiyede-araplasan-binlerce-ermeni-de-var.html|archive-date=3 June 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2368|title=Արաբացած հայեր Թուրքիայում [Arabized Armenians in Turkey]|last=Melkonyan|first=Ruben|date=27 September 2007|publisher=[[Noravank Foundation]]|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021072910/http://noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2368|archive-date=21 October 2013|access-date=16 June 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> === Տէրսիմ === 20-րդ դարու ընթացքքին Տէրսիմի լեռնային շրջանին մէջ ապրող անյայտ թիւով հայեր դարձի եկած են ալեւիականութեան:<ref>{{cite news|title=Armenian Elements in the Beliefs of the Kizilbash Kurds|url=http://rbedrosian.com/mmpaul1.htm|access-date=28 April 2013|date=27 April 2013|newspaper=İnternet Haber|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324085249/http://rbedrosian.com/mmpaul1.htm|archive-date=24 March 2012|df=dmy-all}}</ref> Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ տարածաշրջանի հայերէն շատերը փրկուած են իրենց քուրտ դրացիներուն կողմէն:<ref>{{cite book|title=The slaughterhouse province: an American diplomat's report on the Armenian genocide, 1915–1917|last=A. Davis|first=Leslie|publisher=A.D. Caratzas|year=1990|isbn=9780892414581|editor=Blair, Susan K.|edition=2. print.|location=New Rochelle, New York}}</ref> Ըստ ՏԷրսիմի հայերու միութեան ղեկավար՝ Միհրան Փրկիչ Կիւլթեքինի (Mihran Prgiç Gültekin), Տէրսիմի բնակչութեան մօտ 75%-ը «կրօնափոխ հայերէ են:<ref name="Mihran Gultekin2">{{cite news|title=Mihran Gultekin: Dersim Armenians Re-Discovering Their Ancestral Roots|url=http://massispost.com/archives/1752|archive-url=https://archive.today/20130128104551/http://massispost.com/archives/1752|url-status=dead|archive-date=28 January 2013|access-date=30 December 2012|newspaper=Massis Post|date=7 February 2011|location=Yerevan}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.adanamedya.com/author_article_detail.php?id=2150|archive-url=https://archive.today/20130116131108/http://www.adanamedya.com/author_article_detail.php?id=2150|url-status=dead|archive-date=16 January 2013|title=Dersimin Nobel adayları...|last=Adamhasan|first=Ali|date=5 December 2011|newspaper=Adana Medya|access-date=20 October 2013|language=tr}}</ref> Ան 2012 թուականին կը յայտնէ, որ Տէրսիմի մէջ աւելի քան 200 ընտանիք յայտարարած է իր հայկական ծագում ունենալու մասին, սակայն միւսները կը վախնան այդ մէկը ընել:<ref name="Mihran Gultekin2" /><ref name="Dersim Armenians back to their roots2">{{cite news|title=Dersim Armenians back to their roots|url=http://www.panarmenian.net/eng/politics/news/60924/|access-date=31 December 2012|newspaper=[[PanARMENIAN.Net]]|date=7 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707182230/http://www.panarmenian.net/eng/politics/news/60924/|archive-date=7 July 2012|df=dmy-all}}</ref>2013 թուականի ապրիլին Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքի այն ժամանակուայ պաշտօնակատար՝ Արամ Եպիսկոպոս Աթեշեանը կը յայտարարէ, որ Տէրսիմի բնակչութեան 90%-ը հայկական ծագում ունի:<sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact"><ref name="internethaber2">{{cite news|title=Tunceli'nin yüzde 90'ı dönme Ermeni'dir|url=http://www.internethaber.com/tuncelinin-yuzde-90i-donme-ermenidir-527098h.htm|access-date=28 April 2013|date=27 April 2013|newspaper=İnternet Haber|language=tr|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429040802/http://www.internethaber.com/tuncelinin-yuzde-90i-donme-ermenidir-527098h.htm|archive-date=29 April 2013|df=dmy-all}}</ref></sup> === Տիգանակերտ === Ցեղասպանութենէն առաջ Տիգրանակերտը (այժմու ''Տիարպաքըր,'' [[Թրքերէն|թրքերէն՝]] Diyarbakır) հայկական քաղաք էր: Այժմ իսլամական մեծամասնութիւն ունեցող քաղաքին մէջ եկեղեցիներուն մեծ մասը աւերակ վիճակի մէջ են: Վիճակը մասամբ բարելաւուած է: Հայ համայնքը վերականգնած է եկեղեցիներէն մէկը եւ հայերէնի դասեր կը տրուին:[42] == Ծանօթագրութիւններ == <references /> e8hqw7t6qigjlmmappuuapa9m7xxr9i 0 29780 253880 253541 2026-08-28T23:15:24Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253880 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:IMF-Seal ENG RGB.svg|մինի]] '''Արժոյթի Միջազգային Հիմնադրամ''' (ԱՄՀ) միջազգային դրամական ու նիւթական հաստատութիւն է եւ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] մասնագիտական գործակալութիւն մը, որուն գլխաւոր գրասենեակը [[Ուաշինկթըն|Ուաշինկթընի]] մէջ է։ Ան բաղկացած է 191 անդամ երկիրներէ, եւ իր յայտարարուած առաքելութիւնն է «աշխատիլ՝ խրախուսելու համաշխարհային դրամական համագործակցութիւնը, երաշխաւորելու նիւթական կայունութիւնը, դիւրացնելու միջազգային առեւտուրը, յառաջ մղելու բարձր զբաղուածութիւն եւ կայուն տնտեսական աճ, եւ նուազեցնելու աղքատութիւնը աշխարհի մէջ»։<ref name="about">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/about.htm|title=About the IMF|website=International Monetary Fund|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016081524/https://www.imf.org/external/about.htm|archive-date=16 October 2012|url-status=live|access-date=14 October 2012}}</ref> ԱՄՀ-ն կը գործէ որպէս վերջին փոխատու իր անդամներուն, որոնք կ՚ապրին իրական կամ հնարաւոր վճարային կշիռի ճգնաժամեր։<ref name="What's Wrong">{{cite book|title=Globalization and the International Financial System: What's Wrong and What Can be Done|url=https://archive.org/details/globalizationint0000isar|last1=Isard|first1=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2005|location=New York}}</ref> Հիմնադրուած [[1944]] Յուլիսին [[Պրեթըն Ուուտծ Համագումար|Պրեթըն Ուուտծ Համագումարի]] ընթացքին՝ հիմնուելով [[Հարրի Տեքսթըր Ուայթ|Հարրի]] [[Հարրի Տեքսթըր Ուայթ|Տեքսթըր Ուայթի]] եւ [[Ճոն Մեյնարտ Քեյնս|Ճոն Մեյնարտ Քեյնսի]] գաղափարներուն վրայ,<ref>{{cite journal|last1=Bordo|first1=M.D.|title=The Bretton Woods International Monetary System: A Historical Overview|url=https://archive.org/details/retrospectiveonb0000unse|journal=A Retrospective on the Bretton Woods System|editor1-first=M.D.|editor1-last=Bordo|editor2-first=Barry|editor2-last=Eichengreen|location=London|year=1993|doi=10.7208/chicago/9780226066905.001.0001|isbn=9780226065878|ref=none}}</ref> ԱՄՀ-ն պաշտօնապէս իր գոյութիւնը սկսաւ 1945-ին՝ 29 անդամ երկիրներով եւ միջազգային դրամական համակարգը վերակառուցելու նպատակով։ Իր առաջին երեք տասնամեակներուն, ԱՄՀ-ն հսկեց Պրեթըն Ուուտծի հաստատուն փոխարժէքային դասաւորութիւններու համակարգը։ Այս համակարգի փլուզումէն ետք 1971-ին, Հիմնադրամին դերը փոխուեցաւ վճարային կշիռի դժուարութիւններու եւ միջազգային նիւթական ճգնաժամերու կառավարման, դառնալով համաշխարայինացման դարաշրջանի առանցքային հաստատութիւն մը։<ref name="Lipscy 2015">{{cite journal|last=Lipscy|first=Phillip Y.|date=2015|title=Explaining Institutional Change: Policy Areas, Outside Options, and the Bretton Woods Institutions|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-political-science_2015-04_59_2/page/341|journal=American Journal of Political Science|volume=59|issue=2|pages=341–356|doi=10.1111/ajps.12130}}</ref> Քոթա համակարգի միջոցաւ, երկիրները գումարներ կը նուիրաբերեն, որմէ կրնան փոխ առնել եթէ վճարային կշիռի խնդիրներ ապրին. երկրի մը քոթան նաեւ կը որոշէ անոր քուէարկութեան ուժը։<ref name="Political Economy of IMF voting">{{Harvnb|Blomberg|Broz|2006}}.</ref> Փոխերու պայմանութիւն ըլլալու համար, ԱՄՀ-ն յաճախ կը պահանջէ փոխառու երկիրներէն քաղաքական բարեփոխումներ ձեռնարկել, որոնք կոչուին կառուցուածքային յարմարացում։<ref name="An Analysis of IMF Conditionality">{{cite journal|last1=Buira|first1=Ariel|title=An Analysis of IMF Conditionality|journal=G-24 Discussion Papers|date=August 2003|series=United Nations Conference on Trade and Development|issue=22}}</ref> Կազմակերպութիւնը նաեւ թեքնիքական օգնութիւն կը տայ եւ տնտեսական հսկողութիւն կը մատուցէ իր անդամներուն տնտեսութիւններու վրայ։<ref name="There is No Invisible Hand">{{cite journal|last=Schlefer|first=Jonathan|title=There is No Invisible Hand|url=https://hbr.org/2012/04/there-is-no-invisible-hand|journal=[[Harvard Business Review]]|via=hbr.org|publisher=Harvard Business Publishing|date=10 April 2012|access-date=15 March 2016|archive-date=7 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807123659/https://hbr.org/2012/04/there-is-no-invisible-hand|url-status=live}}</ref> ԱՄՀ-ի փոխային պայմանները լայնօրէն քննադատուած են՝ խնայողական միջոցառումներ պարտադրելու համար, որոնք կրնան խոչընդոտել տնտեսական վերականգնումը եւ վնասել ամէնախոցելի բնակչութիւններուն։<ref name="Hertz">Hertz, [[Noreena]]. ''The Debt Threat''. New York: [[Harper Collins Publishers]], 2004.</ref> Քննադատողները կ՚արտայայտեն որ Հիմնարկութեան քաղաքականութիւններն կը սահմանափակեն փոխառու ազգերուն տնտեսական ինքնիշխանութիւնը եւ որ անոր կառավարչական կառուցուածքը գերիշխուած է Արեւմտեան երկիրներուն կողմէ, որոնք կ՚ունենան անարժան մեծ քուէարկութեան ուժ։<ref name="People Before Profit">{{cite book|url=https://archive.org/details/peoplebeforeprof00derb|title=People Before Profit|last1=Derber|first1=Charles|publisher=Picador|year=2002|isbn=9780312306700|location=New York|url-access=registration}}</ref> Ներկայիս կառավարիչ տնօրէնն ու նախագահն է պուլկարացի տնտեսագէտ Քրիսթալինա Կեորկեաւան, որ այս պաշտօնը կը զբաղեցնէ 2019 Հոկտեմբեր 1-էն ի վեր։<ref>{{cite web|url=https://www.apnews.com/3a8293b07f91434193221028f96aea68|title=Economist who grew up in communist Bulgaria is new IMF chief|last=Crutsinger|first=Martin|date=25 September 2019|publisher=[[Associated Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421025910/https://apnews.com/3a8293b07f91434193221028f96aea68|archive-date=21 April 2022|access-date=18 June 2020|url-status=live}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} dswyph3cvk1arsuqvgn87sqj7z60816 0 29786 253874 248646 2026-08-28T23:12:30Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253874 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Location North America.svg|մինի|258x258փքս]] '''Հիւսիսային Ամերիկա''' ցամաքամաս է հիւսիսային եւ արեւմտեան կիսագունդներուն մէջ։ Հիւսիսային Ամերիկան հիւսիսէն սահմանակից է [[Հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոս|հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոսին]], արեւելքէն՝ [[Ատլանտեան Ովկիանոս|Ատլանտեան Ովկիանոսին]], հարաւ-արեւելքէն՝ [[Հարաւային Ամերիկա|Հարաւային Ամերիկային]] եւ [[Քարիպեան ծով|Քարիպեան Ծովուն]] եւ հարաւ արեւմուտքէն՝ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական]] [[Խաղաղական Ովկիանոս|Ովկիանոսին]]։ Տարածքը կը ներառէ [[Միջին Ամերիկա|Միջին Ամերիկան]] (բաղկացած՝ Քարիպեան կղզիներէն, Կեդրոնական Ամերիկայէն եւ [[Մեքսիքա|Մեքսիքոյէն]]) եւ Հիւսիսային Ամերիկան։ Հիւսիսային Ամերիկան կը ծածկէ մօտաւորապէս 24,709,000 քառակուսի քիլոմեթր (9,540,000 քառակուսի մղոն) տարածք, որ կը ներկայացնէ մօտ 16.5%-ը Երկրագունդի ցամաքային տարածքին եւ 4.8%-ը անոր ընդհանուր մակերեսին։ Ան երրորդ ամէնամեծ ցամաքամասն է չափով՝ [[Ասիա (լրագիր)|Ասիայէն]] եւ [[Ափրիկէ|Ափրիկէէն]] ետք եւ չորրորդ ամէնամեծ ցամաքամասը բնակչութեամբ՝ Ասիայէն, Ափրիկէյէն եւ [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]] ետք։ 2021-ի դրութեամբ, Հիւսիսային Ամերիկայի բնակչութիւնը գնահատուած էր աւելի քան 592 միլիոն մարդ 23 անկախ պետութիւններու մէջ, կամ մօտ 7.5%-ը աշխարհի բնակչութեան։ Մարդկային աշխարհագրութեան վրայ, «Հիւսիսային Ամերիկա» եւ «Հիւսիսամերիկեան» տերմինները կը վերաբերին [[Քանատա|Գանատային]], [[Կրինլանտ|Կրինլանտին]], [[Մեքսիքա|Մեքսիքոյին]], [[Սէն Փիէռ եւ Միքելոն|Սէն Փիէռ եւ Միքելոնին]], եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներուն]]։<ref>H. J. de Blij and Peter O. Muller. p''Geography: Realms, Regions, and Concepts'', Wiley, 12th ed., 2005, pp. 30–31, ({{ISBN|0-471-71786-X}}.)</ref><ref name="MoC">{{cite book|title=The Myth of Continents|url=https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi|last1=Lewis|first1=Martin W.|last2=Wigen|first2=Karen E.|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=0-520-20742-4|page=[https://archive.org/details/mythofcontinents0000lewi/page/168 168]|chapter=Chapter One, The Architecture of Continents|author-link2=Kären Wigen}}</ref><ref>Burchfield, R. W., ed. 2004. "America." ''[[Fowler's Modern English Usage]]'' ({{ISBN|0-19-861021-1}}) New York: Oxford University Press, p. 48</ref><ref>McArthur, Tom. 1992."North American." ''The Oxford Companion to the English Language'' ({{ISBN|0-19-214183-X}}) New York: Oxford University Press, p. 707.</ref><ref>{{cite web|url=https://brians.wsu.edu/2016/05/16/american/|title=Common Errors in English Usage|date=16 May 2016|publisher=Paul Brians, Washington State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424154758/https://brians.wsu.edu/2016/05/16/american/|archive-date=24 April 2022|access-date=4 April 2022|url-status=live}}</ref> Անյայտ է ինչպէս եւ ե՛րբ առաջին մարդկային բնակիչները հասան Հիւսիսային Ամերիկա։ Մարդիկ գիտցուած են որ ապրած են Ամերիկաներուն մէջ գոնէ 20,000 տարի առաջ,<ref>{{Cite journal|last1=Pigati|first1=Jeffrey S.|last2=Springer|first2=Kathleen B.|last3=Honke|first3=Jeffrey S.|last4=Wahl|first4=David|last5=Champagne|first5=Marie R.|last6=Zimmerman|first6=Susan R. H.|last7=Gray|first7=Harrison J.|last8=Santucci|first8=Vincent L.|last9=Odess|first9=Daniel|last10=Bustos|first10=David|last11=Bennett|first11=Matthew R.|date=6 October 2023|title=Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adh5007|journal=Science|language=en|volume=382|issue=6666|pages=73–75|doi=10.1126/science.adh5007|pmid=37797035|bibcode=2023Sci...382...73P|s2cid=263672291|issn=0036-8075|access-date=6 December 2023|archive-date=5 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005182411/https://www.science.org/doi/10.1126/science.adh5007|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> բայց տարբեր վկայութիւններ ցոյց կու տան աւելի կանուխ բնակութիւններ։<ref>{{Citation|last1=Goodyear|first1=Albert C.|title=The Pre-Clovis Occupation of the Topper Site, Allendale County, South Carolina|date=22 May 2018|url=http://florida.universitypressscholarship.com/view/10.5744/florida/9781683400349.001.0001/upso-9781683400349-chapter-002|work=Early Human Life on the Southeastern Coastal Plain|pages=8–31|access-date=5 December 2023|publisher=University Press of Florida|language=en|doi=10.5744/florida/9781683400349.003.0002|isbn=978-1-68340-034-9|last2=Sain|first2=Douglas A.|archive-date=7 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207012636/https://academic.oup.com/florida-scholarship-online/book/27901/chapter-abstract/203874636?redirectedFrom=fulltext|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ardelean|first1=Ciprian F.|last2=Becerra-Valdivia|first2=Lorena|last3=Pedersen|first3=Mikkel Winther|last4=Schwenninger|first4=Jean-Luc|last5=Oviatt|first5=Charles G.|last6=Macías-Quintero|first6=Juan I.|last7=Arroyo-Cabrales|first7=Joaquin|last8=Sikora|first8=Martin|last9=Ocampo-Díaz|first9=Yam Zul E.|last10=Rubio-Cisneros|first10=Igor I.|last11=Watling|first11=Jennifer G.|last12=de Medeiros|first12=Vanda B.|last13=De Oliveira|first13=Paulo E.|last14=Barba-Pingarón|first14=Luis|last15=Ortiz-Butrón|first15=Agustín|date=22 July 2020|title=Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2509-0|journal=Nature|language=en|volume=584|issue=7819|pages=87–92|doi=10.1038/s41586-020-2509-0|pmid=32699412|bibcode=2020Natur.584...87A|s2cid=256819465|issn=1476-4687|access-date=6 December 2023|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421030732/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2509-0|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> Հիւսիսային Ամերիկայի Փալէօ-Հնդկական շրջանը կը հետեւի Վերջին Սառցային Շրջանին եւ տեւեց մինչեւ մօտ 10,000 տարի առաջ, երբ սկսաւ Արքայական շրջանը։ Դասական աստիճանը կը հետեւի Արքայական շրջանին եւ տեւեց մօտաւորապէս 6-13-րդ դարերը։ 1000 թ. սկսելով, Նորսերը եղան առաջին եւրոպացիները որ սկսան ուսումնասիրել եւ գաղութացնել Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքները։ 1492-ին, [[Քրիսթոֆըր Քոլոմպոս|Քրիսթոֆըր Քոլոմպոսի]] հետազօտական ճանապարհորդութիւններն առաջնորդեցին ատլանտեանի դիմաց փոխանակումի, ներառեալ եւրոպական բնակիչներու գաղթը Յայտնագործութիւններու Դարաշրջանին եւ վաղ ժամանակակից շրջանին։ Այժմ մշակութային եւ էթնիկական օրինակները կ՚արտացոլեն փոխգործակցութիւնները եւրոպական գաղութարարներու, բնիկ ժողովուրդներու, ստրկացուած ափրիկէցիներու, Եւրոպայէն, Ասիայէն եկած գաղթականներու եւ այս համապատասխան խումբերու սերունդներու միջեւ։ Եւրոպայի գաղութացումը Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ առաջնորդեց հիւսիսամերիկացիներու մեծամասնութեան եւրոպական լեզուներ խօսելուն, ինչպիսիք են [[Անգլերէն|անգլերէնը]], [[Սպաներէն|սպաներէնը]] եւ [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէնը]] եւ տարածքի մշակոյթները սովորաբար կ՚արտացոլեն արեւմտեան աւանդութիւնները։ Սակայն, Հիւսիսային Ամերիկայի համեմատաբար փոքր մասերը Քանատայի, Միացեալ Նահանգներու, Մեքսիքոյի եւ Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ ունին բնիկ բնակչութիւններ որ կը շարունակեն յարած մնալ իրենց համապատասխան նախեւրոպական գաղութային, մշակութային եւ լեզուական աւանդութիւններուն։ == Անուանում<ref>{{Citation|title=North America|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=North_America&oldid=1341675051|date=2026-03-04|accessdate=2026-03-13|language=en}}</ref> == '''Յաւելեալ տեղեկութիւններ.''' ''Ամերիկաներու անուանումը, Նոր Սպանիա, Կրիայ կղզի (բնիկ ամերիկացիներու բանահիւսութեան մէջ) եւ Վինլանտ:'' Ամերիկաները անուանուած են իտալացի հետախոյզ Ամերիկօ Վեսփուչիի անունով՝ գերմանացի քարտէսագիրներ Մարթին Վալտզէեմիւլլերի եւ Մաթիաս Ռինկմանի կողմէ<ref>{{Citation|title=Chisholm, Alexander Hugh, (28 March 1890–10 July 1977), Chief Editor, Australian Encyclopædia|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u153177|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2026-03-13}}</ref>: Վեսփուչի Հարաւային Ամերիկան հետախուզեց 1497-էն 1502 թուականներուն միջեւ եւ առաջին եւրոպացին էր, որ ենթադրեց, թէ Ամերիկաները կը ներկայացնէին այն ժամանակ եւրոպացիներուն անծանօթ ցամաքամաս մը: 1507-ին, Վալտզէեմիւլլեր հրատարակեց աշխարհի քարտէս մը եւ «Ամերիկա» բառը զետեղեց ներկայիս Հարաւային Ամերիկա ցամաքամասին վրայ: Ներկայիս Մեքսիքոյէն հիւսիս գտնուող ցամաքամասը այն ատեն կը կոչուէր «Փարիաս»<ref>{{Citation|title=Blood, Baroness, (May Blood) (26 May 1938–21 Oct. 2022)|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u7881|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2026-03-13|isbn=978-0-19-954089-1}}</ref>: Փեթրուս Ափիանուսի կողմէ 1553-ին հրատարակուած աշխարհի քարտէսի մը վրայ<ref>{{Citation|title=Humanist Imprints, 1525–1553|url=https://doi.org/10.1093/oso/9780192843579.003.0003|publisher=Oxford University Press|date=2022-04-21|accessdate=2026-03-13|isbn=978-0-19-284357-9|pages=87–121|first=Debora|last=Shuger}}</ref>, Հիւսիսային Ամերիկան կոչուած էր «Baccalearum», որ կը նշանակէ «Ձողաձուկի թագաւորութիւն»՝ ակնարկելով Արեւելեան ափին ձողաձուկի առատութեան<ref>{{Citation|title=Kreisel, Prof. Georg, (15 Sept. 1923–1 March 2015), Professor Emeritus of Logic and the Foundations of Mathematics, Stanford University, Stanford, California, USA|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u23439|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2026-03-13}}</ref>: Վալտզէեմիւլլեր օգտագործեց Վեսփուչիի անուան լատիներէն տարբերակը՝ ''Americus Vespucius'', անոր իգական ձեւով՝ «America», հետեւելով «Europa», «Asia» եւ «Africa» օրինակներուն: ''Americus'' անունը յառաջացած է միջնադարեան լատիներէն ''Emericus''-էն, որ սերած է հին գերմաներէն ''Emmerich'' անունէն: Քարտէսագիրները աւելի ուշ «Ամերիկա» անունը տարածեցին նաեւ Հիւսիսային Ամերիկայի վրայ: 1538-ին, Ժերարտիւս Մերքաթոր օգտագործեց «Ամերիկա» եզրը ամբողջ Արեւմտեան կիսագունդի իր քարտէսին վրայ<ref>{{Citation|title=‘These fragments I have shored against my ruins’|url=https://doi.org/10.7765/9781526137371.00014|publisher=Manchester University Press|date=2018-07-30|accessdate=2026-03-13|isbn=978-1-5261-3737-1|first=Sara|last=Haslam}}</ref>: Յաջորդող՝ 1569-ի իր քարտէսին մէջ, Մերքաթոր Հիւսիսային Ամերիկան կոչեց «Ամերիկա կամ Նոր Հնդկաստան» (''America sive India Nova'')<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.3998/mpub.12654659.cmp.14|title=Portland protest, September 6, 2020|website=doi.org|accessdate=2026-03-13}}</ref>: Սպանական կայսրութիւնը Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկայի իր տարածքները կը կոչէր «Las Indias» (Հնդկաստաններ), իսկ տարածաշրջանը վերահսկող պետական մարմինը կը կոչուէր «Հնդկաստաններու խորհուրդ»: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} tvfzs12v1teskoy8tzq8mngukcdllro 0 29792 253842 243443 2026-08-28T22:48:42Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253842 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Hygieia (logo of the Office International d'Hygiene Publique).svg|մինի|165x165փքս]] '''Միջազգային Հանրային Առողջապահութեան Գրասենեակ''' ('''ՄՀԱԳ'''), ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ '''International Office of Public Hygiene''' ('''OIPH'''), [[Ֆրանսերէն|ֆրանս]].՝ '''Office International d'Hygiène Publique''' ('''OIHP''')), միջազգային կազմակերպութիւն էր որ հիմնադրուեցաւ [[1907]] Դեկտեմբեր 9-ին եւ տեղակայուած էր [[Փարիզ|Փարիզի]] մէջ, [[Ֆրանսա]]։<ref>{{Cite journal|last=Markel|first=H.|date=2014|title=Worldly approaches to global health: 1851 to the present|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0033350613002655|journal=Public Health|language=en|volume=128|issue=2|pages=124–128|doi=10.1016/j.puhe.2013.08.004|pmid=24412079|url-access=subscription}}</ref> Ան միաձուլուեցաւԱռողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութեան մէջ [[1946]]-ին։<ref name=":3">{{Cite journal|last=Allen|first=Charles E.|date=1950|title=World Health and World Politics|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/world-health-and-world-politics/CAEBE56983CED925A36F2DF4E8F1A7AE|journal=International Organization|language=en|volume=4|issue=1|pages=28–30|doi=10.1017/S0020818300028630|issn=1531-5088|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Citation|last=Beigbeder|first=Yves|title=Chapitre I. Les origines historiques de l'OMS|date=2015-12-14|url=http://books.openedition.org/iheid/3966|work=L’Organisation mondiale de la santé|pages=1–7|series=International|place=Genève|publisher=Graduate Institute Publications|isbn=978-2-940549-29-0|access-date=2022-09-06}}</ref><ref>{{Cite book|title=Extra Life|url=https://archive.org/details/extralifeshorthi0000john|last=Johnson|first=Steven|publisher=[[Riverhead Books]]|year=2021|isbn=978-0-525-53885-1|edition=1st|pages=[https://archive.org/details/extralifeshorthi0000john/page/57 57]–58|language=en|authorlink=Steven Johnson (author)}}</ref> Ան աշխարհի առաջին համընդհանուր առողջապահական կազմակերպութիւնն է:<ref name=":32">{{Cite journal|last=Allen|first=Charles E.|date=1950|title=World Health and World Politics|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/world-health-and-world-politics/CAEBE56983CED925A36F2DF4E8F1A7AE|journal=International Organization|language=en|volume=4|issue=1|pages=28–30|doi=10.1017/S0020818300028630|issn=1531-5088|url-access=subscription}}</ref> Անդամ պետութիւնները տեղեկատուութիւն կը փոխանակէին հիւանդութեան ներկայութեան եւ տարածման մասին, ինչպէս նաեւ առաջարկութիւններ կը տային մաքրութեան գործընթացքներու համար։[2] Կազմակերպութիւնը օգնեց վերակառուցել հանրային առողջապահական ծառայութիւնները [[Յունաստան|Յունաստանի]] եւ [[Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ [[1920]]-ական թուականներու վերջերը։<ref name=":33">{{Cite journal|last=Allen|first=Charles E.|date=1950|title=World Health and World Politics|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/world-health-and-world-politics/CAEBE56983CED925A36F2DF4E8F1A7AE|journal=International Organization|language=en|volume=4|issue=1|pages=28–30|doi=10.1017/S0020818300028630|issn=1531-5088|url-access=subscription}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} c6rdhjmkp2u4qdo8e0gaim6is9vor3m 0 29966 253865 247269 2026-08-28T23:07:48Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253865 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Լուքայեան Կղզիաշարք''', նաեւ յայտնի իբր '''Պահամեան Կղզիաշարք''' անունով, կղզիական խումբ մըն է՝ բաղկացած [[Պահամաները|Պահամաներու]] եւ [[Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներ|Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներու]] ինքնիշխան երկիրներէն, [[Բրիտանական Արտագնատարածք|Բրիտանական Արտագնատարածքէն]] Հիւսիսային [[Ատլանտիկ Ովկիանոս|Ատլանտիկ Ովկիանոսին]] մէջ: Կղզիաշարքը Քարիպեան շրջանին մէջ է՝ տարածուելով [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու]] մայրցամաքային [[Ֆլորիտա|Ֆլորիտայէն]] հարաւ-արեւելք մինչեւ հիւսիսային Հիսփանիոլա: Կան մօտաւորապէս 740 կղզիներ եւ 2,400 փոքր կղզիներ, որոնցմէ միայն 38-ը բնակեցուած են: Լուքայեան Կղզիաշարքը առաջին անգամ բնակեցուեցաւ Լուքայեան ժողովուրդով՝ [[Թայինօ]] համայնքէն ճիւղ մը, որ բնակեցուց կղզիները 8-րդ դարէն մինչեւ 16-րդ դար:<ref>{{cite web|url=https://lucayansea.com/lucayan-people/|title=Lucayan People|work=Lucayan Sea|access-date=20 June 2025}}</ref> Անոնք առաջին [[Բնիկ Ամերիկացիներ|բնիկ ամերիկացիներն]] էին որ հանդիպեցան [[Քրիստաֆըր Քըլամպըս]] [[1492]] թուականի Հոկտեմբերին:<ref>{{cite book|title=The People Who Discovered Columbus: The Prehistory of the Bahamas|url=https://archive.org/details/peoplewhodiscove0000keeg|author=Keegan, William F.|publisher=[[University Press of Florida ]]|year=1992|isbn=0-8130-1137-X}}</ref> Անկէ անմիջապէս ետք՝ Սպանացիները սկսան ստրկացնել Լուքայեաններուն, հանգեցնելով անոնց ամբողջական բնաջնջումին ոմն կղզիներէն մինչեւ [[1520]] թուականը:<ref>{{cite web|url=https://www.expeditions.com/expedition-stories/stories/lucayans-vanished-indigenous-people-bahamas|title=The Lucayans: the vanished indigenous people of the Bahamas|work=Expeditions.com|access-date=20 June 2025}}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Լուքայեան մշակոյթը ունէր իր լեզուն, կառավարութիւնը, սովորոյթները եւ աւանդոյթները, եւ անոնք ունէին լայն առեւտրական ուղիներ՝ օգտագործելով փորիկ նաւակներ:<ref>{{cite web|url=https://www.tcmuseum.org/culture-history/lucayans/|title=Lucayans|work=Turks and Caicos National Museum|access-date=20 June 2025}}</ref> == Տե՛ս նաեւ == * [[Պահամաները]] * [[Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներ]] = Ծանօթագրութիւններ = {{Ծանցանկ}} oi9qtv4a20yc65qb350rkwmzvicp20m 0 29974 253844 244309 2026-08-28T22:49:58Z InternetArchiveBot 5016 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253844 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Խալիլ փաշա''' կամ արդի [[թրքերէն]]<nowiki/>ով՝ '''Հալիլ փաշա''' կամ '''Խալիլ Քութ''' Հալիլ Գութ (1881 – 20 Օգոստոս 1957),<ref>"Kutülamara kahramanı Halil Kut dün vefat etti", ''Milliyet'', 21 August 1957.</ref> [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանական]] [[Թուրքիա|թուրքիոյ]] ռազմական հրամանատար եւ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի Ա․ Հանրապետութեան անկախութեան նախօրէին՝ Կովկասեան ճակատի թրքական զօրքերու գերագոյն հրամանատար։ Ան ծառայեց Օսմանեան բանակին մէջ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ]]<nowiki/>ի ընթացքին, մանաւանդ մասնակցելով [[Ռուսիա|Ռուսաստան]]<nowiki/>ի դէմ ռազմական արշաւանքներուն Կովկասի շրջանին մէջ եւ Անգլիացիներուն դէմ [[Միջագետք|Միջագետքի]] (այժմու [[Իրաք]]) մէջ։ Խալիլ փաշա պատասխանատու էր բազմաթիւ դաժանութեանց ու ոճիրներու համար որոնք գործադրուեցան հայ եւ ասորի քաղաքացիական բնակչութեան դէմ [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] ընթացքին։ Ան վերահսկեց Բիթլիսի, Մուշի եւ Պայազիտի մէջ տեղի ունեցած հայ տղամարդոց, կիներուն ու երեխաներուն կոտորածները։<ref name=":01thirtyyear">{{cite book|title=The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924|url=https://archive.org/details/thirtyyeargenoci0000morr|vauthors=((Morris, B.)), ((Ze’evi, D.))|date=2019|publisher=Harvard University Press|pages=[https://archive.org/details/thirtyyeargenoci0000morr/page/161 161]–164}}</ref><ref name=":0">{{cite book|title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326|vauthors=((Kiernan, B.))|date=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10098-3|page=[https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326/page/413 413]}}</ref><ref name=":1">{{cite book|title=America and the Armenian Genocide of 1915|url=https://archive.org/details/americaarmeniang0000unse|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82958-8|veditors=((Winter, J.))|pages=[https://archive.org/details/americaarmeniang0000unse/page/61 61]–65}}</ref> Զոհերէն շատերը ողջ-ողջ թաղուեցան յատուկ պատրաստուած փոսերու մէջ։ Ան նաեւ անցաւ [[Իրան]] եւ այդտեղ կոտորածի ենթարկեց [[հայեր]]<nowiki/>ը, ասորիները եւ պարսիկները։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> spn3nugy7tjuivltligqh42ksk2gt3g 0 29992 253774 244199 2026-08-28T21:55:26Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253774 wikitext text/x-wiki '''Դրամատիրութիւնը''' տնտեսական համակարգ մըն է որ հիմնուած է արտադրական միջոցներու մասնաւոր սեփականութեան վրայ եւ անոնց գործածութեամբ՝ շահ ստանալու նպատակով։<ref name="Zimbalist1988">{{cite book|url=https://archive.org/details/comparingeconomi0000zimb_q8i6/page/6|title=Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach|last1=Zimbalist|first1=Andrew|last2=Sherman|first2=Howard J.|last3=Brown|first3=Stuart|publisher=Harcourt College Publishing|year=1988|isbn=978-0-15-512403-5|pages=[https://archive.org/details/comparingeconomi0000zimb_q8i6/page/6 6–7]|quote=Pure capitalism is defined as a system wherein all of the means of production (physical capital) are privately owned and run by the capitalist class for a profit, while most other people are workers who work for a salary or wage (and who do not own the capital or the product).}}</ref><ref name="Rosser2003">{{cite book|title=Comparative Economics in a Transforming World Economy|url=https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7|last1=Rosser|first1=Mariana V.|last2=Rosser|first2=J Barkley|publisher=MIT Press|year=2003|isbn=978-0-262-18234-8|page=[https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7/page/7 7]|quote=In capitalist economies, land and produced means of production (the capital stock) are owned by private individuals or groups of private individuals organized as firms.}}</ref><ref name="Jenks">{{cite book|title=Core Sociological Dichotomies|year=1998|url=https://archive.org/details/coresociological0000unse|last=Jenks|first=Chris|publisher=SAGE Publishing|location=London|page=[https://archive.org/details/coresociological0000unse/page/383 383]|quote=Capitalism, as a mode of production, is an economic system of manufacture and exchange which is geared toward the production and sale of commodities within a market for profit, where the manufacture of commodities consists of the use of the formally free labor of workers in exchange for a wage to create commodities in which the manufacturer extracts surplus value from the labor of the workers in terms of the difference between the wages paid to the worker and the value of the commodity produced by him/her to generate that profit.}}</ref><ref name="Gilpin2018">{{cite book|title=The Challenge of Global Capitalism: The World Economy in the 21st Century|last=Gilpin|first=Robert|publisher=Princeton University Press|year=2018|isbn=978-0-691-18647-4|oclc=1076397003|author-link=Robert Gilpin}}</ref><ref name="Sternberg2015">{{cite journal|last1=Sternberg|first1=Elaine|title=Defining Capitalism|journal=Economic Affairs|year=2015|volume=35|issue=3|pages=380–396|doi=10.1111/ecaf.12141|s2cid=219373247}}</ref> Այս հասարակատնտեսական համակարգը պատմականօրէն զարգացած է մի քանի փուլերով եւ սահմանուած է շարք մը հիմնական կազմիչ տարրերով՝ մասնաւոր սեփականութիւն, շահահարցութեան շարժառիթ, դրամի կուտակում, մրցակցական շուկաներ, ապրանքականացում, վարձքով աշխատանք, եւ նորարարութեան ու տնտեսական աճի վրայ շեշտադրում։<ref name="Heilbroner2018">{{cite book|title=The New Palgrave Dictionary of Economics|last1=Heilbroner|first1=RobertL.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2018|isbn=978-1-349-95189-5|edition=3rd|location=London|pages=1378–1389|chapter=Capitalism|doi=10.1057/978-1-349-95189-5_154|chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1057/978-1-349-95189-5_154}}</ref><ref name="Hodgson2015">{{cite book|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/C/bo18523749.html|title=Conceptualizing Capitalism: Institutions, Evolution, Future|last1=Hodgson|first1=GeoffreyM.|publisher=University of Chicago Press|year=2015|isbn=978-0-226-16814-2|location=Chicago}}</ref><ref name="Berend2015">{{cite book|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last1=Berend|first1=Ivan T.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=94–98|chapter=Capitalism|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.62003-2}}</ref><ref name="Bonanno2012">{{cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last1=Antonio|first1=RobertJ.|last2=Bonanno|first2=Alessandro|year=2012|isbn=978-1-4051-8824-1|chapter=Capitalism|doi=10.1002/9780470670590.wbeog060}}</ref><ref name="Beamish2018">{{cite book|title=Core Concepts in Sociology|last1=Beamish|first1=Rob|year=2018|isbn=978-1-119-16861-4|pages=17–22|chapter=Capitalism|doi=10.1002/9781394260331.ch6}}</ref><ref name="Gregory2013">{{cite book|title=The Global Economy and its Economic Systems|url=https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg|last1=Gregory|first1=Paul|last2=Stuart|first2=Robert|publisher=South-Western College Publishing|year=2013|isbn=978-1-285-05535-0|page=[https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg/page/41 41]|quote=Capitalism is characterized by private ownership of the factors of production. Decision making is decentralized and rests with the owners of the factors of production. Their decision making is coordinated by the market, which provides the necessary information. Material incentives are used to motivate participants.}}</ref> Դրամատիրական տնտեսութիւնները հակուած են ապրելու տնտեսական աճի ընթացք մը։<ref name="Hodrick1997">{{cite journal|last1=Hodrick|first1=R.|last2=Prescott|first2=E.|year=1997|title=Postwar US business cycles: An empirical investigation|url=http://www.kellogg.northwestern.edu/research/math/papers/451.pdf|journal=Journal of Money, Credit and Banking|volume=29|issue=1|pages=1–16|doi=10.2307/2953682|jstor=2953682|s2cid=154995815}}</ref> Տնտեսագէտներ, պատմաբաններ, քաղաքական տնտեսագէտներ ու հասարակաբաններ տարբեր տեսանկիւններ ընդունած են իրենց դրամատիրութեան վերլուծութիւններուն մէջ եւ ճանչցած են անոր տարբեր ձեւերը գործնականութեան մէջ։ Ատոնք ներառնում են ''laissez-faire'' կամ ազատ-շուկայական դրամատիրութիւն, պետական դրամատիրութիւն, եւ բարեկեցութեան դրամատիրութիւն։ Դրամատիրութեան տարբեր ձեւերը ունին ազատ շուկաներու, հանրային սեփականութեան,<ref name="gregorystuart">{{cite book|title=The Global Economy and its Economic Systems|url=https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg|last1=Gregory|first1=Paul|last2=Stuart|first2=Robert|publisher=South-Western College Publishing|year=2013|isbn=978-1-285-05535-0|page=[https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg/page/107 107]|quote=Real-world capitalist systems are mixed, some having higher shares of public ownership than others. The mix changes when privatization or nationalization occurs. Privatization is when property that had been state-owned is transferred to private owners. [[Nationalization]] occurs when privately owned property becomes publicly owned.}}</ref> ազատ մրցակցութեան արգելքներու, եւ պետութեան կողմէ քաջալերուած հասարակական քաղաքականութիւններու տարբեր աստիճաններ։ Շուկաներուն մէջ մրցակցութեան աստիճանը եւ միջամտութեան ու կարգակիր դերակատարութիւնը, նոյնպէս պետական սեփականութեան շրջանակը, կը տարբերին դրամատիրութեան տարբեր մոտէլներուն միջեւ։<ref name="Modern Economics 1986, p. 54">{{cite book|title=Macmillan Dictionary of Modern Economics|year=1986|edition=3|page=54}}</ref><ref name="Bronk2000">{{cite magazine|last=Bronk|first=Richard|title=Which model of capitalism|url=http://oecdobserver.org/news/archivestory.php/aid/345/Which_model_of_capitalism_.html|url-status=live|magazine=OECD Observer|publisher=OECD|year=2000|volume=1999|issue=221–222|pages=12–15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406200423/http://oecdobserver.org/news/archivestory.php/aid/345/Which_model_of_capitalism_.html|archive-date=6 April 2018|access-date=6 April 2018}}</ref> Տարբեր շուկաներու ազատութեան չափը եւ մասնաւոր սեփականութիւնը սահմանող կանոնները քաղաքականութեան եւ քաղաքակարգի հարցեր են։ Գոյութիւն ունեցող դրամատիրական տնտեսութիւններուն մեծ մասը խառն տնտեսութիւններ են որ կը միաւորեն ազատ շուկաներու տարրերը պետական միջամտութեան հետ եւ երբեմն տնտեսական ծրագրաւորման։<ref name="Stilwell">{{cite book|title=Political Economy: the Contest of Economic Ideas|url=https://archive.org/details/politicaleconomy0000stil_i8l9|last=Stilwell|first=Frank|publisher=Oxford University Press|year=2002|edition=1st|location=Melbourne|author-link=Frank Stilwell (economist)}}</ref> Դրամատիրութիւնը իր ժամանակակից ձեւով սկսած է [[Անգլիա|Անգլիոյ]] գիւղականութենէն, ինչպէս նաեւ 16րդ եւ 18րդ դարերու միջեւ եւրոպական երկիրներու առեւտրական գործունէութիւններէն։ 18րդ դարու [[Արդիւնաբերական Յեղափոխութիւն|Արդիւնաբերական Յեղափոխութիւնը]] հաստատեց դրամատիրութիւնը որպէս արտադրութեան գերիշխող ձեւ մը, որ բնութագրուած է գործարանային աշխատանքով եւ բարդ աշխատանքային բաժանումով։ Համաշխարհայինացման գործընթացին միջոցով, դրամատիրութիւնը տարածուեցաւ ամբողջ աշխարհով մէկ 19րդ եւ 20րդ դարերուն, մանաւանդ [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ|Առաջին Համաշխարհային Պատերազմէն]] առաջ եւ [[Պաղ Պատերազմ|Պաղ Պատերազմէն]] ետք։ 19րդ դարուն, դրամատիրութիւնը մեծապէս անկարգակից էր պետութենէն, բայց աւելի կարգակից դարձաւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք «Keynes»-ական տնտեսագիտութեան միջոցով, որմէ ետք եկաւ աւելի անկարգակից դրամատիրական վերադարձ մը 1980-ականներէն սկսեալ՝ նեոլիպերալիզմի միջոցով։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} mpnzhvjaa6ufuzxanwpwv4q0bigahg5 0 30062 253960 244379 2026-08-29T00:07:22Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253960 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սարգիս Եղբայրներ''' ([[անգլերէն]]՝ Sarkies Brothers) '''Մարթին''' ([[1852 թուական|1852]]–<nowiki/>[[1912 թուական|1912]]), '''Տիգրան''' ([[1861 թուական|1861]]–<nowiki/>[[1912 թուական|1912]]), '''Աւետ''' ([[1862 թուական|1862]]–<nowiki/>[[1923 թուական|1923]]), եւ '''Արշակ''' ([[1868 թուական|1868]]–<nowiki/>[[1931 թուական|1931]]), երեք հայ եղբայրներ էին, որոնք կը ճանչցուին Հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ շքեղ հիւրանոցներու շղթայ մը հիմնադրելով։ Եղբայրները ծնած են Իրանի Էսֆահան քաղաքին մէջ։<ref name="amassia2">[http://www.amassia.com.au/Raffles.htm The History of Armenians in Singapore and Malaysia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030803153155/http://www.amassia.com.au/Raffles.htm|date=2003-08-03}}. Amassia.com.au. Retrieved on 2011-10-23.</ref> == Պատմութիւն == 23 տարեկան Տիգրանը հիմնադրած է Արեւելեան հիւրանոցը (այժմ Արեւելեան ու Արեւմտեան Հիւրանոց) Փենանկի Ճորճ Թաունի մէջ, 15 [[Ապրիլ]] [[1884 թուական|1884]]-ին։<ref>{{cite web|url=http://www.amassia.com.au/Raffles.htm|title=The History of Armenians in Singapore and Malaysia|archive-url=https://web.archive.org/web/20030803153155/http://www.amassia.com.au/Raffles.htm|archive-date=2003-08-03|url-status=dead}}</ref> Եղբայրները շարունակած են այդ շրջանին մէջ բազմաթիւ հիւրանոցներ հիմնադրել, ներառեալ Սինկափուրի Ռաֆլզ Հիւրանոցը, եւ Սթրանտ Հիւրանոցը Ռանկունի (Եանկոն) մէջ։ Արշակը, եղբայրներէն վերջինը, մահացած է 9 [[Յունուար]] [[1931 թուական|1931]]-ին։ Նոյն տարուան 10 [[Յունիս|Յունիսին]], սնանկութեան գործ մը հարուցուեցաւ Ռաֆլզ Հիւրանոցին դէմ, որ վերջապէս հանգեցաւ Սարգիս ընտանիքին իրենց հիւրանոցներուն վերահսկողութիւնը կորսնցնելուն։<ref>{{cite web|url=https://famoushotels.org/news/sarkies-1st-asian-hotel-chain|title=Bond of Brothers|last1=Augustin|first1=Andreas|website=famoushotels.org|publisher=The Most Famous Hotels in the World|accessdate=1 September 2020}}</ref> Սարգիս անունը դեռ կ՚ապրի Սինկափուրի մէջ նոյնանուն Սարգիս Ճանապարհովը։ Սակայն, այդ ճանապարհը կոչուեցաւ Ռեճինա Սարգիսի (ծնած Գարաբեդ) անունով, որ Արաթուն Սարգիսի կինն էր, անիկա եղբայրներուն զարմիկը եւ նոյնպէս հիւրանոցավար էր։<ref>{{cite book|title=Respected citizens: the history of Armenians in Singapore and Malaysia|url=https://archive.org/details/respectedcitizen0000wrig|last=Wright|first=Nadia H.|date=2003|publisher=Amassia Publishing}}</ref><ref name="straitstimes2">{{cite news|title=Proud of the legendary Sarkies name|url=http://www.straitstimes.com/singapore/proud-of-the-legendary-sarkies-name|work=[[The Straits Times]]|date=September 17, 2015}}</ref> Բացի այդմէ, Սարգիս Անկիւնը, Արեւելեան ու Արեւմտեան Հիւրանոցին մէջ գտնուող սրճարանը, կոչուած է եղբայրներուն անունով։ Արաթունի ժառանգներն ու սերունդը շարունակ կը բնակին Սինկափուրի մէջ։<ref name="straitstimes2" /> == Պատկերասրահ == <gallery mode="nolines"> Պատկեր:Raffles Hotel 2012 0076.jpg|Ռաֆլզ պանդոկ ([[անգլերէն]]՝ Raffles Hotel) Պատկեր:Eastern & Oriental Hotel Penang Dec 2006 004.jpg|Արեւելեան հիւրանոց ([[անգլերէն]]՝ Eastern & Oriental Hotel) Պատկեր:Yangon, Strand Hotel, Myanmar, Burma.jpg|Սթրանտ պանդոկ ([[անգլերէն]]՝ Strand Hotel) Պատկեր:KITLV - 80044 - Kleingrothe, C.J. - Medan - Government Villa at the Crag Hotel Penang - circa 1910.tif|Քրակ պանդոկ ([[անգլերէն]]՝ Crag Hotel) Պատկեր:Sarkies Brothers.jpg|Սինկապուրի Հայոց Եկեղեցւոյ գերեզմանատանը մէջ 19-րդ դարու Սարգիս ընտանիքին գերեզմանները Պատկեր:Sarkies Brothers 2.jpg|Սինկապուրի Հայոց Եկեղեցւոյ գերեզմանատանը մէջ 19-րդ դարու Սարգիս ընտանիքին գերեզմանները </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == <references /> qr95bsf7odbw3fn54fbo1ujz1hdtalo 0 30107 253796 244517 2026-08-28T22:11:04Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253796 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պարբերական}} [[Պատկեր:Mechagouyt title.png|մինի|«Մշակոյթ գրական հանդէսի վերնագիրը:]] երիտասարդական գրական ամսաթերթ էր, որ լոյս է տեսած 1935—1937 թուականներուն Փարիզի մէջ։<ref name=":0">{{Cite book|title=Cinquante ans de littérature arménienne en France: du même á l'autre|url=https://archive.org/details/cinquanteansdeli0000pelt|last=Beledian|first=Krikor|date=2001|publisher=CNRS|isbn=978-2-271-05929-1|location=Paris}}</ref> == Պատմութիւն == «Մշակոյթ» ամսաթերթը հիմնադրուեցաւ 1935 թուականին Փարիզի մէջ Ա. Սեմայի (Գ. Աթմաճեան) եւ Պետրոս Զարոյեանի կողմէ։ Առաջին թիւը լոյս տեսաւ 1 Յունիս 1935ին՝ 48 էջով։ Սկզբնապէս ամսական պարբերականութիւն ունենալու նպատակով, այս կանոնաւորութիւնը սակայն չպահուեցաւ։ Երրորդ թիւէն սկսեալ՝ Սեման եղաւ միակ գլխաւոր խմբագիրը, իսկ հինգերորդ թիւէն ետք՝ Պետրոս Զարոյեանը լքեց ամսաթերթը, անոր ստորագրութիւնը այլեւս չերեւցաւ, թողնելով Սեման գրեթէ միայնակ կրել նախագիծը։ Ամսաթերթը գործած է երեք տարի եւ ընդամէնը 10 թիւ է հրատարակած․ չորս թիւ՝ 1935ին, երեք թիւ՝ 1936ին եւ միւս երեքը՝ 1937ին։ Ընդհանուր էջերու թիւը կազմած է 384։ Անոր հրատարակութիւնը դադրեցաւ Յուլիս 1937ին նիւթական դժուարութիւններու պատճառով։<ref name=":0" /> == Խմբագրական քաղաքականութիւն == [[Պատկեր:Mechagouyt (n° 10 cover).png|ձախից|մինի|146x146px|«Մշակոյթ» 10-րդ թիւի շապիկը, վերջին թիւը:]]«Մշակոյթը» ունէր հակաֆաշիստական ուղղութիւն եւ անդրադարձաւ գրականութեան ժողովրդայնութեան հարցերուն, գաղթահայութեան ճակատագրին ու հայրենադարձութեան թէմային։ Յատկապէս նշանակալի էր Ա. Սեմային «Սեւ ու ճերմակ» հրապարակախօսական ակնարկաշարը։<ref name=":0" /> Ամսաթերթին նպատակը առաջնապէս անոր երիտասարդ հեղինակներուն ինքնակառուցումն էր, իրենց սերունդի բարձրացումը՝ յատկապէս հակառակ հաստատուած եւ «անցյալապաշտ» համարուող հայ գրողներուն, ինչպէս Յակոբ Օշականը, Ճաւարշ Նարթունին կամ Մկրտիչ Բարսամեանը։ Խմբագրական գիծը ձախակողմ էր, մատնագործներու եւ հակաֆաշիզմի կողմին կայնած։ Սակայն ան կոմունիստական հրատարակութիւն չէր, ինչպէս Միսաք Մանուշեանի «Զանգու»ն, քանի որ Սեման մերժած էր իր ամսաթերթը քարոզչական գործիք դարձնել։ 1936էն սկսած սթալինեան մաքրումներու ժամանակ, ամսաթերթը յայտնած է իր «բարոյական համերաշխութիւնը» Երեւանի մէջ բանտարկուած հայ գրողներուն հանդէպ, միեւնոյն ժամանակ մերժելով խրուական կառավարութեան դէմ ելած։<ref name=":0" /> == Բովանդակութիւն == Ամսաթերթը նշանակալի տեղ յատկացուց արուեստի եւ մշակոյթի խնդիրներուն։ Անոր էջերուն ներկայացուած էին ժամանակակից գրական շարժումները եւ միջազգային համբաւի դէմքեր՝ ինչպէս Ժիւլ Ռոմէն, Անդրէ Մալրօ, Անդրէ Ժիտ, Ռոբերտ Գիպլինկ, Պրեխտ, Մաքսիմ Կորկի եւ ուրիշներ։<ref name=":0" /> === Թարգմանութիւններ === «Մշակոյթը» տպագրած է բազմաթիւ թարգմանութիւններ՝ Պոտլէր, Գիպլինկ, Ցեկերս, Պրեխտ, Ռամօն Գօմէս տէ լա Սերնա, Աննա Զեկերս եւ ուրիշ հեղինակներէ։ === Գրական գործեր === Ամսաթերթին մէջ գրախօսուած են․ * Յ. Կոստանդեանի «Օրերի իմաստութիւնը» * Ոստանիկի «Երգ-երգոց»ը * Բ. Թօփալյանի «Արեւագալ»ը Լայն անդրադարձ եղած է նաեւ «Նահատակ գրագէտներու բարեկամներ»ուն հրատարակած շարքին մասին։ === Ուսումնասիրական գրութիւններ === Արձակ եւ բանաստեղծական նմոյշներու հետ մէկտեղ, «Մշակոյթ»ի էջերուն ժամանակակից բնոյթ ունէին․ * Ա. Չօպանեանի «Հայ բանաստեղծութիւնը» խորագրով ուսումնասիրութիւնը * Վազգէն Շուշանեանի խորհրդածութիւնները՝ «Արուեստը մարդուն համար է», «Վտանգին հանդէպ» ու «Խօսքին վաղեմի զօրութիւնը» խորագիրներով<ref name=":0" /> == Աշխատակիցներ == Ամսաթերթին իրենց աշխատակցութիւնը բերած են․ === «Մենք»ի հեղինակներէն<ref name=":0" /> === * Վազգէն Շուշանեանը * Արշամ Տատրեանը * Զարէ Որբունին * Բ. Թօփալյանը === Ուրիշ աշխատակիցներ<ref name=":0" /> === * Հրանդ Բալոյեանը («Զուարթնոց» ամսաթերթին տնօրէնը) * Մ. Աթմաճեանը * Ա. Չօպանեանը * Գ. Քերեսթեճեանը === Եօթներորդ թիւէն ետք եւ Զարոյեանի մեկնելէն ետք<ref name=":0" /> === * Վահրամ Տատուլը * Գէորգ Կարուարէնցը (1892-1946, երաժիշտ Ժորժ Կարուարէնցին հայրը) == Ետաքննութիւն == «Մշակոյթ»ի հրատարակութիւնը դադրելէն ետք, Զարէ Որբունին եւ Պետրոս Զարոյեանը սկսած են նոր ամսական ամսաթերթ մը՝ «Լուսաբաց» (Հոկտեմբեր 1938), որուն մէջ գրեթէ նոյն հեղինակները կը գտնուին ինչպէս «Մշակոյթ»ի մէջ։ «Լուսաբաց»ը ունեցած է 4 թիւ մինչեւ Մարտ 1939։<ref name=":0" /> == Թիւերու ցանկը == * Թիւ 1, Յունիս 1935 * Թիւ 2, Յուլիս 1935 * Թիւ 3-4, 1935 * Թիւ 5-6, 1936 * Թիւ 7, 1936 * Թիւ 8-9, 1937 * Թիւ 10, 1937 == Ծանօթագրութիւններ == <references /> 18a2zu7dolg037sz82s8wsirq2d1lk7 0 30514 253808 246602 2026-08-28T22:20:01Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253808 wikitext text/x-wiki [[File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|մինի|[[Անգլիա|Անգլիոյ]] [[Մակնա Քարթա|Մակնա Քարթան]] («Մեծ Խարթիան»), որ ստեղծուած է 1215-ին, կը համարուի բոլոր ժամանակներու ամենամեծ սահմանադրական փաստաթղթերէն մէկը։]] '''Սահմանադրականութիւնը''' «գաղափարներու, վերաբերմունքներու եւ վարքագծի օրինակներու բարդոյթ մըն է, որ կը մանրամասնէ այն սկզբունքը թէ կառավարութեան իշխանութիւնը կը սերտուի եւ կը սահմանափակուի հիմնարար օրէնքի մարմինէ մը»։<ref>Don E. Fehrenbacher, ''Constitutions and Constitutionalism in the Slaveholding South'' (University of Georgia Press, 1989). p. 1. {{ISBN|978-0-8203-1119-7}}.</ref> Քաղաքական կազմակերպութիւնները սահմանադրական են այնքանով որքանով որ անոնք «կը պարունակեն իշխանութեան վերահսկողութեան հաստատութայնացուած դրութիւններ՝ քաղաքացիներուն շահերը եւ ազատութիւնները պաշտպանելու համար, ներառեալ անոնք որ կրնան փոքրամասնութեան մէջ ըլլալ»։<ref name="Gordon1999">{{cite book |last=Gordon|first=Scott|title=Controlling the State: Constitutionalism from Ancient Athens to Today|url=https://archive.org/details/controllingstate0000gord|publisher=Harvard University Press|year=1999|page=[https://archive.org/details/controllingstate0000gord/page/4 4]|isbn=0-674-16987-5}}</ref> Ինչպէս որ նկարագրուած է քաղաքագէտ եւ սահմանադրական հետազօտող [[Տեյվիտ Ֆելմըն|Տեյվիտ Ֆելմընի]] կողմէ`{{blockquote|Սահմանադրականութիւնը բարդ հասկացողութեան մը նկարագրութիւնն է, խորապէս արմատացած պատմական փորձառութեան մէջ, որ կառավարական իշխանութիւններ գործադրող պաշտօնատարները կը հնազանդեցնէ բարձրագոյն օրէնքի մը սահմանափակումներուն։ Սահմանադրականութիւնը կը հռչակէ օրէնքի իշխանութեան ցանկալիութիւնը՝ հանրային պաշտօնատարներու կամայական դատողութեան կամ պարզ հրամանով կառավարութեան հակառակ... Ժամանակակից հանրային օրէնքին եւ պետականութեան հիմքերուն վերաբերող ամբողջ գրականութեան մէջ սահմանադրականութեան հասկացողութեան կեդրոնական տարրը այն է, որ քաղաքական հասարակութեան մէջ կառավարական պաշտօնատարները ազատ չեն ընելու ի՛նչ որ կ՚ուզեն ի՛նչ ձեւով որ ընտրեն. անոնք պարտաւոր են պահպանելու ե՛ւ իշխանութեան սահմանափակումները, ե՛ւ այն ընթացակարգերը, որոնք սահմանուած են համայնքին գերագոյն, սահմանադրական օրէնքին մէջ։ Ուստի կրնայ ըսուիլ թէ սահմանադրականութեան հարուածաքարը բարձրագոյն օրէնքի տակ սահմանափակ կառավարութեան հասկացողութիւնն է։<ref>[http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-61 Philip P. Wiener, ed., "Dictionary of the History of Ideas: Studies of Selected Pivotal Ideas"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623044421/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-61 |date=2006-06-23 }}, (David Fellman, "Constitutionalism"), vol 1, pp. 485, 491–492 (1973–74) ("Whatever particular form of government a constitution delineates, however, it serves as the keystone of the arch of constitutionalism, except in those countries whose written constitutions are mere sham. Constitutionalism as a theory and in practice stands for the principle that there are—in a properly governed state—limitations upon those who exercise the powers of government, and that these limitations are spelled out in a body of higher law which is enforceable in a variety of ways, political and judicial. This is by no means a modern idea, for the concept of a higher law which spells out the basic norms of a political society is as old as Western civilization. That there are standards of rightness which transcend and control public officials, even current popular majorities, represents a critically significant element of man's endless quest for the good life.")</ref>|sign=|source=}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Սահմանադրութիւն]] * [[Իրաւունք]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Webarchive template wayback links]] j1qo595hcoqfzl3ku8y7nppa1vic8h8 0 30520 253848 246613 2026-08-28T22:53:40Z InternetArchiveBot 5016 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253848 wikitext text/x-wiki Միաստուածական կրօնական հաւատքի համակարգերուն մէջ,<ref>:[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/religion religion] [[Cambridge_University_Press]] :[[mwod:religion|religion]] [[Merriam-Webster]]</ref> '''Աստուած''' սովորաբար կը նկատուի որպէս գերագոյն էակ, ստեղծիչ եւ հաւատքին գլխաւոր առարկայ։<ref name="Swinburne">{{Cite book|title=The Oxford Companion to Philosophy|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond|last=Swinburne|first=R. G.|publisher=Oxford University Press|year=1995|editor-last=Honderich|editor-first=Ted|editor-link=Ted Honderich|chapter=God|author-link=Richard Swinburne}}</ref> Բազմաստուածական հաւատքին մէջ, աստուածը «հոգի մը կամ էակ մըն է որ կը հաւատուի թէ ստեղծած է, կամ տիեզերքին կամ կեանքին մէկ մասը վերահսկողութեան տակ կը պահէ, որուն համար այս աստուածութիւնը յաճախ կը պաշտուի»։<ref>{{multiref|{{Cite dictionary |entry=god |dictionary=Cambridge Dictionary}}|{{Cite dictionary |entry=God |dictionary=Merriam-Webster English Dictionary |archive-date=20 February 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/god |archive-url=https://web.archive.org/web/20230220102221/https://www.merriam-webster.com/dictionary/god |url-status=live |title=God Definition & Meaning - Merriam-Webster }}}}</ref> Մէկ աստուածութեան գոյութեան հաւատքը միաստուածութիւն կը կոչուի։<ref>{{multiref|{{Cite dictionary |entry=Theism |url=https://www.dictionary.com/browse/theism |access-date=2023-11-13 |dictionary=Dictionary.com |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202194557/https://www.dictionary.com/browse/theism? |url-status=live}}|{{Cite dictionary |entry=Theism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |access-date=2023-11-13 |dictionary=Merriam-Webster English Dictionary |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514194441/http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |url-status=live |title=Definition of THEISM }}}}</ref> Աստուծոյ մասին հասկացողութիւնները զգալիօրէն կը տարբերին։ Շատ ականաւոր [[Աստուածաբանութիւն|աստուածաբաններ]] եւ [[Փիլիսոփայ|փիլիսոփաներ]] փաստարկներ մշակած են Աստուծոյ գոյութեան օգտին եւ դէմ։<ref name="Plantinga">[[Plantinga,_Alvin]]. "God, Arguments for the Existence of", ''Routledge Encyclopedia of Philosophy'', Routledge, 2000.</ref> Աթէիզմը կը մերժէ որեւէ աստուածութեան հաւատքը։ Ակնոսթիսիզմը այն հաւատքն է որ Աստուծոյ գոյութիւնը անյայտ կամ անճանաչելի է։ Կարգ մը հաւատացեալներ Աստուծոյ գիտութիւնը հաւատքէն ստացուած կը համարեն։ Աստուած յաճախ կը հասկցուի որպէս գոյութեան մէջ մեծագոյն էակը։<ref name="Swinburne2">{{Cite book |last=Swinburne|first=R. G.|author-link=Richard Swinburne|title=The Oxford Companion to Philosophy|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond|publisher=Oxford University Press|year=1995|editor-last=Honderich|editor-first=Ted|editor-link=Ted Honderich|chapter=God}}</ref> Աստուած յաճախ կը հաւատուի որ բոլոր բաներու պատճառն է եւ այսպէս կը նկատուի տիեզերքին ստեղծիչը, պահպանողը եւ տիրակալը։ Աստուած յաճախ կը մտածուի որպէս անմարմին եւ նիւթական ստեղծագործութենէն անկախ,<ref name="Swinburne3">{{Cite book |last=Swinburne|first=R. G.|author-link=Richard Swinburne|title=The Oxford Companion to Philosophy|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond|publisher=Oxford University Press|year=1995|editor-last=Honderich|editor-first=Ted|editor-link=Ted Honderich|chapter=God}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bordwell|first=David|title=Catechism of the Catholic Church|publisher=Continuum|year=2002|isbn=978-0-860-12324-8|pages=84}}</ref><ref>{{Cite web |title=Catechism of the Catholic Church|via=IntraText|url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P17.HTM|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303003725/https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P17.HTM|archive-date=3 March 2013|access-date=30 December 2016}}</ref> որ սկզբնապէս փանթէիզմ կոչուեցաւ,<ref name="Thomson">Ann Thomson; Bodies of Thought: Science, Religion, and the Soul in the Early Enlightenment, 2008, page 54.</ref><ref>{{cite book|last=Raphson|first=Joseph|title=De spatio reali|year=1697|publisher=Londini|page=2|language=la}}</ref><ref>{{cite web|last=Suttle|first=Gary|title=Joseph Raphson: 1648–1715|url=http://naturepantheist.org/raph-son.html|publisher=Pantheist Association for Nature|access-date=7 September 2012|archive-date=7 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407140352/http://naturepantheist.org/raph-son.html|url-status=dead}}</ref> թէեւ եկեղեցական աստուածաբանները փանթէիզմը նկարագրեցին որպէս այն հաւատքը որ Աստուած ինքը նիւթական տիեզերքն է։<ref name="Worman">Worman, J. H., "Pantheism", in ''Cyclopædia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature, Volume 1'', John McClintock, James Strong (Eds), Harper & Brothers, 1896, pp. 616–624.</ref><ref>Worman cites Wegscheider, ''Institutiones theologicae dogmaticae'', p. 250.</ref> Աստուած երբեմն կը համարուի որպէս ամենաբարերար, մինչ տէիզմը կը պնդէ որ Աստուած ստեղծագործութենէն զատ մարդկութեան հետ չի զբաղիր։ Կարգ մը աւանդութիւններ հոգեւոր նշանակութիւն կու տան Աստուծոյ հետ հարաբերութեան ձեւ մը պահպանելուն, յաճախ ներառելով գործողութիւններ ինչպէս պաշտամունք եւ աղօթք, եւ Աստուածը կը նկատեն բոլոր բարոյական պարտականութիւններու աղբիւրը։<ref name="Swinburne4">{{Cite book |last=Swinburne|first=R. G.|author-link=Richard Swinburne|title=The Oxford Companion to Philosophy|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond|publisher=Oxford University Press|year=1995|editor-last=Honderich|editor-first=Ted|editor-link=Ted Honderich|chapter=God}}</ref> Աստուած երբեմն կը նկարագրուի առանց սեռի վերաբերութեան, մինչ ուրիշները կը գործածեն սեռաւորական դերմինաբանութիւն։ Աստուած տարբեր անուններով կը յիշուի՝ կախուած լեզուէն եւ մշակութային աւանդութենէն, երբեմն Աստուծոյ տարբեր տիտղոսներով՝ Աստուծոյ տարատեսակ յատկանիշներու վերաբերութեամբ։ == Ցուցասրահ == <gallery> Պատկեր:Michelangelo, Creation of Adam 04.jpg Պատկեր:Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300 (cropped).jpg Պատկեր:Tetragrammaton Sefardi.jpg Պատկեր:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg Պատկեր:Naqshe Rostam Darafsh Ordibehesht 93 (35).JPG Պատկեր:Vishnu from Gita Govinda.jpg </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 08kbqfhjtnhnvrwechyx1gf7m1lsz5j 0 30529 253944 246655 2026-08-28T23:55:49Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253944 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Edvard Munch - The Kiss - Google Art Project.jpg|մինի|213x213փքս|'''''Համբոյրը''''', [[Էտվարտ Մունք|Էտվարտ Մունքի]] գծագրութիւնը, ցոյց կու տայ զոյգ մը որ կը համբուրուի, անոնց դէմքերը կը միաձուլուին մէկ դառնալով՝ անոնց միութեան խորհրդանշական ներկայացումով մը։]] '''Սէրը''' զգացում մըն է որ կը ներառէ ուժեղ ձգողականութիւն, սիրտառուչութիւն, զգացական կապ կամ հոգածութիւն անձի մը, անասունի կամ բանի մը հանդէպ։ Ան կը յայտնուի բազմաթիւ ձեւերով, ընդգրկելով ուժեղ եւ դրական զգացական ու մտաւոր վիճակներու շարք մը՝ ամենէն բարձրագոյն առաքինութենէն, բարի սովորութենէն, ամենէն խորունկ միջանձնային սիրտառուչութենէն մինչեւ ամենէն պարզ հաճոյքը։ Այս իմաստներու տարողութեան օրինակ մըն է որ մօր մը սէրը կը տարբերի ամուսինի մը սէրէն, որ կը տարբերի սնունդի սիրոյ համակութենէն։ Սէրը կը համարուի ինչպէս դրական այնպէս ալ բացասական, իր առաքինութիւնը կը ներկայացնէ բարիութիւնը, գթութիւնը եւ սիրտառուչութիւնը—«անձնազոհ, հաւատարիմ եւ բարեսէր հոգածութիւն ուրիշի բարիքին համար»—եւ իր արատը կը ներկայացնէ բարոյական թերութիւն մը որ կը նմանի ունայնութեան, եսասիրութեան, ինքնասիրայնութեան եւ եսամոլութեան։ Ան կրնայ նաեւ նկարագրել գթալից եւ սիրալիր գործողութիւններ ուրիշ մարդոց հանդէպ, ինքնին կամ անասուններու հանդէպ։<ref name="Fromm">{{cite book|last=Fromm|first=Erich|title=The Art of Loving|url=https://archive.org/details/artofloving00from|publisher=Harper Perennial|year=1956|edition=Original English|isbn=978-0-06-095828-2}}</ref> Իր տարբեր ձեւերով, սէրը կը գործէ որպէս միջանձնային յարաբերութիւններու մեծ հեշտացուցիչ, եւ իր կեդրոնական հոգեբանական կարեւորութեան պատճառով, ստեղծագործական արուեստներու ամենէն ընդհանուր թեմաներէն մէկը։<ref>{{cite web|last=Abbas|first=Azhar|date=2011-04-11|title=Just Love|url=http://www.slideshare.net/azharabbas/just-love|access-date=13 September 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530043739/http://www.slideshare.net/azharabbas/just-love|archive-date=30 May 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Callerame|first=Emmanuelle|date=2022-02-03|title=An Exploration of Love in Art History|url=https://blog.artsper.com/en/a-closer-look/an-exploration-of-love-in-art-history/|access-date=2023-08-24|website=Artsper Magazine|language=en-GB}}</ref> Սէրը ենթադրուած է որ գործառոյթ մըն է որ մարդիկը միասին կը պահէ սպառնալիքներու դէմ եւ կը հեշտացնէ արարածային շարունակութիւն։<ref name="Fisher">{{cite book|first=Helen|last=Fisher|title=Why We Love: the nature and chemistry of romantic love|url=https://archive.org/details/whywelovenaturec0000fish_b3n0|year=2004|publisher=Henry Holt & Co.|isbn=978-0805069136}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} d5h9usdbtkziecpjc3bd4go34mp15d4 0 30542 253840 246696 2026-08-28T22:47:06Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253840 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}}'''Հարաւային Քորէա''', պաշտօնապէս '''Քորէայի Հանրապետութիւն''' (ՔՀ), երկիր մըն է [[Արեւելեան Ասիա|Արեւելեան Ասիոյ]] մէջ։ Ան կը կազմէ [[Քորէական Թերակղզի|Քորէական Թերակղզիին]] հարաւային կէսը եւ սահման ունի [[Հիւսիսային Քորէա|Հիւսիսային]] [[Հիւսիսային Քորէա|Քորէայի]] հետ, [[Դեղին Ծով|Դեղին Ծովը]] արեւմուտքը եւ [[Ճափոնի Ծով|Ճափոնի Ծովը]] արեւելքը։ Հիւսիսային Քորէայի պէս, Հարաւային Քորէան կը պնդէ ըլլալ ամբողջ թերակղզիին եւ հարակից կղզիներուն միակ օրինական կառավարութիւնը։ Ան ունի շուրջ 52 միլիոն բնակչութիւն, որուն կէսը կ՚ապրի [[Սէուլ|Սէուլի]] մայրաքաղաքային շրջանին մէջ, աշխարհի իններորդ ամէնէն բազմաբնակ մայրաքաղաքային շրջանը. այլ հիմնական քաղաքներ են՝ [[Պուսան]], Թէկու եւ Ինչհոն։ == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Հիւսիսային Քորէա]] * [[Քորէա]] * [[Ասիա]] == Կարդալ աւելին == {{Refbegin}} * {{cite book|title=Asia's Next Giant: South Korea and Late Industrialization|author=Amsden, Alice|publisher=Oxford University Press|year=1992|isbn=978-0195076035}} * {{cite book|title=The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies|title-link=The Koreans (book)|author=Breen, Michael|publisher=St. Martin's Griffin|year=2004|isbn=978-0-312-32609-8|author-link=Michael Breen (author)}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/fromtraditiontoc00hart|title=From Tradition to Consumption: Constructing a Capitalist Culture in South Korea|author=Hart, Dennis|publisher=Author|year=2003|isbn=978-89-88095-44-7|location=Seoul}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/koreasplaceinsun00bruc|title=Korea's place in the sun|author=Cumings, Bruce|publisher=W.W. Norton|year=1997|isbn=978-0-393-31681-0|location=New York|url-access=registration}} * Lew, Yong Ick. ''The Making of the First Korean President: Syngman Rhee's Quest for Independence'' (University of Hawai'i Press; 2013); scholarly biography; 576 pages; * {{cite book|title=Korea: A history of the Korean people (2nd ed.)|author=Nahm, Andrew C.|publisher=Hollym|year=1996|isbn=978-1-56591-070-6|location=Seoul}} * {{cite book|title=Economic Miracle Market South Korea: A Blueprint for Economic Growth in Developing Nations|author=Schneidewind, Dieter K.|publisher=Springer|year=2016|isbn=978-981-10-0613-5}} * {{cite book|title=The North and South Korean political systems: A comparative analysis (rev. ed.)|url=https://archive.org/details/northsouthkorean0000yang|author=Yang Sung-chul|publisher=Hollym|year=1999|isbn=978-1-56591-105-5|location=Seoul|author-link=Yang Sung-chul}} * {{cite book|title=Korea Annual 2004|author=Yonhap News Agency|year=2004|isbn=978-89-7433-070-5|location=Seoul}} * {{cite book|url=https://www.amazon.com/Biotechnology-South-Korea-Singapore-Taiwan/dp/B009Y3DOVQ|title=Biotechnology in Singapore, South Korea, and Taiwan|author=Yuan, Robert T.|publisher=Macmillan Publishers ltd|year=1988|isbn=978-1-349-10768-1}} {{Refend}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} rcx3w8ryk6r9j0t6nrukeqvaethc7y4 0 30797 253891 248391 2026-08-28T23:24:08Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253891 wikitext text/x-wiki '''Վասիլի Սեմեօնովիչ Կրոսման''',  (12 Դեկտեմբեր 1905 – 14 Սեպտեմբեր 1964) սովետական գրող եւ լրագրող։<ref>{{Cite book|title=The Road: Stories, Journalism, and Essays|url=https://archive.org/details/roadstoriesjourn0000gros|last=Grossman|first=Vasily|date=2010|publisher=New York Review Books|others=Robert Chandler, Elizabeth Chandler, Olga Mukovnikova|isbn=978-1-59017-409-8|location=New York}}</ref> == '''Կենսագրութիւն''' == [[Պատկեր:Grossman V.S.jpg|մինի|Վասիլի Սեմեօնովիչ Կրոսման]] Հրեայ ընտանիքէ, [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսական Կայսրութեան]] [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] մէջ ծնած է։ [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] Պետական Համալսարանին մէջ տարրաբանութեան ճարտարագիտական կրթութիւն ստացած է։ ուսանողական շրջարանին իր աշխատասէր բնաւորութեամբ շահած է «Վասեա-քիմիկ» (Քիմիկոս Վասեա) տիտղոսը։  Ուսումը վերջացնելէ ետք, գործի անցած է Տոնեցեան տաշտին, Սթալինոյ մէջ։ 1930ականներուն փոխեց իր ասպարէզը եւ ամբողջ ժամանակը նուիրեց գրականութեան։ Տպագրեց շարք մը կարճ պատմուածքներ եւ քանի մը վէպեր։<ref>{{Cite book|title=The Road: Stories, Journalism, and Essays|url=https://archive.org/details/roadstoriesjourn0000gros|last=Grossman|first=Vasily|date=2010|publisher=New York Review Books|others=Robert Chandler, Elizabeth Chandler, Olga Mukovnikova|isbn=978-1-59017-409-8|location=New York}}</ref> Երկրորդ Աշխարհամարտի սկիզբը, Կրոսման պաշտօնավարեց Կարմիր Բանակի «Գրասնաեայ Զվեզտա» («Կարմիր Աստղ») թերթին մէջ որպէս պատերազմական լրագրող: Իր գրած հարցազրոյցները Մոսկուայի, Սթալինկրատի, Կուրսքի եւ [[Պերլին]]<nowiki/>ի ճակատներէն առաջին ձեռքի վկայութիւններ էին։ Թրէպլինքայի գործանման ճամբարը բացայայտուելէ ետք, Կրոսմանի հաւաքած ականատես վկայութիւնները եղան առաջին մուտքերուն մէջ՝ որոնք լրագրող մը կատարած էր նացիստական մահուան ճամբարներու մասին։<ref>{{Cite book|title=The Road: Stories, Journalism, and Essays|url=https://archive.org/details/roadstoriesjourn0000gros|last=Grossman|first=Vasily|date=2010|publisher=New York Review Books|others=Robert Chandler, Elizabeth Chandler, Olga Mukovnikova|isbn=978-1-59017-409-8|location=New York}}</ref> Կրոսմանի՝ պատերազմէն ետք գրած է պետական ճնշումներուն ծաւալին մասին կան որոշ վէճեր։ Երբէք չէր ձերբակալուած բայց անոր երկու մեծ գրական գործերը Նիկիտա Քրուշչէվի կառավարութեան կողմէ նկատուեցան իբրեւ անհանդուրժելիօրէն հակասովետական եւ ենթարկուեցան գրաքննութեան։<ref>{{Cite book|title=The road: stories, journalism, and essays|url=https://archive.org/details/roadstoriesjourn0000gros|last=Grossman|first=Vasiliĭ|last2=Chandler|first2=Robert|last3=Chandler|first3=Elizabeth|last4=Mukovnikova|first4=Olga|last5=Bit-Yunan|first5=Yury|date=2010|publisher=New York Review Books|isbn=978-1-59017-361-9|series=New York Review Books classics|location=New York}}</ref> Երբ Կրոսման 1964-ին մահացաւ ստամոքսի քաղցկեղէն, այդ գիրքերը տակաւին չէին հրատարակուած։ Գաղտնի օրինակները, որոնց տարածումը տեղի ունեցաւ ընդդիմադիրներու ցանցի մը միջոցաւ, որուն մէջ կը գտնուէին Անդրէյ Սախարով եւ Վլատիմիր Ոյնովիչ, դուրս բերուեցան Սովետական Միութենէն եւ առաջին անգամ հրատարակուեցան Արեւմուտքի մէջ 1980-ին, ապա 1988-ին [[Խորհրդային Միութիւն|Սովետական Միութեան]] մէջ։<ref>{{Cite book|title=The road: stories, journalism, and essays|url=https://archive.org/details/roadstoriesjourn0000gros|last=Grossman|first=Vasiliĭ|last2=Chandler|first2=Robert|last3=Chandler|first3=Elizabeth|last4=Mukovnikova|first4=Olga|last5=Bit-Yunan|first5=Yury|date=2010|publisher=New York Review Books|isbn=978-1-59017-361-9|series=New York Review Books classics|location=New York}}</ref> Կրոսման հարցազրոյցներ կատարած է Treblinka-էն փախած նախկին Sonderkommando բանտարկեալներուն հետ եւ պատրաստած է ձեռագիր մը առանց իրենց ինքնութիւնը բացայայտելու։ Անիկա մուտքի իրաւունք ունեցած էր աւելի վաղ հրատարակուած նիւթերու։ Կրոսման Treblinka-ի գործունէութիւնը ներկայացուցած է առաջին անձի բեռնէն։ Այդ ժամանակ ան յիշատագրած է SS պաշտօնեայ Ժոզէֆ Հիրտրայթըրը, որ կը գործէր Treblinka-ի գործածման ճամբարի ընդունելութեան բաժնին մէջ՝ փոխադրամիջոցի ընթացքին: ''Այս սարսափելի էակը մասնագիտացած էր երեխաներ սպաննելու մէջ։ Բացայայտ էր, որ ան ունեցած էր անսովոր ուժ, որովհետեւ ան յանկարծ կը քաշէր երեխայ մը ամբոխին մէջ, կը սարսափէին զինք գավազանի պէս թափահարելով, ապա կամ գլուխը կը խոդէր գետին, կամ ալ զայն կը բաժնէր երկուքի։ Երբ առաջին անգամ լսեցի այս էակի անունը, որու մասին կը պնդէին թէ մարդ էր եւ կնոջմէ ծնած, անկարելի եկաւ ինծի հաւատալ այն աներեւակայելի բաներուն որ կը պատմէին։ Բայց երբ սկսայ լսել ականատեսներու կրկնած այս պատմութիւնները եւ նկատեցի որ այդ ականատեսները զանոնք կը դիտէին իբրեւ պարզ մանրամասնութիւններ՝ Treblinka-ի դժոխային վարչակարգին մէջ տեղի ունեցաւ միւս սարսափներուն համահունչ, սկսայ հաւատալ որ լսածներս ճշմարիտ էին։'' == Աղբիւր == # Vasily Grossman, ''[https://books.google.com/books?id=V2pkzMhNlYcC&pg=PT165 The Road: Stories, Journalism, and Essays]'' with Commentary by Robert Chandler, New York Review of Books 2010, page 165. {{ISBN|1590174097}}. # Vasily Semenovich Grossman, [https://books.google.com/books?id=E31ONt7PpQAC&q=creature%20specialized&pg=PT101 The Road: Stories, Journalism, and Essays.] {{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20240510143844/https://books.google.com/books?id=E31ONt7PpQAC&q=creature%20specialized&pg=PT101|tarih=10 Mayıs 2024}} Translated by Elizabeth Chandler and Olga Mukovnikova with contribution by Yury Bit-Yunan; edited by Robert Chandler, illustrated edition, New York Review Books 2010, page 101, {{ISBN|1590173619}} # https://books.google.com.tr/books?id=E31ONt7PpQAC&q=creature+specialized&pg=PT101&redir_esc=y hfoecofrn3xthd3iroby4sjs5dn8kbi 0 31240 253937 249462 2026-08-28T23:52:33Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253937 wikitext text/x-wiki [[File:Face and text, "Metoposcopia", S. Fuchs, 1615 Wellcome L0013998.jpg|thumb|Գծագրութիւն Սամուէլ Ֆուխսի «Ճակատադիտութիւն» մատեանէն, 1615]] '''Ճակատադիտութիւն'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=NNEzuuew5wUC&pg=RA1-PA783&dq=%D5%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj134nIhcOTAxVCBxAIHfbRDsAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D5%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&f=false|title=Dictionnaire français-arménien-turc|last=Eminian|first=Serapion|date=1853|publisher=Impr. des Méchitharistes|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=GFVN8_oQPo8C&pg=PA685&dq=%D5%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj134nIhcOTAxVCBxAIHfbRDsAQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&f=false|title=Erekʿlezuean baṛagirkʿ: aysinkʿn gaghghierēn-hayerēn-tachkerēn|last=Eminean|date=1871|publisher=Vans pashtpan S. Astuatsatsni|language=hy}}</ref> (կամ '''Դիմադիտութիւն'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=sDtQAAAAcAAJ&pg=RA3-PA783&dq=%D4%B4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjXmc7nhcOTAxXhAhAIHWOtOicQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D4%B4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&f=false|title=Dictionnaire français-arminien-turc|last=Eminian|first=Serap|date=1853|publisher=Méchitaristes|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=JN20MzMBzf8C&pg=PA783&dq=%D4%B4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjXmc7nhcOTAxXhAhAIHWOtOicQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%B4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&f=false|title=Dictionnaire Francais - Arménien - Turc. - Erek'lezuean Baṙagirk' aysink'n Gaghghierēn - Hayerēn Tachkerēn|last=EMINIAN|first=Srabion|date=1853|language=hy}}</ref> ({{lang-fr|Métoposcopie}} [''մեթոփոսքոփի'']; {{lang-la|metoposcopia}} [''մեթոփոսքոփիա'']՝ սկզբնապէս ծագած {{lang-grc|μέτωπον}} [''մեթոփոն''՝ «ճակատ»] եւ {{lang-grc|-scopia}} [''սքոփիա''՝ «դիտութիւն»] բաղադրիչներէն)՝ [[կեղծ գիտութիւն]] եւ [[գուշակութիւն|գուշակութեան]] հնագոյն տեսակ մըն է, որուն միջոցաւ ՝ անձի մը ճակատին գիծերուն եւ կնճիռներուն յատակագիծը քննելով՝ կը կանխատեսուին անոր նկարագիրը, բնաւորութիւնը եւ [[ճակատագիր|ճակատագիրը]]։ Լայնօրէն գործածական էր անիկա դասական շրջանին, իսկ [[Միջնադար|միջնադարուն]] տարածուելով՝ իր զարգացման բարձրակէտին հասաւ XVI եւ XVII դարերուն<ref name=":0">{{Cite book|title=Essential papers on Kabbalah|date=1995|publisher=New York University Press|isbn=978-0-8147-2623-5|editor-last=Fine|editor-first=Lawrence|series=Essential papers on jewish studies|location=New York}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Satan's rhetoric: a study of Renaissance demonology|url=https://archive.org/details/satansrhetoricst0000magg|last=Maggi|first=Armando|date=2001|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-50132-1|location=Chicago}}</ref>։ == Պատմութիւն == [[Պլինիոս Աւագ]] կը յիշատակէ ճակատագէտի մը ({{lang-la|metoposcopos}}) մասին, որուն անդրադարձած է Ապպիոն Քերականը. ըստ վերջինիս վկայութեան՝ այդ անձը ճակատի գիծերէն դատելով կարողութիւն ունէր որոշելու մարդոց տարիքը եւ անոնց կեանքի տեւողութիւնը։ Ըստ [[Սուետոնիոս]]ի՝ ուրիշ արհեստավարժ մը ճշգրտօրէն վճռած է թէ [[Տիտոս]] պիտի դառնար [[Հռոմէական կայսրութիւն|կայսր]], եւ ոչ թէ Բրիտանիքոսը։ [[Յուվենալիս]] արհամարհանքով կը վերաբերէր ճակատադիտութեան՝ սեպելով ռամկական եւ ստորին զբաղմունք մը<ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=IZxGAQAAIAAJ&pg=PA126&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Encyclopædia Metropolitana; Or, Universal Dictionary of Knowledge ...: Comprising the Twofold Advantage of a Philosophical and an Alphabetical Arrangement, with Appropriate Engravings|last=Smedley|first=Edward|last2=Rose|first2=Hugh James|last3=Rose|first3=Henry John|date=1845|publisher=B. Fellowes|language=en}}</ref>։ Ճակատադիտութիւնը կարեւոր տեղ կը գրաւէ [[Զոհար]]ին մէջ<ref>Matt, Daniel, "Zohar, Vol.4"</ref>։ Սուրիացի ռաբբի [[Իսահակ Լուրիա]]ն (1534-1572), որ կը նկատուի արդի [[Քապալա]]յի հիմնադիրը, նոյնպէս կը կիրարկէր այս արուեստը. ան կը մեկնաբանէր ճակատին վրայ երեւցող եբրայական տառերը՝ մարդոց ներքին հոգեբանութիւնն ու խորհուրդները բացայայտելու նպատակով<ref>{{cite book|last=Eisen|first=Yosef|title=Miraculous journey ... |year=2004|url=https://archive.org/details/miraculousjourne0000eise}}</ref><ref name=":0" />։ == Զարգացում եւ տարածում == Այս գիտութեան հիմերը դրաւ XVI դարու իտալացի [[բազմահմուտ]] գիտնական [[Ճերոլամօ Քարտանօ]], որ [[Վերածնունդ]]ի դարաշրջանի ամենայայտնի [[Ուսողութիւն|ուսողներէն]] (մաթեմաթիկոս) մէկը կը նկատուէր։ Անոր հիմնական երկասիրութիւնը՝ «{{lang-la|Metoposcopia libris tredecim}}<nowiki/>», որ կը բովանդակէր 800 ճակատներու պատկերներ, գրուած է 1558 թուականին, բայց լոյս տեսած է յետմահու՝ 1658 թուականին<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite book|title=The appearance of character: physiognomy and facial expression in eighteenth-century France|last=Percival|first=Melissa|date=1999|publisher=Modern Humanities Research Association|isbn=978-1-902653-07-5|series=Texts and dissertations / Modern Humanities Research Association|location=London}}</ref>։ Ճակատադիտութեան նկատմամբ մեծ հետաքրքրութիւն ցուցաբերած են նաեւ [[Ճովաննի Անթոնիօ Մաժինի]]ն եւ [[Չիրօ Սփոնթոնի]]ն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=B_gqQNFZmzwC&redir_esc=y|title=La metoposcopia ouero Commensuratione delle linee della fronte, del cau. Ciro Spontoni. Aggiuntoui vna breue, e nuoua Fisonomia. Vn trattato dei nei, altro dell'indole della persona, & molte curiosita. Accresciuta di figure, che nelle altre impressioni mancauano|last=Spontone|first=Ciro|date=1654|publisher=presso il Turrini|language=it}}</ref>։ Վերջինս Վերոնայի մէջ հրատարակեց պատկերազարդ մատեան մը՝ «{{lang-it|La metoposcopia overo Commensuratione delle linee della fronte}}<nowiki/>» (1672), ուր մանրամասնօրէն կը ներկայացնէր մարդուն ներքին աշխարհը բացայայտելու հնարքները։ XVI եւ XVII դարերուն ճակատադիտութեան վերաբերեալ բազմաթիւ գիրքեր լոյս ընծայուեցան, որոնք ժամանակի գիտական ու իմաստասիրական որոնումներուն վկայութիւնն էին<ref name=":0" />։ == Քննադատութիւն == [[File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|thumb|[[Ճերոլամօ Քարտանօ]]յի դիմապատկերը՝ զետեղուած [[Սանդ Անդրէասի Համալսարան]]ի Ուսողութեան եւ Վիճակագրութեան դպրոցին մէջ։]] Ճակատադիտութիւնը խստիւ դատապարտեց [[Ժան Պոտէն]]ը ({{lang-fr|Jean Bodin}}) իր ազդեցիկ՝ «{{lang-fr|De la démonomanie des sorciers}}» (1580) մատեանին մէջ։ Կը համարէր ան թէ այս տեսակ գուշակութիւնները կը պատկանին [[կախարդութիւն|կախարդութեան]] կամ դիւային մոլորութիւններու ոլորտին։ Հետագային՝ 1586 թուականին, [[Սիքստոս Ե]] պապը պաշտօնապէս արգիլեց եւ խափանեց ճակատադիտութիւնը։ Այս հայրապետը, որուն կեանքը հովուութենէն հասած էր մինչեւ գահերու բարձունքը (որուն հետ կապուած է նաեւ «Ցուպ Սեքստեայ հինգերորդի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=zwo0AAAAMAAJ&pg=PA24&dq=B%C3%A9quille+de+Sixte-Quint++%D5%91%D5%B8%D6%82%D5%BA&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiK5LTDksOTAxUAHRAIHXEwMKUQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=B%C3%A9quille%20de%20Sixte-Quint%20%20%D5%91%D5%B8%D6%82%D5%BA&f=false|title=Գոհարք ֆռանսերէն գրականութեան|last=Էտիլեան|first=Յակոբ Գ|date=1885|publisher=Tpagrutʻiwn G. Paghtatlean (Aramean)|language=hy}}</ref>»՝ {{lang-fr|Béquille de Sixte-Quint}} յայտնի ակնարկութիւնը), սնապաշտութեան եւ խաբէութեան ձեւ մը սեպեց ասիկա, որ հակառակ էր բանականութեան եւ կրօնական մաքրութեան<ref name=":1" />։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} owbcwijd0prs58e26me3ps5peggx6aa 0 31300 253781 252231 2026-08-28T22:01:53Z InternetArchiveBot 5016 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253781 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Լիւսի Աշճեան''' ({{ԱԾ}}), [[ամերիկահայ]] լուսանկարչուհի։ Ան յայտնի է որպէս [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] լուսանկարիչներու համագործակցութեան՝ «Լուսանկարչական լիկա»-յի (Photo League) անդամ։ Անոր աշխատանքները ներառուած են Նիւ Եորքի Մեթրոփոլիթըն արուեստի թանգարանի, [[Արիզոնա|Արիզոնայի]] [[Թուսոն|Թուսոնի]] ստեղծագործական լուսանկարչութեան կեդրոնի եւ Նիւ Եորք քաղաքի թանգարանի հաւաքածոներուն մէջ։ == Վաղ կեանք == Աշճեանը ծնած է [[Ինտիանափոլիս]] ([[Ինտիանա]])<ref name="MCNY">{{Cite web|url=https://blog.mcny.org/2015/12/01/lucy-ashjian-and-the-photo-league/|title=Lucy Ashjian and the Photo League|date=2015 թ․ դեկտեմբեր|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206055652/https://blog.mcny.org/2015/12/01/lucy-ashjian-and-the-photo-league/|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}</ref>՝ հայ փախստականներու ընտանիքի մէջ<ref>{{Cite journal|last=Musleah|first=Rahel|date=2012|title=The Arts: Social Justice in Clicks and Snaps|url=https://www.hadassahmagazine.org/2012/02/28/arts-social-justice-clicks-snaps/|journal=Hadassah Magazine}}</ref>։ Ան [[Անգլերէն|անգլերէնի]] BA աստիճան ստացած է Պաթլերեան համալսարանէն [[1927 թուական|1927]] թուականին։ [[1937 թուական|1937]] թուականին աւարտած է Քլարէնս Հատսոն Ուայթի անուան լուսանկարչական դպրոցը<ref name="CCPFindingGuide">{{Cite web|url=https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/finding-aid-pdfs/ag209_ashjian_1.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206061628/https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/finding-aid-pdfs/ag209_ashjian_1.pdf|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}</ref>։ == Ասպարէզ == Աշճեանը միացած է Նիւ Եորքի լուսանկարչական լիկային [[1937 թուական|1937]] թուականին որպէս լուսանկարիչ<ref name="CCPFindingGuide" />, նաեւ աշխատած է որպէս ''«Photo Notes»'' ամսագրի խմբագիր եւ լիկայի դպրոցի խորհուրդի նախագահ<ref name="Klein-Evans">{{Cite book|title=The Radical Camera: New York's Photo League, 1936–1951|url=https://archive.org/details/radicalcameranew0000klei|last=Klein|first=Mason|last2=Evans|first2=Catherine|date=2011|publisher=Yale University Press and The Jewish Museum|isbn=978-0-300-14687-5|chapter=As Good as the Guys: The Women of the Photo League}}</ref>։ Ան ընդգրկուած է [[2012 թուական|2012]] թուականին Նիւ Եորքի Հրէական թանգարանին մէջ կայացած «Ռատիկալ տեսախցիկ. Նիւ Եորքի լուսանկարչական լիկա, [[1936 թուական|1936]]-[[1951 թուական|1951]]<nowiki/>» ցուցահանդէսին<ref>{{Cite web|url=https://www.kqed.org/arts/109633/taking_pictures_that_matter_the_radical_camera_revisits_new|title=Taking Pictures That Matter: 'The Radical Camera' of New York's Photo League|date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206061257/https://www.kqed.org/arts/109633/taking_pictures_that_matter_the_radical_camera_revisits_new|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}</ref>։ == Հաւաքածուներ == Աշճեանի աշխատանքները կը պահուին հետեւեալ մշտական հաւաքածուներոն մէջ՝ * Ստեղծագործական լուսանկարչութեան կեդրոն, Թուսոն, [[Արիզոնա]]<ref>{{Cite web|url=https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/cg-a.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206060410/https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/cg-a.pdf|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}</ref> * Քոլամպուսի արուեստի թանգարան, Քոլամպուս, [[Օհայo|Օհայօ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.columbusmuseum.org/embark-collection/pages/THA30375/?sid=40&x=399268&port=31599|title=Embark Collection|date=2016 թ․ հունվարի 27|website=Columbus Museum of Art}}</ref> * Ճորճ Իսթմանի թանգարան<ref>{{Cite web|url=https://collections.eastman.org/people/3142/lucy-ashjian;jsessionid=CB9E473DED2EA616E06CFDF1DF3FDA75;jsessionid=CB9E473DED2EA616E06CFDF1DF3FDA75|title=Lucy Ashjian {{!}} People {{!}} George Eastman Museum|website=collections.eastman.org|language=en}}</ref> * Հրէական թանգարան, [[Նիւ Եորք]]<ref name="JewishMuseum">{{Cite web|url=https://thejewishmuseum.org/collection/artist/lucy-ashjian-american-1907-1993|title=The Jewish Museum|website=thejewishmuseum.org}}</ref> * Մետրոպոլիտէն արուեստի թանգարան, Նիւ Եորք<ref name="MET">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/285435|title=Lucy Ashjian &#124; Bowery Triplets &#124; the Met|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206055929/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/285435|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}</ref> * Նիւ Եորք քաղաքի թանգարան<ref name="MCNY" /> * Ֆիլատելֆիոյ արուեստի թանգարան<ref>{{Cite web|url=https://www.philamuseum.org/collections/results.html?searchTxt=&bSuggest=1&searchNameID=44904|title=Philadelphia Museum of Art - Collections : Search Collections|website=www.philamuseum.org}}</ref> * Փրինսթօնի համալսարանի արուեստի թանգարան<ref>{{Cite web|url=https://artmuseum.princeton.edu/es/collections/maker/926|title=Lucy Ashjian {{!}} Princeton University Art Museum|website=artmuseum.princeton.edu}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == <references responsive="" /> [[Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կին լուսանկարիչներ]] fivzehe0pk78j3u94i4keznqe8e4424 0 31368 253786 250458 2026-08-28T22:05:57Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253786 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մարլին Մոնրօ,''' (արտասանութիւն՝ /ˈmærəlɪn mənˈroʊ/)՝ ծնած իբրեւ Նորմա Ժան Մորթենսըն, (1 Յունիս, 1926 - 4 Օգոստոս, 1962) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկացի]] դերասանուհի եւ նորաձեւութեան աստղ<ref>{{Cite web |url=http://www.biography.com/people/marilyn-monroe-9412123 |title=Մարիլին Մոնրօ |accessdate=2013-10-15 |archive-date=2013-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015115658/http://www.biography.com/people/marilyn-monroe-9412123 |dead-url=no }}</ref>։ Հանրածանօթ դարձած է իբրեւ «շիկահեր հրապուրիչ» կերպարներ մարմնաւորող, եւ դարձած է 1950-ականներու եւ 1960-ականներու սկիզբի ամէնէն պահանջուած սեռական խորհրդանիշներէն մէկը, ինչպէս նաեւ այդ շրջանի սեռական յեղափոխութեան խորհրդանիշը։ Ան մէկ տասնամեակ շարունակ եղած է գլխաւոր դերակատար, եւ իր ժապաւէնները մինչեւ իր մահը՝ 1962-ին, հասած են մօտաւորապէս 200 միլիոն տոլարի հասոյթի (2025-ի համարժէք՝ շուրջ 2 միլիար տոլար)։ Ծնած է [[Լոս Անճելըս]] քաղաքին մէջ։ Մանկութեան մեծ մասը անցուցած է խնամատար ընտանիքներու եւ որբանոցներու մէջ, նախքան 16 տարեկանին ամուսնանալը՝ Ճէյմս Տուղըրթի (James Dougherty) հետ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին]], գործարանի մը մէջ աշխատելով, կը հանդիպի լուսանկարիչի մը, որ զինք կը դարձնէ կարճատեւ ժապաւէններու աստղի՝ «20th Century Fox»ի եւ «Columbia Pictures»ի։ Կը յայտնուի կատակերգական եւ ողբերգական դերերու մէջ, ինչպէս՝ «As Young as You Feel», «Monkey Business», «Clash by Night» եւ «Don’t Bother to Knock»։ 1953-ին Մոնրօ կը դառնայ [[Հոլիուտ|Հոլիուտի]] ամէնէն շատ պահանջուած աստղերէն մէկը։ Ան ունեցած է գլխաւոր դերեր «Նիակարա» ժապաւէնին մէջ, ապա կատակերգութիւններուն՝ «Gentlemen Prefer Blondes» եւ «How to Marry a Millionaire», որոնք կ'ամրապնդեն իր «անխելք շիկահեր» կերպարը։ Նոյն տարուան ընթացքին, իր մերկ լուսանկարները կ'օգտագործուին առաջին «Playboy» ամսագիրի շապիկին եւ կեդրոնական էջին համար։ Մոնրօ մեծ դեր խաղացած է իր հանրային կերպարի ստեղծման եւ կառավարման մէջ, սակայն դժգոհած է իր դերերուն սահմանափակման եւ ցած վարձատրութեան պատճառով։ 1954-ի սկիզբին, ան կարճ ժամանակով կը դադրի աշխատանքէն՝ մերժելով մէկ ժապաւէն, սակայն 1955-ին կը խաղայ «The Seven Year Itch» ֆիլմին մէջ, որ կը դառնայ իր ամէնէն յաջող ժապաւէններէն մէկը։ Անոր հետագայ դերերը կը ներառեն քննադատութեամբ գնահատուած «Bus Stop» (1956) եւ իր առաջին անկախ արտադրութիւնը՝ «The Prince and the Showgirl» (1957), որուն համար կը ստանայ «BAFTA»-ի առաջանութիւն եւ կ'արժանանայ «Լաւագոյն դերասանուհի» David di Donatello մրցանակին։ Ան կը ստանայ նաեւ [[Ոսկէ Երկրագունդ|Ոսկեայ երկրագունդ]] մրցանակը՝ «Some Like It Hot» (1959) ֆիլմին համար, որ կը ստանայ թէ՛ քննադատական, թէ՛ առեւտրական մեծ յաջողութիւն։ Անոր վերջին աւարտած ժապաւէնն էր «The Misfits» (1961)։ === Անձնական կեանքը === Մոնրոյի անձնական կեանքը լի էր դժուարութիւններով եւ հանրային ուշադրութեամբ: Ան ամուսնացած էր պէյսպոլի նախկին աստղ Ճօ Տիմաժիոյին եւ գրող Արթիւր Միլըրի հետ, սակայն երկու ամուսնութիւններն ալ աւարտած են ամուսնալուծութեամբ։ 4 Օգոստոս, 1962-ին ան կը մահանայ 36 տարեկան հասակին, իր Լոս Անճելըսի տան մէջ, բարբիթուրատներու չափազանց օգտագործման հետեւանքով։ Կ'ենթադրուի, թէ անձնասպան եղած է: Մոնրօ մնացած է հանրամշակոյթի խորհրդանիշ մը՝ եւ «American Film Institute»ը զինք դասած է Հոլիվուտի Ոսկեդարու վեցերորդ ամէնէն մեծ կին աստղերուն շարքին։ ====== Նամակներ եւ գրութիւններ ====== • Իր անձնական նամակներուն մէջ ան յաճախ արտայայտած է առանձութեան եւ անապահովութեան զգացումներ՝ հակառակ արտաքին փառքին։ • Ան գրած է, թէ դերասանութիւնը իրեն համար ոչ միայն աշխատանք է, այլեւ ինքնարտայայտման եւ ինքնաճանաչման միջոց։ • Իր նոթատետրերուն մէջ երբեմն նշած է, որ կ՚ուզէ «լաւ ըլլալ ոչ միայն արտաքինով, այլ նաեւ հոգիով»։ • Ան կը խոստովանէր, որ յաճախ զգացած է ճնշում եւ անարդար վերաբերմունք կիներու հանդէպ [[Հոլիուըտ|Հոլիուտի]] մէջ։ == Գրականութիւն == {{refbegin|2}} * {{Cite book |last=Banner |first=Lois |url=https://archive.org/details/marilynpassionpa0000bann_b1n1 |title=Marilyn: The Passion and the Paradox |publisher=Bloomsbury |year=2012 |isbn=978-1-4088-3133-5}} * {{Cite book |last=Belton |first=John |url=https://archive.org/details/americancinemaam0000belt |title=American Cinema, American Culture |publisher=McGraw Hill |year=2005 |isbn=978-0-07-288627-6}} * {{Cite book |last=Burkhead |first=Cynthia |url=https://books.google.am/books?id=CoTFAgAAQBAJ&pg=PP1 |title=Dreams in American Television Narratives: From Dallas to Buffy |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2013 |isbn=978-1-4411-2417-3 |location=London}} * {{Cite book |last1=Chapman |first1=Gary |url=https://archive.org/details/guidetounitedsta0000unse |title=The Guide to United States Popular Culture |publisher=University of Wisconsin Press |year=2001 |isbn=978-0-87972-821-2 |editor1-last=Browne |editor1-first=Ray B. |chapter=Marilyn Monroe |editor2-last=Browne |editor2-first=Pat}} * {{Cite book |last=Churchwell |first=Sarah |url=https://archive.org/details/manylivesofmaril0000chur |title=The Many Lives of Marilyn Monroe |publisher=Granta Books |year=2004 |isbn=978-0-312-42565-4}} * {{Cite book |last=Dyer |first=Richard |title=Stardom: Industry of Desire |publisher=Routledge |year=1991 |isbn=978-0-415-05217-7 |editor1-last=Gledhill |editor1-first=Christine |chapter=Charisma |origyear=1979}} * {{Cite book |last=Dyer |first=Richard |title=Heavenly Bodies: Film Stars and Society |url=https://archive.org/details/heavenlybodiesfi0000dyer |publisher=Routledge |year=1986 |isbn=0-415-31026-1}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/illustratedwhosw0000unse |title=Illustrated Who's Who of the Cinema |publisher=Macmillan |year=1983 |isbn=0-02-923450-6 |editor1-last=Fuller |editor1-first=Graham |editor2-last=Lloyd |editor2-first=Ann}} * {{Cite book |last=Hall |first=Susan G. |title=American Icons: An Encyclopedia of the People, Places, and Things that Have Shaped Our Culture |url=https://archive.org/details/americaniconsenc0000unse |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-275-98429-8}} * {{Cite book |last=Hamscha |first=Susanne |title=ConFiguring America: Iconic Figures, Visuality, and the American Identity |url=https://archive.org/details/configuringameri0000unse |publisher=Intellect |year=2013 |isbn=978-1-84150-635-7 |editor1-last=Rieser |editor1-first=Klaus |chapter=Thirty Are Better Than One: Marilyn Monroe and the Performance of Americanness |editor2-last=Fuchs |editor2-first=Michael |editor3-last=Phillips |editor3-first=Michael}} * {{Cite journal |last=Handyside |first=Fiona |year=<!-- August--> 2010 |title=Let's Make Love: Whiteness, Cleanliness and Sexuality in the French Reception of Marilyn Monroe |journal=European Journal of Cultural Studies |volume=3 |issue=13 |pages=1–16 |doi=10.1177/1367549410363198 |issn=1367-5494}} * {{Cite book |last1=Harris |first1=Thomas |title=Stardom: Industry of Desire |publisher=Routledge |year=1991 |isbn=978-0-415-05217-7 |editor1-last=Gledhill |editor1-first=Christine |chapter=The Building of Popular Images: Grace Kelly and Marilyn Monroe |origyear=1957}} * {{Cite book |last=Haskell |first=Molly |title=Star Texts: Image and Performance in Film and Television |url=https://archive.org/details/startextsimagepe0000unse |publisher=Wayne State University Press |year=1991 |isbn=0-8143-2312-X |editor1-last=Butler |editor1-first=Jeremy G. |chapter=From Reverence to Rape: The Treatment of Women in the Movies}} * {{Cite book |last=Hyatt |first=Wesley |url=https://archive.org/details/emmyawardwinning0000hyat |title=Emmy Award Winning Nighttime Television Shows, 1948–2004 |publisher=McFarland |year=2006 |isbn=978-0-7864-2329-3 |location=Jefferson, NC}} * {{Cite book |last=Kidder |first=Clark |url=https://books.google.am/books?id=GmZBNIVWNJQC&pg=PP1 |title=Marilyn Monroe: Cover to Cover: Cover to Cover |publisher=Krause Publications |year=2011 |isbn=1-4402-2780-2 |location=Iola, WI}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} * {{Cite book |last=Leaming |first=Barbara |title=Marilyn Monroe |url=https://archive.org/details/marilynmonroe0000leam |publisher=Three Rivers Press |year=1998 |isbn=0-609-80553-3}} * {{Cite book |last=Lev |first=Peter |url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000levp |title=Twentieth-Century Fox: The Zanuck–Skouras Years, 1935–1965 |publisher=University of Texas Press |year=2013 |isbn=978-0-292-74447-9}} * {{Cite book |last=Marcus |first=Daniel |url=https://archive.org/details/happydayswondery0000marc |title=Happy Days and Wonder Years: The Fifties and Sixties in Contemporary Popular Culture |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=978-0-8135-3391-9}} * {{Cite book |last=Meyers |first=Jeffrey |url=https://archive.org/details/geniusgoddessart00meye_0 |title=The Genius and the Goddess: Arthur Miller and Marilyn Monroe |publisher=University of Illinois Press |year=2010 |isbn=978-0-252-03544-9}} * {{Cite book |last1=Miracle |first1=Berniece Baker |url=https://archive.org/details/mysistermarilynm00mira |title=My Sister Marilyn |last2=Miracle |first2=Mona Rae |publisher=Algonquin Books |year=1994 |isbn=0-595-27671-7}} * {{Cite book |last=Monroe |first=Marilyn |url=https://archive.org/details/fragmentspoemsin0000monr |title=Fragments: Poems, Intimate Notes, Letters |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2010 |editor1-last=Comment |editor1-first=Bernard}} * {{Cite book |last1=Riese |first1=Randall |url=https://archive.org/details/unabridgedmarily0000ries_f5o8 |title=The Unabridged Marilyn |last2=Hitchens |first2=Neal |publisher=Corgi Books |year=1988 |isbn=978-0-552-99308-1}} * {{Cite book |last=Rollyson |first=Carl |title=Marilyn Monroe Day by Day: A Timeline of People, Places and Events |publisher=Rowman and Littlefield |year=2014 |isbn=978-1-4422-3079-8}} * {{Cite book |last=Rose |first=Jacqueline |url=https://archive.org/details/womenindarktimes0000rose |title=Women in Dark Times |publisher=Bloomsbury |year=2014 |isbn=978-1-4088-4540-0}} * {{Cite book |last=Solomon |first=Aubrey |title=Twentieth Century-Fox: A Corporate and Financial History |publisher=Scarecrow Press |year=1988 |isbn=978-0-8108-4244-1}} * {{Cite book |last=Solomon |first=Matthew |url=https://archive.org/details/largerthanlifemo0000rbar |title=Larger Than Life: Movie Stars of the 1950s |publisher=Rutgers University Press |year=2010 |isbn=978-0-8135-4766-4 |editor-last=Palmer |editor-first=R. Barton |chapter=Reflexivity and Metaperformance: Marilyn Monroe, Jayne Mansfield, and Kim Novak}} * {{Cite book |last=Spoto |first=Donald |url=https://archive.org/details/marilynmonroe00dona |title=Marilyn Monroe: The Biography |publisher=Cooper Square Press |year=2001 |isbn=978-0-8154-1183-3}} * {{Cite book |last1=Steinem |first1=Gloria |title=Marilyn |last2=Barris |first2=George |publisher=Victor Gollancz Ltd |year=1987 |isbn=0-575-03945-0}} * {{Cite book |last=Summers |first=Anthony |url=https://archive.org/details/goddesssecretliv0000summ_v9t3 |title=Goddess: The Secret Lives of Marilyn Monroe |publisher=Victor Gollancz Ltd |year=1985 |isbn=978-0-575-03641-3}} * {{Cite book |last=Super |first=John C. |url=https://books.google.am/books?id=24EZAQAAIAAJ |title=The Fifties in America |publisher=Salem Press |year=2005 |isbn=978-1-58765-203-5 |location=Ipswich, MA}} * {{Cite book |last=Tracy |first=Tony |url=https://archive.org/details/johnhustonessays0000unse |title=John Huston: Essays on a Restless Director |publisher=McFarland |year=2010 |isbn=978-0-7864-5853-0}} * {{Cite book |last=Vogel |first=Michelle |url=https://books.google.am/books?id=rEVXAwAAQBAJ&pg=PR4 |title=Marilyn Monroe: Her Films, Her Life |publisher=McFarland |year=<!-- 24 April--> 2014 |isbn=978-0-7864-7086-0 |location=Jefferson, NC}} {{refend}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ի. Դարու ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ի.Դարու ամերիկացի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:«Ոսկէ երկրագունդ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ազատութեան նախագահական շքանշանով պարգեւատրուածներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի նորաձեւութեան բնորդներ]] [[Ստորոգութիւն:Դեղերու չարաշահումէն մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Անձնասպան դերասանուհիներ]] tm9pue3af9k03zaldmo9qruhgxzxm3d 0 32060 253970 252301 2026-08-29T00:14:02Z InternetArchiveBot 5016 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253970 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճիուզեփփէ Կարիպալտի'''<ref>{{Citation|title=Giuseppe Garibaldi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851|date=2026-05-17|accessdate=2026-06-12|language=en}}</ref> ({{Lang-it|Giuseppe Garibaldi}}, {{ԱԾ}}), [[Իտալիա|Իտալիոյ]] միաւորման առաջնորդներէն, քաղաքական գործիչ, գրող, ինքնակենսագիր եւ ազգայնական։ Ան մեծ դեր ունեցեած է ժամանակակից Իտալիոյի պատմութեան մէջ։ Կը համարուի Իտալիոյ «հայրենիքի հայրերէն» մէկը՝ Քամիլօ Պենսօ տի Քաւուրի, Վիքթոր Էմմանուէլ Բ․ թագաւորին եւ Ճիւզեփփէ Մացցինիի<ref>{{Cite book|title=Risorgimento in modern Italian culture: revisiting the nineteenth-century past in history, narrative, and cinema|url=https://archive.org/details/risorgimentoinmo0000unse|date=2005|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|isbn=978-0-8386-4054-8|editor-last=Bouchard|editor-first=Norma|location=Madison, NJ}}</ref> հետ միասին։ Կարիպալտի ծանօթ է նաեւ որպէս «Երկու աշխարհներու հերոս»՝ Հարաւային Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մէջ իր իրականացուցած ռազմական ձեռնարկներուն պատճառով<ref>{{Citation|title=L’interprete di lingua dei segni italiana (LIS) Una professione tra due mondi|url=https://doi.org/10.30687/978-88-6969-937-5/007|publisher=Fondazione Università Ca’ Foscari|date=2025-10-20|accessdate=2026-06-12|isbn=978-88-6969-938-2|first=Maria Paola|last=Casula}}</ref>։ Կարիպալտի իտալացի ազգայնական Մացցինիի հետեւորդն էր եւ կ՚ընդունէր «Երիտասարդ Իտալիա» շարժման հանրապետական ազգայնականութիւնը<ref>{{Cite book|title=Garibaldi: invention of a hero|last=Riall|first=Lucy|date=2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-14423-9|edition=1. print. in paperback|location=New Haven, Conn. London}}</ref>։ Ան դարձաւ Իտալիոյ՝ ժողովրդավարական հանրապետական կառավարութեան ներքոյ միաւորման կողմնակիցը։ Սակայն, խզելով յարաբերութիւնները [[Մացցինի|Մացցինիի]] հետ, ան գործնականապէս դաշնակցեցաւ միապետական Քաւուրի եւ Սարտինիոյ թագաւորութեան հետ՝ անկախութեան պայքարին մէջ, իր հանրապետական գաղափարները ստորադասելով ազգայնական նպատակներուն, մինչեւ որ Իտալիան միաւորուեցաւ։ [[Փիեմոնթ|Փիեմոնթի]] մէջ տեղի ունեցած ապստամբութեան մասնակցելէ ետք, ան դատապարտուեցաւ մահապատժի, բայց փախուստ տուաւ եւ նաւարկեց դէպի Հարաւային Ամերիկա, ուր անցուց 14 տարի աքսորի մէջ․ այդ ընթացքին ան մասնակցեցաւ քանի մը պատերազմներու եւ սորվեցաւ պարտիզանական պատերազմի արուեստը<ref>{{Cite book|title=Garibaldi|url=https://archive.org/details/garibaldi0000ridl|last=Ridley|first=Jasper Godwin|date=2001|publisher=Phoenix Press|isbn=978-1-84212-152-8|location=London}}</ref>։ 1835-ին ան միացաւ Պրազիլի մէջ Ֆարապոսներու պատերազմի ապստամբներուն եւ ստանձնեց Ռիօ Կրանտենսէ հանրապետութեան, իսկ աւելի ուշ՝ Քաթարինենսէ հանրապետութեան հիմնադրման դատը։ Կարիպալտի նաեւ ներգրաւուեցաւ Ուրուկուէյի քաղաքացիական պատերազմին մէջ՝ կազմելով իտալական զօրաջոկատ մը, որ ծանօթ էր որպէս «Կարմիր շապիկներ», եւ մինչեւ օրս կը մեծարուի որպէս Ուրուկուէյի վերակազմութեան կարեւոր աջակից։ 1848-ին Կարիպալտի վերադարձաւ Իտալիա։ Ան կը հրամայէր եւ կը մարտնչէր ռազմական արշաւներու մէջ, որոնք ի վերջոյ յանգեցուցին Իտալիոյ միաւորման։ Միլանի ժամանակաւոր կառավարութիւնը զինք զօրավար հռչակեց, իսկ Պատերազմական նախարարը 1849-ին զինք բարձրացուց Հռոմէական հանրապետութեան զօրավարի աստիճանի։ Երբ 1859-ի Ապրիլին պայթեցաւ անկախութեան պատերազմը, Կարիպալտի առաջնորդեց իր «Ալպեան որսորդներ» ջոկատը Լոմպարտիոյ խոշոր քաղաքներու, ներառեալ՝ Վարեզէի եւ Քոմոյի գրաւման ժամանակ, մինչեւ որ հասաւ Հարաւային Թիրոլի սահմանը․ պատերազմը աւարտեցաւ Լոմպարտիոյ կցումով։ Յաջորդ տարի՝ 1860-ին, ան գլխաւորեց [[«Հազարեակի արշաւանքը»|«Հազարեակի արշաւանքը»՝]] յանուն Սարտինիոյ թագաւոր Վիքթոր Էմմանուէլ Բ․-ի եւ անոր համաձայնութեամբ։ Արշաւանքը յաջողութիւն էր եւ աւարտեցաւ Սիցիլիոյ, Հարաւային Իտալիոյ, Մարքէի եւ Ումպրիոյ միացումով Սարտինիոյ թագաւորութեան՝ նախքան 17 Մարտ 1861-ին Իտալիոյ միացեալ թագաւորութեան ստեղծումը։ Անոր վերջին ռազմական արշաւը տեղի ունեցաւ Ֆրանս-պրուսական պատերազմի ընթացքին՝ որպէս Վոժերու բանակի հրամանատար։ Կարիպալտի դարձաւ ազգային անկախութեան եւ հանրապետական գաղափարներու միջազգային խորհրդանիշ, եւ քսաներորդ դարու պատմագրութեան ու ժողովրդական մշակոյթի կողմէ կը համարուի Իտալիոյ մեծագոյն ազգային հերոսը<ref>{{Cite book|title=La fabrique des héros|url=https://archive.org/details/lafabriquedesher0000unse|last=Centlivres|first=Pierre|last2=Fabre|first2=Daniel|last3=Zonabend|first3=Françoise|date=1999|publisher=Éd. de la Maison des sciences de l'homme|others=France|isbn=978-2-7351-0819-0|series=Collection Ethnologie de la France|location=Paris}}</ref><ref>"La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi". Archived from the original on 27 October 2014.</ref>։ Ան արժանացաւ բազմաթիւ ժամանակակից մտաւորականներու եւ քաղաքական գործիչներու հիացմունքին ու գովեստին, որոնց շարքին էին՝ [[Ապրահամ Լինքըլն|Աբրահամ Լինքըլն]]<ref>{{Cite book|title=Garibaldi|url=https://archive.org/details/garibaldi00mack|date=1969|publisher=Prentice-Hall|isbn=978-0-13-346791-8|editor-last=Mack Smith|editor-first=Denis|series=A spectrum book|location=Englewood Cliffs Hemel Hempstead|editor-last2=Garibaldi|editor-first2=Giuseppe}}</ref>, [[Ուիլիըմ Պրաուն]]<ref>{{Citation|title=IL PASTO DI MEZZOGIORNO, O IL PASTO PIÙ IMPORTANTE?|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt1vxm84x.5|publisher=Quodlibet|accessdate=2026-06-12|pages=16–19}}</ref>, [[Ֆրանչեսքօ տէ Սանթիս|Ֆրանչեսքօ տէ Սանթիս,]] [[Վիքթոր Հիւկօ|Վիքթոր Հիւկօ,]] [[Ալեքսանտր Տիւմա (հայր)|Ալեքսանտր Տիւմա,]] [[Մալուիտա ֆոն Մէյզենպուկ|Մալուիտա ֆոն Մէյզենպուկ,]] [[Ժորժ Սանտ|Ժորժ Սանտ,]] [[Չարլզ Տիքընզ]]<ref>{{Cite book|title=The Oxford companion to Charles Dickens|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_n0l4|date=2011|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-964018-8|editor-last=Schlicke|editor-first=Paul|edition=Anniversary ed., reiss. as the Oxford companion to Charles Dickens 2011|location=Oxford|editor-last2=Dickens|editor-first2=Charles}}</ref> եւ [[Ֆրիտրիխ Էնկըլս]]<ref>Rossi, Lauro (2010). ''Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni''. Rome: Gangemi Editore. p. 238. ISBN <bdi>978-8849292640</bdi>.</ref>։ Կարիպալտի ոգեշնչած է նաեւ յետագայ գործիչները, ինչպէս՝ [[Ճաւահարլալ Նեհրու|Ճաւահարլալ Նեհրուն]] եւ [[Չէ Կեւարան]]<ref>Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). ''Il libretto rosso di Garibaldi''. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. ISBN <bdi>978-8895903439</bdi>.</ref>։ Պատմաբան Ա․ Ժ․ Փ․ Թէյլոր զինք անուանած է «ժամանակակից պատմութեան միակ լիովին հիացական դէմքը»<ref>Parks, Tim (2 July 2007). "The Insurgent: Garibaldi and his enemies". ''The New Yorker''. Retrieved 2 September 2020.</ref>։ Այն կամաւորները, որոնք կը հետեւէին Կարիպալտիի իր արշաւներու ընթացքին, ծանօթ էին որպէս «Կարիպալտականներ» կամ «Կարմիր շապիկներ»՝ իրենց հագած շապիկներու գոյնին պատճառով, զորս կը կրէին համազգեստի փոխարէն։ == Վաղ կեանք<ref>{{Citation|title=Giuseppe Garibaldi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851|date=2026-05-17|accessdate=2026-06-12|language=en}}</ref> == Կարիպալտի ծնած եւ կնքուած է որպէս Ժոզեֆ-Մարի Կարիպալտի՝ 4 Յուլիս 1807-ին Նիսի մէջ<ref>Scirocco, Alfonso (2011). ''Garibaldi, battaglie, amori, ideali di un cittadino del mondo'' (in Italian). Bari: Laterza. p. 3. ISBN <bdi>978-88-420-8408-2</bdi>.</ref>, զոր Ֆրանսական հանրապետութիւնը նուաճած էր 1792-ին։ Ան կը սերէր լիկուրիական ընտանիքէ․ հայրը՝ Տոմենիքօ Կարիպալտի, Քիավարիէն էր<ref>Baptismal record: "Die 11 d.i (giugno 1766) Dominicus Antonina Filius Angeli Garibaldi q. Dom.ci et Margaritae Filiae q. Antonij Pucchj Coniugum natus die 9 huius et hodie baptizatus fuit a me Curato Levantibus Io. Bapta Pucchio q. Antonij, et Maria uxore Agostini Dassi. (Chiavari, Archive of the Parish Church of S. Giovanni Battista, Baptismal Record, vol. n. 10 (dal 1757 al 1774), p. 174).</ref>, իսկ մայրը՝ Մարիա Ռոզա Նիքոլեթա Ռայմոնտի, Լոանոյէն<ref>(often wrongly reported as Raimondi, but Status Animarum and Death Records all report the same name "Raimondo") Baptismal record from the Parish Church of S. Giovanni Battista in Loano: "1776, die vigesima octava Januarij. Ego Sebastianus Rocca praepositus hujus parrochialis Ecclesiae S[anct]i Joannis Baptistae praesentis loci Lodani, baptizavi infantem natam ex Josepho Raimimdi q. Bartholomei, de Cogoleto, incola Lodani, et [Maria] Magdalena Conti conjugibus, cui impositum est nomen Rosa Maria Nicolecta: patrini fuerunt D. Nicolaus Borro q. Benedicti de Petra et Angela Conti Joannis Baptistae de Alessio, incola Lodani." "Il trafugamento di Giuseppe Garibaldi dalla pineta di Ravenna a Modigliana ed in Liguria, 1849, di Giovanni Mini, Vicenza 1907 – Stab. Tip. L. Fabris.</ref>։ 1814-ին Վիեննայի վեհաժողովը Նիսը վերադարձուց Սարտինիոյ թագաւոր [[Վիքթոր Էմմանուէլ Ա.|Վիքթոր Էմմանուէլ Ա․-ին]] (1860-ին Նիսը [[Թուրինի պայմանագիր|Թուրինի պայմանագիրով]] դարձեալ պիտի վերադարձուէր [[Ֆրանսա|Ֆրանսային]]՝ հակառակ Կարիպալտիի առարկութիւններուն)։ Կարիպալտիի ընտանիքին ներգրաւուածութիւնը ծովափնեայ առեւտուրի մէջ զինք մղեց դէպի ծովային կեանք։ 1828-էն 1832 ան ապրեցաւ [[Իսթանպուլ|Իսթանպուլի]] Փերա թաղամասին մէջ։ Ան դարձաւ կրթական մշակ եւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը դասաւանդէր իտալերէն, ֆրանսերէն եւ թուաբանութիւն<ref>"Casa Garibaldi, Istanbul". 14th Istanbul Biennial. Retrieved 20 March 2020.</ref>։ Կարիպալտի սերտ կապեր ունէր Օսմանեան կայսրութեան մէջ գտնուող սարտինիացի վտարանդիներու ընդարձակ ցանցին հետ եւ մտերմացաւ այնպիսի անձերու հետ, ինչպիսին էր Ճովաննի Թիմոթէօ Քալոսսոն<ref>Tütüneken, Gülfem M. (2023). "19. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nde İstihdam Edilen İtalyanlar" [19th Century Italians Employed in the Ottoman Empire]. ''Karadeniz Teknik Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi'' (in Turkish). '''3'''. Trabzon: Karadeniz Technical University: 52.</ref>։ 1833-ի Ապրիլին, «Քլորինտա» առագաստանաւով նարինջի բեռ տեղափոխելով, ան ճամբորդեց դէպի Թականրոք՝ Ռուսական կայսրութիւն։ Նաւահանգիստին մէջ անցուցած տասը օրերու ընթացքին ան հանդիպեցաւ Օնելիայէն Ճովաննի Պատիսթա Քունէոյին, որ քաղաքականապէս աշխոյժ գաղթական էր եւ Ճիւզեփփէ Մացցինիի գաղտնի «Երիտասարդ Իտալիա» շարժման անդամ։ Մացցինի քաղաքական եւ ընկերային բարեփոխումներու միջոցով Իտալիան որպէս ազատական հանրապետութիւն միաւորելու ջերմ ջատագովն էր։ 1833-ի Նոյեմբերին Կարիպալտի [[Ճենովա|Ճենովայի]] մէջ հանդիպեցաւ Մացցինիի հետ՝ սկիզբ դնելով երկարատեւ յարաբերութեան մը, որ յետագային դարձաւ խնդրայարոյց։ Ան միացաւ Քարպոնարիներու յեղափոխական կազմակերպութեան, եւ 1834-ի Փետրուարին մասնակցեցաւ Փիեմոնթի մէջ Մացցինիի կողմէ կազմակերպուած ձախողած ապստամբութեան։ == Հարաւային Ամերիկա<ref>{{Citation|title=Giuseppe Garibaldi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851|date=2026-05-17|accessdate=2026-06-12|language=en}}</ref> == Կարիպալտի նախ նաւարկեց դէպի [[Թունուզ|Թունուզի]] պէյութիւն, որմէ ետք ի վերջոյ ճամբան գտաւ դէպի Պրազիլի կայսրութիւն։ Հոն հասնելով՝ ան ստանձնեց Ռիօ Կրանտենսէ հանրապետութեան դատը, որ կը ջանար անջատուիլ Պրազիլէն, եւ միացաւ 1835-ի Ֆարապոսներու պատերազմի ապստամբներուն։ Այս պատերազմի ընթացքին ան հանդիպեցաւ Անա Մարիա տէ Ժեզուս Ռիպէյրօ տա Սիլվային, որ առաւելաբար ծանօթ էր որպէս Անիթա։ Երբ 1839-ին ապստամբները Պրազիլի Սանթա Քաթարինա նահանգին մէջ հռչակեցին Քաթարինենսէ հանրապետութիւնը, Անիթան միացաւ անոր «Ռիօ Փարտօ» նաւուն վրայ եւ անոր կողքին մարտնչեցաւ Իմպիթուպայի եւ Լակունայի ճակատամարտերուն մէջ։ 1841-ին Կարիպալտի եւ Անիթա տեղափոխուեցան [[Մոնթեվիտէօ]]՝ [[Ուրուկուէյ]], ուր Կարիպալտի կը գործէր որպէս առեւտրական եւ դպրոցի արուեստից վարժապետ։ Յաջորդ տարի զոյգը ամուսնացաւ Սիուտատ Վիեխա թաղամասի Սուրբ Ֆրանսիս Ասիզացի եկեղեցւոյ մէջ<ref>Arregui, Miguel. "Un aventurero italiano en la Guerra Grande". ''El Observador''. Retrieved 24 March 2024.</ref>։ Անոնք ունեցան չորս զաւակ՝ Տոմենիքօ Մենոթթի (1840–1903), Ռոզա (1843–1845), Թերեզա Թերեզիթա (1845–1903) եւ Ռիչիոթթի (1847–1924)<ref>Kleis, S. M. (2012). "Der Löwe von Caprera". ''Damals'' (in German). No. 6. pp. 57–59.</ref>։ Ըլլալով հմուտ ձիաւոր՝ կը պատմուի, թէ Անիթան Ճիւզեփփէին սորվեցուցած է Արժանթինի, հարաւային Պրազիլի եւ Ուրուկուէյի կաուչոներու (հովիւներու) մշակոյթը։ Մօտաւորապէս այս ժամանակաշրջանին ան որդեգրեց իր իւրայատուկ հագուստի ոճը՝ կրելով կարմիր շապիկ, փոնչօ եւ գլխարկ, որոնք սովորաբար կը հագնէին կաուչոները։ 1842-ին Կարիպալտի ստանձնեց Ուրուկուէյի նաւատորմի հրամանատարութիւնը եւ Ուրուկուէյի քաղաքացիական պատերազմին համար կազմեց զինուորներու իտալական լեգէոն մը, որ ծանօթ էր որպէս «Կարմիր շապիկներ»։ Այս հաւաքագրումը հնարաւոր դարձաւ, որովհետեւ այդ ժամանակ Մոնթեվիտէօն ունէր մեծաթիւ իտալական բնակչութիւն․ ըստ 1843-ի մարդահամարի՝ 30,000 ընդհանուր բնակչութենէն 4,205-ը իտալացիներ էին<ref>Etchechury Barrera, Mario (2017). ""Defensores de la humanidad y la civilización". Las legiones extranjeras de Montevideo, entre el mito cosmopolita y la eclosión de las 'nacionalidades' (1838–1851)". ''Historia'' (in Spanish). '''50''' (II): 491–524.</ref>։ Կարիպալտի իր ուժերը միացուց Ֆրուքթուոսօ Ռիվերայի եւ Խոաքին Սուարեսի գլխաւորած ուրուկուէյեան «Քոլորատոս» (Կարմիրներ) խմբակցութեան հետ, որոնք դաշնակցած էին Արժանթինի Ունիթարական կուսակցութեան հետ։ Այս խմբակցութիւնը որոշ աջակցութիւն ստացաւ ֆրանսացիներէն եւ բրիտանացիներէն՝ ընդդէմ Ուրուկուէյի նախկին նախագահ Մանուէլ Օրիպէի «Պլանքոս» (Սպիտակներ) ուժերուն, որոնք իրենց հերթին դաշնակցած էին [[Արժանթին|Արժանթինի]] Ֆետերալիստներուն հետ՝ Պուէնոս Այրեսի քաուտիլիօ (առաջնորդ) Խուան Մանուէլ տէ Ռոսասի իշխանութեան ներքոյ։ Իտալական լեգէոնը որդեգրեց սեւ դրօշ մը, որ կը ներկայացնէր սգաւոր Իտալիան, իսկ կեդրոնը գտնուող հրաբուխը կը խորհրդանշէր հայրենիքի մէջ ննջող ուժը։ Թէեւ ժամանակակից աղբիւրները չեն յիշատակեր «Կարմիր շապիկները», սակայն ժողովրդական պատմութիւնը կը պնդէ, թէ լեգէոնը զանոնք առաջին անգամ հագած է Ուրուկուէյի մէջ՝ ձեռք բերելով Մոնթեվիտէոյի գործարանէ մը, որ նախատեսած էր զանոնք արտահանել Արժանթինի սպանդանոցները։ Այս շապիկները դարձան Կարիպալտիի եւ անոր հետեւորդներու խորհրդանիշը<ref>Bourne, Richard (2020). ''Garibaldi in South America: An Exploration''. Oxford: C. Hurst and Company (Publishers) Limited. p. 45. ISBN <bdi>978-1-78738-313-5</bdi>.</ref>։ 1842-էն 1848 թուականներուն Կարիպալտի պաշտպանեց Մոնթեվիտէօն՝ Օրիպէի գլխաւորած ուժերուն դէմ։ 1845-ին ան յաջողեցաւ գրաւել Քոլոնիա տել Սաքրամենթօն եւ Մարթին Կարսիա կղզին, ինչպէս նաեւ գլխաւորեց Մարթին Կարսիա կղզիի եւ Կուալեկուայչուի յայտնի կողոպուտները՝ [[Ռիօ տէ լա Փլաթա|Ռիօ տէ լա Փլաթայի]] անգլօ-ֆրանսական շրջափակման ընթացքին։ Կարիպալտի հրաշքով փրկեց իր կեանքը 1842-ի Օգոստոս 15-ին եւ 16-ին տեղի ունեցած Քոսթա Պրաւայի մարտին կրած պարտութենէն ետք՝ ծովակալ [[Ուիլիըմ Պրաուն|Ուիլիըմ Պրաունի]] գթասրտութեան շնորհիւ։ Արժանթինցիները, որոնք կ՚ուզէին հետապնդել զինք՝ վերջ տալու համար անոր կեանքին, կանգնեցուեցան Պրաունի կողմէ, որ բացագանչեց․ «Թողէք ան փախչի, այդ կրինկոն (օտարականը) քաջ մարդ է»<ref>"Déjenlo que se escape". Historia Hoy. 15 August 2020. Retrieved 19 July 2022.</ref>։ Տարիներ ետք, Կարիպալտիի թոռներէն մէկը պիտի անուանուէր Ուիլիըմ՝ ի պատիւ ծովակալ Պրաունի։ Որդեգրելով երկկենցաղ (ցամաքային եւ ծովային) պարտիզանական մարտավարութիւն՝<ref>Etchechury Barrera, Mario (2017). ""Defensores de la humanidad y la civilización". Las legiones extranjeras de Montevideo, entre el mito cosmopolita y la eclosión de las 'nacionalidades' (1838–1851)". ''Historia'' (in Spanish). '''50''' (II): 491–524.</ref> Կարիպալտի յետագային երկու յաղթանակ տարաւ 1846-ի ընթացքին՝ Սերոյի ճակատամարտին եւ Սան Անթոնիօ տել Սանթոյի ճակատամարտին մէջ։ == Անդամակցութիւն Ազատ որմնադրութեան<ref>{{Citation|title=Giuseppe Garibaldi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851|date=2026-05-17|accessdate=2026-06-12|language=en}}</ref> == Կարիպալտի իր աքսորի ընթացքին միացաւ Ազատ որմնադրութեան (օթեակներուն)՝ օգտուելով այն ապաստանէն, զոր օթեակները կ՚ընձեռէին եւրոպական երկիրներէն փախած քաղաքական գաղթականներուն։ 1844-ին, 37 տարեկան հասակին, Կարիպալտի ընդունուեցաւ Մոնթեվիտէոյի «Ասիլօ տէ լա Վիրթուտ» (Asilo de la Virtud) օթեակը։ Ասիկա կանոնակարգէ դուրս (ոչ կանոնաւոր) օթեակ մըն էր՝ պրազիլական ազատ որմնադրութեան հովանիին ներքոյ, որ ճանչցուած չէր միջազգային հիմնական որմնադրական մարմիններուն կողմէ, ինչպիսիք են Անգլիոյ Միացեալ Մեծ Օթեակը կամ Ֆրանսայի Մեծ Արեւելքը։ Թէեւ Կարիպալտի մեծ կարեւորութիւն չէր տsetup որմնադրական ծիսակատարութիւններուն, ան գործօն ազատ որմնադիր մըն էր եւ որմնադրութիւնը կը դիտէր որպէս ցանց մը, որ յառաջդիմական մարդիկը կը միաւորէր որպէս եղբայրներ՝ թէ՛ ազգային մակարդակով եւ թէ՛ որպէս համաշխարհային համայնք։ Ի վերջոյ, Կարիպալտի ընտրուեցաւ Իտալիոյ Մեծ Արեւելքի Մեծ Վարպետ (Grand Master)<ref>Garibaldi – the mason Translated from Giuseppe Garibaldi Massone by the Grand Orient of Italy</ref><ref>"Garibaldi – freemason". ''freemasonry.bcy.ca''.</ref>։ Կարիպալտի իր դիրքը օրինականացուց աւելի ուշ՝ դարձեալ 1844-ին, միանալով Մոնթեվիտէոյի «Լէզ Ամի տը լա Փաթրի» (Les Amis de la Patrie) օթեակին, որ կը գործէր Ֆրանսայի Մեծ Արեւելքի հովանիին ներքոյ։ === Պիոս Թ․ Պապի ընտրութիւնը, 1846 === Հայրենիքի ճակատագիրը կը շարունակէր մտահոգել Կարիպալտին։ 1846-ին [[Պիոս Թ․ Պապ|Պիոս Թ․ Պապի]] ընտրութիւնը մեծ իրարանցում յառաջացուց իտալացի հայրենասէրներու շրջանակին մէջ՝ թէ՛ հայրենիքի եւ թէ՛ աքսորի մէջ։ Պիոսի նախնական բարեփոխումները զինք կը ներկայացնէին որպէս այն ազատական պապը, որուն կոչ կ՚ընէր [[Վինչենցօ Ճիոպերթի|Վինչենցօ Ճիոպերթին]], որ յետագային առաջնորդեց Իտալիոյ միաւորումը։ Երբ այս բարեփոխումներու լուրը հասաւ Մոնթեվիտէօ, Կարիպալտի նամակ գրեց Պապին․<blockquote>«Եթէ պատերազմներու վարժուած այս ձեռքերը ընդունելի ըլլան Ձերդ Սրբութեան համար, մենք մեծագոյն երախտագիտութեամբ զանոնք կը նուիրենք անոր ծառայութեան, որ այնքան արժանի է Եկեղեցւոյ եւ հայրենիքի սիրոյն։ Յիրաւի խնդակից պիտի ըլլանք մենք եւ մեր ընկերները, որոնց անունով կը խօսիմ, եթէ մեզի արտօնուի արիւն թափել ի պաշտպանութիւն Պիոս Թ․-ի փրկագործական աշխատանքին»<ref>A. Werner, ''Autobiography of Giuseppe Garibaldi'', Vol. III, Howard Fertig, New York (1971) p. 68.</ref>։</blockquote>Մացցինի նոյնպէս, աքսորէն, ողջունեց Պիոս Թ․-ի վաղ բարեփոխումները։ 1847-ին Կարիպալտի Ռիօ տէ Ժանէյրոյի մէջ գտնուող պապական նուիրակ [[Պետինի|Պետինիին]] առաջարկեց իր Իտալական լեգէոնի ծառայութիւնը թերակղզիի ազատագրման համար։ Ապա, Յունուարին պայթած 1848-ի Սիցիլիական յեղափոխութեան լուրը եւ Իտալիոյ այլ վայրերու մէջ տեղի ունեցող յեղափոխական յուզումները քաջալերեցին Կարիպալտին, որպէսզի իր լեգէոնի մօտաւորապէս 60 անդամներով վերադառնայ հայրենիք։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] hqaia8ptg85clem7la5tth881thkgl4 0 32197 253783 252593 2026-08-28T22:03:15Z InternetArchiveBot 5016 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260828)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 253783 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Թուվալու''',<ref>{{Cite book|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195584516.001.0001/m-en_nz-msdict-00001-0056725|title=Tuvalu|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|isbn=978-0-19-558451-6|editor-last1=Deverson|editor-first1=Tony|chapter=The New Zealand Oxford Dictionary|doi=10.1093/acref/9780195584516.001.0001|access-date=18 February 2022|editor-last2=Kennedy|editor-first2=Graeme|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228234623/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195584516.001.0001/m-en_nz-msdict-00001-0056725|archive-date=28 February 2022|url-status=live}}</ref> կղզիախումբ երկիր մը [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական Ովկիանոսի]] [[Ովկիանիա|Ովկիանիոյ]] Փոլինեզեան ենթատարածաշրջանին մէջ, մօտաւորապէս [[Հաուայ|Հաուայիի]] եւ [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] միջեւ կէս ճամբուն։ Ան կը գտնուի [[Սանթա Քրուզ Կղզիներ|Սանթա Քրուզ Կղզիներէն]] (որոնք կը պատկանին [[Սողոմոնեան Կղզիներ|Սողոմոնեան Կղզիներուն]]) արեւելք-հիւսիս-արեւելք, [[Վանուաթու|Վանուաթուէն]] հիւսիս-արեւելք, [[Նաուրու|Նաուրուէն]] հարաւ-արեւելք, [[Քիրիպաթի|Քիրիպատիէն]] հարաւ, [[Թոքելաու|Թոքելաուէն]] արեւմուտք, [[Սամոա|Սամոայէն]] ու [[Ուալիս եւ Ֆութունա|Ուալիս եւ Ֆութունայէն]] հիւսիս-արեւմուտք, եւ [[Ֆիճի|Ֆիճիէն]] հիւսիս։ Թուվալուն կազմուած է երեք խութային կղզիներէ եւ վեց աթոլներէ, որոնք տարածուած են հարաւային 5° եւ 10° լայնութիւններուն եւ 176° ու 180° երկայնութիւններուն միջեւ։ Անոնք կը գտնուին [[Միջազգային Ամսաթիւի Գիծ|Միջազգային Ամսաթիւի Գիծէն]] արեւմուտք։<ref name="MAP">{{cite web|url=https://www.mapsland.com/oceania/tuvalu|title=Maps of Tuvalu|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608111352/https://www.mapsland.com/oceania/tuvalu|archive-date=8 June 2019|access-date=15 January 2021|url-status=live}}</ref> 2022-ի մարդահամարը որոշեց, որ Թուվալուն ունէր 10,643 բնակիչ, ինչ որ զայն կը դարձնէ բնակչութեամբ 194-րդ երկիրը՝ գերազանցելով միայն [[Նիուէյ|Նիուէն]] եւ [[Վատիկան|Վատիկանը]]։ Թուվալուի ընդհանուր ցամաքային տարածքը 25.14 քառակուսի քիլոմեթր է (9.71 քառակուսի մղոն)։<ref name=":1">{{Cite book|url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f63bae1b56af7cbcc4b51f8568ce4985.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=RRqqoeJ0R%2FrDqckPotySlFcUX1UYLrD%2FbrTMfyGNh40%3D&se=2025-10-03T10%3A38%3A37Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22Tuvalu_2022_Census_Report.pdf%22|title=Tuvalu 2022 census on population and housing: analytical report|date=March 2025|publisher=Pacific Community|isbn=978-982-00-1617-0|location=Noumea Cedex, New Caledonia|language=en}}</ref> Թուվալուի առաջին բնակիչները փոլինեզիացիներ էին, որոնք ժամանեցին փոլինեզիացիներու՝ Խաղաղական Ովկիանոս գաղթի ծիրին մէջ, որ սկսաւ մօտ երեք հազար տարի առաջ։<ref name="Howe1">{{cite book|title=The Quest for Origins|last=Howe|first=Kerry|publisher=Penguin|year=2003|isbn=0-14-301857-4|location=New Zealand|pages=68–70}}</ref> Խաղաղական Ովկիանոսի կղզիներուն հետ Եւրոպական շփումէն շատ առաջ, փոլինեզիացիները յաճախ նաւակներով կը ճամբորդէին կղզիներուն միջեւ։ Փոլինեզեան նաւարկութեան հմտութիւնները անոնց թոյլ կու տային մանրամասնօրէն ծրագրուած ճամբորդութիւններ կատարել՝ երկկորով առագաստանաւակներով կամ հաւասարակշռիչով նաւակներով։<ref name="Belwood1">{{cite book|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People|url=https://archive.org/details/polynesiansprehi00unse|last1=Bellwood|first1=Peter|publisher=Thames and Hudson|year=1987|pages=[https://archive.org/details/polynesiansprehi00unse/page/39 39]–44}}</ref> Գիտնականները կը հաւատան, որ փոլինեզիացիները Սամոայէն եւ Թոնկայէն տարածուեցան դէպի Թուվալուի աթոլները, որոնք ապա ծառայեցին որպէս ցատկաքար՝ դէպի Մելանեզիոյ եւ Միքրոնեզիոյ փոլինեզեան ծայրամասային կղզիները յետագայ գաղթին համար։<ref name="Belwood2">{{cite book|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People|url=https://archive.org/details/polynesiansprehi00unse|last1=Bellwood|first1=Peter|publisher=Thames and Hudson|year=1987|pages=[https://archive.org/details/polynesiansprehi00unse/page/29 29]& 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outliers|last1=Bayard|first1=D.T.|publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9|year=1976}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book|title=The Polynesian Outliers|last1=Kirch|first1=P.V.|publisher=95 (4) Journal of Pacific History|year=1984|pages=224–238}}</ref> 1568-ին սպանացի հետախոյզ եւ քարտէսագիր Ալվարօ տէ Մենտանիան դարձաւ առաջին ծանօթ եւրոպացին, որ նաւարկեց կղզիախումբին ընդմէջէն՝ տեսնելով Նուի կղզին, Terra Australis-ի որոնումով իր կատարած արշաւախումբի մը ընթացքին։ Ֆունաֆութի կղզին, որ ներկայիս կը ծառայէ որպէս մայրաքաղաք, 1819-ին անուանուեցաւ Էլիսի Կղզի։ Աւելի ուշ ամբողջ խումբը անգլիացի ջրագրագէտ Ալեքսանտր Ճորճ Ֆինտլէյի կողմէ անուանուեցաւ Էլիս Կղզիներ։ 19-րդ դարու վերջը [[Մեծն Բրիտանիա]] Էլիս Կղզիներուն վրայ հակակշիռ պահանջեց՝ զանոնք նշելով իր ազդեցութեան ոլորտին մէջ։<ref>{{cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/Treaty_between_Great_Britain_and_Germany_relating_to_the_Demarcation_of_the_Spheres_of_Influence|title=Declaration between the Governments of Great Britain and the German Empire relating to the Demarcation of the British and German Spheres of Influence in the Western Pacific, signed at Berlin, April 6, 1886|year=1886|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022141706/https://en.wikisource.org/wiki/Treaty_between_Great_Britain_and_Germany_relating_to_the_Demarcation_of_the_Spheres_of_Influence|archive-date=22 October 2017|access-date=22 October 2017|url-status=live}}</ref> 9-էն 16 Հոկտեմբեր 1892-ի միջեւ HMS Curacoa նաւու հրամանատար Հերպըրթ Կիպսընը Էլիս Կղզիներէն իւրաքանչիւրը հռչակեց բրիտանական հովանաւորեալ տարածք։ Բրիտանիա մշտական յանձնակատար մը նշանակեց՝ Էլիս Կղզիները կառավարելու համար որպէս [[Բրիտանական Արեւմտեան Խաղաղականի Տարածքներ|Բրիտանական Արեւմտեան Խաղաղականի Տարածքներու]] մաս։ 1916-էն 1975 անոնք կառավարուեցան որպէս Կիլպըրթ եւ Էլիս Կղզիներու գաղութի մաս։ 1974-ին հանրաքուէ մը կայացաւ՝ որոշելու համար, թէ արդեօք Կիլպըրթ Կղզիները եւ Էլիս Կղզիները իւրաքանչիւրը պէտք է ունենան իրենց սեփական վարչութիւնը։<ref name="PIM174-8">{{cite web|url=https://nla.gov.au/nla.obj-333436664/view?sectionId=nla.obj-338519758&partId=nla.obj-333504166#page/n17/mode/1up|title=Moment of Decision for Ellice|last=|first=|date=1 August 1974|work=45(8) Pacific Islands Monthly|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002095252/https://nla.gov.au/nla.obj-333436664/view?sectionId=nla.obj-338519758&partId=nla.obj-333504166#page/n17/mode/1up|archive-date=2 October 2021|access-date=2 October 2021|url-status=live}}</ref> Իբրեւ արդիւնք՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս Կղզիներու գաղութը օրինականօրէն դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ 1 Հոկտեմբեր 1975-ին. 1 Յունուար 1976-ին հին վարչութիւնը պաշտօնապէս բաժնուեցաւ, եւ կազմուեցան երկու առանձին բրիտանական գաղութներ՝ Քիրիպաթի եւ Թուվալու։<ref>{{cite web|url=https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf|title=The Partition of the Gilbert and Ellice Islands|work=Island Studies Journal, Vol. 7, No.1, 2012|pages=135–146|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf|archive-date=2 December 2017|author=W. David McIntyre|access-date=24 October 2020|url-status=dead}}</ref> 1 Հոկտեմբեր 1978-ին Թուվալուն դարձաւ լիովին անկախ՝ որպէս ինքնիշխան պետութիւն [[Ազգերու Համագործակցութիւն|Համագործակցութեան]] ծիրին մէջ, եւ սահմանադրական միապետութիւն է՝ Չարլզ Գ.-ով որպէս Թուվալուի թագաւոր։ 5 Սեպտեմբեր 2000-ին Թուվալուն դարձաւ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] 189-րդ անդամը։ Կղզիները նշանակալի քանակութեամբ հող չունին, ուստի երկիրը սնունդի համար մեծապէս կախեալ է ներածումէ եւ ձկնորսութենէ։ Միջազգային ընկերութիւններուն ձկնորսութեան արտօնագիրներու տրամադրումը, դրամաշնորհներն ու օժանդակութեան ծրագիրները, ինչպէս նաեւ բեռնատար նաւերու վրայ աշխատող թուվալուցի նաւաստիներուն իրենց ընտանիքներուն ղրկած դրամական փոխանցումները տնտեսութեան կարեւոր բաղադրիչներ են։ Որպէս ցածրադիր կղզի ազգ՝ Թուվալուն ծայրայեղօրէն խոցելի է կլիմայի փոփոխութեան հետեւանքով ծովու մակարդակի բարձրացումին դիմաց։<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20241121-tuvalu-the-pacific-islands-creating-a-digital-nation-in-the-metaverse-due-to-climate-change|title=Tuvalu: The disappearing island nation recreating itself in the metaverse|date=21 November 2024|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=2024-11-22}}</ref> Ան գործօն է միջազգային կլիմայական բանակցութիւններուն մէջ՝ որպէս [[Փոքր Կղզի Պետութիւններու Դաշինք|Փոքր Կղզի Պետութիւններու Դաշինքի]] մաս։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 1sxdw4sy7cpd48rpqxc05mfio0t8emr