Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 10 31 255882 255739 2026-10-07T09:52:13Z Azniv Stepanian 8 255882 wikitext text/x-wiki * '''[[Ուիքիփետիա:Խմբագրաթոն/Պասք 2026]]''' * [[Ուիքիփետիա:Խմբագրաթոն 11-13, 18-20 եւ 25-27 Սեպտեմբեր, 2026|Խմբագրաթոն 11-13, 18-20 եւ 25-27 Սեպտեմբեր, 2026]] * [[Ուիքիփետիա:CEE Women Campaign 2026|«CEE Women campaign 2026» արշաւ՝ «Կանանց Միջազգային Տօն»ին առիթով]] ([[Ուիքիփետիա:CEE Women Campaign 2026/Առաջարկուած յօդուածներու ցանկ|Առաջարկուած յօդուածներու ցանկ]]) * [[Ուիքիփետիա:Խմբագրաթոն 14-16, 21-23 եւ 28-30 Նոյեմբեր, 2025|Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիայի խմբագիրներու խմբակի (Wikimedians of Western Armenian Language User Group) հիմնադրման 5-րդ ամեակին նուիրուած խմբագրաթոն <small>(2)</small>]] * [[Ուիքիփետիա:Ուիքի դասընթացք-հաւաք 2025, Նիկոսիա|Ուիքի դասընթացք-հաւաք 2025, Նիկոսիա]] * [[Ուիքիփետիա:Ուիքի դասընթացք-հաւաք 2019, Աթէնք|Ուիքի դասընթացք-հաւաք]] * [[Ուիքիփետիա:Անհրաժեշտ Յօդուածներ|Անհրաժեշտ Յօդուածներ]] <noinclude>[[Ստորոգութիւն:Ուիքիփետիա:Կաղապարներ]]</noinclude> cn4zii7q0isvy7oqy6p38v0d2gmb5mp 0 17108 255879 246292 2026-10-06T16:52:32Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 255879 wikitext text/x-wiki '''Սեֆեան պետութիւն''' ({{lang-fa|دولتْ صفویۀ` ''տաոուլաթ սաֆաուիէ''}}), միջնադարեան պետութիւն [[Իրան]]ի մէջ եւ իրեն յարող տարածքները 1501-1722 թուականներուն։ Հիմնադրեր է [[Իսմայիլ I]]-ը 1501 թուականին։ Երկիրը կառավարած է [[Սեֆեաններ|Սեֆեաններու]] թագաւորական տոհմը<ref>[https://www.britannica.com/topic/Safavid-dynasty Ṣafavid dynasty, Britannica]</ref>։ Տարածքը կազմեր է առաւելագոյնը 3.450.000 քառ. քմ՝ [[Իսմայիլ I]] շահի օրօք (1501-1524)։ Առաջին շրջանին մայրաքաղաքն էր [[Թաւրիզ]]ը (1501-1555), ապա՝ [[Ղազվին]]ը (1555-1598)։ 1598 թուականէն շահ [[Ապպաս I Սեֆի]]ն մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ իրանական մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կեդրոն [[Սպահան]]։ Հզօրութեան շրջանին, երբ անկում կ'ապրէին Աքքոյունլուներու պետութիւնը եւ [[Լենկթեմուր|Լենկ-թիմուր]]ի կայսրութիւնը, ներառեր է բազմաթիւ հարեւան եւ հեռաւոր երկիրներ։ Ոսկեդարի շրջանին այն կը ներառէր [[Իրանական լեռնաշխարհ]]ն ու [[Միջագէտք]]ի դաշտավայրը, [[Միջին Ասիա]]յի հարաւն ու [[Աֆղանիստան]]ը, [[Կովկասեան լեռներ]]ը եւ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ը՝ տարածուելով [[Հինտուստան]] եւ [[Փոքր Ասիա]] թերակղզիներու միջեւ։ 17-րդ դարու վերջը Իրանը կը սկսի տկարանալ. հոն առաջացած բազմաթիւ կուսակալութիւնները, ղեկավարուելով թրքալեզու առաջնորդներու կողմէ, յաճախ կը սատարէին [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեանը]]։ Սեֆեան պետութիւնը խիստ կը տկարանայ գոյութեան իր գրեթէ ամբողջ ընթացքին թուրք-պարսկական պատերազմներու հետեւանքով. 1722 թուականին, երբ սկսած էին գահակալական կռիւները, աֆղանական զօրահրամանատար [[Միր Մահմուտ Հոթաքի|Միր Մահմուտը]] կը գրաւէ մայրաքաղաք Սպահանը։ Սեֆեան պետութիւնը իսլամական Արեւելքի շիադաւան հզօրագոյն թագաւորութիւնն էր, որ կը հանդիսանար պարսիկներու՝ դարեր առաջ կորսուած պետականութեան՝ [[Սասանեան Պարսկաստան]]ի (226-642) իրաւայաջորդը։ Թէեւ փաստացի կը ղեկավարուէր թրքալեզու ղզլպաշներուն կողմէ, սակայն մշակութային, տնտեսական եւ քաղաքական վերնախաւի տեսանկիւնէն իրանական պետութիւն էր։ Իշխող արքայատոհմը, ընդունելով [[Սասանեաններ]]ու «շահնշահ» տիտղոսը, աստիճանաբար կը կորսնցնէ [[Քրտեր|քրտական]] արմատները՝ դառնալով պարսիկ ժողովուրդի մէկ մասը։ == Անուանում եւ ծագում == Երկրի պաշտօնական անուանումը եղեր է «Սեֆեան պետութիւն» (Dawlat-i Safaviyya)<ref>И. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский А. Ю., И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М. Беленицкий. «История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века». 1958</ref><ref>И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в азербайджане и армении в XVI — начале XIX вв.</ref>։ Միջնադարեան արեւելքի մէջ տարածուած էր պետութիւն կոչել ոչ թէ երկիր, ազգութեան տեսանկիւնէն, այլ պետութիւնը կառավարող ընտանիքի կամ հարստութեան: Պատմական, ռազմաքաղաքական եւ այլ աղբիւրներու մէջ երբեմն կը հանդիպին նաեւ այլ անուանումներ, որոնցմէ առաւել յայտնի է «[[ղզլպաշներ]]ու պետութիւն» անուանումը։ Անոնք թրքալեզու ռազմատենչ ցեղեր էին, որոնք կ'ապրէին Կուր եւ Արաքս գետերու շրջանը, կը զբաղուէին քոչուոր կամ կիսաքոչուոր անասնապահութեամբ: Տասներկու իմամներու խորհուրդով՝ անոնք կը դնէին տասներկու կարմիր շերտ ունեցող գլխաշորեր: Սեֆեանները համախմբեր են ղզլպաշները եւ հիմնադրեր՝ նոր պետութիւն<ref name="պարսամեան1">{{գիրք |հեղինակ = [[Վարդան Պարսամեան|Վ. Պարսամեան]] |մաս = Հայկական մշակոյթ IX-XIV դարերուն |վերնագիր = Հայ ժողովուրդի պատմութիւն |բնօրինակ = |հղում = http://library.anau.am/images/stories/grqer/hasarak/Parsamyan-Hayotc.pdf |հրատարակութիւն = |պատասխանատու խմբագիր = |վայր = [[Երևան]] |հրատարակչութիւն = Հայպետուսմանկ |թուական = 1963 |հատոր = |էջերի թիւ = 484 |մէջբերուող էջեր = 207-208|isbn = }}</ref>։ === Ծագում === [[Սեֆեաններ]]ու ծագումնաբանութեան մասին պատմող առաջին աշխատութիւնը գրուած է Իպն Պազզազի կողմէ՝ 1358 թուականին «Սաֆուաթ ազ-Սաֆա» անուանումով։ Համաձայն վերջինիս՝ անոնց ծագումը՝ ազգութեամբ [[քիւրտ]] Ֆիրուզ Շահ Զարին Քոլահէն է<ref>F. Daftary, «Intellectual Traditions in Islam», I.B.Tauris, 2001. pg 147: «But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to Kurdistan, from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan»</ref><ref>Savory. [http://www.iranicaonline.org/articles/ebn-bazzaz Ebn Bazzaz]. // Encyclopædia Iranica</ref>։ Յետագային՝ Իսմայիլ I-ի գահակալման տարիներուն (1501-1524), Սեֆեաններու «պաշտօնական» ծագումը համեմուած էր նաեւ առասպելական տարբեր պատմութիւններով։ Ատոնց համաձայն՝ Սեֆեաններու ծագումը կը հասնէր մինչեւ եօթերորդ իմամ Մուսա Քազիմի ճիւղին [[Իսլամ]]ի վաղ շրջանին՝ 7-րդ դարուն, ստեղծուեր [[Արաբական խալիֆայութիւն]]ը, որ միաւորեր էր գրեթէ ամբողջ [[Միջին Արեւելք]]ը՝ յաղթելով ժամանակի երկու հզօրագոյն պետութիւններուն, ասպարեզէն վերացնելով [[Սասանեան Պարսկաստան]]ը (226-642) եւ քառատելով [[Բիւզանդական կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] տարածքը։ Իսլամի հիմնադիր [[Մուհամմատ մարգարէ|Մուհամմատ մարգարէէն]] յետոյ իշխանութեան եկեր էին չորս ընտրովի առաջնորդներ՝ [[Ապու Պաքր]]ը (632-634), [[Օմար Իպն Խաթթապ|Օմարը]] (634-644), [[Օսման Իպն Աֆֆան|Օսմանը]] (644-656) եւ [[Ալի Իպն Ապի Թալիպ|Ալին]] (656-661)։ Վերջինս Մուհամմատի հօրեղբօր որդին էր եւ անոր դուստր՝ Ֆաթիմայի ամուսինը։ Այստեղ տեղի կ'ունենայ բաժանում իսլամական համայնքի մէջ. իսլամներու մէկ մասը կը պաշտպանէ Ալիի ու անոր սերունդներու թեկնածութիւնը, զանոնք համարելով իմամ, քանի որ անոնք կը կրէին Մուհամմատ մարգարէի առաքելութիւնը իրենց արեան մէջ ([[շիաներ]]), սակայն մեծ մասը կը համարէ, որ մարգարէական առաքելութիւնը Մուհամմատի մահէն յետոյ վերացեր է եւ էական չէ՝ թէ ով կը ղեկավարէ իսլամական պետութիւնը ([[սուննիներ]])։ Աւելի ուշ երկփեղկում կ'ըլլայ նաեւ առանց այդ ալ փոքրաթիւ շիական համայնքը. Մուհամմատի 6-րդ ժառանգը՝ [[Ճաաֆար ալ-Սատտիք]]ը, իր որդւոյն՝ օրինական 7-րդ իմամ Իսմայիլի մահէն յետոյ իմամ կը նշանակէ Մուսա ալ-Քազիմին՝ կրտսեր որդւոյն։ Շիաներու այն մասը, որոնք կը համարեն, որ մարգարէական ժառանգութիւնը Իսմայիլի մահով վերացեր է, կը համարուին եօթական շիաներ, իսկ մնացածները՝ տասներկուքական շիաներ, քանի որ Մուսա ալ-Քազիմին յաջորդեր են եւս 5 իմամներ, իսկ վերջինը անհետացեր է՝ ապագային յայտնուելու եւ մարդկանց փրկելու պայմանով։ Հետեւաբար, Սեֆեանները իրենց համարելով '''Մուսա Իպն Քազիմ'''ի ժառանգներ՝ տասներկուքականներ էին եւ ըստ իրենց, ծագում ունէին Մուհամմատ մարգարէէն եւ իրենք ալ՝ [[Մուհամմատ մարգարէ]]ին ու [[իմամ Ալի]]ին։ [[Պատկեր:Dome-OF-Allah-Allah.jpg|մինի|Սաֆի ալ-Դինի դամբարանը Իրանի [[Արտապիլ]] քաղաք]] Աղբիւրներու մէկ մասը կը շարունակէ յանգիլ այն եզրակացութեան, որ Սեֆեանները ծագեր են 14-րդ դարուն<ref>B. Nikitine. Essai d’analyse du afvat al-Safā. Journal asiatique. Paris. 1957, стр. 386)</ref>, իսկ մէկ այլ մասի համաձայն՝ անոնց արմատները կը հասնին մինչեւ [[Եմէն]]։ Աղբիւրներու մէկ մասը այն նոյնիսկ կը համարէ թրքական<ref>David Ayalon. Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to a Mediaeval Society. Vallentine, Mitchell, 1956. Стр. 109)</ref><ref>Zeki Velidi Togan, Sur l’origine des Safavides, в Mélanges Louis Massignon, Institut français de Damas, 1957, стр. 345—357</ref> կամ քրտական թագաւորութիւն<ref>Эдмунд Босуорт. «Мусульманские династии» (Перевод с английского и nримечания П. А. Грязневича), страница 226</ref>։ Երբեմն այն կը կոչեն «ազրպէյճանական» թագաւորւթիւն՝ յղումը կատարելով [[Ատրպատական]] ({{lang-ar|أذربيجان}}՝ Ազրպէյճան) տարածաշրջանին, ոչ թէ ժողովուրդին, քանի որ Ազրպէյճան պետութիւնը առաջացեր էր 20-րդ դարուն։ Ուսումնասիրութիւնները կը յանգին այն բանին, որ Սեֆեան ընտանիքը իրանական է ըստ ծագման, սակայն աստիճանաբար թրքալեզու դարձեր է.այդ հետեւանք էր [[Իրանական Ատրպէյճան|Ատրպատականի]] եւ բնիկ [[Ազարիներ|ազարի]] բնակչութեան՝ 16-րդ դարէն սկսած թրքացման։ Սեֆեաններու մայրենի լեզուն ինչպէս [[պարսկերէն]]ն էր, այնպէս ալ [[թրքերէն]]ը։ Անոնցմէ ոմանք ստեղծագործեր են այդ լեզուներով<ref>V. Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942</ref>։ Մասնաւորապէս, սաֆիական հոգեւոր-ասպետական միաբանութեան հիմնադիր Սաֆի ալ-Տինը (1252-1334), գրեր է թրքերէնով, իսկ առաջին շահ Իսմայիլը կը համարուի թրքական գրականութեան դասականներէն մէկը։ Սաֆիական հոգեւոր-ասպետական միաբանութիւնը հիմնուեր է 13-րդ դարու վերջը, Իրանական Ատրպատականի [[Արտապիլ]] քաղաքին մէջ։ Անոր հիմքին մէջ ինկած էր Սաֆաուիա (մաքուր) [[Սուֆիականութիւն|սուֆիական]] ուսմունքը։ Անոր հիմնադիրը Սաֆի ատ-Տին Իսհակն էր, որ աշակերտեր էր Զահիտ Կիլանիին։ Վերջինիս դուստրին հետ ամուսնանալով, Սաֆին կը դառնայ միաբանութեան ղեկավարը, կը կատարէ վերափոխումներ եւ որու շնորհիւ այն կը վերանուանուի իր անունով։ Զահիտի աշակերտները կ'ընդունին անոր գերակայութիւնը։ Միաբանութիւնը կ'ունենայ աճող ազդեցութիւն տարածաշրջանին մէջ, երբ այն կը գտնուէր թուրքմէնական [[Քարա-Քոյունլուներու պետութիւն|Քարա-Քոյունլու]] (սեւ ոչխարներ), ապա՝ [[Աքքոյունլուներու պետութիւն|Աքքոյունլու]] (սպիտակ ոչխարներ) ցեղերու տիրապետութեան ներքեւ։ Սաֆիի յետնորդները՝ որդին՝ Սատր ատ-Տինը, թոռ Ալին, վերջինիս որդի Իպրահիմը եւ թոռ Ճունեյտը, կը զօրեղացնեն միաբանութիւնը։ Ճունեյտը հակասութիւններ կ'ունենայ Քարա-Քոյոնլու առաջնորդ Ճահանշահի հետ, որ իր վերադասն էր եւ փախուստ կու տայ իրեն թշնամի Աք-Քոյունլու Ուզուն-Հասանի մօտ։ Ճունեյտը կ'ամուսնանայ Ուզուն-Հասանի քրոջ հետ եւ կը վերանուաճէ Արտապիլը։ 15-րդ դարուն միաբանութեան շեյխերը սուննիզմէն անցում կը կատարեն շիա իսլամի։ Ճունեյտը կը զոհուի[[Շիրվանշահերու պետութիւն| Շիրվանշահերու]] դէմ կռուի ժամանակ եւ իր որդին Հեյտարը կը դառնայ միաբանութեան առաջնորդը, կ'ամուսնանայ [[Տրապիզոնի կայսրութիւն|Տրապիզոնի կայսր]] Յովհաննէս IV Քոմնենոսի դուստրի հետ: Այդ ամուսնութիւնէն կը ծնի Իսմայիլը, որ պէտք է դառնար Իրանի շահ։ === Վաղ շրջան === Սեֆեաններու միաբանութեան մեջ շատ էին թրքալեզու ղզլպաշները։ Ատոնք Իրանի հիւսիսը հաստատուած թրքական ցեղեր էին, որոնք այդտեղ ապաստաներ էին [[Սելճուկեան սուլթանութիւն|Սելճուկեան սուլթանութեան]] հիմնադրումէն յետոյ (11-րդ դարու երկրորդ կէս)։ 14-րդ դարէն սկսած իրենց զանազան խումբերը կը հաւաքուին միաբանութեան դրօշի ներքոյ։ Թրքալեզու ցեղերու միաւորումը հետեւանք էր մոնղոլական արշաւանքներուն ու Լենկ-թիմուրի զօրքերուն դիմակայելու տեսանկիւնէն։ 15-րդ դարէն սկսած անոնք կը դառնան շիաներ՝ հակասելով մնացած թրքալեզու ցեղերուն եւ վերջնականապէս հեռանալով ինչպէս սելճուկներէն ([[Ռումի սուլթանութիւն]]), այնպէս ալ՝ 1299 թուականին Փոքր Ասիայի արեւմուտքի մէկ այլ թրքական պետութեան՝ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] թուրքերէն։ Այդպիսով ղզլպաշները կը մօտենան պարսիկներուն։ [[Պատկեր:QIZILBASH.jpg|մինի|[[Ղզլբաշներ|Ղզլպաշի]] հանդերձանք]] Ղզլպաշներու առաջնորդներէն Հեյտարը, կը կրէր տասներկու կտորէ կազմուած կարմիր գլխարկ՝ խորհրդանշելով շիական 12 իմամներուն։ Սկզբնական շրջանին թրքալեզու ցեղերը եօթն էին՝ ուստաճլու, շամլու, ռումլու, աֆշար, զուլքատար, թեքելի եւ ղաճար<ref>Н. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М. Беленицкий. История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1958. Стр. 252. В XV в. главной опорой Сефевидов стали тюркские кочевые племена, говорившие на азербайджанском языке. Они были разного происхождения, большая их часть откочевала в Азербайджан и Иран из Малой Азии, из вражды к османским султанам и их централистской политике. Первоначально таких племен было семь: шамлу, румлу, устаджлу, текели, афшар, каджар и зулькадар.</ref>։ Ղզլպաշները կը սափրէին իրենց գլուխները եւ դէմքը՝ թողնելով միայն պեխեր։ Աւելի ուշ իրենց կը միանան խաշնարած այլ կիսաքոչուոր ցեղեր։ Արտաբիլի շուրջ գտնուող քանի մը գիւղեր գրաւելով՝ ղզլպաշներու Սեֆեան միաբանութիւնը տեղական ինքնիշխանութիւնը ձեռք կը բերէ։ Երբ 14-րդ դարու վերջը [[Լենկ-Թիմուր|Լենկ-թիմուրը]] օսմանցիներուն յաղթելէն յետոյ կը վերադառնայ Իրան, ճանապարհին կը գերեվարէ բազմաթիւ թրքալեզու ցեղապետերը։ Ատոնց մէկ մասին՝ ռումլու, շամլու եւ զուլքատար ցեղերուն, Լենկ-թիմուրը կը վերադարձնէ։ Ըլլալով Արտապիլի ղեկավարներ՝ միաբանութիւնը ձեռք կը բերէ նորանոր գիւղեր եւ պարբերաբար յարձակումներ կը կատարէ հարեւան պետութիւններու վրայ։ Ղզլպաշներու դիրքերը կը զօրեղանան, երբ Առաջաւոր Ասիոյ մէջ տեղի կ'ունենայ թուրքմենական թագաւորութիւններու փոփոխութիւն. Քարա-Քոյունլուներուն կը փոխարինեն Աք-Քոյունլուները։ Ղզլպաշները կը յարձակին [[Շիրվանշահերու պետութիւն|Շիրվանշահերու պետութեան]] վրայ, որուն հետեւանքով կը սպաննուին ինչպէս Ճունեյտը, այնպէս ալ՝ որդի Հեյտարը։ Վերջինիս աւագ որդի Սուլթան-Ալիի եւ աք-Քոյունլու սուլթան Ռուսթամի միջեւ հակասութեան հետեւանքով ան նոյնպէս կը զոհուի։ Միաբանութեան ղեկավար կը դառնայ մանկահասակ Իսմայիլը։ Աք-Քոյունլուները կը գրաւեն Արտապիլը, իսկ ղզլպաշները Հեյտարի զաւակներուն կը փախցնեն [[Կիլան]]՝ [[Կասպից ծով]]ին յարող լեռնային գաւառ։ Աք-Քոյունլուներու պետութեան թուլացման ընթացքին, երբ ղզլպաշները կարողացեր էին զօրեղանալ, այնտեղ կը սկսի գահակալական կռիւներ։ Օգտուելով ատկէ՝ 1499 թուականին տասներեքամեայ Իսմայիլը կ'ուղղուի Արտապիլ։ 1500 հոգինոց զօրքը նախ ետ կը գրաւէ Արտապիլը, ապա մէկ տարի անց՝ ղզլպաշներու բանակը կը մտնէ [[Շիրվան]], կը գրաւէ [[Շիրվանշահերու պետութիւն|Շիրվանշահերու]] խոշոր քաղաքներ [[Շամախի]]ն ու [[Պաքու]]ն։ Ղզլպաշները կը շարժին Արաքս գետի հունով ու կը մտնեմ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]. աք-Քոյունլուներու հետ վճռական ճակատամարտը տեղի կ'ունենայ [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջեւանէն]] ոչ հեռու՝ [[Շարուրի դաշտ]]ը։ 1501 թուականին ղզլպաշները կը գրաւեն [[Թաւրիզ]]ը, ուր Իսմայիլը իրեն շահ կը հռչակէ։ 1503 թուականին շահ Իսմայիլը աք-Քոյունլու սուլթան Մուրատին հնազանդութեան կոչ կ'ընէ։ Վերջինս չհամաձայնելով, կը յարձակի ղզլպաշներու վրայ. 1503 թուականի Յունիս 21-ին [[Համատան]]ի մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին ղզլպաշները կը յաղթեն թուրքմեններուն եւ կը կործանեն անոնց պետութիւնը։ Սեֆեաններուն կ'անցնին Իրանի [[Ֆարսի նահանգ|Ֆարս]] եւ [[Էրաք]] նահանգները, [[Միջագետք|Միջագետքը]] եւ Հայկական լեռնաշխարհը։ == Պատմութիւն == === Հիմնադրում === [[Պատկեր:Ismaeil i Sahand Ace.jpg|մինի|Շահ Իսմայիլ]]Սեֆեան արքայական տոհմի հիմնադիր Իսմայիլն ունէր ինչպէս բուն քրտական, այնպէս ալ մասնակի [[Թուրքմեններ|թուրքմէնական]], [[Պոնտացիներ|պոնտական]] եւ [[վրացիներ|վրացական]] ծագում<ref>Roemer, H.R. (1986). "The Safavid Period" in Jackson, Peter; Lockhart, Laurence. The Cambridge History of Iran, Vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge University Press. pp. 214, 229</ref>: Իսմայիլը յայտնի էր որպէս խիզախ ու հրաշաձօն անձնաւորութիւն, որ կը հաւատար իր աստուածային ծագումին: Այդպէս ան կը համախմբէ [[ղզլպաշներ|ղզլպաշները]] իր շուրջ<ref>Blow, David (2009). Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. I.B.Tauris. p. 3</ref>: 1500 թուականին Իսմայիլը ներխուժեց [[Շիրվանշահերու պետութիւն]], վրէժխնդիր ըլլալու իր հօր՝ շեյխ Հեյտարի մահուան համար: Յաջորդ տարի Իսմայիլը նուաճեց [[Թաւրիզ]]ը, ուր ան իրեն հռչակեց Ատրպատականի շահ<ref>Richard Tapper. "Shahsevan in Safavid Persia", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, p. 324.</ref><ref>Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, A Concise History of the Middle East, Westview Press, 2006, p. 153.</ref><ref>Britannica Concise. "Safavid Dynasty", Online Edition 2007.</ref>, ապա նաեւ ամբողջ Իրանի շահ<ref>George Lenczowski, "Iran under the Pahlavis", Hoover Institution Press, 1978, p. 79: "Ismail Safavi, descendant of the pious Shaykh Ishaq Safi al-Din (d. 1334), seized Tabriz assuming the title of Shahanshah-e-Iran".</ref><ref>Stefan Sperl, C. Shackle, Nicholas Awde, "Qasida poetry in Islamic Asia and Africa", Brill Academic Pub; Set Only edition (February 1996), p. 193: "Like Shah Ni'mat Allah-i Vali he hosted distinguished visitors among them Ismail Safavi, who had proclaimed himself Shahanshah of Iran in 1501 after having taken Tabriz, the symbolic and political capital of Iran".</ref><ref>Heinz Halm, Janet Watson, Marian Hill, Shiʻism, translated by Janet Watson, Marian Hill, Edition: 2, illustrated, published by Columbia University Press, 2004, p. 80: "...he was able to make his triumphal entry into Alvand's capital Tabriz. Here he assumed the ancient Iranian title of King of Kings (Shahanshah) and setup up Shiʻi as the ruling faith"</ref>: Իսմայիլը [[շիա իսլամ]]ը հռչակեց իր պետութեան կրօն<ref name="ReferenceA">RM Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd ed.</ref>: Թաւրիզի նուաճումէն մէկ տարի անց, Իսմայիլը կործանեց [[Աք-Քոյունլուներու պետութիւն]]ը, սկսաւ նուաճումներ ամբողջ Իրանի տարածքի վրայ, իրեն հռչակելով «փատիշահ Իրան» կոչումը: 1502 թուականին Իսմայիլն իր տիրապետութեանը կ'ենթարկէ Շիրվանը՝ [[Շամախի]] կեդրոնով, հարաւային Տաղստանը՝ [[Տերպենթ]] կեդրոնով, [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հիւսիսը<ref>Ward, Steven R. (2014). Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces. Georgetown University Press. p. 43. ISBN 978-1-62616-032-3.</ref>: [[Քարթլիի թագաւորութիւն|Քարթլիի]] եւ [[Քախեթի թագաւորութիւն|Քախեթի]] թագաւորութիւնները յայտարարուեցաւ վասալներ, իշխաններ <ref>Rayfield, Donald (2013). Edge of Empires: A History of Georgia. Reaktion Books. p. 165. ISBN 978-1-78023-070-2.</ref>: Ատկէ ետք շարունակուեցան հարաւային արշաւանքները. 1503 թուականին նուաճուեցաւ [[Համատան]]ը, մինչեւ 1507 թուականը՝ [[Շիրազ]]ը եւ [[Քերման]]ը: Միեւնոյն ժամանակ շարունակելով տարածել իշխանութիւնը արեւմուտքի մէջ՝ ղզլպաշները կը գրաւեն [[Տիարպեքիր|Տիարպեքիրը]], [[Նաճաֆ]]ը եւ [[Քերպելա]]ն (1507), [[Վան]]ը (1508), [[Պաղտատ]]ը (1509): 1510 թուականին Իսմայիլ շահի զօրքերը կը մտնեն [[Մաշհատ]] ([[Խօրասան (պատմական երկրամաս)|Խորասան]]) եւ [[Հերաթ]] ([[Աֆղանիստան]]): Հակառակ անոր, որ ուզպէկները կը շարունակէին պարբերաբար յարձակիլ Խորասանի վրայ, Սեֆեան կայսրութիւնը ի վիճակի էր պահպանել ատոնք իր տիրապետութեան տակ: Սեֆեաններու համար աւելի խնդրայարոյց էր հարեւան [[Օսմանեան կայսրութիւն]]ը, որ կը գտնուէր իր հզօրութեան գագաթնակէտին: Սուլթան [[Պայազիտ II]]-ի (1481-1512) հրամանով կը հաւաքագրուին Փոքր Ասիոյ մէջ բնակող սուննի թուրքմէնները, ապա կ'արտաքսեն տեղի շիաները: Շահ Իսմայիլի զօրքերը մօտեցան Օսմանեան կայսրութեան սահմաններուն, եւ բախումը դարձաւ անխուսափելի: Նոր թագադրուած սուլթան [[Սելիմ I|Սելիմ Ահեղը]] (1512-1520) խիստ վճռական տրամադրուած էր Սեֆեաններու հզօրացման դէմ: Իր գահակալութեան երկրորդ տարին՝ 1514 թուականին անոր զօրքերը կտրեցին անցան ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը, հասան [[Խոյ (քաղաք)|Խոյ]] քաղաքի մօտակայքը գտնուող Չալտրանի հարթավայր: Օսմանեան բանակը առնուազն կրկնակի գերազանցած եղած է Իսմայիլի զօրքերուն, զինուած եղած հրետանիով: Անոնք կը նախատեսէին ձմեռը անցնել Թաւրիզի մէջ եւ աւարտին հասցնել Պարսկաստանի նուաճումը յաջորդ գարնան: Օսմանեան սպաներու միջեւ տեղի կ'ունենայ խռովութիւն՝ կապուած Թաւրիզի մէջ ձմեռը անցնելու ծախսերէն հրաժարելու հետ: [[Չալտրանի ճակատամարտ]]ը աւարտեցաւ օսմանցիներու յաղթանակով եւ Թաւրիզի գրաւումով: Պարտութիւնը ոչնչացուց Իսմայիլի հաւատը առ այն, որ ան ունէր աստուածային ծագում<ref name="ReferenceA"/>: Անոր փոխյարաբերութիւնները ղզլպաշներու հետ նոյնպէս փոխուեցան: 1524 թուականին Իսմայիլի մահէն անմիջապէս յետոյ ղզլպաշները քաղաքացիական պատերազմ սկսեր էին սեֆեաններու դէմ (1524-1533): Շահի տասնամեայ որդին՝ [[Թահմասպ I Սեֆի|Թահմասպը]], որ ի սկզբանէ Խորասանի կառավարիչն էր <ref>Colin P. Mitchell, "Ṭahmāsp I" Encyclopædia Iranica (July 15, 2009).</ref>, վերադարձուց վերահսկողութիւնը պետութեան ներսը: 1526 թուականէն սկսան պարբերական մարտեր հիւսիս-արեւմտեան Իրանի ու Խորասանի մէջ<ref>H.R. Roemer, "The Safavid Period" in The Timurid and Safavid Periods ed. by Peter Jackson and Laurence Lockhart, volume 6 of The Cambridge History of Iran (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1968–1991) ("Roemer"), p. 233-34.</ref>: Ղզլպաշներու վերջին ապստամբ ցեղի գլխաւոր հրամանատար Ամիր Հուսէյն Խանը 1534 թուականին մահապատիժի ենթարկուեցաւ: Տասնամեայ ներքին խռովութիւնները լուծելէն յետոյ Թահմասպը կանգնեցաւ արտաքին վտանգի առջեւ. սկսաւ թուրք-պարսկական [[Թուրք-պարսկական պատերազմ (1532-1555)|քսանամեայ պատերազմ]] (1532-1555): Օսմանեան զօրքերը գրաւեցին Թաւրիզը, սակայն անոնք չունենալով հաղորդակցութիւն՝ որոշ ժամանակ անց դուրս եկան այնտեղէն: Թահմասպը իր նստավայրը Թաւրիզէն տեղափոխեց [[Ղազվին]]: [[Պատկեր:Tahmasp, Humayun Meeting.jpg|մինի|Թահմասպի եւ Հումայունի հանդիպումը]] Պատերազմի տարիներուն օսմանցիները գրաւեր են [[Երեւանի կուսակալութիւն|Երեւանն ու Նախիջեւանը]], [[Ղարաբաղի կուսակալութիւն|Ղարաբաղը]]: 1554 թուականի Սեպտեմբերին Թահմասպն իր պատուիրակութիւնը կ'ուղարկէ սուլթան [[Սուլէյման I]]-ի (1520-1566) ձմեռային նստավայր՝ [[Էրզրում]]<ref>Mikheil Svanidze, "The Amasya Peace Treaty between the Ottoman Empire and Iran (June 1, 1555) and Georgia," Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences, Vol. 3, pp. 191–97 (2009) ("Svanidze"), p. 192</ref>: Մէկ տարի անց երկու կողմերուն միջեւ կը կնքուի [[Ամասիայի պայմանագիր]]ը, որմով քսանամեայ հաշտութիւն կը հաստատուի երկու երկիրներուն միջեւ: Այդպիսով Օսմանեան կայսրութիւնը պաշտօնապէս ճանչցաւ Սեֆեան Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը: Խաղաղութեան համաձայն, [[Հայաստանի երրորդ բաժանում|Հայաստանը բաժնուեցաւ]] երկու մասի. Արեւելեան հատուածը անցաւ Իրանին: Սուլէյմանը համաձայնեցաւ թոյլատրել սեֆեան շիաներուն ուխտագնացութիւն կատարել [[Մեքքա]] եւ [[Մատինա (Եասրիպ)|Մատինա]], ինչպէս նաեւ Իրաքի եւ Արաբիոյ մէջ գտնուող սրբավայրերը: Սեֆեան պետութեան առաջացման հետ մէկտեղ, գրեթէ միաժամանակ, Հարաւային Ասիոյ մէջ կ'առաջանայ [[Մեծ Մողոլներու կայսրութիւն]]ը (1526-1540)՝ հիմնուելով [[Լենկ Թեմուր]]ի ժառանգորդ [[Պապուր]]ի կողմէ: Մողոլները կը հետեւէին իսլամի սուննի ուղղութեանը, իսկ բնակչութեան մեծամասնութիւնը [[Հինտուիզմ|հինտուիստներ]] էին: Պապուրի մահէն յետոյ անոր որդին՝ Հումայունը, 1543 թուականին կը փախչի Ղազուին դատարան, ուր զինք կայսերավայել ձեւով կը դիմաւորեն <ref>John F. Richards, The Mughal Empire (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, c. 1995), p. 11.</ref><ref>Riazul Islam; Indo-Persian Relations: A Study of the Political and Diplomatic Relations between the Mughal Empire and Iran (Tehran: Iranian Cultural Foundation, 1970), pp. 22–47.</ref>: Հումայունը կ'ընդունի շիա իսլամ: 1545 թուականին իրանական-մուղալական միացեալ ուժը կարողացաւ զբաղեցնել [[Քապուլ]]ը: Աստիճանաբար վերականգնուեցաւ Մողոլներու կայսրութիւնը, գոյատեւելով եւս երեք հարիւրամեակ (1555-1857): Թահմասպ շահը որոշակի բարեփոխումներ մտցուց Իրանի քաղաքական եւ տնտեսական կեանքի մէջ, աշխուժացուց առեւտուրը Հնդկաստանի եւ եւրոպական տէրութիւններու հետ: Երկրի կառավարման մարմիններու մէջ բարձր պաշտօններու նշանակուեցան ոչ միայն ղզլպաշները, այլեւ իրանցիները: Բարի դրացիական յարաբերութիւններ հաստատելով հարեւաններու հետ՝ շահն իր կառավարման յաջորդ տասնամեակներուն՝ ընդհուպ մինչեւ մահը (1576), Իրանին բերաւ խաղաղ զարգացման հնարաւորութիւններ: === Անկում === [[Պատկեր:Nader Shah Afshar.jpg|մինի|[[Նատիր շահ]]]] 1639 թուականէն թուրք-պարսկական պատերազմները դադրեցան ութ տասնամեակով: Երկրի ներսը սկսեր էին գահակալական կռիւներ: Ի յաւելումն իր բազմադարեայ թշնամիներու, Իրանը ստիպուած էր պայքարիլ նաեւ [[Ռուսական կայսրութիւն|Ռուսաստանի]] դէմ: Անոնք մեծցուցած էին իրենց ազդեցուիւնը [[Եւրոպա]]յի մէջ, անցեր էին [[Կովկասեան լեռներ]]ը եւ մուտք գործեր [[Կեդրոնական Ասիա]]: Արեւելեան սահմաններուն [[Մեծ Մողոլներու կայսրութիւն|Մեծ մողոլները]] ընդարձակուեր են դէպի [[Խօրասան (պատմական երկրամաս)|Խորասան]] եւ [[Աֆղանիստան]]: Հոլանտական եւ բրիտանական արեւելա-Հնդկաստան ընկերութիւնները օգտագործեր են իրենց ծովային ուժի իրենց բարձրակարգ միջոցները՝ վերահսկելու [[Հնդկական ովկիանոս]]ի արեւմուտքի առեւտրային երթուղիները: Ի հետեւանք, Իրանը հեռացուած է [[Արեւելեան Ափրիկէ|Արեւելեան Ափրիկէի]], [[Արաբական թերակղզի]]ի եւ Հնդկաստանի օտարերկրեայ կապերէն: [[Ապպաս II Սեֆի|Ապպաս II]]-ի թագաւորութեան աւարտէն կը սկսի Սեֆեաններու թուլացման շրջանը: Ամէնուր կը սկսին ժողովրդական ապստամբութիւններ: Սուլթան Հուսէյնը (1694-1722) կը ճնշէ ատոնք, որուն ի պատասխան աֆղաններու միապետ Միր Հոթաքը, ապստամբեցաւ եւ սպանեց Սեֆի նահանգապետ Կորկին Խանին: 1722 թուականին աֆղանական բանակը [[Միր Մահմուտ Հոթաքի|Միր Մահմուտի]] գլխաւորութեամբ թագաւորական զօրքերուն պարտութեան մատնած է Կոլնապադի ճակատամարտին: Այնուհետեւ ան պաշարեց [[Սպահան]] մայրաքաղաքը: Միեւնոյն ժամանակ, [[Պետրոս Մեծ]]ի գլխաւորութեամբ ռուսները նուաճեր էին [[Հիւսիսային Կովկաս]]ը եւ Պաքուն՝ [[Կասպիական արշաւանք]]ի միջոցով (1722-1723): Արեւմուտքէն օսմանցիները ներխուժեցին Սեֆիներու հիւսիս-արեւմտեան տիրոյթներ, [[Երեւանի ինքնապաշտպանութիւն (1724)|հայերու ինքնապաշտպանութիւնէն]] յետոյ գրաւեցին [[Երեւան]]ը, ապա կոտրեցին դիմադրութեան շարժումները [[Սիւնիքի ազատագրական պայքար (1722-1730)|Սիւնիքի մէջ (1722-1730)]] եւ [[Արցախի ազատագրական պայքար (1724-1731)|Արցախի մէջ (1724-1731)]]: 1724 թուականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ օսմանցիները ռուսներու հետ միասին անոնք համաձայնեցան բաժնել եւ պահպանել իրենց նուաճած իրանական տարածքները: {{Համայնապատկեր|Naghsh-e Jahan Square Isfahan.JPG|1200px|<center>[[Նաղշէ Ճահան]] հրապարակ</center>}} == Գրականութիւն == * Roemer, H. R. (1986). «The Safavid Period». The Cambridge History of Iran, Vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press * Vladimir Minorsky. «The Poetry of Shah Ismail», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 10. No. 4, 1942 * Ronald W. Ferrier, «The Arts of Persia». Yale University Press. 1989. * Roger Savory. «Iran Under the Safavids». Cambridge University Press, 2007 * И. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский А. Ю., И. П. Петрушевский, Л. В. Строева, А. М. Беленицкий. «История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века». 1958 == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Encyclopædia Iranica: Safavid Dynasty] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516019/Safavid-dynasty Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.] * [https://web.archive.org/web/20121209160235/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/rubooks/petrushevsky.pdf И. П. Петрушевский. «Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв». Ленинград, 1949] [[Ստորոգութիւն:Սեֆեան Պարսկաստան]] [[Ստորոգութիւն:Թուրքիայի պատմութիւն]] 9pjp6jmznbx6cb8bpbqvhbopg7s3mnd 0 19665 255876 240926 2026-10-06T15:25:25Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Nikos_Kazantzakis.jpg|Nikos_Kazantzakis.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Nikos Kazantzakis|]]. 255876 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Կղզի}} [[Պատկեր:Prefecture map of Crete (Greece).svg|մինի|Յունաստան․ Կրետէի Շրջանը (կապոյտով)]] '''Կրետէ'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?redir_esc=y&hl=ru&id=CpNNAAAAcAAJ&q=%D4%BF%D6%80%D5%A5%D5%BF%D5%A7#v=snippet&q=%D4%BF%D6%80%D5%A5%D5%BF%D5%A7&f=false|title=Bargirkh haykazean lezoni. Bazaneal yerkous hators. Arareal i Mhitharay Sebastathuory. (etc.) (Wörterbuch der armenischen Sprache. in 2 Bd, verfasst von Mhithar aus Siwas etc.) armen|last=abbas|first=Mechithar Sebastensis|date=1769|publisher=Bortoli|language=hy}}</ref> ([[յունարէն]]՝ ''Κρήτη'', ''Crete''), [[Յունաստան]]։ Կը գտնուի [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական Ծովուն]] արեւելեան կողմը։ Յունաստանի ամենամեծ եւ բազմամարդ կղզին է, իսկ տարածութեամբ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] հինգերորդը՝ [[Սիչիլիա,]] [[Սարտինիա]], [[Կիպրոս]] եւ [[Քորսիքա]] կղզիներէն ետք։ Բնակչութեան թիւն է՝ 623 065 ըստ 2011-ի մարդահամարին։ Կը գտնուի Յունաստանի մայր ցամաքամասէն 160 քմ․ հարաւ եւ կ՛ընդլայնուի արեւմուտքէն՝ արեւելք։ Կը շրջապատուի՝ հիւսիսէն [[Էգէական Ծով|Էգէականէն]] եւ [[Հիւսիսային Կրետական ծով|Հիւսիսային Կրետական ծովէն]], իսկ հարաւէն [[Հարաւային Կրետական ծով|Հարաւային Կրետական]] եւ [[Լիպիական ծով|Լիպիական]] ծովերէն։ Մայրաքաղաքն է [[Իրաքլիօ]], կեդրոնը՝ Կրետէի Շրջանային Միաւորումին եւ կ՛ընդգրկէ մերձակայ կղզիներն ու կղզիակները։ Յունաստանի ծովային, ճարտարարուեստի, տնտեսութեան եւ մշակութային ժառանգութեան գլխաւոր կեդրոններէն է։ Կը պահպանէ իր ուրոյն մշակոյթի տուեալները։ Յունաստանի զբօսաշրջիկութեան գլխաւոր վայրերէն է։ Ք․Ա․ 3000–1500 թուակններուն, Կրետէի մէջ կը զարգանայ Եւրոպայի առաջին քաղաքակրթութիւնը՝ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն]], կեդրոն ունենալով [[Քնոսոս]], [[Ֆեսթոս]], [[Մալիա]], [[Զաքրոս]] եւ [[Ղուրնիա]]։ Կրետէ կղզիին ուղղափառ եկեղեցին կիսանկախ է եւ կապուած՝ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] [[Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարքութիւն|Յունաց Տիեզերական Պատրիարքութեան]]։ Յունաստանի կեանքին մէջ, մեծ դեր խաղցած են կղզին ծնած-մեծցած անձնաւորութիւններ․ քաղաքական դէմքեր, գրագէտներ, բանաստեղծներ, գիտնականներ, համալսարանի դասախօսներ, կրթական մշակներ, առեւտրականներ, բնաբաններ, ռազմական ծովուժի բարձրաստիճան զինուորականներ, թատերագիրներ, դերասաններ, փաստաբաններ, երգիչներ ու յօրինողներ, գծագրիչներ ու նկարիչներ, լրագրողներ եւ պատմաբաններ։ == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:SamariaGorgeEntrance1(js).jpg|մինի|165x165փքս|Սամարիայի Ձորը|ձախից]] [[Պատկեր:Ψηλορείτης Πανόραμα 7469.jpg|մինի|220x220փքս|Փսիլորիթի լեռնաշղթան․ համայնապատկեր]] Կը գտնուի [[Էգէական Ծով|Էգէական Ծովուն]] հարաւը։  Տարածութիւնն է՝ 8336 ք²։ Մնայուն բնակչութեան թիւն է՝ 623 065։  <nowiki/>[[Պելոպոնես|Պելոպոնեսը]] կը գտնուի Կրետէին հիւսիս արեւմուտքը․ [[Տոտեքանիսա]] կղզեխումբը՝ հիւսիս արեւելքը, [[Քիքլատես]] կղզեխումբը՝ հիւսիսը (Կրետէէն զայն կը բաժնէ Հիւսիսային Կրետական Ծովը)։ Կղզիին երկայնքն է՝ 260 քմ․։ Լայնքը կը տարբերի․ Տիոն հրուանդանէն մինչեւ Լիթինօ հրուադանը՝ 60 քմ․ է, իսկ հիւսիս - արեւելեան ծայրամասին Իէրափեթրայի նեղուցը՝ 12 քմ․։ Ծովեզրը 1000 քմ․ է։[[Պատկեր:Cheval crétois profil.jpg|մինի|165x165փքս|Մեսարիթիքօ ձի]]Լեռնային կզղի է։ Ունի բարձր լեռներ ու լեռնաշղթաներ։ Երեք գլխաւոր լեռնաշղթաները՝ [[Փսիլորիթիս]] (2456 մ․), [[Լեֆքա Օրի (լեռնաշղթայ)|Լեֆքա Օրի]] (2454 մ․) եւ Տիքթի կամ Լասիթիոթիքա Օրի (2148 մ․), կղզին արեւմուտքէն արեւելք կը ճեղքեն։ Լեռնաշղթաներուն եւ լեռներուն վրայ կան բարեբեր լեռնադաշտեր, ինչպէս օրինակ՝ Օմալոս, [[Նիդա լեռնադաշտ|Նիդա]] եւ Լասիթի։ Կղզին ունի նաեւ պատմական նշանակութիւն ունեցող կարեւոր քարայրներ՝ Դիքդէօ եւ [[Իդէօ Ադրօ|Իդէօ անտրօ]]։ Նաեւ հարուստ է ձորերով, կիրճերով․ օրինակ՝ աշխարհահռչակ [[Սամարիա կիրճ (Կրետէ)|Սամարիայի Ձորը]] (արձանագրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] «Մարդու եւ Երկրագունդի Պաշար» ծրագրին, իբրեւ բնապահպանուած վայր (''Man and the Biosphere Programme (MAB))'', Իպրուի Ձորը, Խա Ձորը, Միլոն Ձորը եւ Քուրթալիօթիքօ Ձորը։ === Կլիմա === Կրետէ կղզիին կլիման բարեխառն է։ Ձմեռները թեթեւ ու խոնաւ են, իսկ ամառները տաք ու չոր։ === Բնապահպանում === [[Պատկեր:Kri kri.jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|[[Քրի-քրի]] կրետական քարայծը]][[Պատկեր:Kritikosichnilatis 1.jpg|մինի|169x169փքս|Կրետական Հետախոյզը]]Մեծ թիւով շրջաններ՝ հարուստ կենդանիներու եւ բոյսերու զանազանութեամբ, ներառնուած են Յունաստանի Բնապահպանման Ծրագրին․ ինչպէս օրինակ՝ [[Էլաֆոնիսի]] կղզին (Կրետէին հարաւ արեւմտեան մաս), [[Վայի արմաւենիներու պուրակը]] (արեւելեան Կրետէ)՝ իր տեսակին Եւրոպայի ամենամեծը, Տիոնիսատես շրջանը՝ Սիթիայի եւ Լասիթի։ Խրիսի կղզիին մէջ (Կրետէին հարաւ արեւելեան մաս) կայ Եւրոպայի նոճիներու ամենամեծ անտառը (''Juniperus macrocarpa)'', ուր բնական ձեւով կ՛աճի Գիհին ([[գիհի]]՝ նոճիի տեսակ մը)։ Կրետէն կը պատսպարէ բազմաթիւ կենդանիներու տեղական տեսակներ եւ հարուստ է տարբեր հազուագիւտ բուսականութեամբ։ Կրետէին ջուրերը կը պատսպառեն ծովային կենդանիներու բազմաթիւ տեսակներ՝ Կէտեր, Կիտոսկրներ, [[Դլփինները|դլփիններ]] եւ [[Միջերկրականի փոկ|Միջերկրականի փոկերը]]։ Երկինքն ալ հարուստ է մեծ թեւաւորներով, որոնցմէ շատեր անհետացման վտանգի տակ կը գտնուին, ինչպէս օրինակ՝ անգղ, ոսկեայ արծիւը, եւայն։ Կղզիին մէջ նաեւ կ՛աճին կրետական Մեսարիթիքօ ձին եւ բնիկ Կրետական Հետախոյզը։ Իսկ կրետական լեռներուն վրայ ազատ կ՛ապրի բնիկ կրետական քարայծը՝ [[Քրի-քրի|Քրի-Քրի]]։ Կղզին նշանաւոր է իր ձէթով։ Արձանագրուած են 35 միլիոնէ աւելի ձիթենիներ, որոնցմէ մեծ թիւ մը դարաւոր է։ Հարուստ բուսականութիւնը կղզին աշխարհահռչակ դարձուցած է․ բոյսերուն մեծամասնութիւնը կ՛օգտագործուին տեղական խոհանոցին մէջ, ինչպէս օրինակ՝ Տիքթամօ (կրետական սուսամբարը)։[[Պատկեր:Agios Nikolaos 6073162.JPG|մինի|165x165փքս|Լասիթի նահանգ․ Այիոս Նիքոլաոս քաղաքը ]] === Վարչական կարգաւորում === [[Պատկեր:Rethymno Venetian fortress, Crete 001.jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|[[Ռեթիմնօ]]․ քաղաքը եւ վենետիկեան բերդը]] [[Պատկեր:HaGorgeExit.jpg|ձախից|մինի|Լասիթի նահանգ․ Խա կիրճը, Եէրափեթրա|147x147փքս]] Կրետէն Յունաստանի 13 Շրջանային Միաւորներէն մէկն է։ Կղզին ինքնին բաժնուած է չորս շրջանային միաւորումներու։ Ստորեւ, շրջանային միաւորումները իրենց տարածքաշրջանի բնակչութեան թիւով (2011 մարդահամար)․ կը նշուին ձախէն աջ իրենց աշխարհագրական դիրքով՝[[Պատկեր:20110927 St. Peter of Dominicans Heraklion Crete Greece Panorama.jpg|մինի|Իրաքլիօ․ ԺԲ․ դարու Տոմինիկեան դաւանանքի Ս․ Պետրոս վանքը]] * [[Խանիա]], 156 585 * [[Ռեթիմնօ]], 85 609 * [[Իրաքլիօ]], 305 490 * [[Լասիթի]], 75 381[[Պատկեր:Panoramics on Chania Old Harbour (2).jpg|մինի|[[Խանիա]]․ հին քաղաքի նաւահանգիստին համայնապատկեր|կենտրոն|660x660փքս]] == Դիցաբանութիւն == [[Պատկեր:'The Fall of Icarus', 17th century, Musée Antoine Vivenel.JPG|մինի|220x220փքս|Ք․Ա․17րդ դարու քանդակ․ կը պատկերացնէ Իքարոսին ծով իյնալը եւ բաւիղը ''labyrinthe․ Antoine Vivenel'' թանգարան, Ֆրանսա]] Կրետէն սերտօրէն կապուած է յունական դիցաբանութեան՝ հին յունական կրօնի աստուածներուն եւ Մինոասեան քաղաքակրթութեան հետ. վայրն է ուր՝ * [[Զեւս]] կամ Տիաս կը ծնի եւ մայրը՝ [[Ռէա]], զայն կը փրկէ հօրը՝ [[Քրոնոս|Քրոնոսին]] ախորժակէն։ Ռէան կը պահէ Զեւսը [[Փսիլորիթիս]] ''Ψηλορείτης'' լեռնաշղթային [[Իդա (լեռ)|Իդա լերան]] քարայրին մէջ, ուր անոր հոգ կը տանին Յաւերժահարսներն ու [[Քուրիթես|Քուրիթեսները]]։ * Զեւս եւ [[Եւրոպա (դիցաբանութիւն)|Եւրոպա]] (փիւնիկեցի թագուհի, որ Զեւս փախցուցած էր) կը սիրաբանին։ Հետեւանքն է՝ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասին]] ծնունդը։ * [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասին]] կինը՝ Փասիֆայի, կը սիրահարուի եզի մը, զոր [[Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)|Փոսիտոնաս]] ղրկած էր։ Կը ծնի [[Մինոթաւրոս]]։ Մինոաս զայն կը փակէ բաւիղին ''labyrinthe'' մէջ, որ [[Տետալոս]] ճարտարապետը կառուցած էր։ * [[Թիսէաս]] եւ [[Արիանտի|Արիանտին]] խորամանկութեամբ եւ համարձակութեամբ կը կարողանան Մինոթաւրոսը սպաննել եւ բաւիղէն դուրս ելլել։ * Տետալոն եւ զաւակը՝ [[Իքարոս]], կը փորձեն Կրետէէն փախչիլ, փրկուելու համար Մինոասին վրեժխնդրութենէն։ Այդ պատճառով է որ Տետալոս թեւեր կը շինէ, որոնց փետուրները իրենց մարմիններուն վրայ մոմով կը փակցնէ։ Դիցաբանութիւնը կ՛ըսէ թէ, Իքարոս, հակառակ հօրը խրատներուն, թռիչքի ընթացքին արեւուն կը մօտենայ․ մոմը կը հալի ու ինք ծովը կ՛իյնայ։ Ինկած ծովը այնուհետեւ կը կոչուի՝ [[Իքարիօ ծով|Իքարիոյ ծով]]։ == Պատմութիւն == Հարաւային Կրետէի Փլաքիա շրջանին մէջ 2008-2009 տեղի ունեցած հնաբանական պեղումներէն յայտնուած են 130․000 մինչեւ 190․000 տարիներու ծովագնացութեան եւ առօրիայ գործածութեան քարէ գործիքներ։ Ք․Ա․ 3000-ին, կը զարգանայ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը]]՝ Եւրոպայի առաջինը։ Կը կառուցուին պալատներ եւ կը ստեղծուի հզօր ծովուժ, որ կը տիրապետէ ամբողջ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականին]]։ Մինոասեան քաղաքակրթութեան անկումէն ետք, կը յաջորդէ [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան քաղաքակրթութիւնը]]՝ Ք․Ա․ 1700։ Տորացիներու կամ «Յունական ցեղերու» արշաւանքով, ներխուժումով (Ք․Ա․ 1100), Միկինեան քաղաքակրթութիւնը կը կործանի։ Այն ժամանակին է որ Կրետէն, ինչպէս մնացեալ Յունաստանը կը մտնէ «Յունական Մութ դարեր»ուն որ նաեւ «երկրաչաբական շրջան» ալ կը կոչուի։ [[Պատկեր:Venetian Fortress in Heraklion Crete NE side.jpg|մինի|165x165փքս|Իրաքլիօ․ վենետիկեան շրջանին կառուցուած բերդը]] Դասական շրջանին, Կրետէն չի մասնակցիր պարսկական եւ պեղոպոնիզեան պատերազմներուն ([[Յունաստան#%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6 %D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80|տե՛ս Յունապարսկական պատերազմներ]])։ Իսկ հելլենիստական ժամանակաշրջանին, [[Մակեդոնիա (հին թագաւորութիւն)|Մակետոնացիներն]] ու [[Ռոտոս (կղզի)|Ռոտոսցիները]] կը մխրճուին Կրետէի քաղաքներուն ներքին վէճերուն։ === Կրետէն Հռոմէական եւ Բիւզանդական Կայսրութեանց իշխանութեան տակ === Ք․Ա․ 67-ին, կղզին [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Կայսրութեան]] եւ անոր շարունակութիւն՝ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] մաս կը դառնայ։ Մինչեւ Ը․ դար կղզիին մէջ ընդհանրապէս խաղաղութիւն կը տիրէ, երբ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդիոնի]] Լեւոն Գ․ կայսրը հրովարտակով մը կ՛արգիլէ Պատկերապաշտումը։ Կը յաջորդէ խռովութիւններու երկար շրջան մը մինչեւ 1201՝ [[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրներուն Դ․ արշաւանքին]]։ Կղզին կ՛իյնայ [[Վենետիկ|Վենետիկի Հանրապետութեան]] ձեռքը։ Կրետացիները յաճախ կ՛ապստամբին Վենետիկցիներուն դէմ, սակայն միաժամանակ արուեստը, արհեստագիտութիւնը եւ մշակոյթը կը զարգանան։ Կրետէն կ՛ապրի [[Վերածնունդ|Վերածնունդի]] շրջան մը։ === Օսմանեան Կայսրութեան շրջան === [[1669 թուական|1669]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութիւնը]] կղզին կը գրաւէ։ Կրետէն կը վերադառնայ [[Միջնադար|Միջնադարի]] մութ շրջանին։ [[Պատկեր:Revolutionnaires therissos.jpg|մինի|Թերիսոս․ յեղափոխականներ, նկար՝ 1905]] [[1770 թուական|1770]] մինչեւ [[1898 թուական|1898]] Կրետէն կը հանդիսանայ պատերազմներու, ապստամբութիւններու վայր (կրետացիները անդադար կ՛ապստամբին օսմանեան լուծին դէմ)։ [[1866 թուական|1866]] - [[1869 թուական|1869]] տեւող Կրետական մեծ ապստամբութեան իբրեւ հետեւանք, կղզին Ինքնավար կը դառնայ՝ Մեծ Ուժերուն ([[Ռուսիա]], Անգլիա եւ [[Ֆրանսա]]) ներդրումով։ Այս շրջանին է որ կը յայտնուին նշանաւոր զինուորականներ եւ քաղաքական անձնաւորութիւններ։ === Յունաստանի հետ միացումը === [[1908 թուական|1908]]-ին, Կրետէն վերջնականապէս կը ձերբազատուի օսմանեան լուծէն եւ Յունաստանին կը միանայ։ Սակայն Յունաստանին կողմէ միացումը պաշտօնապէս կը յայտարարուի [[1913 թուական|1913]], [[1 Դեկտեմբեր|1 Դեկտեմբերին]], [[Ա․ Պալքանեան Պատերազմ|Ա․ Պալքանեան Պատերազմի]] աւարտէն անմիջապէս ետք։ === Փոքր Ասիոյ Աղէտի հետեւանքները === [[1922 թուական|1922]] յունական բանակի կրած պարտութենէն եւ նահանջէն ետք, [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] շրջանէն մեծ թիւով գաղթականներ (հայեր ներառեալ) Կրետէ կը հաստատուին։ [[1923 թուական|1923]]-ին [[Լօզանի Համաժողովը|Լոզանի Դաշնագրի]] իբրեւ հետեւանք ժողովուրդներու փոխանակումին ընթացքին, 33 000 կրետացի թուրքեր կղզին կը լքեն եւ փոխադարձ՝ Կրետէ կը հաստատուին յոյն գաղթականներ։ ==== Տնտեսական եւ մշակութային զարգացում ==== [[Պատկեր:German assault on Crete.jpg|մինի|Քարտէս․ «Կրետէի կռիւ»ը, Մայիս 1941]] Փոքր Ասիոյ գաղթականները կը հարստացնեն տեղական մշակոյթն ու դրական ներդրում կ՛ունենան կղզիին տնտեսութեան։ Կը կառուցուին նոր գիւղեր եւ քաղաքներ, որոնք կը կրեն «կորսուած հայրենիքին» անունները․ Նէես Քլազոմենես, Նէա Ալիքարնասօ, Նէա Վրիուլա, Նէա Ալացաթա, եւայլն (Նէա/նէես=նոր)։ === Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ === [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին]] ընթացքին, տեղի կ՛ունենայ ճակատագրական «Կրետէի Կռիւը»՝ Մայիս [[1941 թուական|1941]]։ 11 օրեր տեւող կռիւներուն ընթացքին, կը սպաննուին կամ ծանրօրէն կը վիրաւորուին աւելի քան 11 000 զինուորներ եւ քաղաքացիներ։ Գերմանացիները չէին սպասեր այսպիսի դիմադրութիւն, մանաւանդ անզէն բնակչութենէն եւ կը փոխադարձեն՝ սպաննելով Քոնտոմանոս, [[Անոյեա]] եւ Վիանոս շրջաններու անզէն բնակչութիւնը։ == Մշակոյթ == [[Պատկեր:Cretan lyres, Museum of Greek Folk Instruments, Athens 2008.jpg|մինի|165x165փքս|Կրետական քար․ լիրա]] [[Պատկեր:Laghouto.jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|Լաութօ]] === Կրետական բարբառ եւ Մանտինադա === Կրետէի բնակիչները մինչեւ այսօր պահած են իրենց կրետական բարբառը․ կը խօսուի բնակչութեան մեծամասնութենէն։ [[Մանտինադա|Մանտինադայի]] ''μαντινάδα'' աւանդութիւնը վառ է։ ''<u>Մանտինադա</u>․ ժողովրդային ինքնաբուխ արտայայտութիւն։ Կարճ ոտանաւորներ երաժշտութեան ընկերակցութեամբ՝ կրետական քնար λύρα եւ լաութօ λαούτο։'' === Կրետական երաժշտութիւն եւ պար === Կրետական երաժշտութիւնը միջազգային համբաւի տիրացած է։ Գլխաւոր նուագարաններն են՝ առաջին հերթին կրետական քնարը ''λύρα'' եւ լաութօ ''λαούτο'', իսկ երկրորդական՝ ջութակը, մանտոլինը եւ ասքոմանտուրա (''[https://www.flickr.com/photos/arm45/56757078/ հոս՝ նկարը]'')։ Աշխարհարռչակ են նաեւ կրետական պարերը․ սիղանոս ''σιγανός'', փենտոզալի ''πεντοζάλη'', սիրթոս ''συρτός'' կամ՝ խանիօթիս ''χανιώτης'', սուսթա ''σούστα'' եւ քասթրինոս ''καστρινός'' կամ՝ մալեւիզիօթիքոս ''μαλεβιζιώτικος։'' Իւրայատուկ է Կրետական տարազը․ կը հագցուի ընդհանրապէս կրետական աւանդական պարերու պարախումբերէն։ === Գրականութիւն === Կրետական գրականութիւնը մեծապէս սատարած է Յունաստանի Գրականութեան զարգացման։ Կրետէն տուած է միջազգային ճանաչումի արժանացած գրագէտներ՝ [[Վիցենզօ Քորնարօ]] ''Βιτσέντζο Κορνάρο'' որ ԺԷ․ դարուն գրած է «Էրոթոքրիթոս» ''Ερωτόκριτος'' վէպը, [[Նիքոս Քազանծաքիս]] ''Νίκος Καζαντζάκης'' (Ի․ դար)՝ 3 անգամ առաջարկուած է [[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպէլեան Գրականութեան մրցանակին]] համար եւ [[1979 թուական|1979]]-ին գրականութեան [[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպէլեան]] մրցանակակիր բանաստեղծ [[Օտիսէաս Էլիթիս]] ''Οδυσσέας Ελύτης''։ === Գեղարուեստ === [[Պատկեր:Knossos R03.jpg|մինի|Քնոսոս հնագիտական վայրը]] Վերածնունդի ժամանակաշրջանին, Կրետէի մէջ կը զարգանայ գեղանկարչութիւնը եւ Կրետական գեղանկարչութեան Դպրոցը, ուրկէ կ՛ազդուի [[Էլ Կրէքօ|Տոմինիքոս Թէոթոքոփուլոս]] ''Δομήνικος Θεοτοκόπουλος'' (ծնած է [[Իրաքլիօ]] 1-10-1541 եւ մեռած Թոլետօ՝ [[Սպանիա]] 7-4-[[1614 թուական|1614]]), հետագային ծանօթ իբրեւ [[Էլ Կրէքօ|Էլ Կրեքօ]] ''El Greco։'' === Հնագիտական վայրեր եւ թանգարաններ === [[Պատկեր:Festos1(js).jpg|ձախից|մինի|165x165փքս|Ֆեսթոս հնագիտական վայրը]] Կրետէ կղզին ունի բացօթեայ ընդարձակ հնաբանական վայրեր․ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան քաղաքակրթութեան]] շրջանին զարգացած քաղաքները՝ [[Քնոսոս]], [[Մալիա]] (հին քաղաքը), [[Փեթրա (Կրետէ)|Փեթրա]], [[Ֆեսթոս]] եւ [[Ղորթիս]] , ինչպէս նաեւ տարբեր ժամանակաշրջաններու հնաբանական իրերով հարուստ [[Քուֆոնիսիա|Քուֆոնիսի]] կղզին՝ կ՛ընդգրկէ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան քաղաքակրթութեան]], [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական շրջանի]] եւ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւերակներ։ [[Պատկեր:Palace of Malia - Grand Staircase.jpg|մինի|165x165փքս|Մալիա հնագիտական վայր․ պալատին մեծ սանդուխները]] Կրետէն ունի բազմաթիւ թանգարաններ, որոնք տարածուած են գլխաւոր քաղաքներուն եւ գիւղաքաղաքներուն մէջ։ === Խոհանոց === Կրետական խոհանոցը վերջին տասնամեակներուն համաշխարհային ճանաչում ստացած է «Միջերկրականեան Սննդականոն» պիտակին տակ։ Առաջի ամերիկացի համաճարակագէտ՝ Անսել Քէյսն է ''Ancel Keys,'' որ [[1960 թուական|1960]]-ին կը գնահատէ կրետական խոհանոցը եւ անոր բերած օգուտները մարդուն կեանքին վրայ։ Աշխարհահռչակ համբաւի են կղզիին ձէթն ու ձիթապտուղը։ === Ժողովրդային արուեստ === Ժողովրդային արուեստը մինչեւ օրս պահպանուած է։ Կ՛արտայատուի հիւսուածքներուն, ձեռագործներուն, կաւագործութեան, փայտի քանդակագործութեան, մետաղագործութեան եւ նկարչութեան ընդմէջէն։ Տակաւին՝ ընտանիքներ կը զբաղին հիւսածքի ճարտարարուեստվ․ անոր սկզբնական շրջանէն մինչեւ վերջ, այսինքն՝ անասնաբուծութեամբ, բուրդի հիւսքով եւ ներկարարութեամբ։ Կրետական հիւսուածեղէնները կը յատկանշուին իրենց վառ գոյներով եւ նաշխերով՝ երկրաչափական եւ կամ կենդանիներու եւ բոյսերու ձեւերով։ === Այլ === Նշանաւոր են Կրետէին հարսանեկան խրահճանքները։ Կրետական ընկերութիւնը Յունաստանի ամենէն աւանդապահ հասարակութիւններէն է․ ծանօթ իր ընտանեկան եւ տոհմային վրիժակռիւներով ''vendettas''։ Նաեւ, [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] շրջանէն մնացած սովորութիւն մըն է (ինքնապաշտպանութեան համար) տունը զէնք պահելը։ Յունաստանի կառավարութիւնը փորձած է ու կը փորձէ զանազան օրէնքներով վերցնել այս սովորութիւնները, սակայն մինչեւ այսօր լիուլի չէ յաջողած։ == Զբօսաշրջիկութիւն == Կրետէն Յունաստանի զբօսաշրջիկութեան նշանաւոր վայրերէն մէկն է։ Վերջին եռեսնամեակին Կրետէն ներքին եւ արտաքին զբօսաշրջիկութեան մեծ աճ արձանագրած է։ Կղզին օժտուած է հիւրընկալութեան ամէն տեսակի յարմարութիւններով։ Մեծ թիւով եւրոպացիներ կայք կը հաստատեն կղզիին զանազան (լեռնային թէ ծովեզերեայ) վայրերուն մէջ, օգտուելով Եւրոպական Միութեան [https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:229:0035:0048:EN:PDF ուղղիչէն]։ === Փոխադրամիջոցներ === Կղզին ունի լայն ծաւալով հանրակառքերու ցանց։ Գլխաւոր քաղաքներուն նաւահանգիստները՝ [[Իրաքլիօ]], [[Խանիա]], [[Ռեթիմնօ]], [[Այոս Նիքոլաոս]], [[Սիթիա]] եւ Քասթելի Քասամօ, ամենօրեայ հերթականութեամբ կապուած են [[Փիրէա|Փիրէայի]] եւ Յունաստանի ուրիշ նաւահանգիստներու հետ եւ նաեւ կ՛ընդունին փոքր եւ մեծ զբօսանաւեր։ ==== Օդային թռիչքներ ==== Օդային թռիչքները կը կատարուին [[Իրաքլիօ|Իրաքլիոնի]] «Էլեֆթերիոս Վենիզելոս» միջազգային օդակայանէն, ինչպէս նաեւ [[Խանիա]] եւ [[Սիթիա]] քաղաքներուն պետական (ընդհանրապէս ներքին եւ charter թռիչքներու համար) օդակայաններէն։ === Պատկերասրահ === <gallery widths="180"> Cretan Captain Korakas, Mihail Karouzos.jpg|ԺԹ․ դար․ կրետացի աւանդական զգեստով Crete national Costume.JPG|Ի․ դարասկիզբի կրետական տոհմիկ տարազ Crete1 traditional.jpg|Լեռնային [[Անոյեա]] գիւղաքաղաքի իւրայատուկ տարազ Vamos - Kafenion 3.jpg|Կրետացի, հագուած աւանդական դարձած սեւ կամ մութ գոյնով հագուստներ Knossos south propylaeum.jpg|[[Քնոսոս]] Pithoi nearby South Propylaeum, Knossos, 144446.jpg|Քնոսոս Knossos in Crete restauration work.jpg|Քնոսոս․ Մինոասեան քաղաքակրթութեան կեդրոնը Koukouvagia.jpg|Տաքոս․ կրետական պնակ Kreta - Iraklion - Alter Hafen2.jpg|Իրաքլիօ․ հին նաւահանգիստ, Վենետիկեան բերդը Aerial view of Balos beach.jpg|Պալոս ծովեզերք, [[Խանիա]] Plakias.jpg|Փլաքիաս, Ռեթիմնօ նահանգին հարաւային մասը․ Plakias Gonates Cave 01.JPG|Փլաքիաս․ Ղոնաթես քարայրը Hora Sfakion view sea.JPG|Սֆաքեա, Խանիա նահանգի հարաւաին մասը Crete Sfakia.JPG|Սֆաքիա․ աւանդական տարազ Kreta - Iraklion - Venezianische Loggia.jpg|Իրաքլիօ․ վենետիկեան պալատը Sfakia-dance.jpg|Սֆաքիա, պարողներ Top down aerial of Elafonisi Beach on Crete, Greece.jpg|[[Էլաֆոնիսի (Կրետէ)|Էլաֆոնիսի]] Aerial view of Kourtaliotiko Gorge in Rethymno on Crete, Greece.jpg|Քուրթալիոթիքօ գետին կիրճը Hersonissos (32).jpg|Խերսոնիսոս Priniatikos Pyrgos 27.jpg|Փրինիաթիքոս բերդին աւերակները, [[Լասիթի]], Կրետէ </gallery> == Հայերուն ներկայութիւնը Կրետէ == Հայերուն ներկայութիւնը Կրետէ, հազար տարուան պատմութիւն ունի։ Անոնց Կրետէ ներկայութեան մասին կը հանդիպինք 961 թուականի արձանագրութիւններուն, երբ Բիւզանդիոնի կայսրն էր՝ [[Նիքիֆորոս Ֆոքաս]]։ ''[[Կրետէի հայերը|Տե՛ս Կրետէի հայերը]]'' == Կրետացի ծանօթ դէմքեր == Կրետացի ծանօթ դէմքերու ցանկը երկար է․ ստորեւ կը նշուին միջազգային եւ համաշխարհային համբաւի արժանացած կարգ մը դէմքեր․- === Երաժշտութիւն === [[Նիքոս Քսիլուրիս]] ''Νίκος Ξυλούρης'', Թանասիս Սքորտալոս ''Θανάσης Σκορδαλός'', Քոսթաս Մուտաքիս ''Κώστας Μουντάκης,'' [[Փսարատոնիս|Փսարանտոնիս]] ''Ψαραντώνης,'' Վասիլիս Սքուլաս ''Βασίλης Σκουλάς,'' [[Նանա Մուսխուրի]] ''Νάνα (Ιωάννα) Μούσχουρη։'' === Գրականութիւն === [[Վիցենզօ Քորնարօ]] ''Βιτσέντζο Κορνάρο,'' [[Նիքոս Քազանծաքիս]] ''Νίκος Καζαντζάκης, [[Օտիսէաս Էլիթիս]] Οδυσσέας Ελύτης, Ղիորղոս Փսիխուտաքիս Γεώργιος Ψυχουντάκης։'' === Քաղաքականութիւն === [[Էլեֆթերիոս Վենիզելոս]] ''Ελευθέριος K. Βενιζέλος'' === Գիտութիւն === Իոսիֆ Սիֆաքիս ''Ιωσήφ Σηφάκης,'' Ղիորղոս Քարնիատաքիս ''George Em Karniadakis'' === Գեղարուեստ === Տոմինիքոս Թէօթոքոփուլոս ([[Էլ Կրէքօ]]) ''Δομήνικος Θεοτοκόπουλος'' === Պատկերասրահ === <gallery> Psarantonis in 2011 20110927A.jpg|Փսարանտոնիս, նկար՝ 2011 Kostas Mountakis statue at Rethymno.jpg|Քոսթաս Մուտաքիս․ արձանը՝ Րեթիմնօ Vassilis Skoulas in Ierapetra 17052014.JPG|Վասիլիս Սքուլա, նկար՝ 2014 Nana Mouskouri 2012 04 (cropped).jpg|Նանա Մուսխուրի․ նկար՝ 2014 Odysseas Elytis 1974.jpg|Օտիսէաս Էլիթիս․ Նոպէլեան Գրականութեան մրցանակին դափնեկիր Eleftherios Venizelos, portrait 1935.jpg|Էլեֆթերիոս Վենիզելոս․ հայասէր քաղաքագէտ։ Մեծ դեր ունեցաւ Սեւրի հայանպաստ դաշնագրին ստորագրութեան։ Joseph Sifakis mg 4603.jpg|Իոսիֆ Սիֆաքիս El Greco - Portrait of a Man - WGA10554.jpg|Տոմինիքոս Թէոթոքոփուլոս՝ [[Էլ Կրէքօ]] </gallery> <ref>{{Cite web |url=https://www.statistics.gr/2011-census-pop-hous |title=Յունաստանի 2011 մարդահամար {{ref-el}} |accessdate=2020-12-14 |archive-date=2020-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207180927/https://www.statistics.gr/2011-census-pop-hous |dead-url=yes }}</ref> <ref>[https://www.cretanbeaches.com/el/%CF%86%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%B3%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7%CF%82 Կրետէին ձորերը {{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.interkriti.org/crete/introduction_to_crete.html Ճանչնանք Կրետէն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.vn/20121217225505/http://efabis.tzv.fal.de/cgi-bin/EfabisWeb.cgi?sid=-1,reportsreport8a_50008410 «Մեսարայի նկարագրութիւնը Եւրոպայի Տարբեր Ընտանի Կենդանիներու Տուեալներուն» 28-5-2019 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.cretanbeaches.com/el/%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%AF%CE%B4%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B6%CF%8E%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7%CF%82 Կրետէին բուսականութիւնը եւ կենդանիները{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/ARCH375/Nilsson-The%20Minoan-Mycenaean%20religion%20and%20its%20survival%20in%20Greek%20religion-C.%20W.%20K.%20Gleerup%20%281927%29.pdf Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0071.xml Հին Կրետէն Angelos Chaniotis, Antonis Kotsonas 26 -8- 2020 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/crete/page_007.html Յունական Դիցաբանութեան անձեր, տիպարներ, Տիմիթրա Միթա{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2010/02/16/science/16archeo.html Ծովագնացութեան ամենահին փաստը, Կրետէ, John Noble{{ref-en}}]</ref> <ref>[http://sci.tech-archive.net/Archive/sci.archaeology/2010-01/msg00249.html Հին Քարէ Դարու շրջանէն նաւաստիներու քարէ գործիքներ, Կրետէի մէջ յայտնաբերուած-Jack Linthicum, 19-1-2010{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.goodreads.com/book/show/8885402-literature-and-society-in-renaissance-crete Կրետէի վերածնունդի շրջանը, David Holton{{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.ekriti.gr/%ce%ba%cf%81%ce%ae%cf%84%ce%b7-%ce%b7%cf%81%ce%ac%ce%ba%ce%bb%ce%b5%ce%b9%ce%bf/%cf%80%cf%8e%cf%82-%cf%85%cf%80%ce%bf%ce%b4%ce%ad%cf%87%ce%bf%ce%bd%cf%84%ce%b1%ce%bd-%ce%bf%ce%b9-%ce%ba%cf%81%ce%b7%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%bf%ce%af-%cf%84%ce%bf%cf%85%cf%82-%ce%bc%ce%b9%ce%ba%cf%81%ce%b1%cf%83%ce%b9%ce%ac%cf%84%ce%b5%cf%82-%ce%bc%ce%af%ce%b1-%ce%b5%ce%be%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b5%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%b1%cf%86%ce%ae%ce%b3%ce%b7%cf%83%ce%b7 |title=Կրետացիները ինչպէս ընդունեցին Փոքր Ասիոյ դաղթականներուն, Կրետէ թերթ, 6-5-2014{{ref-el}} |accessdate=2020-12-14 |archive-date=2018-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212191648/http://www.ekriti.gr/%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7-%CE%B7%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%BB%CE%B5%CE%B9%CE%BF/%CF%80%CF%8E%CF%82-%CF%85%CF%80%CE%BF%CE%B4%CE%AD%CF%87%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF%CE%B9-%CE%BA%CF%81%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%84%CE%B5%CF%82-%CE%BC%CE%AF%CE%B1-%CE%B5%CE%BE%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B5%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B1%CF%86%CE%AE%CE%B3%CE%B7%CF%83%CE%B7 |dead-url=yes }}</ref> <ref>[https://www.abebooks.co.uk/9780719548574/Crete-Battle-Resistance-Beevor-Antony-0719548578/plp Կրետէ․ կռիւը եւ դիմադրութիւնը, John Murray, 1991{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.rizospastis.gr/story.do?id=6251645 Րիզոսփասթիս օրաթերթ, Կրետէին Մայիս 1941իԿռիւը,22-5-2011]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=k4dHmA9jq4wC&printsec=frontcover&dq=cretan+landscape&source=bl&ots=Getzm4MGUe&sig=zmyzZ&redir_esc=y#v=onepage&q=cretan%20landscape&f=false Կրետական բնավայրը, Oliver Rackham, Jennifer Moody {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09669580308667198 Վտանգի տա՞կ է արդեօք Կրետէի հարուստ բնավայրը, հատոր 11, 2003, Միջերկրականեան զբօսաշրջիկութիւն, էջ՝ 97-115, 24-11-2009 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.seattletimes.com/archive/?date=19990114&slug=2938763 The Seattle Times, Կրետական վռիժակռիւի զոհեր, 14-1-1999, Brian Murphy {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.e-ktel.com/en/ e-ktel Կրետէի հանրակառքերու փոխադրամիջոցը {{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.explorecrete.com/archaeology/antiquities-crete.html explorecrete - Կրետէի հնագիտական վայրերն ու թանգարանները {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://aquaworld-crete.com/fish.html, Կրետէի ծովաշխարհը {{ref-en}}]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[https://www.we-love-crete.com/birds-of-crete.html Կրետէին թեւաւոր աշխարհը {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=JmSsNuwMAxgC&pg=PT35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Կրետէի ստնաւորներուն զարգացումը, Alexandra van der Geer, George Lyras, John de Vos, Michael Dermitzakis {{ref-en}}]</ref> <ref>[http://cretanfoodies.blogspot.com/ Կրետական ճաշեր {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://ipy.gr/2019/05/16/%CE%BF%CE%B9-%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B9%CE%BF%CE%B9-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BF-%CE%BD%CE%B1%CF%8C%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CF%83/ Հայերուն ներկայութիւնը Կրետէ, ipy{{ref-el}} ]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20070927213145/http://www.archive.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=185 Տոմինիքոս Թէոթոքոփուլոսին կեանքն ու գործը, Αμαλία Κ. Ηλιάδη{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.sansimera.gr/biographies/203 Σαν Σήμερα - Նիքոս Քազանծաքիս]</ref> <ref>[https://archive.org/details/poeticsofmanhood0000herz/page/ Առնականութեան բանաղտեղծութիւններ․ աւանդոյթ եւ ինքնութիւն Կրետական լեռնային գիւղի․ Herzfeld, Michael, 1947-{{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/4885 |title=Ա․Մ․Ն․ Հարվարտ համալասարան՝ Յունական ուսումնասիրութեան կեդրոն – Արձանագրելով անգիր պատմութիւնը․ աւանդութիւն, ազգայնականութիւն եւ Կրետական քնարը - Panayotis League{{ref-en}} |accessdate=2020-12-20 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125102820/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/4885 |dead-url=yes }}</ref> <ref>[https://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&obj=livre&no=47265 Կրետական խոհանոց եւ Միջերկրականեան սննդականոնը {{ref-fr}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Կրետէի հայերը]] [[Քոքինիոյ հայկական գաղութ|Քոքինիոյ հայկական գաղութը]] [[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]] [[Սիրոս (կղզի)|Սիրոս]] [[Զաքինթոս (կղզի)|Զաքինթոս]] [[Քերքիրա (կղզի)|Քերքիրա]] [[Փիրէա]] [[Փաթրա]] [[Կորնթոս]] [[Քեֆալոնիա (կղզի)|Քեֆալոնիա]] == Աղբիւրներ == #[https://books.google.gr/books?id=KVYFI9NzLz0C&pg=PA68&dq=Crete+insects&hl=en&redir_esc=y#v=onepage&q=Crete%20insects&f=false Կրետէ, Victoria Kyriakopoulos] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CE%B4%CF%85%CF%83%CF%83%CE%AD%CE%B1%CF%82_%CE%95%CE%BB%CF%8D%CF%84%CE%B7%CF%82 Օտիսէաս Էլիթիս]{{ref-el}} #[https://fr.wikipedia.org/wiki/Histoire_de_la_Cr%C3%A8te Կրետէի պատմութիւնը]{{ref-fr}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Cretan_Hound Կրետական Հետախոյզը]{{ref-en}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B5%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%AF%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF_%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF Մեսարիթիքօ ձի]{{ref-el}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Kri-kri Քրի-քրի կրետական քարայծը]{{ref-en}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%AF%CE%BA%CF%84%CE%B1%CE%BC%CE%BF Տիքթամօ՝ կրետական սուսամբար]{{ref-el}} #[https://fr.wikipedia.org/wiki/Minotaure Մինոթաւրոս]{{ref-fr}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Icarian_Sea Իքարիոյ Ծով]{{ref-en}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Cretan_revolt_(1866%E2%80%931869) Կրետական ապստամբութիւնը]{{ref-en}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Mantinada Մանտինատա]{{ref-en}} #[https://www.youtube.com/watch?v=lsbGbUfJ7Cw&ab_channel=ShelaghHannan Կրետական քնար․ տեսերիզ նկարահանուած 1970 թուականներուն Կրետէի լեռներուն վրայ] #[https://en.wikipedia.org/wiki/First_Balkan_War Պալքանեան Ա․ Պատերազմ]{{ref-en}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%81%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%B3%CE%AC%CE%BC%CE%BF%CF%82 կրետական հարսանիք]{{ref-el}} [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Միջերկրական Ծովու կղզիներ]] 93ry06ecblg4uud893w53bpwz6vjoq9 10 20570 255878 248940 2026-10-06T16:52:29Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 255878 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Իրան | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-1502 = | flag alias-1576 = | flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg | flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg | flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg | border-1760 = | flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg | flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910-1925).svg | flag alias-1925 = State Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg | flag alias-air force = Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg | flag alias-army = Flag of the Islamic Republic of Iran Army Ground Forces.svg | link alias-army = Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Ցամաքային Բանակ | flag alias-coast guard=Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | link alias-coast guard=Navy of the Islamic Revolutionary Guard Corps | flag alias-navy=Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg | link alias-navy= Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Նաւատորմ | link alias-naval = Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Նաւատորմ | flag alias-military=Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg | link alias-military= Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Բանակ | link alias-air force = Islamic Republic of Iran Air Force | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1502 | var2 = 1576 | var3 = 1665 | var4 = 1736 | var5 = 1760 | var6 = 1796 | var7 = 1849 | var8 = 1907 | var9 = 1910 | var10 = 1925 | var11 = 1964 | redir1 = IRN | redir2 = IRI </noinclude> | related1 = Պարսկաստան | related2 = Փահլավունի Թագաւորութիւն | related3 = Քաժար Թագաւորութիւն }} 233ihosqk1861rcn2plhkz1o1r9k8mh 255881 255878 2026-10-06T17:46:55Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 255881 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Իրան | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-1502 = | flag alias-1576 = | flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg | flag alias-1736 = | flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg | border-1760 = | flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg | flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910-1925).svg | flag alias-1925 = State Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg | flag alias-air force = Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg | flag alias-army = Flag of the Islamic Republic of Iran Army Ground Forces.svg | link alias-army = Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Ցամաքային Բանակ | flag alias-coast guard=Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | link alias-coast guard=Navy of the Islamic Revolutionary Guard Corps | flag alias-navy=Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg | link alias-navy= Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Նաւատորմ | link alias-naval = Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Նաւատորմ | flag alias-military=Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg | link alias-military= Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Բանակ | link alias-air force = Islamic Republic of Iran Air Force | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1502 | var2 = 1576 | var3 = 1665 | var4 = 1736 | var5 = 1760 | var6 = 1796 | var7 = 1849 | var8 = 1907 | var9 = 1910 | var10 = 1925 | var11 = 1964 | redir1 = IRN | redir2 = IRI </noinclude> | related1 = Պարսկաստան | related2 = Փահլավունի Թագաւորութիւն | related3 = Քաժար Թագաւորութիւն }} 7u3u92gn7fnqzxa4pwj99hk27y8q3c8 10 28848 255877 251300 2026-10-06T16:52:22Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 255877 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|դրօշաւորում/դրօշ</noinclude>}}} | alias = Իրան | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-1979 = First Flag of I.R.Iran.svg | flag alias-1964 = State flag of Iran (1964–1980).svg | flag alias-1925 = Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1906 = Early 20th Century Qajar Flag.svg | flag alias-1886 = Tricolour Flag of Iran (1886).svg | flag alias-1848 = Imperial Standard of the Naser al-din Shah Qajar 1848-1896.png | flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg | flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg | flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg | flag alias-1748 = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg | flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg | flag alias-1665 = Flag of Persia 1665.png | flag alias-1576 = | flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg | flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg | flag alias-1000= Standard of Ghaznavid Dynasty.jpg | flag alias-950= State Banner of Saffarid Dynasty.jpg | flag alias-300= Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg | flag alias--550= Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var21 = 1979 | var20 = 1964 | var19 = 1925 | var18 = 1910 | var17 = 1907 | var16 = 1906 | var15 = 1886 | var14 = 1848 | var13 = 1797 | var12 = 1779 | var11 = 1760 | var10 = 1748 | var9 = 1736 | var8 = 1665 | var7 = 1576 | var6 = 1524 | var5 = 1502 | var4 = 1000 | var3 = 950 | var2 = 300 | var1 = -550 </noinclude> | չափ = {{{չափ|}}} }}<noinclude>[[Ստորոգութիւն:Կաղապարներ:Իրան‎]]</noinclude> bpa1evhv94vmskonb0phvf0nw07hxje 255880 255877 2026-10-06T17:46:52Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 255880 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|դրօշաւորում/դրօշ</noinclude>}}} | alias = Իրան | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-1979 = First Flag of I.R.Iran.svg | flag alias-1964 = State flag of Iran (1964–1980).svg | flag alias-1925 = Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1906 = Early 20th Century Qajar Flag.svg | flag alias-1886 = Tricolour Flag of Iran (1886).svg | flag alias-1848 = Imperial Standard of the Naser al-din Shah Qajar 1848-1896.png | flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg | flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg | flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg | flag alias-1748 = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg | flag alias-1736 = | flag alias-1665 = Flag of Persia 1665.png | flag alias-1576 = | flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg | flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg | flag alias-1000= Standard of Ghaznavid Dynasty.jpg | flag alias-950= State Banner of Saffarid Dynasty.jpg | flag alias-300= Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg | flag alias--550= Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var21 = 1979 | var20 = 1964 | var19 = 1925 | var18 = 1910 | var17 = 1907 | var16 = 1906 | var15 = 1886 | var14 = 1848 | var13 = 1797 | var12 = 1779 | var11 = 1760 | var10 = 1748 | var9 = 1736 | var8 = 1665 | var7 = 1576 | var6 = 1524 | var5 = 1502 | var4 = 1000 | var3 = 950 | var2 = 300 | var1 = -550 </noinclude> | չափ = {{{չափ|}}} }}<noinclude>[[Ստորոգութիւն:Կաղապարներ:Իրան‎]]</noinclude> 0svdu80dtwdytwxvti9wz7h7uyc8po8