Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 21435 255883 212614 2026-10-07T12:10:00Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Mary_Poppins11.jpg|Mary_Poppins11.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Christian Ferrer|Christian Ferrer]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mary Poppins11.jpg|]]. 255883 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Mary_Poppins6.jpg|մինի|330x330փքս|Մերի Փոփինզ]] '''Մերի Փոփինզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Mary Poppins), [[Ուոլթ Տիզնի Ընկերութիւն|Ուոլթ Տիզնի ընկերութեան]] կողմէ 1964-ին արտադրուած երեւակայական երաժշտական ժապաւէն, հիմնուած Փամելա Լինտոն Թրավըրսի «Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան պատմութիւններուն շարքին: Բեմադրիչն է՝ [[Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]։ Ժապաւէնին երաժշտութեան ու երգերուն հեղինակներն են [[Շըրմեն եղբայրներ|Շըրմեն եղբայրները]], իսկ թատրերգութեան՝ Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի: [[Օսքար]] Մրցանակի ([[Օսքար|Ամերիկայի Ակադեմիոյ),]] 37-րդ մրցանակներու բաշխման կը ներկայանայ 13 թեկնածութեամբ եւ կ'արժանանայ անոնցմէ հինգին․ լաւագոյն դերասանուհի՝ [[Ճիւլի Անտրիուս]], նորարար երաժշտութիւն՝ «Չիմ -Չիմ- Չերի» երգ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref>'','' երաժշտութեան աշխատասիրութիւն (նորարար յօրինում)՝ Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպերթ Շըրմեն, ժապաւէնի սարքաւորում՝ Քոթըն Ուորպըրթըն եւ տեսողական գործադրում՝ Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա։ == Ժապաւէնին մասին հակիրճ տեղեկութիւններ == [[Պատկեր:Marypoppinssetdesign.jpg|մինի|Պըրթ, Լոնտոնի տանիքներուն վրայ․․․]] Ժապաւէնը լրիւ նկարահանուած է Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան տարածուն արուեստանոցին մէջ (Walt Disney Studios Burbank), ծանօթ նաեւ իբրեւ՝ Ուոլթ Տիզնի Պըրպանք Արուեստանոցներ։ Գործածուած են [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] շրջակայքի տեսարաններու նկարչութիւններ։ Առաջին անգամ ֆիլմը կը ցուցադրուի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մէջ, 27 Օգոստոս 1964-ին, մեծ յաջողութեամբ։  [[Պատկեր:1965_-_Colonial_Theater_-_27_Jan_MC_-_Allentown_PA.jpg|ձախից|մինի|Քոլոնեալ շարժապատկերի սրահին որմազդը, 1965]] Մերի Փոփինզ ժապաւէնը կը նկատուի Ուոլթ Տիզնիի լաւագոյն արտադրութիւններէն եւ անոր միակ ժապաւէնն է, որ իր ողջ կեանքին ընթացքին արժանացած է «Լաւագոյն Ժապաւէն» մրցանակին։ 2013-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Ծերակոյտին հովանաւորութեան տակ գործող Ազգային Գրադարան Հիմնարկը (''Library of Congress, LC) «''Մերի Փոփինզ» ժապաւէնը ընտրած է իբրեւ մշակութային, պատմական եւ գեղագիտական արժէք ունեցող եւ պահպանման ենթակայ՝ ԱՄՆ «Ազգային Ժապաւէններու Արձանագրութեան» ցուցակին (''National Film Registry, NFR)'' համար։ [[Պատկեր:Supercalifragilisticexpialidocious.ogg|մինի|Ժապաւէնին նշանաւոր շուտասելուկը՝ «Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս»:]] Ժապաւէնին արտադրութեան պատմութեան շուրջ կենսավաւերագրական թատերախաղ մը կը ներկայացուի՝ 20 Հոկտեմբեր 2013-ին, իսկ «Մերի Փոփինզ կը վերադառնայ» պիտակին տակ ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ հանրութեան կը ներկայացուի 19 Դեկտեմբեր 2018-ին։ Պատմութեան անցած է նշանաւոր շուտասելուկը՝ [[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս|Սուփըրքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]]։ == Ժապաւէնին նիւթը == [[Պատկեր:Mary_Poppins13.jpg|մինի|Մերի Փոփինզ․․ երկինքէն կ'իջնէ․․]] Ժապաւէնը մեզ կը տանի Եդուարդեան (Եդուարդ Է․ թագաւորութեան շրջան, 1901- 1910) Լոնտոն՝ 1910-ի գարնան։ Չերի Թրի Լէյն փողոցին թիւ 17 տան մէջ կը բնակի Պանքս ընտանիքը․ պարոն Ճորճ Պանքս, կողակիցը՝ Ուինիֆըրտ եւ երկու զաւակները։ Ճորճ  եւ Ուինիֆըրտ իրենց գործերով շատ զբաղած ըլլալուն պատճառով, ժամանակ չունին իրենց երկու զաւակներուն հետ զբաղելու։ Պարոն Ճորճ դրամատան մէջ կ'աշխատի, իսկ տիկին Ուինֆրըտ կիներու քուէարկութեան իրաւունքին պահանջներու շարժման (Սիւֆռաժեթ - ''suffragettes'') մաս կը կազմէ։ Բազմազբաղ զոյգը, զաւակներուն խնամքը կը վստահի մանկապահներու, որոնք չդիմանալով երկու փոքրերուն «անկարգութիւններուն», կարճ ժամանակէ մը ետք կը մեկնին։ 1910-ի գարնանային օր մը, երբ Ճորճ տուն կը վերադառնայ, կողակիցը իրեն կը տեղեկացնէ, թէ մանկապահ Քեթի տունէն մեկնած է, որովհետեւ իրենց զաւակները՝ Ճէյն եւ Մայքլ, անոր հսկողութենէն փախած, տունէն դուրս ելած են։ Մանկապահը իր մեկնումը կը պատճառաբանէ հետեւեալ խօսքով. «Այս շաբթուան մէջ չորրորդ անգամն է»։   [[Պատկեր:Mary_Poppins10.jpg|մինի|Ժապաւէնին վերջաւորութեան․․ պարոն Պանքս եւս թռուցիկ պիտի թռցնէ․․․]] Փոքրիկները կը ցանկան իրենց նոր մանկապահը խստադէմ ու խստապահանջ չըլլայ, այլ՝ ժպտերես, ուրախ ու  իրենց հետ վարուի այնպէս ինչպէս իրենք անոր զաւակները ըլլան։ Սակայն իրենց հայրը՝ պարոն Ճորճ, կը պնդէ թէ խստապահանջ մանկապահն է, որ առաքելութիւնը ճիշդ պիտի կատարէ ու «Թայմզ» պարբերաթերթին մէջ մանկապահի ծանուցում մը կը հրապարակէ։ Յաջորդ օրն արդէն, Պանքս ընտանիքին տան մուտքին մանկապահներ, շարքով կանգնած կը սպասեն հարցազրոյցէ անցնելու։ Յանկարծ ուժեղ քամի մը կը փչէ եւ զանոնք հեռուները կը քշէ։ Միաժամանակ երկինքէն, կախարդական հովանոցին օգնութեամբ, Մերի Փոփինզ տան առջեւ կ'իջնէ։ Ան պատշաճ  ձեւով կը վարուի պարոն Պանքսին հետ, շեշտելով թէ մէկ շաբթուան համար պիտի մնայ ընտանիքին հետ, ապա ընտանիքին անդամները պիտի որոշեն եթէ ինք յարմար է մանկապահի գործին համար։   Փորձառական մէկ շաբթուան ընթացքին, Մայքլին եւ Ճէյնին առջեւ կը բացուի կախարդական աշխարհ մը, ուր իրենք են դերակատարները։ Ժապաւէնին երազկոտ ճամբորդութիւններուն իրենց կ'ընկերակցին Մերի Փոփինզ եւ ծխնելոյզ մաքրողը՝ Պըրթ (դերասան՝ [[Տիք Վան Տայք]])։ == Մրցանակներ == {| class="wikitable plainrowheaders" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" |Մրցանակներ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !Մրցանակ !Մրցանակաբաշխումի թուական !Տեսակ !Անուանեալ/ներ !Արդիւնք |- | rowspan="13" |Օսքար Մրցանակ | rowspan="13" |5 Ապրիլ 1965 |Լաւագոյն ժապաւէն |Ուոլթ Տիզնի եւ Պիլ Ուոլշ (բեմադրիչ) |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն բեմադրիչ |Ռոպերթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն թատրերգութիւն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի |Թեկնածութիւն |- |Գեղարուեստական Լաւագոյն Բեմադրութիւն - Գունաւոր |Քարոլ Քլարք, Ուիլիամ Թանթքի, Էմիլի Քիւրի եւ Հօ Քոսման |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն շարժանկարչութիւն - Գունաւոր |Էտուըրտ Քոլման (շարժանկարիչ) |Թեկնածութիւն |- |Զգեստի լաւագոյն գծագրում - Գունաւոր |Թոնի Ուալթըն |Թեկնածութիւն |- |Ժապաւէնի լաւագոյն սարքաւորում |Քոթըն Ուորպըրթըն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն նորարար Երաժշտութիւն (յօրինում) |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Երաժշտութեան Լաւագոյն Պատշաճեցում կամ Գործածութիւն |Իրուին Քոսթալ |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն նորարար երգ |«Չիմ – Չիմ – Չերի» – Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն ձայնահնչիւն |Ռոպերթ Օ՛ Քուք |Թեկնածութիւն |- |Տեսողական Լաւագոյն Գործադրում |Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Բրիտանական Ժապաւէնի Ակադեմիոյ մրցանակներ |1965 |Ամէնէն յուսալից նոր դերասաններ՝ ժապաւէնին Ա․ դերին մէջ BAFTA |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Ամերիկայի Բեմադրիչներու Արուեստակցութիւն |1965 (17-րդ մրցանակ) |Շարժանկարի (Motion Pictures) բնագաւառէն ներս Տեսչական Կատարումի Յաջողութիւն |Ռոպըրթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="4" |Ոսկեայ Գունդ մրցանակ | rowspan="4" |22-րդ մրցանակաբաշխում, 8 Փետրուար 1965 | colspan="2" |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Շարժանկարին համար |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանի համար |Տիք Վան Տայք |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանուհիի համար |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="2" |Կրամի մրցանակներ | rowspan="2" |7-րդ մրցանակաբաշխութիւն, 13 Ապրիլ 1965]] |Կրամի Մրցանակ Փոքրիկներու Լաւագոյն Ձայնապնակ |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն, Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն, Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք, Կլինիս Ճոնս, Տէյվիտ Թոմիլսըն եւ Էտ Ուին ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Կրամի Մրցանակ Տեսողական Միջոցներու Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Նիու Եորքի Շարժանկարի Քննադատներու Ակումբ» Մրցանակներ |23 Յունուար, 1965 |Լաւագոյն Դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս |Թեկնածութիւն |- |Ամերիկայի Գրագէտներու Արուեստակցութեան Մրցանակներ |1965 |Ամերիկեան Լաւագոյն երաժշտական ժապաւէն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |} == Ժապաւէնին երգացանկը == === Մերի Փոփինզ (նախատիպ ձայնակցում) === {| class="wikitable" !Շարք !Տիտղոս !Մեկնաբանող/ներ |- |1 |Բացում (Overture (Նուագարանային))<ref>Overture https://www.youtube.com/watch?v=-9012SGz-yY&list=RD-9012SGz-yY&start_radio=1</ref> |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն |- |2 |Քուէարկող քոյր (Sister Suffragette)<ref>Sister Suffragette https://www.youtube.com/watch?v=Ds8cKgPdE6M</ref> |Կլինիս ճոնզ |- |3 |Կեանքը, զոր ես կը վարեմ (The Life I Lead)<ref>The Life I Lead https://www.youtube.com/watch?v=GLTJ8hrxlM0</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |4 |Կատարեալ Դայեակը (The Perfect Nanny)<ref>The Perfect Nanny https://www.youtube.com/watch?v=fNTzp9grp2Q</ref> |Քարեն Տոթրիս, Մաթիու Կարպըր |- |5 |Մէկ դգալ շաքար (A Spoonful of Sugar)<ref>A Spoonful of Sugar https://www.youtube.com/watch?v=U8VHc49ZdP4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |6 |Մայթի նկարիչ (Pavement Artist)<ref>Pavement Artist https://www.youtube.com/watch?v=8Ja-gC-W5W4</ref> |Տիք Վան Տայք |- |7 |Ուրախ Արձակուրդ (Jolly Holiday)<ref>Jolly Holiday https://www.youtube.com/watch?v=p5D_6yjr2qc</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |8 |[[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]](Supercalifragilisticexpialidocious)<ref>Supercalifragilisticexpialidocious https://www.youtube.com/watch?v=uZNRzc3hWvE</ref>,<ref>․․Անտրէ Տրիւի ելոյթին ընթացքին https://www.youtube.com/watch?v=IWH3Hmsr5fM</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |9 |Արթուն մնա՛ (Stay Awake)<ref>Stay Awake https://www.youtube.com/watch?v=8yC_voMY6kY</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |10 |Կը սիրեմ ծիծաղիլ (I Love to Laugh)<ref>I Love to Laugh https://www.youtube.com/watch?v=pOMqqI-kzHY</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս |- |11 |Անգլիական դրամատուն (A British Bank)<ref>A British Bank https://www.youtube.com/watch?v=WDbOK_fDu9Y</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Ճիւլի Անտրիուս |- |12 |Թռչունները կերակրէ՛ (Feed the Birds)<ref>Feed the Birds https://www.youtube.com/watch?v=XHrRxQVUFN4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |13 |Հաւատարմութիւն հաւատարմագրող Դրամատուն (Fidelity Fiduciary Bank)<ref>Fidelity Fiduciary Bank https://www.youtube.com/watch?v=XxyB29bDbBA</ref> |"Navckid Keyd", Պանքըրս, Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |14 |Չիմ Չիմ Չերի (Chim Chim Cher-ee)<ref>Chim Chim Cher-ee https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս, Քարէն Տոթրիս եւ Մաթիու Կարպըր |- |15 |Քայլ ժամանակին հետ (Step in Time)<ref>Step in Time https://www.youtube.com/watch?v=YSCdFVc6DoY</ref> |Տիք Վան Տայք եւ ժապաւէնին դերասանները |- |16 |Մարդ երազներ ունի (A Man Has Dreams)<ref>A Man Has Dreams https://www.youtube.com/watch?v=LOVqb7qMSog</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք |- |17 |Եկէ՛ք օդապարիկ թռցնենք (Let's Go Fly a Kite)<ref>Let's Go Fly a Kite https://www.youtube.com/watch?v=BA-g8YYPKVo</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք, Տը Լոնտոնիրս |} <ref>[[imdbtitle:0058331|Մերի Փոփինս ժապաւէնին ազդը]]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20090208011732/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearchInput.jsp «Օսքար»ի մրցանակիրներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=atUheFt_xSQC&pg=PA1976&redir_esc=y&hl=el#v=onepage&q=warburton&f=false Հոլիղուտ ժապաւէն՝ 1963-1976․ Զարգացման եւ հակազդութիւններու տարիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://variety.com/1963/film/reviews/mary-poppins-1200420599/ Մերի Փոփինս{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.the-numbers.com/movie/Mary-Poppins#tab=summary Մերի Փոփինս ժապաւէնի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.washingtonpost.com/entertainment/movies/library-of-congress-announces-2013-national-film-registry-selections/2013/12/17/eba98bce-6737-11e3-ae56-22de072140a2_story.html?tid=hpModule_ef3e52c4-8691-11e2-9d71-f0feafdd1394 Ամերիկեան Ծերակոյտը կը յայտարարէ 2013 Ազգային Ժապաւէնի Ցուցակը, 18 Դեկտեմբեր, 2013 – Միքայէլ Օ՛Սսալիվան{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://deadline.com/2018/07/indiana-jones-5-2021-release-date-mary-poppins-returns-dwayne-johnson-jungle-cruise-1202423959/ Մերի Փոփինս կը վերադառնայ․․ {{ref-en}}]</ref> <ref>[http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,830765,00.html Թայմ – Եթէ հովանոց ունիս․ պիտի ճամբորդես․․․{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == # [[:en:Robert_Stevenson_(director)|Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]{{ref-en}} # [[:en:Sherman_Brothers|Շըրմեն եղբայրներ]]{{ref-en}} # [[:en:Bill_Walsh_(producer)|Պիլ Ուոլշ]]{{ref-en}} # [[:en:Don_DaGradi|Տոն Տանկրատի]]{{ref-en}} # [[:en:Mary_Poppins_(book_series)|«Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան գիրքերու շարք]]{{ref-en}} # [[:en:P._L._Travers|Փամելա Լինտոն Թրավերս]] {{ref-en}} # [[:fr:Walt_Disney_Studios_Burbank|Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան Աշխատանոց]]{{ref-fr}} # [[:en:Chim_Chim_Cher-ee|Չիմ Չիմ Չերի․ Մերի Փոփինզ ժապաւէնին Օսքարի մրցանակակիր երգը]]{{ref-en}} # [[:en:Library_of_Congress|ԱՄՆ Ծերակոյտի Գրադարան]]{{ref-en}} # [[:en:Julie_Andrews|Ճիւլի Անտրիուս]]{{ref-en}} # [[:en:Walt_Disney|Ուոլթ Տիզնի]]{{ref-en}} # [[:en:Dick_Van_Dyke|Տիք Վան Տայք]]{{ref-en}} # [[:en:Edwardian_era|Եդուարդեան շրջան]]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երեւայական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:1964-ի ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Օսքարակիր ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ժապաւէներ]] k45bwn348sm0xf21heiya3zpy344w4m 255884 255883 2026-10-07T12:15:28Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Marypoppinssetdesign.jpg|Marypoppinssetdesign.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Christian Ferrer|Christian Ferrer]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mary Poppins (film)|]]. 255884 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Mary_Poppins6.jpg|մինի|330x330փքս|Մերի Փոփինզ]] '''Մերի Փոփինզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Mary Poppins), [[Ուոլթ Տիզնի Ընկերութիւն|Ուոլթ Տիզնի ընկերութեան]] կողմէ 1964-ին արտադրուած երեւակայական երաժշտական ժապաւէն, հիմնուած Փամելա Լինտոն Թրավըրսի «Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան պատմութիւններուն շարքին: Բեմադրիչն է՝ [[Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]։ Ժապաւէնին երաժշտութեան ու երգերուն հեղինակներն են [[Շըրմեն եղբայրներ|Շըրմեն եղբայրները]], իսկ թատրերգութեան՝ Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի: [[Օսքար]] Մրցանակի ([[Օսքար|Ամերիկայի Ակադեմիոյ),]] 37-րդ մրցանակներու բաշխման կը ներկայանայ 13 թեկնածութեամբ եւ կ'արժանանայ անոնցմէ հինգին․ լաւագոյն դերասանուհի՝ [[Ճիւլի Անտրիուս]], նորարար երաժշտութիւն՝ «Չիմ -Չիմ- Չերի» երգ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref>'','' երաժշտութեան աշխատասիրութիւն (նորարար յօրինում)՝ Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպերթ Շըրմեն, ժապաւէնի սարքաւորում՝ Քոթըն Ուորպըրթըն եւ տեսողական գործադրում՝ Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա։ == Ժապաւէնին մասին հակիրճ տեղեկութիւններ == Ժապաւէնը լրիւ նկարահանուած է Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան տարածուն արուեստանոցին մէջ (Walt Disney Studios Burbank), ծանօթ նաեւ իբրեւ՝ Ուոլթ Տիզնի Պըրպանք Արուեստանոցներ։ Գործածուած են [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] շրջակայքի տեսարաններու նկարչութիւններ։ Առաջին անգամ ֆիլմը կը ցուցադրուի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մէջ, 27 Օգոստոս 1964-ին, մեծ յաջողութեամբ։  [[Պատկեր:1965_-_Colonial_Theater_-_27_Jan_MC_-_Allentown_PA.jpg|ձախից|մինի|Քոլոնեալ շարժապատկերի սրահին որմազդը, 1965]] Մերի Փոփինզ ժապաւէնը կը նկատուի Ուոլթ Տիզնիի լաւագոյն արտադրութիւններէն եւ անոր միակ ժապաւէնն է, որ իր ողջ կեանքին ընթացքին արժանացած է «Լաւագոյն Ժապաւէն» մրցանակին։ 2013-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Ծերակոյտին հովանաւորութեան տակ գործող Ազգային Գրադարան Հիմնարկը (''Library of Congress, LC) «''Մերի Փոփինզ» ժապաւէնը ընտրած է իբրեւ մշակութային, պատմական եւ գեղագիտական արժէք ունեցող եւ պահպանման ենթակայ՝ ԱՄՆ «Ազգային Ժապաւէններու Արձանագրութեան» ցուցակին (''National Film Registry, NFR)'' համար։ [[Պատկեր:Supercalifragilisticexpialidocious.ogg|մինի|Ժապաւէնին նշանաւոր շուտասելուկը՝ «Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս»:]] Ժապաւէնին արտադրութեան պատմութեան շուրջ կենսավաւերագրական թատերախաղ մը կը ներկայացուի՝ 20 Հոկտեմբեր 2013-ին, իսկ «Մերի Փոփինզ կը վերադառնայ» պիտակին տակ ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ հանրութեան կը ներկայացուի 19 Դեկտեմբեր 2018-ին։ Պատմութեան անցած է նշանաւոր շուտասելուկը՝ [[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս|Սուփըրքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]]։ == Ժապաւէնին նիւթը == [[Պատկեր:Mary_Poppins13.jpg|մինի|Մերի Փոփինզ․․ երկինքէն կ'իջնէ․․]] Ժապաւէնը մեզ կը տանի Եդուարդեան (Եդուարդ Է․ թագաւորութեան շրջան, 1901- 1910) Լոնտոն՝ 1910-ի գարնան։ Չերի Թրի Լէյն փողոցին թիւ 17 տան մէջ կը բնակի Պանքս ընտանիքը․ պարոն Ճորճ Պանքս, կողակիցը՝ Ուինիֆըրտ եւ երկու զաւակները։ Ճորճ  եւ Ուինիֆըրտ իրենց գործերով շատ զբաղած ըլլալուն պատճառով, ժամանակ չունին իրենց երկու զաւակներուն հետ զբաղելու։ Պարոն Ճորճ դրամատան մէջ կ'աշխատի, իսկ տիկին Ուինֆրըտ կիներու քուէարկութեան իրաւունքին պահանջներու շարժման (Սիւֆռաժեթ - ''suffragettes'') մաս կը կազմէ։ Բազմազբաղ զոյգը, զաւակներուն խնամքը կը վստահի մանկապահներու, որոնք չդիմանալով երկու փոքրերուն «անկարգութիւններուն», կարճ ժամանակէ մը ետք կը մեկնին։ 1910-ի գարնանային օր մը, երբ Ճորճ տուն կը վերադառնայ, կողակիցը իրեն կը տեղեկացնէ, թէ մանկապահ Քեթի տունէն մեկնած է, որովհետեւ իրենց զաւակները՝ Ճէյն եւ Մայքլ, անոր հսկողութենէն փախած, տունէն դուրս ելած են։ Մանկապահը իր մեկնումը կը պատճառաբանէ հետեւեալ խօսքով. «Այս շաբթուան մէջ չորրորդ անգամն է»։   [[Պատկեր:Mary_Poppins10.jpg|մինի|Ժապաւէնին վերջաւորութեան․․ պարոն Պանքս եւս թռուցիկ պիտի թռցնէ․․․]] Փոքրիկները կը ցանկան իրենց նոր մանկապահը խստադէմ ու խստապահանջ չըլլայ, այլ՝ ժպտերես, ուրախ ու  իրենց հետ վարուի այնպէս ինչպէս իրենք անոր զաւակները ըլլան։ Սակայն իրենց հայրը՝ պարոն Ճորճ, կը պնդէ թէ խստապահանջ մանկապահն է, որ առաքելութիւնը ճիշդ պիտի կատարէ ու «Թայմզ» պարբերաթերթին մէջ մանկապահի ծանուցում մը կը հրապարակէ։ Յաջորդ օրն արդէն, Պանքս ընտանիքին տան մուտքին մանկապահներ, շարքով կանգնած կը սպասեն հարցազրոյցէ անցնելու։ Յանկարծ ուժեղ քամի մը կը փչէ եւ զանոնք հեռուները կը քշէ։ Միաժամանակ երկինքէն, կախարդական հովանոցին օգնութեամբ, Մերի Փոփինզ տան առջեւ կ'իջնէ։ Ան պատշաճ  ձեւով կը վարուի պարոն Պանքսին հետ, շեշտելով թէ մէկ շաբթուան համար պիտի մնայ ընտանիքին հետ, ապա ընտանիքին անդամները պիտի որոշեն եթէ ինք յարմար է մանկապահի գործին համար։   Փորձառական մէկ շաբթուան ընթացքին, Մայքլին եւ Ճէյնին առջեւ կը բացուի կախարդական աշխարհ մը, ուր իրենք են դերակատարները։ Ժապաւէնին երազկոտ ճամբորդութիւններուն իրենց կ'ընկերակցին Մերի Փոփինզ եւ ծխնելոյզ մաքրողը՝ Պըրթ (դերասան՝ [[Տիք Վան Տայք]])։ == Մրցանակներ == {| class="wikitable plainrowheaders" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" |Մրցանակներ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !Մրցանակ !Մրցանակաբաշխումի թուական !Տեսակ !Անուանեալ/ներ !Արդիւնք |- | rowspan="13" |Օսքար Մրցանակ | rowspan="13" |5 Ապրիլ 1965 |Լաւագոյն ժապաւէն |Ուոլթ Տիզնի եւ Պիլ Ուոլշ (բեմադրիչ) |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն բեմադրիչ |Ռոպերթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն թատրերգութիւն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի |Թեկնածութիւն |- |Գեղարուեստական Լաւագոյն Բեմադրութիւն - Գունաւոր |Քարոլ Քլարք, Ուիլիամ Թանթքի, Էմիլի Քիւրի եւ Հօ Քոսման |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն շարժանկարչութիւն - Գունաւոր |Էտուըրտ Քոլման (շարժանկարիչ) |Թեկնածութիւն |- |Զգեստի լաւագոյն գծագրում - Գունաւոր |Թոնի Ուալթըն |Թեկնածութիւն |- |Ժապաւէնի լաւագոյն սարքաւորում |Քոթըն Ուորպըրթըն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն նորարար Երաժշտութիւն (յօրինում) |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Երաժշտութեան Լաւագոյն Պատշաճեցում կամ Գործածութիւն |Իրուին Քոսթալ |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն նորարար երգ |«Չիմ – Չիմ – Չերի» – Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն ձայնահնչիւն |Ռոպերթ Օ՛ Քուք |Թեկնածութիւն |- |Տեսողական Լաւագոյն Գործադրում |Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Բրիտանական Ժապաւէնի Ակադեմիոյ մրցանակներ |1965 |Ամէնէն յուսալից նոր դերասաններ՝ ժապաւէնին Ա․ դերին մէջ BAFTA |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Ամերիկայի Բեմադրիչներու Արուեստակցութիւն |1965 (17-րդ մրցանակ) |Շարժանկարի (Motion Pictures) բնագաւառէն ներս Տեսչական Կատարումի Յաջողութիւն |Ռոպըրթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="4" |Ոսկեայ Գունդ մրցանակ | rowspan="4" |22-րդ մրցանակաբաշխում, 8 Փետրուար 1965 | colspan="2" |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Շարժանկարին համար |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանի համար |Տիք Վան Տայք |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանուհիի համար |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="2" |Կրամի մրցանակներ | rowspan="2" |7-րդ մրցանակաբաշխութիւն, 13 Ապրիլ 1965]] |Կրամի Մրցանակ Փոքրիկներու Լաւագոյն Ձայնապնակ |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն, Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն, Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք, Կլինիս Ճոնս, Տէյվիտ Թոմիլսըն եւ Էտ Ուին ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Կրամի Մրցանակ Տեսողական Միջոցներու Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Նիու Եորքի Շարժանկարի Քննադատներու Ակումբ» Մրցանակներ |23 Յունուար, 1965 |Լաւագոյն Դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս |Թեկնածութիւն |- |Ամերիկայի Գրագէտներու Արուեստակցութեան Մրցանակներ |1965 |Ամերիկեան Լաւագոյն երաժշտական ժապաւէն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |} == Ժապաւէնին երգացանկը == === Մերի Փոփինզ (նախատիպ ձայնակցում) === {| class="wikitable" !Շարք !Տիտղոս !Մեկնաբանող/ներ |- |1 |Բացում (Overture (Նուագարանային))<ref>Overture https://www.youtube.com/watch?v=-9012SGz-yY&list=RD-9012SGz-yY&start_radio=1</ref> |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն |- |2 |Քուէարկող քոյր (Sister Suffragette)<ref>Sister Suffragette https://www.youtube.com/watch?v=Ds8cKgPdE6M</ref> |Կլինիս ճոնզ |- |3 |Կեանքը, զոր ես կը վարեմ (The Life I Lead)<ref>The Life I Lead https://www.youtube.com/watch?v=GLTJ8hrxlM0</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |4 |Կատարեալ Դայեակը (The Perfect Nanny)<ref>The Perfect Nanny https://www.youtube.com/watch?v=fNTzp9grp2Q</ref> |Քարեն Տոթրիս, Մաթիու Կարպըր |- |5 |Մէկ դգալ շաքար (A Spoonful of Sugar)<ref>A Spoonful of Sugar https://www.youtube.com/watch?v=U8VHc49ZdP4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |6 |Մայթի նկարիչ (Pavement Artist)<ref>Pavement Artist https://www.youtube.com/watch?v=8Ja-gC-W5W4</ref> |Տիք Վան Տայք |- |7 |Ուրախ Արձակուրդ (Jolly Holiday)<ref>Jolly Holiday https://www.youtube.com/watch?v=p5D_6yjr2qc</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |8 |[[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]](Supercalifragilisticexpialidocious)<ref>Supercalifragilisticexpialidocious https://www.youtube.com/watch?v=uZNRzc3hWvE</ref>,<ref>․․Անտրէ Տրիւի ելոյթին ընթացքին https://www.youtube.com/watch?v=IWH3Hmsr5fM</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |9 |Արթուն մնա՛ (Stay Awake)<ref>Stay Awake https://www.youtube.com/watch?v=8yC_voMY6kY</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |10 |Կը սիրեմ ծիծաղիլ (I Love to Laugh)<ref>I Love to Laugh https://www.youtube.com/watch?v=pOMqqI-kzHY</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս |- |11 |Անգլիական դրամատուն (A British Bank)<ref>A British Bank https://www.youtube.com/watch?v=WDbOK_fDu9Y</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Ճիւլի Անտրիուս |- |12 |Թռչունները կերակրէ՛ (Feed the Birds)<ref>Feed the Birds https://www.youtube.com/watch?v=XHrRxQVUFN4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |13 |Հաւատարմութիւն հաւատարմագրող Դրամատուն (Fidelity Fiduciary Bank)<ref>Fidelity Fiduciary Bank https://www.youtube.com/watch?v=XxyB29bDbBA</ref> |"Navckid Keyd", Պանքըրս, Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |14 |Չիմ Չիմ Չերի (Chim Chim Cher-ee)<ref>Chim Chim Cher-ee https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս, Քարէն Տոթրիս եւ Մաթիու Կարպըր |- |15 |Քայլ ժամանակին հետ (Step in Time)<ref>Step in Time https://www.youtube.com/watch?v=YSCdFVc6DoY</ref> |Տիք Վան Տայք եւ ժապաւէնին դերասանները |- |16 |Մարդ երազներ ունի (A Man Has Dreams)<ref>A Man Has Dreams https://www.youtube.com/watch?v=LOVqb7qMSog</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք |- |17 |Եկէ՛ք օդապարիկ թռցնենք (Let's Go Fly a Kite)<ref>Let's Go Fly a Kite https://www.youtube.com/watch?v=BA-g8YYPKVo</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք, Տը Լոնտոնիրս |} <ref>[[imdbtitle:0058331|Մերի Փոփինս ժապաւէնին ազդը]]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20090208011732/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearchInput.jsp «Օսքար»ի մրցանակիրներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=atUheFt_xSQC&pg=PA1976&redir_esc=y&hl=el#v=onepage&q=warburton&f=false Հոլիղուտ ժապաւէն՝ 1963-1976․ Զարգացման եւ հակազդութիւններու տարիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://variety.com/1963/film/reviews/mary-poppins-1200420599/ Մերի Փոփինս{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.the-numbers.com/movie/Mary-Poppins#tab=summary Մերի Փոփինս ժապաւէնի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.washingtonpost.com/entertainment/movies/library-of-congress-announces-2013-national-film-registry-selections/2013/12/17/eba98bce-6737-11e3-ae56-22de072140a2_story.html?tid=hpModule_ef3e52c4-8691-11e2-9d71-f0feafdd1394 Ամերիկեան Ծերակոյտը կը յայտարարէ 2013 Ազգային Ժապաւէնի Ցուցակը, 18 Դեկտեմբեր, 2013 – Միքայէլ Օ՛Սսալիվան{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://deadline.com/2018/07/indiana-jones-5-2021-release-date-mary-poppins-returns-dwayne-johnson-jungle-cruise-1202423959/ Մերի Փոփինս կը վերադառնայ․․ {{ref-en}}]</ref> <ref>[http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,830765,00.html Թայմ – Եթէ հովանոց ունիս․ պիտի ճամբորդես․․․{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == # [[:en:Robert_Stevenson_(director)|Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]{{ref-en}} # [[:en:Sherman_Brothers|Շըրմեն եղբայրներ]]{{ref-en}} # [[:en:Bill_Walsh_(producer)|Պիլ Ուոլշ]]{{ref-en}} # [[:en:Don_DaGradi|Տոն Տանկրատի]]{{ref-en}} # [[:en:Mary_Poppins_(book_series)|«Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան գիրքերու շարք]]{{ref-en}} # [[:en:P._L._Travers|Փամելա Լինտոն Թրավերս]] {{ref-en}} # [[:fr:Walt_Disney_Studios_Burbank|Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան Աշխատանոց]]{{ref-fr}} # [[:en:Chim_Chim_Cher-ee|Չիմ Չիմ Չերի․ Մերի Փոփինզ ժապաւէնին Օսքարի մրցանակակիր երգը]]{{ref-en}} # [[:en:Library_of_Congress|ԱՄՆ Ծերակոյտի Գրադարան]]{{ref-en}} # [[:en:Julie_Andrews|Ճիւլի Անտրիուս]]{{ref-en}} # [[:en:Walt_Disney|Ուոլթ Տիզնի]]{{ref-en}} # [[:en:Dick_Van_Dyke|Տիք Վան Տայք]]{{ref-en}} # [[:en:Edwardian_era|Եդուարդեան շրջան]]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երեւայական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:1964-ի ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Օսքարակիր ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ժապաւէներ]] hevbfny0w7zn9mg4r0rij538x6nc8yq 255885 255884 2026-10-07T12:18:28Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Mary_Poppins6.jpg|Mary_Poppins6.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Christian Ferrer|Christian Ferrer]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mary Poppins (film)|]]. 255885 wikitext text/x-wiki '''Մերի Փոփինզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Mary Poppins), [[Ուոլթ Տիզնի Ընկերութիւն|Ուոլթ Տիզնի ընկերութեան]] կողմէ 1964-ին արտադրուած երեւակայական երաժշտական ժապաւէն, հիմնուած Փամելա Լինտոն Թրավըրսի «Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան պատմութիւններուն շարքին: Բեմադրիչն է՝ [[Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]։ Ժապաւէնին երաժշտութեան ու երգերուն հեղինակներն են [[Շըրմեն եղբայրներ|Շըրմեն եղբայրները]], իսկ թատրերգութեան՝ Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի: [[Օսքար]] Մրցանակի ([[Օսքար|Ամերիկայի Ակադեմիոյ),]] 37-րդ մրցանակներու բաշխման կը ներկայանայ 13 թեկնածութեամբ եւ կ'արժանանայ անոնցմէ հինգին․ լաւագոյն դերասանուհի՝ [[Ճիւլի Անտրիուս]], նորարար երաժշտութիւն՝ «Չիմ -Չիմ- Չերի» երգ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref>'','' երաժշտութեան աշխատասիրութիւն (նորարար յօրինում)՝ Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպերթ Շըրմեն, ժապաւէնի սարքաւորում՝ Քոթըն Ուորպըրթըն եւ տեսողական գործադրում՝ Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա։ == Ժապաւէնին մասին հակիրճ տեղեկութիւններ == Ժապաւէնը լրիւ նկարահանուած է Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան տարածուն արուեստանոցին մէջ (Walt Disney Studios Burbank), ծանօթ նաեւ իբրեւ՝ Ուոլթ Տիզնի Պըրպանք Արուեստանոցներ։ Գործածուած են [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] շրջակայքի տեսարաններու նկարչութիւններ։ Առաջին անգամ ֆիլմը կը ցուցադրուի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մէջ, 27 Օգոստոս 1964-ին, մեծ յաջողութեամբ։  [[Պատկեր:1965_-_Colonial_Theater_-_27_Jan_MC_-_Allentown_PA.jpg|ձախից|մինի|Քոլոնեալ շարժապատկերի սրահին որմազդը, 1965]] Մերի Փոփինզ ժապաւէնը կը նկատուի Ուոլթ Տիզնիի լաւագոյն արտադրութիւններէն եւ անոր միակ ժապաւէնն է, որ իր ողջ կեանքին ընթացքին արժանացած է «Լաւագոյն Ժապաւէն» մրցանակին։ 2013-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Ծերակոյտին հովանաւորութեան տակ գործող Ազգային Գրադարան Հիմնարկը (''Library of Congress, LC) «''Մերի Փոփինզ» ժապաւէնը ընտրած է իբրեւ մշակութային, պատմական եւ գեղագիտական արժէք ունեցող եւ պահպանման ենթակայ՝ ԱՄՆ «Ազգային Ժապաւէններու Արձանագրութեան» ցուցակին (''National Film Registry, NFR)'' համար։ [[Պատկեր:Supercalifragilisticexpialidocious.ogg|մինի|Ժապաւէնին նշանաւոր շուտասելուկը՝ «Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս»:]] Ժապաւէնին արտադրութեան պատմութեան շուրջ կենսավաւերագրական թատերախաղ մը կը ներկայացուի՝ 20 Հոկտեմբեր 2013-ին, իսկ «Մերի Փոփինզ կը վերադառնայ» պիտակին տակ ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ հանրութեան կը ներկայացուի 19 Դեկտեմբեր 2018-ին։ Պատմութեան անցած է նշանաւոր շուտասելուկը՝ [[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս|Սուփըրքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]]։ == Ժապաւէնին նիւթը == [[Պատկեր:Mary_Poppins13.jpg|մինի|Մերի Փոփինզ․․ երկինքէն կ'իջնէ․․]] Ժապաւէնը մեզ կը տանի Եդուարդեան (Եդուարդ Է․ թագաւորութեան շրջան, 1901- 1910) Լոնտոն՝ 1910-ի գարնան։ Չերի Թրի Լէյն փողոցին թիւ 17 տան մէջ կը բնակի Պանքս ընտանիքը․ պարոն Ճորճ Պանքս, կողակիցը՝ Ուինիֆըրտ եւ երկու զաւակները։ Ճորճ  եւ Ուինիֆըրտ իրենց գործերով շատ զբաղած ըլլալուն պատճառով, ժամանակ չունին իրենց երկու զաւակներուն հետ զբաղելու։ Պարոն Ճորճ դրամատան մէջ կ'աշխատի, իսկ տիկին Ուինֆրըտ կիներու քուէարկութեան իրաւունքին պահանջներու շարժման (Սիւֆռաժեթ - ''suffragettes'') մաս կը կազմէ։ Բազմազբաղ զոյգը, զաւակներուն խնամքը կը վստահի մանկապահներու, որոնք չդիմանալով երկու փոքրերուն «անկարգութիւններուն», կարճ ժամանակէ մը ետք կը մեկնին։ 1910-ի գարնանային օր մը, երբ Ճորճ տուն կը վերադառնայ, կողակիցը իրեն կը տեղեկացնէ, թէ մանկապահ Քեթի տունէն մեկնած է, որովհետեւ իրենց զաւակները՝ Ճէյն եւ Մայքլ, անոր հսկողութենէն փախած, տունէն դուրս ելած են։ Մանկապահը իր մեկնումը կը պատճառաբանէ հետեւեալ խօսքով. «Այս շաբթուան մէջ չորրորդ անգամն է»։   [[Պատկեր:Mary_Poppins10.jpg|մինի|Ժապաւէնին վերջաւորութեան․․ պարոն Պանքս եւս թռուցիկ պիտի թռցնէ․․․]] Փոքրիկները կը ցանկան իրենց նոր մանկապահը խստադէմ ու խստապահանջ չըլլայ, այլ՝ ժպտերես, ուրախ ու  իրենց հետ վարուի այնպէս ինչպէս իրենք անոր զաւակները ըլլան։ Սակայն իրենց հայրը՝ պարոն Ճորճ, կը պնդէ թէ խստապահանջ մանկապահն է, որ առաքելութիւնը ճիշդ պիտի կատարէ ու «Թայմզ» պարբերաթերթին մէջ մանկապահի ծանուցում մը կը հրապարակէ։ Յաջորդ օրն արդէն, Պանքս ընտանիքին տան մուտքին մանկապահներ, շարքով կանգնած կը սպասեն հարցազրոյցէ անցնելու։ Յանկարծ ուժեղ քամի մը կը փչէ եւ զանոնք հեռուները կը քշէ։ Միաժամանակ երկինքէն, կախարդական հովանոցին օգնութեամբ, Մերի Փոփինզ տան առջեւ կ'իջնէ։ Ան պատշաճ  ձեւով կը վարուի պարոն Պանքսին հետ, շեշտելով թէ մէկ շաբթուան համար պիտի մնայ ընտանիքին հետ, ապա ընտանիքին անդամները պիտի որոշեն եթէ ինք յարմար է մանկապահի գործին համար։   Փորձառական մէկ շաբթուան ընթացքին, Մայքլին եւ Ճէյնին առջեւ կը բացուի կախարդական աշխարհ մը, ուր իրենք են դերակատարները։ Ժապաւէնին երազկոտ ճամբորդութիւններուն իրենց կ'ընկերակցին Մերի Փոփինզ եւ ծխնելոյզ մաքրողը՝ Պըրթ (դերասան՝ [[Տիք Վան Տայք]])։ == Մրցանակներ == {| class="wikitable plainrowheaders" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" |Մրցանակներ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !Մրցանակ !Մրցանակաբաշխումի թուական !Տեսակ !Անուանեալ/ներ !Արդիւնք |- | rowspan="13" |Օսքար Մրցանակ | rowspan="13" |5 Ապրիլ 1965 |Լաւագոյն ժապաւէն |Ուոլթ Տիզնի եւ Պիլ Ուոլշ (բեմադրիչ) |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն բեմադրիչ |Ռոպերթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն թատրերգութիւն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի |Թեկնածութիւն |- |Գեղարուեստական Լաւագոյն Բեմադրութիւն - Գունաւոր |Քարոլ Քլարք, Ուիլիամ Թանթքի, Էմիլի Քիւրի եւ Հօ Քոսման |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն շարժանկարչութիւն - Գունաւոր |Էտուըրտ Քոլման (շարժանկարիչ) |Թեկնածութիւն |- |Զգեստի լաւագոյն գծագրում - Գունաւոր |Թոնի Ուալթըն |Թեկնածութիւն |- |Ժապաւէնի լաւագոյն սարքաւորում |Քոթըն Ուորպըրթըն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն նորարար Երաժշտութիւն (յօրինում) |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Երաժշտութեան Լաւագոյն Պատշաճեցում կամ Գործածութիւն |Իրուին Քոսթալ |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն նորարար երգ |«Չիմ – Չիմ – Չերի» – Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն ձայնահնչիւն |Ռոպերթ Օ՛ Քուք |Թեկնածութիւն |- |Տեսողական Լաւագոյն Գործադրում |Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Բրիտանական Ժապաւէնի Ակադեմիոյ մրցանակներ |1965 |Ամէնէն յուսալից նոր դերասաններ՝ ժապաւէնին Ա․ դերին մէջ BAFTA |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Ամերիկայի Բեմադրիչներու Արուեստակցութիւն |1965 (17-րդ մրցանակ) |Շարժանկարի (Motion Pictures) բնագաւառէն ներս Տեսչական Կատարումի Յաջողութիւն |Ռոպըրթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="4" |Ոսկեայ Գունդ մրցանակ | rowspan="4" |22-րդ մրցանակաբաշխում, 8 Փետրուար 1965 | colspan="2" |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Շարժանկարին համար |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանի համար |Տիք Վան Տայք |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանուհիի համար |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="2" |Կրամի մրցանակներ | rowspan="2" |7-րդ մրցանակաբաշխութիւն, 13 Ապրիլ 1965]] |Կրամի Մրցանակ Փոքրիկներու Լաւագոյն Ձայնապնակ |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն, Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն, Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք, Կլինիս Ճոնս, Տէյվիտ Թոմիլսըն եւ Էտ Ուին ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Կրամի Մրցանակ Տեսողական Միջոցներու Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Նիու Եորքի Շարժանկարի Քննադատներու Ակումբ» Մրցանակներ |23 Յունուար, 1965 |Լաւագոյն Դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս |Թեկնածութիւն |- |Ամերիկայի Գրագէտներու Արուեստակցութեան Մրցանակներ |1965 |Ամերիկեան Լաւագոյն երաժշտական ժապաւէն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |} == Ժապաւէնին երգացանկը == === Մերի Փոփինզ (նախատիպ ձայնակցում) === {| class="wikitable" !Շարք !Տիտղոս !Մեկնաբանող/ներ |- |1 |Բացում (Overture (Նուագարանային))<ref>Overture https://www.youtube.com/watch?v=-9012SGz-yY&list=RD-9012SGz-yY&start_radio=1</ref> |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն |- |2 |Քուէարկող քոյր (Sister Suffragette)<ref>Sister Suffragette https://www.youtube.com/watch?v=Ds8cKgPdE6M</ref> |Կլինիս ճոնզ |- |3 |Կեանքը, զոր ես կը վարեմ (The Life I Lead)<ref>The Life I Lead https://www.youtube.com/watch?v=GLTJ8hrxlM0</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |4 |Կատարեալ Դայեակը (The Perfect Nanny)<ref>The Perfect Nanny https://www.youtube.com/watch?v=fNTzp9grp2Q</ref> |Քարեն Տոթրիս, Մաթիու Կարպըր |- |5 |Մէկ դգալ շաքար (A Spoonful of Sugar)<ref>A Spoonful of Sugar https://www.youtube.com/watch?v=U8VHc49ZdP4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |6 |Մայթի նկարիչ (Pavement Artist)<ref>Pavement Artist https://www.youtube.com/watch?v=8Ja-gC-W5W4</ref> |Տիք Վան Տայք |- |7 |Ուրախ Արձակուրդ (Jolly Holiday)<ref>Jolly Holiday https://www.youtube.com/watch?v=p5D_6yjr2qc</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |8 |[[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]](Supercalifragilisticexpialidocious)<ref>Supercalifragilisticexpialidocious https://www.youtube.com/watch?v=uZNRzc3hWvE</ref>,<ref>․․Անտրէ Տրիւի ելոյթին ընթացքին https://www.youtube.com/watch?v=IWH3Hmsr5fM</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |9 |Արթուն մնա՛ (Stay Awake)<ref>Stay Awake https://www.youtube.com/watch?v=8yC_voMY6kY</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |10 |Կը սիրեմ ծիծաղիլ (I Love to Laugh)<ref>I Love to Laugh https://www.youtube.com/watch?v=pOMqqI-kzHY</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս |- |11 |Անգլիական դրամատուն (A British Bank)<ref>A British Bank https://www.youtube.com/watch?v=WDbOK_fDu9Y</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Ճիւլի Անտրիուս |- |12 |Թռչունները կերակրէ՛ (Feed the Birds)<ref>Feed the Birds https://www.youtube.com/watch?v=XHrRxQVUFN4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |13 |Հաւատարմութիւն հաւատարմագրող Դրամատուն (Fidelity Fiduciary Bank)<ref>Fidelity Fiduciary Bank https://www.youtube.com/watch?v=XxyB29bDbBA</ref> |"Navckid Keyd", Պանքըրս, Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |14 |Չիմ Չիմ Չերի (Chim Chim Cher-ee)<ref>Chim Chim Cher-ee https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս, Քարէն Տոթրիս եւ Մաթիու Կարպըր |- |15 |Քայլ ժամանակին հետ (Step in Time)<ref>Step in Time https://www.youtube.com/watch?v=YSCdFVc6DoY</ref> |Տիք Վան Տայք եւ ժապաւէնին դերասանները |- |16 |Մարդ երազներ ունի (A Man Has Dreams)<ref>A Man Has Dreams https://www.youtube.com/watch?v=LOVqb7qMSog</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք |- |17 |Եկէ՛ք օդապարիկ թռցնենք (Let's Go Fly a Kite)<ref>Let's Go Fly a Kite https://www.youtube.com/watch?v=BA-g8YYPKVo</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք, Տը Լոնտոնիրս |} <ref>[[imdbtitle:0058331|Մերի Փոփինս ժապաւէնին ազդը]]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20090208011732/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearchInput.jsp «Օսքար»ի մրցանակիրներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=atUheFt_xSQC&pg=PA1976&redir_esc=y&hl=el#v=onepage&q=warburton&f=false Հոլիղուտ ժապաւէն՝ 1963-1976․ Զարգացման եւ հակազդութիւններու տարիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://variety.com/1963/film/reviews/mary-poppins-1200420599/ Մերի Փոփինս{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.the-numbers.com/movie/Mary-Poppins#tab=summary Մերի Փոփինս ժապաւէնի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.washingtonpost.com/entertainment/movies/library-of-congress-announces-2013-national-film-registry-selections/2013/12/17/eba98bce-6737-11e3-ae56-22de072140a2_story.html?tid=hpModule_ef3e52c4-8691-11e2-9d71-f0feafdd1394 Ամերիկեան Ծերակոյտը կը յայտարարէ 2013 Ազգային Ժապաւէնի Ցուցակը, 18 Դեկտեմբեր, 2013 – Միքայէլ Օ՛Սսալիվան{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://deadline.com/2018/07/indiana-jones-5-2021-release-date-mary-poppins-returns-dwayne-johnson-jungle-cruise-1202423959/ Մերի Փոփինս կը վերադառնայ․․ {{ref-en}}]</ref> <ref>[http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,830765,00.html Թայմ – Եթէ հովանոց ունիս․ պիտի ճամբորդես․․․{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == # [[:en:Robert_Stevenson_(director)|Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]{{ref-en}} # [[:en:Sherman_Brothers|Շըրմեն եղբայրներ]]{{ref-en}} # [[:en:Bill_Walsh_(producer)|Պիլ Ուոլշ]]{{ref-en}} # [[:en:Don_DaGradi|Տոն Տանկրատի]]{{ref-en}} # [[:en:Mary_Poppins_(book_series)|«Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան գիրքերու շարք]]{{ref-en}} # [[:en:P._L._Travers|Փամելա Լինտոն Թրավերս]] {{ref-en}} # [[:fr:Walt_Disney_Studios_Burbank|Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան Աշխատանոց]]{{ref-fr}} # [[:en:Chim_Chim_Cher-ee|Չիմ Չիմ Չերի․ Մերի Փոփինզ ժապաւէնին Օսքարի մրցանակակիր երգը]]{{ref-en}} # [[:en:Library_of_Congress|ԱՄՆ Ծերակոյտի Գրադարան]]{{ref-en}} # [[:en:Julie_Andrews|Ճիւլի Անտրիուս]]{{ref-en}} # [[:en:Walt_Disney|Ուոլթ Տիզնի]]{{ref-en}} # [[:en:Dick_Van_Dyke|Տիք Վան Տայք]]{{ref-en}} # [[:en:Edwardian_era|Եդուարդեան շրջան]]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երեւայական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:1964-ի ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Օսքարակիր ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ժապաւէներ]] 8rn68ifsixhgvup3bp4klzx81yo4800 255886 255885 2026-10-07T12:26:13Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Mary_Poppins13.jpg|Mary_Poppins13.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Christian Ferrer|Christian Ferrer]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mary Poppins (film)|]]. 255886 wikitext text/x-wiki '''Մերի Փոփինզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Mary Poppins), [[Ուոլթ Տիզնի Ընկերութիւն|Ուոլթ Տիզնի ընկերութեան]] կողմէ 1964-ին արտադրուած երեւակայական երաժշտական ժապաւէն, հիմնուած Փամելա Լինտոն Թրավըրսի «Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան պատմութիւններուն շարքին: Բեմադրիչն է՝ [[Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]։ Ժապաւէնին երաժշտութեան ու երգերուն հեղինակներն են [[Շըրմեն եղբայրներ|Շըրմեն եղբայրները]], իսկ թատրերգութեան՝ Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի: [[Օսքար]] Մրցանակի ([[Օսքար|Ամերիկայի Ակադեմիոյ),]] 37-րդ մրցանակներու բաշխման կը ներկայանայ 13 թեկնածութեամբ եւ կ'արժանանայ անոնցմէ հինգին․ լաւագոյն դերասանուհի՝ [[Ճիւլի Անտրիուս]], նորարար երաժշտութիւն՝ «Չիմ -Չիմ- Չերի» երգ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref>'','' երաժշտութեան աշխատասիրութիւն (նորարար յօրինում)՝ Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպերթ Շըրմեն, ժապաւէնի սարքաւորում՝ Քոթըն Ուորպըրթըն եւ տեսողական գործադրում՝ Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա։ == Ժապաւէնին մասին հակիրճ տեղեկութիւններ == Ժապաւէնը լրիւ նկարահանուած է Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան տարածուն արուեստանոցին մէջ (Walt Disney Studios Burbank), ծանօթ նաեւ իբրեւ՝ Ուոլթ Տիզնի Պըրպանք Արուեստանոցներ։ Գործածուած են [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] շրջակայքի տեսարաններու նկարչութիւններ։ Առաջին անգամ ֆիլմը կը ցուցադրուի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մէջ, 27 Օգոստոս 1964-ին, մեծ յաջողութեամբ։  [[Պատկեր:1965_-_Colonial_Theater_-_27_Jan_MC_-_Allentown_PA.jpg|ձախից|մինի|Քոլոնեալ շարժապատկերի սրահին որմազդը, 1965]] Մերի Փոփինզ ժապաւէնը կը նկատուի Ուոլթ Տիզնիի լաւագոյն արտադրութիւններէն եւ անոր միակ ժապաւէնն է, որ իր ողջ կեանքին ընթացքին արժանացած է «Լաւագոյն Ժապաւէն» մրցանակին։ 2013-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Ծերակոյտին հովանաւորութեան տակ գործող Ազգային Գրադարան Հիմնարկը (''Library of Congress, LC) «''Մերի Փոփինզ» ժապաւէնը ընտրած է իբրեւ մշակութային, պատմական եւ գեղագիտական արժէք ունեցող եւ պահպանման ենթակայ՝ ԱՄՆ «Ազգային Ժապաւէններու Արձանագրութեան» ցուցակին (''National Film Registry, NFR)'' համար։ [[Պատկեր:Supercalifragilisticexpialidocious.ogg|մինի|Ժապաւէնին նշանաւոր շուտասելուկը՝ «Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս»:]] Ժապաւէնին արտադրութեան պատմութեան շուրջ կենսավաւերագրական թատերախաղ մը կը ներկայացուի՝ 20 Հոկտեմբեր 2013-ին, իսկ «Մերի Փոփինզ կը վերադառնայ» պիտակին տակ ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ հանրութեան կը ներկայացուի 19 Դեկտեմբեր 2018-ին։ Պատմութեան անցած է նշանաւոր շուտասելուկը՝ [[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս|Սուփըրքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]]։ == Ժապաւէնին նիւթը == Ժապաւէնը մեզ կը տանի Եդուարդեան (Եդուարդ Է․ թագաւորութեան շրջան, 1901- 1910) Լոնտոն՝ 1910-ի գարնան։ Չերի Թրի Լէյն փողոցին թիւ 17 տան մէջ կը բնակի Պանքս ընտանիքը․ պարոն Ճորճ Պանքս, կողակիցը՝ Ուինիֆըրտ եւ երկու զաւակները։ Ճորճ  եւ Ուինիֆըրտ իրենց գործերով շատ զբաղած ըլլալուն պատճառով, ժամանակ չունին իրենց երկու զաւակներուն հետ զբաղելու։ Պարոն Ճորճ դրամատան մէջ կ'աշխատի, իսկ տիկին Ուինֆրըտ կիներու քուէարկութեան իրաւունքին պահանջներու շարժման (Սիւֆռաժեթ - ''suffragettes'') մաս կը կազմէ։ Բազմազբաղ զոյգը, զաւակներուն խնամքը կը վստահի մանկապահներու, որոնք չդիմանալով երկու փոքրերուն «անկարգութիւններուն», կարճ ժամանակէ մը ետք կը մեկնին։ 1910-ի գարնանային օր մը, երբ Ճորճ տուն կը վերադառնայ, կողակիցը իրեն կը տեղեկացնէ, թէ մանկապահ Քեթի տունէն մեկնած է, որովհետեւ իրենց զաւակները՝ Ճէյն եւ Մայքլ, անոր հսկողութենէն փախած, տունէն դուրս ելած են։ Մանկապահը իր մեկնումը կը պատճառաբանէ հետեւեալ խօսքով. «Այս շաբթուան մէջ չորրորդ անգամն է»։   [[Պատկեր:Mary_Poppins10.jpg|մինի|Ժապաւէնին վերջաւորութեան․․ պարոն Պանքս եւս թռուցիկ պիտի թռցնէ․․․]] Փոքրիկները կը ցանկան իրենց նոր մանկապահը խստադէմ ու խստապահանջ չըլլայ, այլ՝ ժպտերես, ուրախ ու  իրենց հետ վարուի այնպէս ինչպէս իրենք անոր զաւակները ըլլան։ Սակայն իրենց հայրը՝ պարոն Ճորճ, կը պնդէ թէ խստապահանջ մանկապահն է, որ առաքելութիւնը ճիշդ պիտի կատարէ ու «Թայմզ» պարբերաթերթին մէջ մանկապահի ծանուցում մը կը հրապարակէ։ Յաջորդ օրն արդէն, Պանքս ընտանիքին տան մուտքին մանկապահներ, շարքով կանգնած կը սպասեն հարցազրոյցէ անցնելու։ Յանկարծ ուժեղ քամի մը կը փչէ եւ զանոնք հեռուները կը քշէ։ Միաժամանակ երկինքէն, կախարդական հովանոցին օգնութեամբ, Մերի Փոփինզ տան առջեւ կ'իջնէ։ Ան պատշաճ  ձեւով կը վարուի պարոն Պանքսին հետ, շեշտելով թէ մէկ շաբթուան համար պիտի մնայ ընտանիքին հետ, ապա ընտանիքին անդամները պիտի որոշեն եթէ ինք յարմար է մանկապահի գործին համար։   Փորձառական մէկ շաբթուան ընթացքին, Մայքլին եւ Ճէյնին առջեւ կը բացուի կախարդական աշխարհ մը, ուր իրենք են դերակատարները։ Ժապաւէնին երազկոտ ճամբորդութիւններուն իրենց կ'ընկերակցին Մերի Փոփինզ եւ ծխնելոյզ մաքրողը՝ Պըրթ (դերասան՝ [[Տիք Վան Տայք]])։ == Մրցանակներ == {| class="wikitable plainrowheaders" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" |Մրցանակներ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !Մրցանակ !Մրցանակաբաշխումի թուական !Տեսակ !Անուանեալ/ներ !Արդիւնք |- | rowspan="13" |Օսքար Մրցանակ | rowspan="13" |5 Ապրիլ 1965 |Լաւագոյն ժապաւէն |Ուոլթ Տիզնի եւ Պիլ Ուոլշ (բեմադրիչ) |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն բեմադրիչ |Ռոպերթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն թատրերգութիւն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի |Թեկնածութիւն |- |Գեղարուեստական Լաւագոյն Բեմադրութիւն - Գունաւոր |Քարոլ Քլարք, Ուիլիամ Թանթքի, Էմիլի Քիւրի եւ Հօ Քոսման |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն շարժանկարչութիւն - Գունաւոր |Էտուըրտ Քոլման (շարժանկարիչ) |Թեկնածութիւն |- |Զգեստի լաւագոյն գծագրում - Գունաւոր |Թոնի Ուալթըն |Թեկնածութիւն |- |Ժապաւէնի լաւագոյն սարքաւորում |Քոթըն Ուորպըրթըն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն նորարար Երաժշտութիւն (յօրինում) |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Երաժշտութեան Լաւագոյն Պատշաճեցում կամ Գործածութիւն |Իրուին Քոսթալ |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն նորարար երգ |«Չիմ – Չիմ – Չերի» – Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն ձայնահնչիւն |Ռոպերթ Օ՛ Քուք |Թեկնածութիւն |- |Տեսողական Լաւագոյն Գործադրում |Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Բրիտանական Ժապաւէնի Ակադեմիոյ մրցանակներ |1965 |Ամէնէն յուսալից նոր դերասաններ՝ ժապաւէնին Ա․ դերին մէջ BAFTA |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Ամերիկայի Բեմադրիչներու Արուեստակցութիւն |1965 (17-րդ մրցանակ) |Շարժանկարի (Motion Pictures) բնագաւառէն ներս Տեսչական Կատարումի Յաջողութիւն |Ռոպըրթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="4" |Ոսկեայ Գունդ մրցանակ | rowspan="4" |22-րդ մրցանակաբաշխում, 8 Փետրուար 1965 | colspan="2" |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Շարժանկարին համար |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանի համար |Տիք Վան Տայք |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանուհիի համար |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="2" |Կրամի մրցանակներ | rowspan="2" |7-րդ մրցանակաբաշխութիւն, 13 Ապրիլ 1965]] |Կրամի Մրցանակ Փոքրիկներու Լաւագոյն Ձայնապնակ |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն, Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն, Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք, Կլինիս Ճոնս, Տէյվիտ Թոմիլսըն եւ Էտ Ուին ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Կրամի Մրցանակ Տեսողական Միջոցներու Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Նիու Եորքի Շարժանկարի Քննադատներու Ակումբ» Մրցանակներ |23 Յունուար, 1965 |Լաւագոյն Դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս |Թեկնածութիւն |- |Ամերիկայի Գրագէտներու Արուեստակցութեան Մրցանակներ |1965 |Ամերիկեան Լաւագոյն երաժշտական ժապաւէն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |} == Ժապաւէնին երգացանկը == === Մերի Փոփինզ (նախատիպ ձայնակցում) === {| class="wikitable" !Շարք !Տիտղոս !Մեկնաբանող/ներ |- |1 |Բացում (Overture (Նուագարանային))<ref>Overture https://www.youtube.com/watch?v=-9012SGz-yY&list=RD-9012SGz-yY&start_radio=1</ref> |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն |- |2 |Քուէարկող քոյր (Sister Suffragette)<ref>Sister Suffragette https://www.youtube.com/watch?v=Ds8cKgPdE6M</ref> |Կլինիս ճոնզ |- |3 |Կեանքը, զոր ես կը վարեմ (The Life I Lead)<ref>The Life I Lead https://www.youtube.com/watch?v=GLTJ8hrxlM0</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |4 |Կատարեալ Դայեակը (The Perfect Nanny)<ref>The Perfect Nanny https://www.youtube.com/watch?v=fNTzp9grp2Q</ref> |Քարեն Տոթրիս, Մաթիու Կարպըր |- |5 |Մէկ դգալ շաքար (A Spoonful of Sugar)<ref>A Spoonful of Sugar https://www.youtube.com/watch?v=U8VHc49ZdP4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |6 |Մայթի նկարիչ (Pavement Artist)<ref>Pavement Artist https://www.youtube.com/watch?v=8Ja-gC-W5W4</ref> |Տիք Վան Տայք |- |7 |Ուրախ Արձակուրդ (Jolly Holiday)<ref>Jolly Holiday https://www.youtube.com/watch?v=p5D_6yjr2qc</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |8 |[[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]](Supercalifragilisticexpialidocious)<ref>Supercalifragilisticexpialidocious https://www.youtube.com/watch?v=uZNRzc3hWvE</ref>,<ref>․․Անտրէ Տրիւի ելոյթին ընթացքին https://www.youtube.com/watch?v=IWH3Hmsr5fM</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |9 |Արթուն մնա՛ (Stay Awake)<ref>Stay Awake https://www.youtube.com/watch?v=8yC_voMY6kY</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |10 |Կը սիրեմ ծիծաղիլ (I Love to Laugh)<ref>I Love to Laugh https://www.youtube.com/watch?v=pOMqqI-kzHY</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս |- |11 |Անգլիական դրամատուն (A British Bank)<ref>A British Bank https://www.youtube.com/watch?v=WDbOK_fDu9Y</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Ճիւլի Անտրիուս |- |12 |Թռչունները կերակրէ՛ (Feed the Birds)<ref>Feed the Birds https://www.youtube.com/watch?v=XHrRxQVUFN4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |13 |Հաւատարմութիւն հաւատարմագրող Դրամատուն (Fidelity Fiduciary Bank)<ref>Fidelity Fiduciary Bank https://www.youtube.com/watch?v=XxyB29bDbBA</ref> |"Navckid Keyd", Պանքըրս, Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |14 |Չիմ Չիմ Չերի (Chim Chim Cher-ee)<ref>Chim Chim Cher-ee https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս, Քարէն Տոթրիս եւ Մաթիու Կարպըր |- |15 |Քայլ ժամանակին հետ (Step in Time)<ref>Step in Time https://www.youtube.com/watch?v=YSCdFVc6DoY</ref> |Տիք Վան Տայք եւ ժապաւէնին դերասանները |- |16 |Մարդ երազներ ունի (A Man Has Dreams)<ref>A Man Has Dreams https://www.youtube.com/watch?v=LOVqb7qMSog</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք |- |17 |Եկէ՛ք օդապարիկ թռցնենք (Let's Go Fly a Kite)<ref>Let's Go Fly a Kite https://www.youtube.com/watch?v=BA-g8YYPKVo</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք, Տը Լոնտոնիրս |} <ref>[[imdbtitle:0058331|Մերի Փոփինս ժապաւէնին ազդը]]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20090208011732/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearchInput.jsp «Օսքար»ի մրցանակիրներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=atUheFt_xSQC&pg=PA1976&redir_esc=y&hl=el#v=onepage&q=warburton&f=false Հոլիղուտ ժապաւէն՝ 1963-1976․ Զարգացման եւ հակազդութիւններու տարիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://variety.com/1963/film/reviews/mary-poppins-1200420599/ Մերի Փոփինս{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.the-numbers.com/movie/Mary-Poppins#tab=summary Մերի Փոփինս ժապաւէնի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.washingtonpost.com/entertainment/movies/library-of-congress-announces-2013-national-film-registry-selections/2013/12/17/eba98bce-6737-11e3-ae56-22de072140a2_story.html?tid=hpModule_ef3e52c4-8691-11e2-9d71-f0feafdd1394 Ամերիկեան Ծերակոյտը կը յայտարարէ 2013 Ազգային Ժապաւէնի Ցուցակը, 18 Դեկտեմբեր, 2013 – Միքայէլ Օ՛Սսալիվան{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://deadline.com/2018/07/indiana-jones-5-2021-release-date-mary-poppins-returns-dwayne-johnson-jungle-cruise-1202423959/ Մերի Փոփինս կը վերադառնայ․․ {{ref-en}}]</ref> <ref>[http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,830765,00.html Թայմ – Եթէ հովանոց ունիս․ պիտի ճամբորդես․․․{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == # [[:en:Robert_Stevenson_(director)|Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]{{ref-en}} # [[:en:Sherman_Brothers|Շըրմեն եղբայրներ]]{{ref-en}} # [[:en:Bill_Walsh_(producer)|Պիլ Ուոլշ]]{{ref-en}} # [[:en:Don_DaGradi|Տոն Տանկրատի]]{{ref-en}} # [[:en:Mary_Poppins_(book_series)|«Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան գիրքերու շարք]]{{ref-en}} # [[:en:P._L._Travers|Փամելա Լինտոն Թրավերս]] {{ref-en}} # [[:fr:Walt_Disney_Studios_Burbank|Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան Աշխատանոց]]{{ref-fr}} # [[:en:Chim_Chim_Cher-ee|Չիմ Չիմ Չերի․ Մերի Փոփինզ ժապաւէնին Օսքարի մրցանակակիր երգը]]{{ref-en}} # [[:en:Library_of_Congress|ԱՄՆ Ծերակոյտի Գրադարան]]{{ref-en}} # [[:en:Julie_Andrews|Ճիւլի Անտրիուս]]{{ref-en}} # [[:en:Walt_Disney|Ուոլթ Տիզնի]]{{ref-en}} # [[:en:Dick_Van_Dyke|Տիք Վան Տայք]]{{ref-en}} # [[:en:Edwardian_era|Եդուարդեան շրջան]]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երեւայական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:1964-ի ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Օսքարակիր ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ժապաւէներ]] fofohjr2u76097xrwkhbz6fwzmml2n8 255887 255886 2026-10-07T12:27:18Z CommonsDelinker 146 Removing [[:c:File:Mary_Poppins10.jpg|Mary_Poppins10.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Christian Ferrer|Christian Ferrer]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mary Poppins (film)|]]. 255887 wikitext text/x-wiki '''Մերի Փոփինզ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Mary Poppins), [[Ուոլթ Տիզնի Ընկերութիւն|Ուոլթ Տիզնի ընկերութեան]] կողմէ 1964-ին արտադրուած երեւակայական երաժշտական ժապաւէն, հիմնուած Փամելա Լինտոն Թրավըրսի «Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան պատմութիւններուն շարքին: Բեմադրիչն է՝ [[Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]։ Ժապաւէնին երաժշտութեան ու երգերուն հեղինակներն են [[Շըրմեն եղբայրներ|Շըրմեն եղբայրները]], իսկ թատրերգութեան՝ Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի: [[Օսքար]] Մրցանակի ([[Օսքար|Ամերիկայի Ակադեմիոյ),]] 37-րդ մրցանակներու բաշխման կը ներկայանայ 13 թեկնածութեամբ եւ կ'արժանանայ անոնցմէ հինգին․ լաւագոյն դերասանուհի՝ [[Ճիւլի Անտրիուս]], նորարար երաժշտութիւն՝ «Չիմ -Չիմ- Չերի» երգ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref>'','' երաժշտութեան աշխատասիրութիւն (նորարար յօրինում)՝ Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպերթ Շըրմեն, ժապաւէնի սարքաւորում՝ Քոթըն Ուորպըրթըն եւ տեսողական գործադրում՝ Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա։ == Ժապաւէնին մասին հակիրճ տեղեկութիւններ == Ժապաւէնը լրիւ նկարահանուած է Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան տարածուն արուեստանոցին մէջ (Walt Disney Studios Burbank), ծանօթ նաեւ իբրեւ՝ Ուոլթ Տիզնի Պըրպանք Արուեստանոցներ։ Գործածուած են [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] շրջակայքի տեսարաններու նկարչութիւններ։ Առաջին անգամ ֆիլմը կը ցուցադրուի [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մէջ, 27 Օգոստոս 1964-ին, մեծ յաջողութեամբ։  [[Պատկեր:1965_-_Colonial_Theater_-_27_Jan_MC_-_Allentown_PA.jpg|ձախից|մինի|Քոլոնեալ շարժապատկերի սրահին որմազդը, 1965]] Մերի Փոփինզ ժապաւէնը կը նկատուի Ուոլթ Տիզնիի լաւագոյն արտադրութիւններէն եւ անոր միակ ժապաւէնն է, որ իր ողջ կեանքին ընթացքին արժանացած է «Լաւագոյն Ժապաւէն» մրցանակին։ 2013-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Ծերակոյտին հովանաւորութեան տակ գործող Ազգային Գրադարան Հիմնարկը (''Library of Congress, LC) «''Մերի Փոփինզ» ժապաւէնը ընտրած է իբրեւ մշակութային, պատմական եւ գեղագիտական արժէք ունեցող եւ պահպանման ենթակայ՝ ԱՄՆ «Ազգային Ժապաւէններու Արձանագրութեան» ցուցակին (''National Film Registry, NFR)'' համար։ [[Պատկեր:Supercalifragilisticexpialidocious.ogg|մինի|Ժապաւէնին նշանաւոր շուտասելուկը՝ «Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս»:]] Ժապաւէնին արտադրութեան պատմութեան շուրջ կենսավաւերագրական թատերախաղ մը կը ներկայացուի՝ 20 Հոկտեմբեր 2013-ին, իսկ «Մերի Փոփինզ կը վերադառնայ» պիտակին տակ ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ հանրութեան կը ներկայացուի 19 Դեկտեմբեր 2018-ին։ Պատմութեան անցած է նշանաւոր շուտասելուկը՝ [[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս|Սուփըրքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]]։ == Ժապաւէնին նիւթը == Ժապաւէնը մեզ կը տանի Եդուարդեան (Եդուարդ Է․ թագաւորութեան շրջան, 1901- 1910) Լոնտոն՝ 1910-ի գարնան։ Չերի Թրի Լէյն փողոցին թիւ 17 տան մէջ կը բնակի Պանքս ընտանիքը․ պարոն Ճորճ Պանքս, կողակիցը՝ Ուինիֆըրտ եւ երկու զաւակները։ Ճորճ  եւ Ուինիֆըրտ իրենց գործերով շատ զբաղած ըլլալուն պատճառով, ժամանակ չունին իրենց երկու զաւակներուն հետ զբաղելու։ Պարոն Ճորճ դրամատան մէջ կ'աշխատի, իսկ տիկին Ուինֆրըտ կիներու քուէարկութեան իրաւունքին պահանջներու շարժման (Սիւֆռաժեթ - ''suffragettes'') մաս կը կազմէ։ Բազմազբաղ զոյգը, զաւակներուն խնամքը կը վստահի մանկապահներու, որոնք չդիմանալով երկու փոքրերուն «անկարգութիւններուն», կարճ ժամանակէ մը ետք կը մեկնին։ 1910-ի գարնանային օր մը, երբ Ճորճ տուն կը վերադառնայ, կողակիցը իրեն կը տեղեկացնէ, թէ մանկապահ Քեթի տունէն մեկնած է, որովհետեւ իրենց զաւակները՝ Ճէյն եւ Մայքլ, անոր հսկողութենէն փախած, տունէն դուրս ելած են։ Մանկապահը իր մեկնումը կը պատճառաբանէ հետեւեալ խօսքով. «Այս շաբթուան մէջ չորրորդ անգամն է»։   Փոքրիկները կը ցանկան իրենց նոր մանկապահը խստադէմ ու խստապահանջ չըլլայ, այլ՝ ժպտերես, ուրախ ու  իրենց հետ վարուի այնպէս ինչպէս իրենք անոր զաւակները ըլլան։ Սակայն իրենց հայրը՝ պարոն Ճորճ, կը պնդէ թէ խստապահանջ մանկապահն է, որ առաքելութիւնը ճիշդ պիտի կատարէ ու «Թայմզ» պարբերաթերթին մէջ մանկապահի ծանուցում մը կը հրապարակէ։ Յաջորդ օրն արդէն, Պանքս ընտանիքին տան մուտքին մանկապահներ, շարքով կանգնած կը սպասեն հարցազրոյցէ անցնելու։ Յանկարծ ուժեղ քամի մը կը փչէ եւ զանոնք հեռուները կը քշէ։ Միաժամանակ երկինքէն, կախարդական հովանոցին օգնութեամբ, Մերի Փոփինզ տան առջեւ կ'իջնէ։ Ան պատշաճ  ձեւով կը վարուի պարոն Պանքսին հետ, շեշտելով թէ մէկ շաբթուան համար պիտի մնայ ընտանիքին հետ, ապա ընտանիքին անդամները պիտի որոշեն եթէ ինք յարմար է մանկապահի գործին համար։   Փորձառական մէկ շաբթուան ընթացքին, Մայքլին եւ Ճէյնին առջեւ կը բացուի կախարդական աշխարհ մը, ուր իրենք են դերակատարները։ Ժապաւէնին երազկոտ ճամբորդութիւններուն իրենց կ'ընկերակցին Մերի Փոփինզ եւ ծխնելոյզ մաքրողը՝ Պըրթ (դերասան՝ [[Տիք Վան Տայք]])։ == Մրցանակներ == {| class="wikitable plainrowheaders" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" |Մրցանակներ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !Մրցանակ !Մրցանակաբաշխումի թուական !Տեսակ !Անուանեալ/ներ !Արդիւնք |- | rowspan="13" |Օսքար Մրցանակ | rowspan="13" |5 Ապրիլ 1965 |Լաւագոյն ժապաւէն |Ուոլթ Տիզնի եւ Պիլ Ուոլշ (բեմադրիչ) |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն բեմադրիչ |Ռոպերթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն թատրերգութիւն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի |Թեկնածութիւն |- |Գեղարուեստական Լաւագոյն Բեմադրութիւն - Գունաւոր |Քարոլ Քլարք, Ուիլիամ Թանթքի, Էմիլի Քիւրի եւ Հօ Քոսման |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն շարժանկարչութիւն - Գունաւոր |Էտուըրտ Քոլման (շարժանկարիչ) |Թեկնածութիւն |- |Զգեստի լաւագոյն գծագրում - Գունաւոր |Թոնի Ուալթըն |Թեկնածութիւն |- |Ժապաւէնի լաւագոյն սարքաւորում |Քոթըն Ուորպըրթըն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն նորարար Երաժշտութիւն (յօրինում) |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Երաժշտութեան Լաւագոյն Պատշաճեցում կամ Գործածութիւն |Իրուին Քոսթալ |Թեկնածութիւն |- |Լաւագոյն նորարար երգ |«Չիմ – Չիմ – Չերի» – Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Լաւագոյն ձայնահնչիւն |Ռոպերթ Օ՛ Քուք |Թեկնածութիւն |- |Տեսողական Լաւագոյն Գործադրում |Փիթըր Էլենշօ, Իւսթըս Լայսեթ եւ Համիլթոն Լըսքա ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Բրիտանական Ժապաւէնի Ակադեմիոյ մրցանակներ |1965 |Ամէնէն յուսալից նոր դերասաններ՝ ժապաւէնին Ա․ դերին մէջ BAFTA |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Ամերիկայի Բեմադրիչներու Արուեստակցութիւն |1965 (17-րդ մրցանակ) |Շարժանկարի (Motion Pictures) բնագաւառէն ներս Տեսչական Կատարումի Յաջողութիւն |Ռոպըրթ Սթիվընսըն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="4" |Ոսկեայ Գունդ մրցանակ | rowspan="4" |22-րդ մրցանակաբաշխում, 8 Փետրուար 1965 | colspan="2" |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Շարժանկարին համար |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանի համար |Տիք Վան Տայք |Թեկնածութիւն |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Դերասանուհիի համար |Ճիւլի Անտրիուս ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Ոսկեայ Գունդ մրցանակ» Լաւագոյն Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն |Թեկնածութիւն |- | rowspan="2" |Կրամի մրցանակներ | rowspan="2" |7-րդ մրցանակաբաշխութիւն, 13 Ապրիլ 1965]] |Կրամի Մրցանակ Փոքրիկներու Լաւագոյն Ձայնապնակ |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն, Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն, Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք, Կլինիս Ճոնս, Տէյվիտ Թոմիլսըն եւ Էտ Ուին ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |Կրամի Մրցանակ Տեսողական Միջոցներու Նորարար Երաժշտութեան համար |Ռիչըրտ Մ․ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Պ․ Շըրմեն ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |- |«Նիու Եորքի Շարժանկարի Քննադատներու Ակումբ» Մրցանակներ |23 Յունուար, 1965 |Լաւագոյն Դերասանուհի |Ճիւլի Անտրիուս |Թեկնածութիւն |- |Ամերիկայի Գրագէտներու Արուեստակցութեան Մրցանակներ |1965 |Ամերիկեան Լաւագոյն երաժշտական ժապաւէն |Պիլ Ուոլշ եւ Տոն Տանկրատի ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;"|Մրցանակակիր |} == Ժապաւէնին երգացանկը == === Մերի Փոփինզ (նախատիպ ձայնակցում) === {| class="wikitable" !Շարք !Տիտղոս !Մեկնաբանող/ներ |- |1 |Բացում (Overture (Նուագարանային))<ref>Overture https://www.youtube.com/watch?v=-9012SGz-yY&list=RD-9012SGz-yY&start_radio=1</ref> |Ռիչըրտ Շըրմեն եւ Ռոպըրթ Շըրմեն |- |2 |Քուէարկող քոյր (Sister Suffragette)<ref>Sister Suffragette https://www.youtube.com/watch?v=Ds8cKgPdE6M</ref> |Կլինիս ճոնզ |- |3 |Կեանքը, զոր ես կը վարեմ (The Life I Lead)<ref>The Life I Lead https://www.youtube.com/watch?v=GLTJ8hrxlM0</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |4 |Կատարեալ Դայեակը (The Perfect Nanny)<ref>The Perfect Nanny https://www.youtube.com/watch?v=fNTzp9grp2Q</ref> |Քարեն Տոթրիս, Մաթիու Կարպըր |- |5 |Մէկ դգալ շաքար (A Spoonful of Sugar)<ref>A Spoonful of Sugar https://www.youtube.com/watch?v=U8VHc49ZdP4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |6 |Մայթի նկարիչ (Pavement Artist)<ref>Pavement Artist https://www.youtube.com/watch?v=8Ja-gC-W5W4</ref> |Տիք Վան Տայք |- |7 |Ուրախ Արձակուրդ (Jolly Holiday)<ref>Jolly Holiday https://www.youtube.com/watch?v=p5D_6yjr2qc</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |8 |[[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]](Supercalifragilisticexpialidocious)<ref>Supercalifragilisticexpialidocious https://www.youtube.com/watch?v=uZNRzc3hWvE</ref>,<ref>․․Անտրէ Տրիւի ելոյթին ընթացքին https://www.youtube.com/watch?v=IWH3Hmsr5fM</ref> |Ճիւլի Անտրիուս, Տիք Վան Տայք |- |9 |Արթուն մնա՛ (Stay Awake)<ref>Stay Awake https://www.youtube.com/watch?v=8yC_voMY6kY</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |10 |Կը սիրեմ ծիծաղիլ (I Love to Laugh)<ref>I Love to Laugh https://www.youtube.com/watch?v=pOMqqI-kzHY</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս |- |11 |Անգլիական դրամատուն (A British Bank)<ref>A British Bank https://www.youtube.com/watch?v=WDbOK_fDu9Y</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Ճիւլի Անտրիուս |- |12 |Թռչունները կերակրէ՛ (Feed the Birds)<ref>Feed the Birds https://www.youtube.com/watch?v=XHrRxQVUFN4</ref> |Ճիւլի Անտրիուս |- |13 |Հաւատարմութիւն հաւատարմագրող Դրամատուն (Fidelity Fiduciary Bank)<ref>Fidelity Fiduciary Bank https://www.youtube.com/watch?v=XxyB29bDbBA</ref> |"Navckid Keyd", Պանքըրս, Տէյվիտ Թոմիլսըն |- |14 |Չիմ Չիմ Չերի (Chim Chim Cher-ee)<ref>Chim Chim Cher-ee https://www.youtube.com/watch?v=kG6O4N3wxf8</ref> |Տիք Վան Տայք, Ճիւլի Անտրիուս, Քարէն Տոթրիս եւ Մաթիու Կարպըր |- |15 |Քայլ ժամանակին հետ (Step in Time)<ref>Step in Time https://www.youtube.com/watch?v=YSCdFVc6DoY</ref> |Տիք Վան Տայք եւ ժապաւէնին դերասանները |- |16 |Մարդ երազներ ունի (A Man Has Dreams)<ref>A Man Has Dreams https://www.youtube.com/watch?v=LOVqb7qMSog</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք |- |17 |Եկէ՛ք օդապարիկ թռցնենք (Let's Go Fly a Kite)<ref>Let's Go Fly a Kite https://www.youtube.com/watch?v=BA-g8YYPKVo</ref> |Տէյվիտ Թոմիլսըն, Տիք Վան Տայք, Տը Լոնտոնիրս |} <ref>[[imdbtitle:0058331|Մերի Փոփինս ժապաւէնին ազդը]]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20090208011732/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearchInput.jsp «Օսքար»ի մրցանակիրներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=atUheFt_xSQC&pg=PA1976&redir_esc=y&hl=el#v=onepage&q=warburton&f=false Հոլիղուտ ժապաւէն՝ 1963-1976․ Զարգացման եւ հակազդութիւններու տարիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://variety.com/1963/film/reviews/mary-poppins-1200420599/ Մերի Փոփինս{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.the-numbers.com/movie/Mary-Poppins#tab=summary Մերի Փոփինս ժապաւէնի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.washingtonpost.com/entertainment/movies/library-of-congress-announces-2013-national-film-registry-selections/2013/12/17/eba98bce-6737-11e3-ae56-22de072140a2_story.html?tid=hpModule_ef3e52c4-8691-11e2-9d71-f0feafdd1394 Ամերիկեան Ծերակոյտը կը յայտարարէ 2013 Ազգային Ժապաւէնի Ցուցակը, 18 Դեկտեմբեր, 2013 – Միքայէլ Օ՛Սսալիվան{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://deadline.com/2018/07/indiana-jones-5-2021-release-date-mary-poppins-returns-dwayne-johnson-jungle-cruise-1202423959/ Մերի Փոփինս կը վերադառնայ․․ {{ref-en}}]</ref> <ref>[http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,830765,00.html Թայմ – Եթէ հովանոց ունիս․ պիտի ճամբորդես․․․{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == # [[:en:Robert_Stevenson_(director)|Ռոպըրթ Սթիվընսըն]]{{ref-en}} # [[:en:Sherman_Brothers|Շըրմեն եղբայրներ]]{{ref-en}} # [[:en:Bill_Walsh_(producer)|Պիլ Ուոլշ]]{{ref-en}} # [[:en:Don_DaGradi|Տոն Տանկրատի]]{{ref-en}} # [[:en:Mary_Poppins_(book_series)|«Մերի Փոփինզ» մանկապատանեկան գիրքերու շարք]]{{ref-en}} # [[:en:P._L._Travers|Փամելա Լինտոն Թրավերս]] {{ref-en}} # [[:fr:Walt_Disney_Studios_Burbank|Ուոլթ Տիզնի Ընկերութեան Աշխատանոց]]{{ref-fr}} # [[:en:Chim_Chim_Cher-ee|Չիմ Չիմ Չերի․ Մերի Փոփինզ ժապաւէնին Օսքարի մրցանակակիր երգը]]{{ref-en}} # [[:en:Library_of_Congress|ԱՄՆ Ծերակոյտի Գրադարան]]{{ref-en}} # [[:en:Julie_Andrews|Ճիւլի Անտրիուս]]{{ref-en}} # [[:en:Walt_Disney|Ուոլթ Տիզնի]]{{ref-en}} # [[:en:Dick_Van_Dyke|Տիք Վան Տայք]]{{ref-en}} # [[:en:Edwardian_era|Եդուարդեան շրջան]]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Երեւայական ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:1964-ի ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Օսքարակիր ժապաւէններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ժապաւէներ]] 32mzo80cghxlwi6a50z1jbn17ydazam 0 28150 255893 255318 2026-10-07T22:40:54Z Կարէն 9021 255893 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Անիկա ունի Bayer-ի նշանակումը (Պայէրեան նշանակումը) որպէս '''α Lyrae''', որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է որպէս '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի որպէս '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն հեռաւորութեան վրայ գտնուելով, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ ինքնին աւելի պայծառ ըլլալով քան Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հնգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունտ|հիւսիսային երկնային կիսագնտին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած):]] Անկած արծիւը աստեղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>: Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ վայրկեանը արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը կը պատճառէ․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կ՚առաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին "անկած-արծուակերպ" աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իբրեւ ամբողջացում, Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25,770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս որպէս բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12,000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14,000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210,000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290,000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Ան կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] համաստեղութեան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] համաստեղութեան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտողական պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] հանեցին աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»:]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[լուսին|Լուսնին]] պատկերը հանեց [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը հանուեցաւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]]ի եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]ի կողմէ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստեղադիտարան]]ին մէջ, դարձեալ տակէրատպութեամբ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref> 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու "խիստ զօրացեալ գիծերու" խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>: [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] նշեց աստեղային հականկիւնը 1805-6-ին եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>: Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>: [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերանայեցաւ Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը: Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ: Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի: Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ "''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]"'' [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին կողմէ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>: Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի ստանդարտացուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է: Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>: Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար տափակ էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2,000–{{val|4000|fmt=commas|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}: Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]]ին մէջ, եւ միքրոմեդր վրայ մօտ է Jy-ի: [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները: Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն: Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0: Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|էլեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրմանիշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>: Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար տափակ էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2,000 [[Ժանսքի|Jy]]<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>: [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ հանուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն): Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար: Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստեղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>: Ուստի առաջարկուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն ցոյց կու տայ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>: Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>: Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած: Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>: Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>: Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը հաստատէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>: 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն անդին առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը: ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>: [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին կողմէ տաքցուած ու անոր շուրջը դարձող փոշիին արձակած էներժիին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 3qnxu60d5subqducj1s73bkf5x2dyrg 255894 255893 2026-10-07T22:58:03Z Կարէն 9021 255894 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https:/ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} cs8x2cgmr79vuzm0j3z2drs739wcf36 255895 255894 2026-10-07T23:03:25Z Կարէն 9021 255895 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 90tvo1zvcqj79r48flywpxdi0aokt2g 255896 255895 2026-10-08T06:37:08Z Կարէն 9021 255896 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ {{val|5480|fmt=commas|u=Å}}-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը {{val|−0.6|0.3}} [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն {{val|2.73|0.01}} անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8ay1zwk3nrmjpq3txobz3uoss7d8c67 255897 255896 2026-10-08T06:39:57Z Կարէն 9021 /* Բնագիտական յատկութիւններ */ 255897 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} njpddowutroi7yean8f7pr6wq52k8a0 255899 255897 2026-10-08T07:45:59Z Կարէն 9021 255899 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Հաւանական մոլորակային դրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;" |+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref> |- ! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած<br />([[Երկրի զանգուած|M_⊕]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն<br />(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ<br />([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում<br />(°) |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || — |- | '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || — |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || — |- | '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8 |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || < 6 || — || ~65 || — || — |- | '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11 |- | '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || < 250 || — || — |} [[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։]] === Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում === [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով<ref name=":3"><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F162559</nowiki></ref>։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ<ref name=":3" />։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S</nowiki></ref>։ === Բեկորային սկաւառակներ === 2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10⁻³ մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ [[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]] Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561</nowiki></ref>, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017</nowiki></ref>, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522</nowiki></ref>։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան<ref>{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510</nowiki></ref>, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref> եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref>։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ === Հաւանական մոլորակներ === 1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H</nowiki></ref>։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը<ref>{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264</nowiki></ref>։ 2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W</nowiki></ref>՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362</nowiki></ref>։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796</nowiki></ref>։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1203.0318</nowiki></ref> ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F131516</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%<ref name=":4"><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref>։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը<ref name=":4" />։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար<ref name=":4" />։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M_⊕) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} tq4bf6hzhj18m6qfgfv84t2gjfffviu 255900 255899 2026-10-08T07:48:56Z Կարէն 9021 Կարէն տեղափոխեց էջը «[[Մասնակից:Կարէն/Սեւագրութիւն]]»-էն «[[Մասնակից:Անկած արծիւ]]» 255899 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Հաւանական մոլորակային դրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;" |+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref> |- ! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած<br />([[Երկրի զանգուած|M_⊕]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն<br />(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ<br />([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում<br />(°) |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || — |- | '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || — |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || — |- | '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8 |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || < 6 || — || ~65 || — || — |- | '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11 |- | '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || < 250 || — || — |} [[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։]] === Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում === [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով<ref name=":3"><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F162559</nowiki></ref>։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ<ref name=":3" />։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S</nowiki></ref>։ === Բեկորային սկաւառակներ === 2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10⁻³ մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ [[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]] Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561</nowiki></ref>, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017</nowiki></ref>, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522</nowiki></ref>։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան<ref>{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510</nowiki></ref>, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref> եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref>։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ === Հաւանական մոլորակներ === 1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H</nowiki></ref>։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը<ref>{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264</nowiki></ref>։ 2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W</nowiki></ref>՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362</nowiki></ref>։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796</nowiki></ref>։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1203.0318</nowiki></ref> ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F131516</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%<ref name=":4"><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref>։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը<ref name=":4" />։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար<ref name=":4" />։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M_⊕) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} tq4bf6hzhj18m6qfgfv84t2gjfffviu 255902 255900 2026-10-08T07:50:16Z Կարէն 9021 Կարէն տեղափոխեց էջը «[[Մասնակից:Անկած արծիւ]]»-էն «[[Անկած արծիւ]]» 255899 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> ({{lang-ar|النسر الواقع}} (an-nasr al-wāqi‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Հաւանական մոլորակային դրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;" |+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref> |- ! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած<br />([[Երկրի զանգուած|M_⊕]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն<br />(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ<br />([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում<br />(°) |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || — |- | '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || — |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || — |- | '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8 |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || < 6 || — || ~65 || — || — |- | '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11 |- | '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || < 250 || — || — |} [[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։]] === Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում === [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով<ref name=":3"><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F162559</nowiki></ref>։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ<ref name=":3" />։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S</nowiki></ref>։ === Բեկորային սկաւառակներ === 2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10⁻³ մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ [[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]] Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561</nowiki></ref>, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017</nowiki></ref>, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522</nowiki></ref>։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան<ref>{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510</nowiki></ref>, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref> եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref>։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ === Հաւանական մոլորակներ === 1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H</nowiki></ref>։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը<ref>{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264</nowiki></ref>։ 2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W</nowiki></ref>՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362</nowiki></ref>։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796</nowiki></ref>։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1203.0318</nowiki></ref> ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F131516</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%<ref name=":4"><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref>։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը<ref name=":4" />։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար<ref name=":4" />։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M_⊕) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} tq4bf6hzhj18m6qfgfv84t2gjfffviu 255907 255902 2026-10-08T09:35:52Z Կարէն 9021 255907 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref name=":5">{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref>(կամ '''''Անկեալ արծիւ, Ընկած արծիւ'''''; {{lang-ar|النسر الواقع}} (ան-նասր ալ-ուաքի‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Հայկական անուանում == Ակնյայտ է, որ աստղին հայերէն '''«Անկած արծիւ»''' (գրաբարեան տարբերակով՝ '''«Անկեալ արծիւ»''', իսկ ժողովրդական լեզուով՝ '''«Ընկած արծիւ»''') անուանումը ուղղակի բառապատճէն է արաբերէն '''النسر الواقع''' (''ան-նասր ալ-ուաքի‘''՝ «անկող արծիւ» կամ «իջնող արծիւ») անունէն։ Այս անուանումը հայերէնի մէջ վկայուած է միջնադարուն արաբերէնէ թարգմանուած «[[Գիրք վաստակոց]]» երկրագործական մատեանին մէջ (գլուխ Լ, ԾԵ եւ ՂԵ), ուր ուղղակիօրէն կը նշուի արաբերէն եզրոյթն ու անոր հայերէն թարգմանութիւնը․ ''«...եւ այն աստղն, զոր արպերէն Նիսր–իւլ–Վագի կոչեն, որ է Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /> եւ ''«...ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA46&dq=%D4%BB+%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB+%D6%85%D6%80%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi3kejJjKqXAxWGHBAIHUEpBfEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ Յատկանշական է, որ «Գիրք վաստակոց»-ի յունարէն նախնական բնագրին մէջ այդ տեղը յիշատակուած էր [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] աստեղատունը («Քնար աստեղաց»), որ արաբերէն թարգմանութեան մէջ փոխարինուած է «Անկեալ արծիւ»-ով եւ այդպէս ալ անցած հայերէնի<ref name=":5" />։ Արաբերէն ''նասր'' (նէսր) բառը կը նշանակէ թէ՛ [[անգղ]] եւ թէ՛ [[արծիւ]] (թէեւ բուն արծիւը արաբերէն կը կոչուի ''‘ուքապ'' / ''իւգապ''), եւ հայ թարգմանիչները զայն թարգմանած են իբրեւ «արծիւ»։ ԺԹ. դարու հայ բառարանագրութեան մէջ «Անկած արծիւ» անուան շուրջ յառաջացած է իմաստային շփոթութիւն մը, որ կապուած էր թէ՛ «արծիւ» բառին, թէ՛ «Գիրք վաստակոց»-ի բնագրին մէջ «անկանիլ» (մարմնի մը մարտնչիլը կամ հորիզոնէն վար իջնելը) բային գործածութեան հետ։ Մատեանին ԾԵ եւ ՂԵ գլուխներուն մէջ աստղին անունը կը գործածուի անոր մարտնչելու (մայր մտնելու) եւ արեւուն մօտենալով աներեւոյթ դառնալու նկարագրութեան մէջ․ ''«Ի նոյեմբերի գ օրն անկանի Անկած արծիւն ի յարեւմուտք»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%BF%D6%84&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref> եւ ''«...ի դեկտեմբեր ամսոյ ժգ աւուրն ի վեր մինչեւ ի փետրվար ամսոյ օրն պարտ է առնել, որ աստղն, զոր կոչեն Անկեալ արծիւ, անկած լինի»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81%20%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD%20%D5%AB%20%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%20%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5%20%D5%AA%D5%A3%20%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%BE%D5%A5%D6%80%20%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ Քանի որ 1836-ին «Գիրք վաստակոց»-ը տակաւին տպագրուած չէր եւ բառարանագիրները կ՚օգտուէին ձեռագիր օրինակներէ, «[[Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի]]» (1836) բառարանին հեղինակները, հիմնուելով անուան մէջ առկայ «արծիւ» բառին եւ վերոյիշեալ «անկած լինի» արտայայտութեան վրայ, Քնար աստեղատան մէջ գտնուող «Անկած արծիւ» աստղը սխալմամբ շփոթած են [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան հետ («Աստեղատուն արծուոյ», որ կազմուած է եօթը երեւելի աստղերէ՝ «եօթնեակ մի»), իսկ «անկած» ածականը մեկնաբանած են իբրեւ [[Արեգակ|Արեգակին]] խիստ մօտենալուն պատճառաւ այդ աստեղատան ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալը․ {{quote|Անկած արծիւ. ռմկ. ընկած արծիւ. Աստեղատուն արծուոյ՝ աներեւութացեալ եօթնեակ մի ի կարի մերձաւորութենէ արեւու, եւ անդրէն ի հեռանալն փոքր մի ի վեր երեւեալ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=YIrLx0WOrz4C&pg=PA168&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%BC%D5%B4%D5%AF.+%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D+%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF+%D5%B4%D5%AB+%D5%AB+%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi6pduwjqqXAxV0FBAIHRLXApQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%BC%D5%B4%D5%AF.%20%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D%20%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC%20%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%20%D5%B4%D5%AB%20%D5%AB%20%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&f=false|title=Nor baragirk Haykazian lezvi|last=Avetikʹian|first=Gabriel|last2=Avkerian|first2=Mkrtich|last3=Sourmelian|first3=Khachatour|date=1836|publisher=St. Ghazar Publishing House|language=hy}}</ref>։}} Այս սխալ սահմանումը կրճատ ձեւով անցած է նաեւ [[Մկրտիչ Աւգերեան]]ի «Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի» առաջին տպագրութեան մէջ (1846, էջ 57)․ ''«Անկած արծիւ. արծուոյ աստեղատունը, որ երբեմն դժար կ՚երեւնայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5+%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,+%D5%B8%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjrkOfKjqqXAxX8KRAIHdd0DZcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%20%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%A5%D6%80%D5%A2%D5%A5%D5%B4%D5%B6%20%D5%A4%D5%AA%D5%A1%D6%80%20%D5%AF'%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D6%89%20%E2%80%94%20%D5%BF%D5%A5%D5%9B%D5%BD%20%D6%87%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D6%89&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref>։ Նոյն բառարանին երկրորդ տպագրութեան մէջ (1865, էջ 62) խմբագիրները, հիմնուելով «Գիրք վաստակոց»-ի 55-րդ գլուխին վրայ (''«Ի ժդ օրն ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''), նկատած են, որ խօսքը կը վերաբերի առանձին աստղի մը եւ ոչ թէ աստեղատան, սակայն տուած են թերի սահմանում մը՝ նշելով միայն անոր ծագման օրը․ ''«Անկած արծիւ. ընկած արծիւ, ան աստղըն որ դեկտեմբերի 14ին կ՚երեւայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=wI9CAQAAIAAJ&pg=PA62|title=Ար̨հդ̨զերհ̨ն բարհ̦արան|last=Lezowi|first=Haykaznean|date=1865|publisher=Ի Սուրբ Ղազար|language=hy}}</ref>։ Հետագային՝ 1877-ին «Գիրք վաստակոց»-ի Վենետիկի հրատարակութեան ծանօթագրութիւններուն եւ Մխիթարեան բանասէրներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ այս շփոթութիւնը վերջնականապէս պարզաբանուած է՝ յունարէն եւ արաբերէն բնագիրներու համեմատութեամբ փաստելով, որ «Անկած արծիւ» կամ «Անկեալ արծիւ» կոչուածը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղն է<ref name=":5" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Հաւանական մոլորակային դրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;" |+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref> |- ! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած<br />([[Երկրի զանգուած|M_⊕]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն<br />(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ<br />([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում<br />(°) |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || — |- | '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || — |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || — |- | '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8 |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || < 6 || — || ~65 || — || — |- | '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11 |- | '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || < 250 || — || — |} [[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։]] === Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում === [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով<ref name=":3"><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F162559</nowiki></ref>։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ<ref name=":3" />։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S</nowiki></ref>։ === Բեկորային սկաւառակներ === 2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10⁻³ մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ [[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]] Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561</nowiki></ref>, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017</nowiki></ref>, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522</nowiki></ref>։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան<ref>{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510</nowiki></ref>, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref> եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref>։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ === Հաւանական մոլորակներ === 1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H</nowiki></ref>։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը<ref>{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264</nowiki></ref>։ 2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W</nowiki></ref>՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362</nowiki></ref>։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796</nowiki></ref>։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1203.0318</nowiki></ref> ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F131516</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%<ref name=":4"><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref>։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը<ref name=":4" />։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար<ref name=":4" />։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M_⊕) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} id8bspuxa0k8cep7aakusyzczri196o 255908 255907 2026-10-08T09:40:39Z Կարէն 9021 255908 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref name=":5">{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref>(կամ '''''Անկեալ արծիւ, Ընկած արծիւ'''''; {{lang-ar|النسر الواقع}} (ան-նասր ալ-ուաքի‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Հայկական անուանում == Ակնյայտ է, որ աստղին հայերէն '''«Անկած արծիւ»''' (գրաբարեան տարբերակով՝ '''«Անկեալ արծիւ»''', իսկ ժողովրդական լեզուով՝ '''«Ընկած արծիւ»''') անուանումը ուղղակի բառապատճէն է արաբերէն '''النسر الواقع''' (''ան-նասր ալ-ուաքի‘''՝ «անկող արծիւ» կամ «իջնող արծիւ») անունէն։ Այս անուանումը հայերէնի մէջ վկայուած է միջնադարուն արաբերէնէ թարգմանուած «[[Գիրք վաստակոց]]» երկրագործական մատեանին մէջ (գլուխ Լ, ԾԵ եւ ՂԵ), ուր ուղղակիօրէն կը նշուի արաբերէն եզրոյթն ու անոր հայերէն թարգմանութիւնը․ ''«...եւ այն աստղն, զոր արպերէն Նիսր–իւլ–Վագի կոչեն, որ է Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /> եւ ''«...ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA46&dq=%D4%BB+%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB+%D6%85%D6%80%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi3kejJjKqXAxWGHBAIHUEpBfEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ Յատկանշական է, որ «Գիրք վաստակոց»-ի յունարէն նախնական բնագրին մէջ այդ տեղը յիշատակուած էր [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] աստեղատունը («Քնար աստեղաց»), որ արաբերէն թարգմանութեան մէջ փոխարինուած է «Անկեալ արծիւ»-ով եւ այդպէս ալ անցած հայերէնի<ref name=":5" />։ Արաբերէն ''նասր'' (նէսր) բառը կը նշանակէ թէ՛ [[անգղ]] եւ թէ՛ [[արծիւ]] (թէեւ բուն արծիւը արաբերէն կը կոչուի ''‘ուքապ'' / ''իւգապ''), եւ հայ թարգմանիչները զայն թարգմանած են իբրեւ «արծիւ»։ ԺԹ. դարու հայ բառարանագրութեան մէջ «Անկած արծիւ» անուան շուրջ յառաջացած է իմաստային շփոթութիւն մը, որ կապուած էր թէ՛ «արծիւ» բառին, թէ՛ «Գիրք վաստակոց»-ի բնագրին մէջ «անկանիլ» (մարմնի մը մարտնչիլը կամ հորիզոնէն վար իջնելը) բային գործածութեան հետ։ Մատեանին ԾԵ եւ ՂԵ գլուխներուն մէջ աստղին անունը կը գործածուի անոր մարտնչելու (մայր մտնելու) եւ արեւուն մօտենալով աներեւոյթ դառնալու նկարագրութեան մէջ․ ''«Ի նոյեմբերի գ օրն անկանի Անկած արծիւն ի յարեւմուտք»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%BF%D6%84&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref> եւ ''«...ի դեկտեմբեր ամսոյ ժգ աւուրն ի վեր մինչեւ ի փետրվար ամսոյ օրն պարտ է առնել, որ աստղն, զոր կոչեն Անկեալ արծիւ, անկած լինի»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81%20%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD%20%D5%AB%20%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%20%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5%20%D5%AA%D5%A3%20%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%BE%D5%A5%D6%80%20%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ Քանի որ 1836-ին «Գիրք վաստակոց»-ը տակաւին տպագրուած չէր եւ բառարանագիրները կ՚օգտուէին ձեռագիր օրինակներէ, «[[Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի]]» (1836) բառարանին հեղինակները, հիմնուելով անուան մէջ առկայ «արծիւ» բառին եւ վերոյիշեալ «անկած լինի» արտայայտութեան վրայ, Քնար աստեղատան մէջ գտնուող «Անկած արծիւ» աստղը սխալմամբ շփոթած են [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան հետ («Աստեղատուն արծուոյ», որ կազմուած է եօթը երեւելի աստղերէ՝ «եօթնեակ մի»), իսկ «անկած» ածականը մեկնաբանած են իբրեւ [[Արեգակ|Արեգակին]] խիստ մօտենալուն պատճառաւ այդ աստեղատան ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալը․ {{quote|Անկած արծիւ. ռմկ. ընկած արծիւ. Աստեղատուն արծուոյ՝ աներեւութացեալ եօթնեակ մի ի կարի մերձաւորութենէ արեւու, եւ անդրէն ի հեռանալն փոքր մի ի վեր երեւեալ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=YIrLx0WOrz4C&pg=PA168&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%BC%D5%B4%D5%AF.+%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D+%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF+%D5%B4%D5%AB+%D5%AB+%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi6pduwjqqXAxV0FBAIHRLXApQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%BC%D5%B4%D5%AF.%20%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D%20%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC%20%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%20%D5%B4%D5%AB%20%D5%AB%20%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&f=false|title=Nor baragirk Haykazian lezvi|last=Avetikʹian|first=Gabriel|last2=Avkerian|first2=Mkrtich|last3=Sourmelian|first3=Khachatour|date=1836|publisher=St. Ghazar Publishing House|language=hy}}</ref>։}} Այս սխալ սահմանումը կրճատ ձեւով անցած է նաեւ [[Մկրտիչ Աւգերեան]]ի «Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի» առաջին տպագրութեան մէջ (1846, էջ 57)․ ''«Անկած արծիւ. արծուոյ աստեղատունը, որ երբեմն դժար կ՚երեւնայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5+%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,+%D5%B8%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjrkOfKjqqXAxX8KRAIHdd0DZcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%20%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%A5%D6%80%D5%A2%D5%A5%D5%B4%D5%B6%20%D5%A4%D5%AA%D5%A1%D6%80%20%D5%AF'%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D6%89%20%E2%80%94%20%D5%BF%D5%A5%D5%9B%D5%BD%20%D6%87%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D6%89&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref>։ Նոյն բառարանին երկրորդ տպագրութեան մէջ (1865, էջ 62) խմբագիրները, հիմնուելով «Գիրք վաստակոց»-ի 55-րդ գլուխին վրայ (''«Ի ժդ օրն ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''), նկատած են, որ խօսքը կը վերաբերի առանձին աստղի մը եւ ոչ թէ աստեղատան, սակայն տուած են թերի սահմանում մը՝ նշելով միայն անոր ծագման օրը․ ''«Անկած արծիւ. ընկած արծիւ, ան աստղըն որ դեկտեմբերի 14ին կ՚երեւայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=wI9CAQAAIAAJ&pg=PA62|title=Ար̨հդ̨զերհ̨ն բարհ̦արան|last=Lezowi|first=Haykaznean|date=1865|publisher=Ի Սուրբ Ղազար|language=hy}}</ref>։ Հետագային՝ 1877-ին «Գիրք վաստակոց»-ի Վենետիկի հրատարակութեան ծանօթագրութիւններուն եւ Մխիթարեան բանասէրներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ այս շփոթութիւնը վերջնականապէս պարզաբանուած է՝ յունարէն եւ արաբերէն բնագիրներու համեմատութեամբ փաստելով, որ «Անկած արծիւ» կամ «Անկեալ արծիւ» կոչուածը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղն է<ref name=":5" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Հաւանական մոլորակային դրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;" |+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref> |- ! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած<br />([[Երկրի զանգուած|M_⊕]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն<br />(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ<br />([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում<br />(°) |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || — |- | '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || — |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || — |- | '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8 |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || < 6 || — || ~65 || — || — |- | '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11 |- | '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || < 250 || — || — |} [[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։]] === Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում === [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով<ref name=":3"><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F162559</nowiki></ref>։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ<ref name=":3" />։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S</nowiki></ref>։ === Բեկորային սկաւառակներ === 2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10⁻³ մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ [[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]] Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561</nowiki></ref>, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017</nowiki></ref>, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522</nowiki></ref>։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան<ref>{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510</nowiki></ref>, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref> եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref>։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ === Հաւանական մոլորակներ === 1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H</nowiki></ref>։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը<ref>{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264</nowiki></ref>։ 2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W</nowiki></ref>՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362</nowiki></ref>։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796</nowiki></ref>։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1203.0318</nowiki></ref> ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F131516</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%<ref name=":4"><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref>։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը<ref name=":4" />։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար<ref name=":4" />։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M_⊕) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} gtejlc3n55bv2mb7b5n8fp6vwwrp0ze 255909 255908 2026-10-08T10:09:41Z Կարէն 9021 255909 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref name=":5">{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref>(կամ '''''Անկեալ արծիւ, Ընկած արծիւ'''''; {{lang-ar|النسر الواقع}} (ան-նասր ալ-ուաքի‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Հայկական անուանում == Ակնյայտ է, որ աստղին հայերէն '''«Անկած արծիւ»''' (գրաբարեան տարբերակով՝ '''«Անկեալ արծիւ»''', իսկ ժողովրդական լեզուով՝ '''«Ընկած արծիւ»''') անուանումը ուղղակի բառապատճէն է արաբերէն '''النسر الواقع''' (''ան-նասր ալ-ուաքի‘''՝ «անկող արծիւ» կամ «թեւերը ծալած իջնող արծիւ») անունէն, որ արաբական աստղագիտութեան մէջ հակադրուած էր դրացի [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան պայծառագոյն աստղին՝ [[Ալթայիր]]ին արաբերէն անուան (''ան-նասր աթ-թայիր''՝ «թռչող արծիւ»)։ Այս անուանումը հայերէնի մէջ վկայուած է միջնադարուն արաբերէնէ թարգմանուած «[[Գիրք վաստակոց]]» երկրագործական մատեանին մէջ (գլուխ Լ, ԾԵ եւ ՂԵ), ուր ուղղակիօրէն կը նշուի արաբերէն եզրոյթն ու անոր հայերէն թարգմանութիւնը․ ''«...եւ այն աստղն, զոր արպերէն Նիսր–իւլ–Վագի կոչեն, որ է Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /> եւ ''«...ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA46&dq=%D4%BB+%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB+%D6%85%D6%80%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi3kejJjKqXAxWGHBAIHUEpBfEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ Յատկանշական է, որ «Գիրք վաստակոց»-ի յունարէն նախնական բնագրին մէջ այդ տեղը յիշատակուած էր [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] աստեղատունը («Քնար աստեղաց»), որ արաբերէն թարգմանութեան մէջ փոխարինուած է «Անկեալ արծիւ»-ով եւ այդպէս ալ անցած հայերէնի<ref name=":5" />։ Արաբերէն ''նասր'' (նէսր) բառը կը նշանակէ թէ՛ [[անգղ]] եւ թէ՛ [[արծիւ]] (թէեւ բուն արծիւը արաբերէն կը կոչուի ''‘ուքապ'' / ''իւգապ''), եւ հայ թարգմանիչները զայն թարգմանած են իբրեւ «արծիւ»։ ԺԹ. դարու հայ բառարանագրութեան մէջ, քանի որ «Գիրք վաստակոց»-ը տակաւին տպագրուած չէր եւ բառարանագիրները կ՚օգտուէին ձեռագիր օրինակներէ՝ առանց նոյնացնելու արաբական ''Նիսր–իւլ–Վագի'' անունը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղին հետ, «Անկած արծիւ» անուան շուրջ յառաջացած է իմաստային եւ աստղագիտական կրկնակի շփոթութիւն մը։ Այդ շփոթութեան գլխաւոր պատճառը, անուան մէջ առկայ «արծիւ» բառէն զատ, «Գիրք վաստակոց»-ի ԾԵ եւ ՂԵ գլուխներուն մէջ աստղին մարտնչելու (հորիզոնէն վար իջնելու) եւ արեւուն մօտենալով ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալու նկարագրութիւնն էր, ուր գործածուած են «անկանիլ» եւ «անկած լինիլ» բայաձեւերը․ ''«Ի նոյեմբերի գ օրն անկանի Անկած արծիւն ի յարեւմուտք»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%BF%D6%84&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref> եւ ''«...ի դեկտեմբեր ամսոյ ժգ աւուրն ի վեր մինչեւ ի փետրվար ամսոյ օրն պարտ է առնել, որ աստղն, զոր կոչեն Անկեալ արծիւ, անկած լինի»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81%20%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD%20%D5%AB%20%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%20%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5%20%D5%AA%D5%A3%20%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%BE%D5%A5%D6%80%20%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ «[[Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի]]» (1836) բառարանին հեղինակները, առաջնորդուելով միայն «արծիւ» բառով, Քնար աստեղատան այս առանձին աստղը սխալմամբ նոյնացուցած են [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան («Աստեղատուն արծուոյ») հետ եւ, հին օրացոյցներուն մէջ ծանօթ Եօթնեակին ([[Բազմաստեղք]]ին) նմանողութեամբ, զայն անուանած են եօթը աստղերէ կազմուած համաստեղութիւն՝ «եօթնեակ մի»։ Միաժամանակ, չնկատելով որ «Անկած»-ը արաբական յատուկ անուան բաղադրիչն է, անոնք վերոյիշեալ «անկած լինի» (մայր մտած ըլլայ) արտայայտութիւնը ընդունած են իբրեւ անուանման պատճառ՝ կարծելով, թէ աստեղատունը «Անկած» կը կոչուի [[Արեգակ|Արեգակին]] խիստ մօտենալուն պատճառաւ ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալուն եւ Արեգակէն հեռանալու ատեն դարձեալ երեւիլուն համար․ {{quote|Անկած արծիւ. ռմկ. ընկած արծիւ. Աստեղատուն արծուոյ՝ աներեւութացեալ եօթնեակ մի ի կարի մերձաւորութենէ արեւու, եւ անդրէն ի հեռանալն փոքր մի ի վեր երեւեալ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=YIrLx0WOrz4C&pg=PA168&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%BC%D5%B4%D5%AF.+%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D+%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF+%D5%B4%D5%AB+%D5%AB+%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi6pduwjqqXAxV0FBAIHRLXApQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%BC%D5%B4%D5%AF.%20%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D%20%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC%20%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%20%D5%B4%D5%AB%20%D5%AB%20%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&f=false|title=Nor baragirk Haykazian lezvi|last=Avetikʹian|first=Gabriel|last2=Avkerian|first2=Mkrtich|last3=Sourmelian|first3=Khachatour|date=1836|publisher=St. Ghazar Publishing House|language=hy}}</ref>։}} Այս սխալ սահմանումը [[Մկրտիչ Աւգերեան]]ի «Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի» առաջին տպագրութեան մէջ (1846, էջ 57) աշխարհաբարի վերածուելու եւ կրճատուելու ատեն յառաջացուցած է նոր թիւրիմացութիւն մը․ «Նոր Հայկազեան»-ի մէջ նշուած՝ արեւուն մօտենալու ատեն ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալը վերածուած է ընդհանրապէս «դժուար տեսանելի» ըլլալու յատկանիշի՝ ''«Անկած արծիւ. արծուոյ աստեղատունը, որ երբեմն դժար կ՚երեւնայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5+%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,+%D5%B8%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjrkOfKjqqXAxX8KRAIHdd0DZcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%20%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%A5%D6%80%D5%A2%D5%A5%D5%B4%D5%B6%20%D5%A4%D5%AA%D5%A1%D6%80%20%D5%AF'%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D6%89%20%E2%80%94%20%D5%BF%D5%A5%D5%9B%D5%BD%20%D6%87%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D6%89&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref>, մինչդեռ իրականութեան մէջ Անկած արծիւը գիշերային երկնքի ամենէն պայծառ աստղերէն մին է։ Նոյն բառարանին երկրորդ տպագրութեան մէջ (1865, էջ 62) խմբագիրները, վերստին ստուգելով «Գիրք վաստակոց»-ի 55-րդ գլուխը (''«Ի ժդ օրն ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''), նկատած են, որ բնագրին մէջ անիկա ուղղակիօրէն կը կոչուի «այն աստղն» եւ ոչ թէ աստեղատուն։ Այդ պատճառաւ անոնք ջնջած են Արծիւ աստեղատան վերաբերող սխալ բացատրութիւնը, սակայն տակաւին չգիտնալով թէ ո՛ր աստղն է անիկա՝ տուած են թերի սահմանում մը՝ նշելով միայն այդ գլուխին մէջ յիշատակուած ծագման օրը․ ''«Անկած արծիւ. ընկած արծիւ, ան աստղըն որ դեկտեմբերի 14ին կ՚երեւայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=wI9CAQAAIAAJ&pg=PA62|title=Ար̨հդ̨զերհ̨ն բարհ̦արան|last=Lezowi|first=Haykaznean|date=1865|publisher=Ի Սուրբ Ղազար|language=hy}}</ref> (այս նոյն սահմանումը կրկնած է նաեւ [[Սիմոն Գաբամաճեան]]ը իր 1910-ի բառարանին մէջ)։ Հետագային՝ 1877-ին «Գիրք վաստակոց»-ի Վենետիկի հրատարակութեան ծանօթագրութիւններուն եւ Մխիթարեան բանասէրներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ այս շփոթութիւնը վերջնականապէս պարզաբանուած է՝ յունարէն եւ արաբերէն բնագիրներու համեմատութեամբ փաստելով, որ «Անկած արծիւ» կամ «Անկեալ արծիւ» կոչուածը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղն է<ref name=":5" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Հաւանական մոլորակային դրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;" |+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref> |- ! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած<br />([[Երկրի զանգուած|M_⊕]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն<br />(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ<br />([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում<br />(°) |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || — |- | '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || — |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || — |- | '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8 |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || < 6 || — || ~65 || — || — |- | '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11 |- | '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || < 250 || — || — |} [[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։]] === Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում === [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով<ref name=":3"><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F162559</nowiki></ref>։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ<ref name=":3" />։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S</nowiki></ref>։ === Բեկորային սկաւառակներ === 2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10⁻³ մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ [[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]] Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561</nowiki></ref>, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017</nowiki></ref>, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522</nowiki></ref>։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան<ref>{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510</nowiki></ref>, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref> եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref>։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ === Հաւանական մոլորակներ === 1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H</nowiki></ref>։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը<ref>{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264</nowiki></ref>։ 2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W</nowiki></ref>՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362</nowiki></ref>։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796</nowiki></ref>։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1203.0318</nowiki></ref> ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F131516</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%<ref name=":4"><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref>։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը<ref name=":4" />։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար<ref name=":4" />։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M_⊕) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8k8nf4asorf1njlelmtz9pv5cwr52ns 255913 255909 2026-10-08T10:51:43Z Կարէն 9021 /* */ 255913 wikitext text/x-wiki '''Անկած արծիւը'''<ref name=":5">{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&pg=PA96&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}</ref> (կամ '''''Անկեալ արծիւ, Ընկած արծիւ'''''; {{lang-ar|النسر الواقع}} (ան-նասր ալ-ուաքի‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ [[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]] Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''<ref>Gulliver, Austin F.; et al. (1994). "Vega: A rapidly rotating pole-on star". The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.</ref>։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ<ref>{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}</ref>։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}</ref><ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։ Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ<ref><nowiki>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/</nowiki></ref>։ Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]<ref>Su, K. Y. L.; et al. (2005). "The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer". The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.</ref>։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր<ref>Song, Inseok; et al. (2002). "M-Type Vega-like Stars". The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518</ref>։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի<ref name=":0"><nowiki>https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&ssb=14333255116&ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&ssk=botmanager_support@radware.com&ssm=84800688119586621104508083442563&ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&ssp=07870485551788280845178829122103103&ssq=86514053896184049382138961801702329405163&ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&ssu=&ssv=&ssw=&ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9</nowiki></ref>, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը<ref>Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). <nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref name=":0" />։ == Հայկական անուանում == Ակնյայտ է, որ աստղին հայերէն '''«Անկած արծիւ»''' (գրաբարեան տարբերակով՝ '''«Անկեալ արծիւ»''', իսկ ժողովրդական լեզուով՝ '''«Ընկած արծիւ»''') անուանումը ուղղակի բառապատճէն է արաբերէն '''النسر الواقع''' (''ան-նասր ալ-ուաքի‘''՝ «անկող արծիւ» կամ «թեւերը ծալած իջնող արծիւ») անունէն, որ արաբական աստղագիտութեան մէջ հակադրուած էր դրացի [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան պայծառագոյն աստղին՝ [[Ալթայիր]]ին արաբերէն անուան (''ան-նասր աթ-թայիր''՝ «թռչող արծիւ»)։ Այս անուանումը հայերէնի մէջ վկայուած է միջնադարուն արաբերէնէ թարգմանուած «[[Գիրք վաստակոց]]» երկրագործական մատեանին մէջ (գլուխ Լ, ԾԵ եւ ՂԵ), ուր ուղղակիօրէն կը նշուի արաբերէն եզրոյթն ու անոր հայերէն թարգմանութիւնը․ ''«...եւ այն աստղն, զոր արպերէն Նիսր–իւլ–Վագի կոչեն, որ է Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /> եւ ''«...ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''<ref name=":5" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA46&dq=%D4%BB+%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB+%D6%85%D6%80%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi3kejJjKqXAxWGHBAIHUEpBfEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ Յատկանշական է, որ «Գիրք վաստակոց»-ի յունարէն նախնական բնագրին մէջ այդ տեղը յիշատակուած էր [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] աստեղատունը («Քնար աստեղաց»), որ արաբերէն թարգմանութեան մէջ փոխարինուած է «Անկեալ արծիւ»-ով եւ այդպէս ալ անցած հայերէնի<ref name=":5" />։ Արաբերէն ''նասր'' (նէսր) բառը կը նշանակէ թէ՛ [[անգղ]] եւ թէ՛ [[արծիւ]] (թէեւ բուն արծիւը արաբերէն կը կոչուի ''‘ուքապ'' / ''իւգապ''), եւ հայ թարգմանիչները զայն թարգմանած են իբրեւ «արծիւ»։ ԺԹ. դարու հայ բառարանագրութեան մէջ, քանի որ «Գիրք վաստակոց»-ը տակաւին տպագրուած չէր եւ բառարանագիրները կ՚օգտուէին ձեռագիր օրինակներէ՝ առանց նոյնացնելու արաբական ''Նիսր–իւլ–Վագի'' անունը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղին հետ, «Անկած արծիւ» անուան շուրջ յառաջացած է իմաստային եւ աստղագիտական կրկնակի շփոթութիւն մը։ Այդ շփոթութեան գլխաւոր պատճառը, անուան մէջ առկայ «արծիւ» բառէն զատ, «Գիրք վաստակոց»-ի ԾԵ եւ ՂԵ գլուխներուն մէջ աստղին մարտնչելու (հորիզոնէն վար իջնելու) եւ արեւուն մօտենալով ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալու նկարագրութիւնն էր, ուր գործածուած են «անկանիլ» եւ «անկած լինիլ» բայաձեւերը․ ''«Ի նոյեմբերի գ օրն անկանի Անկած արծիւն ի յարեւմուտք»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA26&dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%BF%D6%84&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref> եւ ''«...ի դեկտեմբեր ամսոյ ժգ աւուրն ի վեր մինչեւ ի փետրվար ամսոյ օրն պարտ է առնել, որ աստղն, զոր կոչեն Անկեալ արծիւ, անկած լինի»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=kwUrRaTYeg0C&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&pg=PA73&dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81%20%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD%20%D5%AB%20%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%20%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5%20%D5%AA%D5%A3%20%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%BE%D5%A5%D6%80%20%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}</ref>։ «[[Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի]]» (1836) բառարանին հեղինակները, առաջնորդուելով միայն «արծիւ» բառով, Քնար աստեղատան այս առանձին աստղը սխալմամբ նոյնացուցած են [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան («Աստեղատուն արծուոյ») հետ եւ, հին օրացոյցներուն մէջ ծանօթ Եօթնեակին ([[Բազմաստեղք]]ին) նմանողութեամբ, զայն անուանած են եօթը աստղերէ կազմուած համաստեղութիւն՝ «եօթնեակ մի»։ Միաժամանակ, չնկատելով որ «Անկած»-ը արաբական յատուկ անուան բաղադրիչն է, անոնք վերոյիշեալ «անկած լինի» (մայր մտած ըլլայ) արտայայտութիւնը ընդունած են իբրեւ անուանման պատճառ՝ կարծելով, թէ աստեղատունը «Անկած» կը կոչուի [[Արեգակ|Արեգակին]] խիստ մօտենալուն պատճառաւ ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալուն եւ Արեգակէն հեռանալու ատեն դարձեալ երեւիլուն համար․ {{quote|Անկած արծիւ. ռմկ. ընկած արծիւ. Աստեղատուն արծուոյ՝ աներեւութացեալ եօթնեակ մի ի կարի մերձաւորութենէ արեւու, եւ անդրէն ի հեռանալն փոքր մի ի վեր երեւեալ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=YIrLx0WOrz4C&pg=PA168&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%BC%D5%B4%D5%AF.+%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D+%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF+%D5%B4%D5%AB+%D5%AB+%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi6pduwjqqXAxV0FBAIHRLXApQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%BC%D5%B4%D5%AF.%20%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D%20%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC%20%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%20%D5%B4%D5%AB%20%D5%AB%20%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&f=false|title=Nor baragirk Haykazian lezvi|last=Avetikʹian|first=Gabriel|last2=Avkerian|first2=Mkrtich|last3=Sourmelian|first3=Khachatour|date=1836|publisher=St. Ghazar Publishing House|language=hy}}</ref>։}} Այս սխալ սահմանումը [[Մկրտիչ Աւգերեան]]ի «Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի» առաջին տպագրութեան մէջ (1846, էջ 57) աշխարհաբարի վերածուելու եւ կրճատուելու ատեն յառաջացուցած է նոր թիւրիմացութիւն մը․ «Նոր Հայկազեան»-ի մէջ նշուած՝ արեւուն մօտենալու ատեն ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալը վերածուած է ընդհանրապէս «դժուար տեսանելի» ըլլալու յատկանիշի՝ ''«Անկած արծիւ. արծուոյ աստեղատունը, որ երբեմն դժար կ՚երեւնայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=MKNNAQAAMAAJ&pg=PA57&dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5+%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,+%D5%B8%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjrkOfKjqqXAxX8KRAIHdd0DZcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%20%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%A5%D6%80%D5%A2%D5%A5%D5%B4%D5%B6%20%D5%A4%D5%AA%D5%A1%D6%80%20%D5%AF'%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D6%89%20%E2%80%94%20%D5%BF%D5%A5%D5%9B%D5%BD%20%D6%87%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D6%89&f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}</ref>, մինչդեռ իրականութեան մէջ Անկած արծիւը գիշերային երկնքի ամենէն պայծառ աստղերէն մին է։ Նոյն բառարանին երկրորդ տպագրութեան մէջ (1865, էջ 62) խմբագիրները, վերստին ստուգելով «Գիրք վաստակոց»-ի 55-րդ գլուխը (''«Ի ժդ օրն ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''), նկատած են, որ բնագրին մէջ անիկա ուղղակիօրէն կը կոչուի «այն աստղն» եւ ոչ թէ աստեղատուն։ Այդ պատճառաւ անոնք ջնջած են Արծիւ աստեղատան վերաբերող սխալ բացատրութիւնը, սակայն տակաւին չգիտնալով թէ ո՛ր աստղն է անիկա՝ տուած են թերի սահմանում մը՝ նշելով միայն այդ գլուխին մէջ յիշատակուած ծագման օրը․ ''«Անկած արծիւ. ընկած արծիւ, ան աստղըն որ դեկտեմբերի 14ին կ՚երեւայ»''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=wI9CAQAAIAAJ&pg=PA62|title=Ար̨հդ̨զերհ̨ն բարհ̦արան|last=Lezowi|first=Haykaznean|date=1865|publisher=Ի Սուրբ Ղազար|language=hy}}</ref> (այս նոյն սահմանումը կրկնած է նաեւ [[Սիմոն Գաբամաճեան]]ը իր 1910-ի բառարանին մէջ)։ Հետագային՝ 1877-ին «Գիրք վաստակոց»-ի Վենետիկի հրատարակութեան ծանօթագրութիւններուն եւ Մխիթարեան բանասէրներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ այս շփոթութիւնը վերջնականապէս պարզաբանուած է՝ յունարէն եւ արաբերէն բնագիրներու համեմատութեամբ փաստելով, որ «Անկած արծիւ» կամ «Անկեալ արծիւ» կոչուածը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղն է<ref name=":5" />։ == Դիտումներ == [[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]] ]] [[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]] [[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]] [[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]] Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։ Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։ == Դիտումներու պատմութիւն == [[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]] [[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}</ref><ref>{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}</ref>։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր<ref>Barker, George F. (1887). "On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra". Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.</ref>։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}</ref>։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր<ref>{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}</ref>։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։ Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto & Windus|others=University of California Libraries}}</ref>։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}</ref>։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին<ref>{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}</ref>, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ<ref>{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}</ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...323L..49P</nowiki></ref>։ Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար<ref>{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}</ref>։ [[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F145697</nowiki></ref>։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}<ref><nowiki>http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։ [[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&A..33...75G</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր<ref><nowiki>http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt</nowiki></ref><ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G</nowiki></ref>։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»<ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587</nowiki></ref>։ 1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref>։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H</nowiki></ref>։ == Բնագիտական յատկութիւններ == Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M</nowiki></ref>։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&nbsp;միլիոն տարի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1211.6055</nowiki></ref>, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520</nowiki></ref>։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը<ref name=petit2022/>, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F130834</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&nbsp;միլիոն&nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}</ref>, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003</nowiki></ref>, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը<ref>{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}</ref>։ Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...318..215S</nowiki></ref>։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F157000</nowiki></ref><ref><nowiki>https://archive.org/details/principlesofstel0000clay</nowiki></ref>, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F155220</nowiki></ref>։ [[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996</nowiki></ref>, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է<ref name=apj229_661/>։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425</nowiki></ref>։ === Հոլովում === Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000</nowiki></ref>՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։ Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի<ref name=":1"><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref>։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը<ref name=":1" />։ [[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]] Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի<ref name=":2"><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ<ref name=":2" />։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։ Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314</nowiki></ref>։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։ Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը<ref>{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref>։ === Տարրերու պարունակութիւն === Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z_Sol&nbsp;=&nbsp;0,0172±0,002. է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001</nowiki></ref>։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F319000</nowiki></ref>։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F168279</nowiki></ref>։ === Շարժաբանութիւն === Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E</nowiki></ref>։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։ Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է<ref><nowiki>http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html</nowiki></ref>, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։ [[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}</ref>։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221</nowiki></ref>։ Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ<ref><nowiki>https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71</nowiki></ref>։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը<ref>{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}</ref>։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ<ref>{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}</ref><ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243</nowiki></ref>։ == Հաւանական մոլորակային դրութիւն == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;" |+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref> |- ! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած<br />([[Երկրի զանգուած|M_⊕]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն<br />(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ<br />([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում<br />(°) |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || — |- | '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || — |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || — |- | '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8 |- | ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || < 6 || — || ~65 || — || — |- | '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11 |- | '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || < 250 || — || — |} [[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։]] === Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում === [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով<ref name=":3"><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F162559</nowiki></ref>։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ<ref name=":3" />։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S</nowiki></ref>։ === Բեկորային սկաւառակներ === 2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10⁻³ մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ [[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]] Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086</nowiki></ref>։ Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561</nowiki></ref>, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017</nowiki></ref>, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522</nowiki></ref>։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան<ref>{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)<ref><nowiki>https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510</nowiki></ref>, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref> եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4</nowiki></ref>։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb</nowiki></ref>։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ === Հաւանական մոլորակներ === 1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H</nowiki></ref>։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը<ref>{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264</nowiki></ref>։ 2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ<ref><nowiki>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W</nowiki></ref>՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ<ref>{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362</nowiki></ref>։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796</nowiki></ref>։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)<ref><nowiki>https://arxiv.org/abs/1203.0318</nowiki></ref> ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574</nowiki></ref>։ Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով<ref><nowiki>https://doi.org/10.1086%2F131516</nowiki></ref>։ Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ<ref>{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}</ref>։ 2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%<ref name=":4"><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8</nowiki></ref>։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը<ref name=":4" />։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար<ref name=":4" />։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M_⊕) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը<ref><nowiki>https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde</nowiki></ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} fwvovs14dkzkqp3s23dh0qqcu2rk4vj 0 33513 255905 255805 2026-10-08T08:16:29Z Maral Dikbikian 4797 255905 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Յովհաննէս Պօղոս Բ.'''<ref>{{Citation|title=Pope John Paul II|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pope_John_Paul_II&oldid=1379001441|date=2026-10-07|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref> ({{Lang-la|Ioannes Paulus Secundus}}, {{ԱԾ}}), [[Հռոմի Պապ|Հռոմի 264-րդ Պապը]]։ Ի ծնէ տրուած աշխարհիկ անունն է՝ '''Քարոլ Վոյթիլա''' ({{lang-pl|Karol Józef Wojtyła}})։ Ան գահ նստած է 16 Հոկտեմբերի 1978 թուականին, Հռոմի Կաթոլիկ Եկեղեցւոյ գլուխ եւ [[Վատիկան|Վատիկանի]] միապետ մնացած է մինչեւ իր վախճանումը։ Ան ԺԶ. դարու Ատրիանոս Զ.-էն ի վեր առաջին ոչ իտալացի քահանայապետն էր, ինչպէս նաեւ պատմութեան մէջ երրորդ ամէնաերկար սպասարկած պապը՝ Սուրբ Պետրոսէն եւ Պիոս Թ.-էն ետք։ Ասկէ զատ, ան Ի. դարու կարեւոր փիլիսոփայ մը եւ աստուածաբան մըն էր։ == Կենսագրական գիծեր == Երիտասարդ տարիքին Վոյթիուա երբեմն աշխատած է որպէս բեմական դերասան։ Ան 1938-ին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկումէն քիչ առաջ, աւարտած է Լեհաստանի Վատովիցէ քաղաքի տղոց երկրորդական վարժարանը։ Պատերազմի ընթացքին, գերմանական հարկադիր աշխատանքի ճամբար առեւանգուելէ եւ ղրկուելէ խուսափելու համար, ան արձանագրուած է քարահանքի մը մէջ ծանր պայմաններով աշխատանքի։ Վոյթիուա ի վերջոյ ձեռնարկած է [[Դերասան|դերասանութեան]], սէր տածած է այս արհեստին հանդէպ եւ մասնակցած՝ տեղական թատրոնի ներկայացումներուն։ Լեզուական մեծ ձիրքերով օժտուած Վոյթիուան կ'ուզէր համալսարանին մէջ լեհերէն ուսանիլ։ Ուսանողութեան տարիներուն, Ատամ Սթեֆան Սափեհայի հետ զրոյց մը զինք քաջալերած է աստուածաբանութիւն ուսանելու եւ քահանայ դառնալու։ Ի վերջոյ, Վոյթիուա բարձրացած է մինչեւ Քրաքովի արքեպիսկոպոսի, ապա՝ կարտինալի աստիճանին (երկու պաշտօններն ալ վարած էր իր հովանաւոր-ուսուցիչը)։ Վոյթիուան քահանայապետ ընտրուած է 1978 Հոկտեմբերին գումարուած քահանայապետական ընտրողական ժողովի (քոնքլաւ) երրորդ օրը՝ դառնալով աւելի քան մէկ դարու ընթացքին ամէնաերիտասարդ պապերէն մէկը։ Ժողովը հրաւիրուած էր Յովհաննէս Պօղոս Ա.-ի մահէն ետք, որ որպէս պապ ծառայած էր ընդամէնը 33 օր։ Վոյթիուան, ի նշան յարգանքի, որդեգրած է իր նախորդին անունը<ref>"John Paul the Great Catholic University". John Paul the Great Catholic University. Archived from the original on 22 January 2012. Retrieved 28 January 2012.</ref>։ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապը, [[Էքիւմենիք Շարժում|էքիւմենիզմի]] (տիեզերական եկեղեցական միութեան) ոգիով, փորձած է բարելաւել Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ յարաբերութիւնները Հրէութեան, Իսլամութեան եւ Արեւելեան Ուղղափառ Եկեղեցւոյ հետ՝ անաստուածութիւնը (աթէիզմ) նկատելով ամէնամեծ սպառնալիքը։ Ան պահպանած է Եկեղեցւոյ նախկին դիրքորոշումները այնպիսի հարցերու շուրջ, ինչպիսիք են՝ վիժումը (վիրահատական յղիութեան ընդհատումը), արհեստական բեղմնաւորման կանխարգիլումը, կանանց քահանայական ձեռնադրութիւնը եւ կուսակրօնութիւնը․ թէեւ ան պաշտպանած է Վատիկանեան Երկրորդ Ժողովի բարեփոխումները, սակայն անոնց մեկնաբանութեան մէջ ընդհանուր առմամբ աւանդապահ համարուած է<ref>"John Paul's Conservative Legacy". ''CBS News''. 3 April 2005. Retrieved 1 January 2023.</ref><ref>"The Riddle of John Paul II". ''Beliefnet''. Retrieved 18 May 2018.</ref>։ Ան շեշտը դրած է ընտանիքի եւ ինքնութեան վրայ՝ միաժամանակ քննադատելով սպառողականութիւնը, հեշտասիրութիւնը եւ հարստութեան ձգտումը։ Ան պատմութեան մէջ ամէնաշատ ճամբորդած համաշխարհային առաջնորդներէն մէկն էր՝ իր քահանայապետութեան ընթացքին այցելելով 129 երկիր։ Որպէս «սրբութեան համընդհանուր կոչին» տուած իր յատուկ կարեւորութեան մէկ մասը՝ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապը երանելի հռչակած է 1,344 անձ<ref>"Beatifications By Pope John Paul II, 1979–2000". Office of Papal Liturgical Celebrations. Retrieved 1 January 2023.</ref> եւ սրբադասած՝ 483 հոգի, որ աւելին է, քան նախորդ հինգ դարերու ընթացքին իր նախորդներուն կատարած համատեղ թիւը։ Իր մահուան ատեն, ան արդէն նշանակած էր Կարտինալներու դասի (քոլեճի) մեծամասնութիւնը, օծած կամ համաօծած էր աշխարհի եպիսկոպոսներէն շատերը եւ ձեռնադրած՝ բազմաթիւ քահանաներ<ref>"Pope John Paul II (St. Karol Józef Wojtyła)". ''Catholic-Hierarchy.org''. David M. Cheney. Retrieved 31 October 2014.</ref>։ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապը մահացած է 2 Ապրիլ 2005-ին, եւ իրեն յաջորդած է Բենեդիկտոս ԺԶ. Պապը։ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապին կը վերագրուի բռնատիրութիւններու դէմ պայքարիլը եւ իր հայրենի Լեհաստանի ու Եւրոպայի մնացեալ մասին մէջ համայնավարական (քոմիւնիստական) իշխանութեան աւարտին նպաստելը<ref>Lenczowski, John (2002). "Public Diplomacy and the Lessons of the Soviet Collapse". JSTOR review.</ref>։ Յովհաննէս Պօղոս Բ.-ի օրօք Կաթողիկէ Եկեղեցին մեծապէս ընդլայնած է իր ազդեցութիւնը Աֆրիկայի եւ Լատինական Ամերիկայի մէջ՝ պահպանելով իր ազդեցութիւնը Եւրոպայի եւ աշխարհի մնացեալ մասերուն մէջ։ 19 Դեկտեմբեր 2009-ին Բենեդիկտոս ԺԶ. Պապին կողմէ ան հռչակուած է «պատուելի», իսկ 1 Մայիս 2011-ին (Աստուածային Ողորմութեան Կիրակի) երանելի դասուած է։ 27 Ապրիլ 2014-ին Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապը սրբադասուած է Ֆրանչիսկոս Պապին կողմէ՝ Յովհաննէս ԻԳ. Պապին հետ մէկտեղ<ref>"Report: Pope Francis Says John Paul II to Be Canonized April 27". ''National Catholic Register''. 3 September 2013. Archived from the original on 5 November 2013. Retrieved 6 September 2013.</ref>։ Ան քննադատուած է քահանաներու կողմէ մանուկներու սեռային չարաշահման դէմ քայլեր չառնելու կամ բաւարար խստութիւն ցոյց չտալու մեղադրանքով՝ ինչպէս Լեհական Ժողովրդական Հանրապետութեան մէջ որպէս արքեպիսկոպոս<ref>Lepiarz, Jacek (15 March 2023). "Poland: John Paul II abuse cover-up claims divide a nation". ''Deutsche Welle''. Retrieved 16 March 2023.</ref>, այնպէս ալ իր քահանայապետութեան ընթացքին<ref>Horowitz, Jason (14 November 2020). "Sainted Too Soon? Vatican Report Cast John Paul II in Harsh New Light". ''New York Times''. Retrieved 12 June 2026.</ref>։ Իր սրբադասումէն ետք, որոշ կաթողիկէներու կողմէ ան անուանուած է «Սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Մեծ», թէեւ այդ տիտղոսը պաշտօնական չէ<ref>"John Paul the Great Catholic University". Archived from the original on 5 February 2016. Retrieved 13 February 2016.</ref>։ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապի օրօք մշակուած եւ հրապարակուած են ժամանակակից Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ երկու ամէնակարեւոր փաստաթուղթերը․ 1983-ի Կանոնական Օրէնսգիրքը (որ վերանայած եւ թարմացուցած է 1917-ի Կանոնական Օրէնսգիրքը) եւ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Քրիստոնէականը (Քրիստոնէական վարդապետութիւն/Քրիստոնէական ուսուցում), որ Հռոմէական Քրիստոնէականէն ի վեր հրապարակուած առաջին համընդհանուր քրիստոնէական դասագիրքն էր։ == Եպիսկոպոսութիւն եւ կարտինալութիւն == === Կոչում՝ եպիսկոպոսական աստիճանի === 4 Յուլիս 1958-ին, երբ Վոյթիուա արձակուրդի ընթացքին մակոյկով կը շրջէր Լեհաստանի հիւսիսային լճային շրջանին մէջ, Պիոս ԺԲ. Պապը զինք նշանակեց Քրաքովի օժանդակ եպիսկոպոս։ Հետեւաբար, ան հրաւիրուեցաւ Վարշաւա՝ հանդիպելու Լեհաստանի Նուիրապետ՝Կարտինալ Սթեֆան Վիշինսքիի հետ, որ զինք տեղեկացուց իր նշանակումին մասին<ref>John Paul II, Pope (2004). ''Rise, Let Us Be On Our Way''. Warner Books. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-446-57781-6</bdi>.</ref><ref>Stourton 2006, p.&nbsp;103.</ref>։ Վոյթիուա ընդունեց Քրաքովի արքեպիսկոպոս Էուկենիւշ Պազիաքի օժանդակ եպիսկոպոսի նշանակումը եւ 28 Սեպտեմբեր 1958-ին ստացաւ եպիսկոպոսական օծում (որպէս Օմբիի տիտղոսակիր եպիսկոպոս)․ ձեռնադրիչ գլխաւոր սրբազանն էր Պազիաքը, իսկ աջակից եպիսկոպոսներն էին Վրոցլաւի Կաթողիկէ Արքեպիսկոպոսութեան օժանդակ եպիսկոպոս Պոլեսուաւ Կոմինեքը (Սոֆենէի տիտղոսակիր եպիսկոպոս) եւ Սանդոմեժի օժանդակ եպիսկոպոս Ֆրանչիշեք Եոփը (Դաւլիայի տիտղոսակիր եպիսկոպոս)։ Կոմինեքը յետագային դարձաւ Վրոցլաւի Կարտինալ-Արքեպիսկոպոս, իսկ Եոփը աւելի ուշ եղաւ Վրոցլաւի օժանդակ եպիսկոպոս, ապա՝ Օպոլէի եպիսկոպոս<ref>"His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate". Holy See. Retrieved 1 January 2008.</ref>։ 38 տարեկանին Վոյթիուա դարձաւ Լեհաստանի ամէնաերիտասարդ եպիսկոպոսը։ 1959-ին Վոյթիուա սկիզբ դրաւ ամէնամեայ աւանդութեան մը՝ Կաղանդի (Սուրբ Ծննդեան) գիշերուան Կէսգիշերային Պատարագ մատուցանելով Քրաքովի արուարձանին մէջ գտնուող Նովա Հութայի բաց դաշտին վրայ, որ բանուորական «մոտելային» քաղաք մըն էր՝ առանց որեւէ եկեղեցական շէնքի։ 1962 Յունիսին Պազիաք մահացաւ, եւ Յուլիս 16-ին Վոյթիուա ընտրուեցաւ Արքեպիսկոպոսութեան Կապիտուլար Փոխանորդ (ժամանակաւոր կառավարիչ)՝ մինչեւ նոր արքեպիսկոպոսի մը նշանակումը։<ref>"John Paul II Biography (1920–2005)". A&E Television Networks. Retrieved 1 January 2009.</ref><ref>"His Holiness John Paul II : Short Biography". ''Vatican Press Office''. 30 June 2005. Archived from the original on 30 December 2008. Retrieved 1 January 2009.</ref> == Քահանայապետութիւն == === Ընտրութիւն === 1978 Օգոստոսին, Պօղոս Զ. Պապին մահէն ետք, Վոյթիուա քուէարկեց քահանայապետական ընտրողական ժողովին (քոնքլաւ) մէջ, որ ընտրեց Յովհաննէս Պօղոս Ա.-ը։ Յովհաննէս Պօղոս Ա. մահացաւ որպէս պապ ծառայելէ ընդամէնը 33 օր ետք՝ պատճառ դառնալով երկրորդ քոնքլաւի մը գումարման։ 1978-ի երկրորդ քոնքլաւը սկսաւ 14 Հոկտեմբերին՝ յուղարկաւորութենէն տասը օր ետք։ Ժողովը երկուքի բաժնուած էր քահանայապետական երկու զօրաւոր թեկնածուներու միջեւ․ Ճանովայի պահպանողական արքեպիսկոպոս՝ Կարտինալ Ճուզեփփէ Սիրի, եւ Ֆլորանսի ազատական արքեպիսկոպոս ու Յովհաննէս Պօղոս Ա.-ի մտերիմ բարեկամ՝ Կարտինալ Ճովաննի Պենելլի։ Պենելլիի աջակիցները վստահ էին, որ ան պիտի ընտրուէր, եւ նախնական քուէարկութիւններու ընթացքին Պենելլիին ընդամէնը ինն քուէ կը պակսէր յաջողութեան հասնելու համար։ Այնուամենայնիւ, երկուքն ալ բախեցան բաւարար ընդդիմութեան, որպէսզի որեւէ մէկը կարենար յաղթանակ տանիլ։ Միլանի արքեպիսկոպոս Ճովաննի Քոլոմպօն կը նկատուէր փոխզիջումային (համաձայնեցուած) թեկնածու իտալացի կարտինալ-ընտրողներու միջեւ, սակայն երբ սկսաւ քուէներ ստանալ, ան հրաժարեցաւ՝ հայտարարելով, որ ընտրուելու պարագային պիտի չընդունէր քահանայապետութիւնը։ Վիեննայի արքեպիսկոպոս՝ Կարտինալ Ֆրանց Քէօնիկ իր ընտրակիցներուն առաջարկեց Վոյթիուան որպէս այլ փոխզիջումային թեկնածու։ Վոյթիուա յաղթեց երրորդ օրուան (16 Հոկտեմբեր) ութերորդ քուէարկութեան ընթացքին։ Վոյթիուայի շուրջ համախմբուած կարտինալներուն շարքին էին Ճուզեփփէ Սիրիի աջակիցները, Սթեֆան Վիշինսքին, ամերիկացի կարտինալներու մեծ մասը (Ճոն Քրոլի գլխաւորութեամբ) եւ այլ չափաւորական կարտինալներ։ Ան ընդունեց իր ընտրութիւնը հետեւեալ խօսքերով․ «Հաւատքի հնազանդութեամբ հանդէպ Քրիստոսի՝ իմ Տիրոջս, եւ վստահութեամբ՝ հանդէպ Քրիստոսի Մօր ու Եկեղեցւոյ, հակառակ մեծ դժուարութիւններուն, կ՚ընդունիմ»։ Ապա Պապը, ի նշան յարգանքի իր անմիջական նախորդին, ինչպէս նաեւ ի պատիւ հանգուցեալ Պօղոս Զ. եւ Յովհաննէս ԻԳ. Պապերուն, առաւ '''Յովհաննէս Պօղոս Բ.''' քահանայապետական անունը, իսկ աւանդական ճերմակ ծուխը Սուրբ Պետրոսի հրապարակին վրայ հաւաքուած բազմութեան տեղեկացուց, որ պապը ընտրուած է։ Լուրեր կային, թէ նոր պապը կը փափաքէր կոչուիլ '''Ստանիսլաւ Պապ'''՝ ի պատիւ համանուն լեհ սուրբին, սակայն կարտինալները զինք համոզած էին, որ այդ մէկը հռոմէական անուն չէր։ Երբ նոր քահանայապետը երեւցաւ պատշգամին վրայ, ան խախտեց աւանդութիւնը՝ դիմելով հաւաքուած բազմութեան․<blockquote>«Սիրելի՛ եղբայրներ եւ քոյրեր, մենք տխուր ենք մեր սիրելի Յովհաննէս Պօղոս Ա. Պապին մահուան համար, եւ ուստի կարտինալները հրաւիրեցին Հռոմի նոր եպիսկոպոս մը։ Անոնք զինք հրաւիրեցին հեռաւոր երկրէ մը․ հեռաւոր, եւ սակայն միշտ մօտիկ՝ հաւատքի եւ քրիստոնէական աւանդութիւններու մեր հաղորդութեան պատճառով։ Ես կը վախնայի այդ պատասխանատուութիւնը ստանձնելէ, բայց եւ այնպէս կ՚նեմ զայն՝ Տիրոջ հանդէպ հնազանդութեան եւ մեր Սրբուհի Մօր՝ Մարիամի հանդէպ ամբողջական հաւատարմութեան ոգիով։ Ես ձեզի հետ կը խօսիմ ձեր... ո՛չ, մեր իտալերէն լեզուով։ Եթէ սխալ մը ընեմ, կը խնդրեմ, սրբագրեցէ՛ք զիս»<ref>Stourton 2006, p.&nbsp;171.</ref><ref>Agasso, Renzo. ''Caro Karol''. Effata Editrice IT, 2011. p. 23.</ref><ref>Bottum, Joseph (18 April 2005). "John Paul the Great". ''The Weekly Standard''. pp.&nbsp;1–2. Retrieved 1 January 2009.</ref><ref>First Greetings and First Blessing to the Faithful: Address of John Paul II, Monday, October 16, 1978 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018234821/https://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/1978/documents/hf_jp-ii_spe_19781016_primo-saluto_it.html|date=18 October 2013}}. Vatican. ''Vatican.va''.</ref>։</blockquote>Վոյթիուա դարձաւ 264-րդ պապը՝ ըստ պապերու ժամանակագրական ցանկին, եւ առաջին ոչ իտալացին՝ 455 տարուան ընթացքին։ Ըլլալով ընդամէնը 58 տարեկան՝ ան ամէնաերիտասարդ պապն էր 1846-ի Պիոս Թ. Պապէն ի վեր, որ 54 տարեկան էր։ Իր նախորդին նման, Յովհաննէս Պօղոս Բ. հրաժարեցաւ աւանդական պապական գահակալութեան պսակադրութենէն (գահակալութեան թագադրութենէն) եւ փոխարէնը ստացաւ եկեղեցական պաշտօնական ձեռնադրութիւն/օծում՝ պարզեցուած պապական գահակալութեան արարողութեամբ մը, 22 Հոկտեմբեր 1978-ին։ Իր գահակալութեան ընթացքին, երբ կարտինալները պիտի ծնկէին իր առջեւ՝ իրենց ուխտը տալու եւ իր մատանին համբուրելու համար, ան ոտքի ելաւ, երբ լեհ հոգեւորական՝ Կարտինալ Սթեֆան Վիշինսքին ծնկի եկաւ, արգիլեց զինք մատանին համբուրելէ եւ պարզապէս գրկախառնուեցաւ անոր հետ<ref>"Events in the Pontificate of John Paul II". vatican.va. 30 June 2005. Archived from the original on 28 October 2011. Retrieved 1 January 2009.</ref>։ == 1983-ի Կանոնական Օրէնսգիրքի եւ 1992-ի Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Քրիստոնէականի հրապարակումը == Յովհաննէս Պօղոս Բ. ամբողջական բարեփոխումի ենթարկեց Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ իրաւական համակարգը (լատինական եւ արեւելեան), ինչպէս նաեւ բարեփոխեց Հռոմէական Քուրիան (պապական վարչակազմը)։ 18 Հոկտեմբեր 1990-ին, Արեւելեան Եկեղեցիներու Կանոնագիրքը հրապարակած ատեն, Յովհաննէս Պօղոս Բ. հաստատեց․<blockquote>«Այս Կանոնագիրքի հրապարակումով, ամբողջ Եկեղեցւոյ կանոնական կարգաւորումը ի վերջոյ կը հասնի իր լրումին՝ յաջորդելով... 1988-ի "Հռոմէական Քուրիայի մասին Առաքելական Սահմանադրութեան", որ աւելցուած է երկու Կանոնագիրքերուն ալ որպէս Հռոմի Քահանայապետին գլխաւոր գործիքը՝ "այն հաղորդութեան համար, որ կը միաւորէ, կարծես թէ, ամբողջ Եկեղեցին"»։<ref>Ap. Const. ''Sacri Canones''. Code of Canons of the Eastern Churches, Latin-English Edition, New English Translation (Canon Law Society of America, 2001), page xxv. Cf. ''Pastor Bonus'' n. 2</ref></blockquote>1998-ին Յովհաննէս Պօղոս Բ. հրապարակեց ''«Ad tuendam fidem»'' ինքնագիր (motu proprio) հրովարտակը, որ փոփոխութեան ենթարկեց 1983-ի Կանոնական Օրէնսգիրքի երկու կանոնները (750 եւ 1371) եւ 1990-ի Արեւելեան Եկեղեցիներու Կանոնագիրքի երկու կանոնները (598 եւ 1436)։ == Ներողութիւններ == Յովհաննէս Պօղոս Բ. ներողութիւն խնդրեց բազմաթիւ խումբերէ, որոնք տարիներու ընթացքին տառապած էին Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ ձեռքով։ Նախքան պապ դառնալը, ան եղած էր այնպիսի նախաձեռնութիւններու ակնառու խմբագիրն ու աջակիցը, ինչպիսին էր 1965-ի Լեհ Եպիսկոպոսներու հաշտութեան նամակը՝ Գերմանացի Եպիսկոպոսներուն։ Որպէս պապ, ան պաշտօնապէս հրապարակաւ ներողութիւն խնդրեց ավելի քան 100 սխալներու եւ իրագործուած անարդարութիւններու համար, որոնցմէ են․ * Իտալացի գիտնական եւ փիլիսոփայ Կալիլէօ Կալիլէյի (որ ինքն ալ ջերմեռանդ կաթողիկէ մըն էր) դէմ 1633-ի շուրջ տեղի ունեցած դատական գործընթացին համար (31 Հոկտեմբեր 1992)։ * Ատլանտեան ստրկավաճառութեան մէջ կաթողիկէներու ունեցած մասնակցութեան համար (9 Օգոստոս 1993)։ * Բողոքական Բարեկարգութեան (Ռեֆորմացիայի) յաջորդած խարոյկի վրայ այրումներուն եւ կրօնական պատերազմներուն մէջ եկեղեցական նուիրապետութեան ունեցած դերին համար (20 Մայիս 1995, Չեխիոյ Հանրապետութիւն)։ * Կանանց դէմ գործադրուած անարդարութիւններու, կանանց իրաւունքներու ոտնահարման եւ պատմութեան ընթացքին կանանց նսեմացման համար (10 Յուլիս 1995, «Իւրաքանչիւր կնոջ» ուղղուած նամակին մէջ)։ * Հոլոքոսթի ընթացքին բազմաթիւ կաթողիկէներու անգործութեան եւ լռութեան համար (16 Մարտ 1998)։ 2000 թուականի Մեծ Յոբելեանը ներառեց նաեւ Եկեղեցւոյ մեղքերու թողութեան աղօթքի օր մը՝ 12 Մարտ 2000-ին։ 20 Նոյեմբեր 2001-ին, Վատիկանէն դիւրակիր համակարգիչով (laptop) Յովհաննէս Պօղոս Բ. ղրկեց իր առաջին ելեկտրոնային նամակը (e-mail)՝ ներողութիւն խնդրելով կաթողիկէ եկեղեցականներու սեռային չարաշահումներու դէպքերուն համար, Աւստրալիոյ մէջ եկեղեցւոյ հովանաւորած բնիկ (ապորիճինալ) երեխաներու «Գողցուած սերունդներուն» համար, ինչպէս նաեւ Չինաստանէն՝ գաղութատիրական շրջանին կաթողիկէ առաքելանոցներու (միսիոնարներու) վարքագիծին համար։ == Մահ եւ յուղարկաւորութիւն == === Վերջին ամիսները === 1 Փետրուար 2005-ին Յովհաննէս Պօղոս Բ. հիւանդանոց փոխադրուեցաւ կրիփի (կրիպի) հետեւանքով առաջացած շնչառական դժուարութիւններու պատճառով։ Ան հիւանդանոցէն դուրս ելաւ 10 Փետրուարին, սակայն երկու շաբաթ ետք դարձեալ հիւանդանոց փոխադրուեցաւ շնչառական խնդիրներով եւ ենթարկուեցաւ շնչափողահատումի (թրաքէօթոմիա)։ === Վերջին հիւանդութիւնը եւ մահը === 31 Մարտ 2005-ին, միզուղիներու վարակումէ մը ետք, անոր մօտ առաջացաւ սեպտիկ տագնապ (արեան վարակում)՝ բարձր ջերմութեամբ եւ արեան ցած ճնշումով, սակայն ան հիւանդանոց չփոխադրուեցաւ։ Փոխարէնը, անոր առողջական վիճակին կը հետեւէր մասնագէտ բժիշկներու խումբ մը՝ իր անձնական բնակարանին մէջ։ Ասիկա Պապին եւ իրեն մօտիկ եղողներուն կողմէ ընկալուեցաւ որպէս նշան, որ ան կը մօտենար մահուան․ ատիկա կը համապատասխանէր Վատիկանի մէջ մահանալու իր փափաքին։ Նոյն օրը աւելի ուշ, Վատիկանի աղբիւրները հաղորդեցին, որ Յովհաննէս Պօղոս Բ.-ին տրուած էր Հիւանդաց Օծման խորհուրդը՝ իր բարեկամին եւ քարտուղարին՝ Սթանիսլաւ Տզիվիշի կողմէ։ Իր մահէն մէկ օր առաջ, իր ամենամտերիմ անձնական բարեկամներէն մէկը՝ Աննա-Թերեզա Թիմիենիցքան, այցելեց իրեն՝ անկողնոյն մօտ։ Պապին կեանքի վերջին օրերուն, Առաքելական Պալատի վերին յարկին գտնուող պապական բնակարանին մէջ, ուր ան պառկած էր, լոյսերը վառ պահուեցան ամբողջ գիշերը։ Տասնեակ հազարաւոր մարդիկ հաւաքուեցան եւ երկու օր շարունակ հսկում կատարեցին Սուրբ Պետրոսի հրապարակին եւ շրջակայ փողոցներուն մէջ։ Լսելով այս մասին՝ հոգեվարքի մէջ գտնուող պապը, ըստ ըսուածին, հաստատած է․ «Ես ձեզ փնտռեցի, եւ հիմա դուք եկաք իմ մօտ, եւ երախտապարտ եմ ձեզի»<ref>"Final Days, Last Words of Pope John Paul II". Catholic World News (CWN). 20 September 2005. Retrieved 1 January 2009.</ref>։ Շաբաթ, 2 Ապրիլ 2005-ին, Կեդրոնական Եւրոպայի ամառնային ժամանակով (CEST) մօտաւորապէս ժամը 15:30-ին, Յովհաննէս Պօղոս Բ. արտասանեց իր վերջին խօսքերը լեհերէնով՝ ''«Pozwólcie mi odejść do domu Ojca»'' («Թոյլ տուէք ինծի երթալ Հօր տունը») իր օգնականներուն, եւ շուրջ չորս ժամ ետք ինկաւ անզգայութեան (քոմայի) մէջ։ 30 Ապրիլ 2000-ին Ֆաւսթինա Քովալսքայի սրբադասումը հաստատող Զատկուան Երկրորդ Կիրակիի նախօրէի Պատարագը նոր աւարտած էր իր անկողնոյն մօտ, որ գլխաւորած էր Տզիվիշը եւ երկու լեհ պաշտօնակիցներ։ Անկողնոյն մօտ ներկայ էր նաեւ ուքրանացի Կարտինալ Լուպոմիր Հուսարը, որ Լեհաստանի մէջ որպէս քահանայ ծառայած էր Յովհաննէս Պօղոսի հետ, ինչպէս նաեւ «Յիսուսի Ամենասուրբ Սրտի Սպասաւորուհի Քոյրեր» միաբանութեան լեհ կրօնաւորուհիները, որոնք կը վարէին պապական տնտեսութիւնը։ Յովհաննէս Պօղոս Բ. մահացաւ իր անձնական բնակարանին մէջ ժամը 21:37-ին (CEST / 19:37 UTC)՝ սեպտիկ տագնապի հետեւանքով առաջացած խոր ճնշումնկումէն (հիփոթենզիայէ) եւ արեան շրջանառութեան ամբողջական կանգէն յառաջացած սրտի կանգի (սրտի կաթուածի) պատճառով։ Անոր մահը հաստատուեցաւ, երբ 20 վայրկեան շարունակուած ելեկտրասրտագրութիւնը (ԷԷԿ/ECG) ցոյց տուաւ ուղիղ գիծ<ref>The New York Times (19 September 2005). "Vatican Releases Official Record of Pope John Paul II's Final Days". ''The New York Times''. Retrieved 29 January 2018.</ref>։ Իր մահուան ատեն ան չունէր մօտիկ ընտանիք․ իր զգացումները արտացոլուած են 2000 թուականին իր Վերջին Կտակին վերջաւորութեան գրուած խօսքերուն մէջ։ Յետագային Տզիվիշ ըսաւ, որ ինք չէր այրած քահանայապետին անձնական նշումները՝ հակառակ անոր որ այդ խնդրանքը կտակին մէկ մասը կը կազմէր։<ref>"Pope aide 'has not burned papers'". ''BBC News''. 5 June 2005. Retrieved 12 August 2013.</ref> == 100 Ամեակ == Յովհաննէս Պօղոս Բ.-ի ծննդեան 100-ամեակին առթիւ Վատիկանի հրատարակչատունը լոյս ընծայած է «Սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ.-100 տարի։ Խօսքեր եւ լուսանկարներ» վերնագրով հատոր մը: Գիրքին նախաբանին հեղինակն է Ֆրանսիսկոս Սրբազան Քահանայապետը։ Այս գիրքը կ՚ամփոփէ անոր կեանքի մանրամասները՝ ծնունդէն մինչեւ մահ<ref>{{Cite web|url=https://www.vaticannews.va/hy/pope/news/2020-05/hy-karol-wojtyla-100-anni.html|title=Սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ ծննդեան 100 ամեակին առթիւ լոյս կը տեսնէ «Սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ - 100 տարի։ Խօսքեր եւ լուսանկարներ» հատորը։ - Vatican News|date=2020-05-06|website=www.vaticannews.va|language=hy|accessdate=2026-10-02}}</ref>: == Պատկերասրահ == <gallery widths="150" heights="150"> Պատկեր:PopeJohnPaulIIStatueAlmudena gobeirne.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:PopeJohnPaulIIStatueAlmudena_gobeirne.jpg|[[Մատրիտ|<small>Մա</small><small>տրիտ</small>]]<small>,</small> [[Սպանիա|<small>Սպանիա</small>]] Պատկեր:Park Jordana w Krakowie - JPII.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Park_Jordana_w_Krakowie_-_JPII.JPG|[[Քրաքով|<small>Քրաքով</small>]]<small>, [[Լեհաստան]]</small> Պատկեր:Praça João Paulo II.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pra%C3%A7a_Jo%C3%A3o_Paulo_II.jpg|<small>Քոիմպրա, [[Փորթուկալ]]</small> Պատկեր:Pápež Košice1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:P%C3%A1pe%C5%BE_Ko%C5%A1ice1.jpg|<small>Քոշիցէ, [[Սլովենիա]]</small> </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հռոմի Պապեր]] qr1i3lpl7gtliqeblvke0s1a13blp4a 0 33529 255888 2026-10-07T12:28:39Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճէյմս Տանն''' ({{Lang-en|James Dunn}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասան, «<nowiki/>[[Օսքար Մրցանակ|Օսքար]]<nowiki/>» մրցանակի դափնեկիր։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Նիւ Եորք]]։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ]] Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ ըստ մա...»: 255888 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճէյմս Տանն''' ({{Lang-en|James Dunn}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասան, «<nowiki/>[[Օսքար Մրցանակ|Օսքար]]<nowiki/>» մրցանակի դափնեկիր։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Նիւ Եորք]]։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ ըստ մասնագիտութեան]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ այբբենական կարգով]] cohjh4858h5kmzg5k1u5e9vq1r643fh 255906 255888 2026-10-08T08:34:29Z Maral Dikbikian 4797 255906 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճէյմս Տանն'''<ref>{{Citation|title=James Dunn (actor)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Dunn_(actor)&oldid=1376131669|date=2026-09-22|accessdate=2026-10-08|language=en}}</ref> ({{Lang-en|James Dunn}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասան, որ իր ասպարէզի սկզբնական շրջանին ծանօթ էր որպէս '''Ճիմի Տան''', ամերիկացի դերասան եւ վոտվիլի (վոդևիլ) կատարող էր։ Նիւ Եորքի ֆոնտային պիրժայի միջնորդի մը որդին ըլլալով՝ ան նախապէս աշխատած է իր հօր ընկերութեան մէջ, սակայն աւելի հետաքրքրուած էր թատրոնով։ Ան աշխատանք գտած է որպէս մասսայական տեսարաններու դերասան (էքսթրա) «Paramount Pictures»-ի Լոնկ Այլընտի սթուտիոյին մէջ նկարահանուած կարճաֆիլմերու մէջ, ինչպէս նաեւ ելոյթ ունեցած է թատերական քանի մը խումբերու հետ․ ասոնց գագաթնակէտը եղաւ 1929-ի Պրոտուէյի «Sweet Adeline» երաժշտախաղին (միւզիքլ) մէջ տղամարդու գլխաւոր դերը ստանձնելը։ Այս կատարումը գրաւեց ֆիլմի սթուտիոներու ղեկավարներու ուշադրութիւնը, եւ 1931-ին «Fox Film»-ը անոր հետ Հոլիվուտեան պայմանագիր ստորագրեց։ 1931-ի «Bad Girl» ֆիլմին մէջ իր առաջին ելոյթը զինք մէկ գիշերուան մէջ դարձուց տոմսարկղային աստղ եւ ան ստանձնեց գլխաւոր դերեր սիրային տրամայի եւ կատակերգական ֆիլմերու շարքի մը մէջ։ 1934-ին ան նկարահանուեցաւ Շիրլի Թեմփըլի հետ՝ անոր առաջին երեք ֆիլմերուն մէջ։ 1935-ին՝ իր ժողովրդականութեան գագաթնակէտին, ան խզեց սթուտիոյի հետ իր պայմանագիրը՝ անոր աւարտէն երկու տարի առաջ, եւ դարձաւ անկախ դերասան (free agent)։ 1930-ականներու վերջաւորութեան, երբ երաժշտախաղերու նկատմամբ հետաքրքրութիւնը նուազեցաւ, ան սկսաւ նկարահանուիլ «B» կարգի երկրորդական ֆիլմերու մէջ, իսկ անձնական կեանքին մէջ պայքարեցաւ ոգելից լմպելիներու մոլութեան (ալքոհոլիզմի) դէմ։ 1945-ին, հինգ տարի շարունակ խոշոր սթուտիոյի մը մէջ աշխատած չըլլալէ ետք, բեմադրիչ Էլիա Քազան զինք ընտրեց Ճոնի Նոլանի դերին համար («A Tree Grows in Brooklyn», 1945)․ անոր մարմնաւորած երազկոտ եւ ոգելից խմիչքներէ կախեալ հօր դերը անոր ապահովեց «<nowiki/>[[Օսքար Մրցանակ|Օսքար]]<nowiki/>» մրցանակ՝ «Երկրորդական պլանի լաւագոյն դերասան» անուանակարգին մէջ։ Այնուամենայնիւ, «Օսքար»-ը պատճառ չեղաւ յառաջդիմելու ֆիլմի ասպարէզին մէջ, թէեւ ան տակաւին դերեր կը գտնէր Պրոտուէյի ներկայացումներու մէջ, ան դարձաւ պատկերասփիւռի բնոյթի դերասան (character actor)։ 1954-էն 1956 ան մշտական դեր ունեցաւ «It's a Great Life» հանրայայտ իրավիճակային կատակերգութեան (սիթքոմ) մէջ, ինչպէս նաեւ հիւր-դերասան եղաւ 1950-ականներէն մինչեւ 1960-ականներու կէսերը հեռարձակուած հանրածանօթ հեռուստաշարքերու տասնեակ դրուագներու մէջ։ 1960-ին, ֆիլմի եւ հեռուստատեսութեան ոլորտէն ներս անոր ունեցած աւանդը գնահատուեցաւ Հոլիւուտի Փառքի Ճանապարհին (Walk of Fame) վրայ զետեղուած երկու աստղերով։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է 2 Նոյեմբեր 1901-ին, Մանհէթըն<ref>"New York, New York City Births, 1846–1909". FamilySearch. 2020. Retrieved April 15, 2020.</ref> [[Նիւ Եորք]]։ Իր ծնողները՝ Նիւ Եորքի ֆոնտային պիրժայի անդամ Ռալֆ Հ. Տան (շուրջ 1875–1943)<ref>"Retired Broker Dies". ''The Wilkes-Barre Record''. Associated Press. March 18, 1943. p.&nbsp;20 &#x2013; via Newspapers.com</ref> եւ մայրը՝ Ճեսի Լ. Արչըր (շուրջ 1871–1946)<ref>"Mother Of James Dunn, Film Actor, Succumbs". ''The Sacramento Bee''. Associated Press. May 31, 1946. p.&nbsp;9 &#x2013; via Newspapers.com.</ref>, ամուսնացած էին 1901-ի Յունուարին<ref>"Ralph Dunn". Family Search. 2020. Retrieved April 12, 2020.</ref>։ Ան անոնց միակ զաւակն էր<ref>"Mother Of James Dunn, Film Actor, Succumbs". ''The Sacramento Bee''. Associated Press. May 31, 1946. p.&nbsp;9 &#x2013; via Newspapers.com.</ref>, իռլանտական ծագում ունէր<ref>Griffin 1990, p.&nbsp;319.</ref><ref>"Dunn Hits Top Again Via Brooklyn's 'Tree'". ''Deseret News''. March 7, 1945. p.&nbsp;10 &#x2013; via Newspapers.com.</ref>։ 1905-ի Դեկտեմբերին, երբ իր ծնողներուն հետ ձմեռը կ'անցընէր Շիփան Փոյնթ (Քոնեքթիքըթ), չորս տարեկան Տանը համարեայ փորձանքի մէջ կ'իյնայ (որուն մասին հաղորդած էր ''«The New York Times»''-ը), երբ իր դայեակին պատկանող պուլտոկ շունը կը յարձակի իր վրայ։ Ան անվնաս կը մնայ։ Տան մեծցաւ Նիւ Ռոշել (Նիւ Եորք) եւ հոն յաճախեց դպրոց<ref>"James Dunn is Popular in Hollywood". ''Lansing State Journal''. September 5, 1931. p.&nbsp;5 &#x2013; via Newspapers.com.</ref>։ Ան յաճախ դասերէն կը փախչէր՝ Վերին Պրոնքսի ֆիլմի սթուտիոներուն շուրջ պտտելու համար։<ref>"James Dunn, Academy Award Recipient, Dies". ''The San Bernardino Sun''. September 4, 1967. p.&nbsp;17 &#x2013; via Newspapers.com</ref> == Ֆիլմագրութիւն == {| class="wikitable" |'''Տարի''' |'''Վերնագիր''' |'''Դեր''' |'''Նշումներ''' |- |1929 |In the Nick of Time | |Կարճաֆիլմ |- |1930 |Believe It or Not |Լրագրող |Կարճաֆիլմ, տիտրերուն մէջ չէ նշուած |- | |Barefoot Days | |Կարճաֆիլմ |- | |Tom Thumbs Down | |Կարճաֆիլմ |- | |The Varsity Show | |Կարճաֆիլմ |- |1931 |Retire Inn | |Կարճաֆիլմ |- | |Bad Girl |Էտտի Քոլինզ | |- | |Sob Sister |Կէրի Ուեպսթըր | |- | |Over the Hill |Ճոնի Շելպի (չափահաս) | |- |1932 |Society Girl |Ճոնի Մալոն | |- | |Dance Team |Ճիմի Մուլիկան | |- | |Handle with Care |Պիլ Կորտըն | |- |1933 |Hold Me Tight |Չաք Էվանզ | |- | |Hello, Sister! |Ճիմի | |- | |The Girl in 419 |Տոքթ. Տանիէլ Ֆրենչ | |- | |Sailor's Luck |Ճիմի Ֆենիմոր Հարիկան | |- | |Arizona to Broadway |Սմայլի | |- | |Jimmy and Sally |Ճիմի Օ'Քոնոր | |- | |Take a Chance |Տիւք Սթանլի | |- |1934 |Baby Take a Bow |Էտտի Էլիսըն | |- | |Have a Heart |Ճիմի Ֆլահըրթի | |- | |Bright Eyes |Ճէյմս «Լուփ» Մէրիթ | |- | |365 Nights in Hollywood |Ճիմի Տէյլ | |- | |Hold That Girl |Պարնի Սալիվան | |- | |Stand Up and Cheer! |Ճիմի Տուկան | |- | |Change of Heart |Մեք Կովան | |- |1935 |George White's 1935 Scandals |Էտտի Թէյլոր | |- | |Welcome Home |Ռիչըրտ Ֆոսթըր | |- | |The Payoff |Ճօ ՄեքՔոյ | |- | |The Daring Young Man |Տոն ՄեքԼէյն | |- | |Bad Boy |Էտտի Նոլան | |- |1936 |Two-Fisted Gentleman |Միքի | |- | |Don't Get Personal |Պոպ ՄեքՏոնըլտ | |- | |Come Closer, Folks |Ճիմ Քին | |- | |Hearts in Bondage |Տեղակալ Քենէթ Ռէյնոլտզ | |- | |Mysterious Crossing |Էտիսըն Ֆրանսէս Մըրֆի | |- |1937 |We Have Our Moments |Ճոն Ուէյտ | |- | |Venus Makes Trouble |Պազ Մարթին | |- | |Living on Love |Կէրի Մարթին | |- |1938 |Shadows Over Shanghai |Ճոնի ՄեքԿինթի | |- |1939 |Mercy Plane |«Սփիտ» Լեսլի | |- | |Pride of the Navy |Սփիտ Պրենան | |- |1940 |Hold That Woman! |Ճիմի Փարքըր | |- | |Son of the Navy |Մալոն | |- |1942 |The Living Ghost |Նիք Թրէյն | |- |1943 |The Ghost and the Guest |Ուեպսթըր Ֆրայ | |- |1944 |Leave It to the Irish |Թերի Մորան | |- | |Government Girl |Սէրժանթ Ճօ Պէյթս | |- |1945 |A Tree Grows in Brooklyn |Ճոնի Նոլան |«Օսքար» մրցանակ՝ Երկրորդական պլանի լաւագոյն դերասանին |- | |The Caribbean Mystery |Սմիթ | |- |1946 |That Brennan Girl |Տենի Ռիկըն | |- |1947 |Killer McCoy |Պրայըն ՄեքՔոյ | |- |1948 |Texas, Brooklyn & Heaven |Մայք | |- |1950 |The Golden Gloves Story |Ճօ Ռայլի | |- |1951 |A Wonderful Life |Հենրի Ուուտ | |- |1960 |The Bramble Bush |Սթիւ Շէֆըր | |- |1962 |Hemingway's Adventures of a Young Man |Հեռագրիչ | |- |1966 |The Oscar |Պատկերասփիւռի/ցանցի ղեկավար | |- |1968 |Shadow Over Elveron |Լուք Թրէյվըրզ |Հեռուստաֆիլմ |} == Հեռուստատեսութիւն == {| class="wikitable" |'''Տարի''' |'''Վերնագիր''' |'''Դեր''' |'''Նշումներ''' |- |1948 |The Chevrolet Tele-Theatre |Քասիտի |Դրուագ՝ "No Shoes" |- |1951 |The Garry Moore Evening Show |Հիւրընկալում |24 Հոկտեմբեր 1951 Մարգարէթ Օ'Պրայընի հետ խաղացած է տեսարան մը «A Tree Grows in Brooklyn»-էն |- |1954–1956 |It's a Great Life |Ըրլ Մորկան |76 դրուագ |- |1954 |Schlitz Playhouse of Stars |Հաշուապահ |Դրուագ՝ "The Treasure of Santo Domingo" |- |1955 |Studio One |Հաշուապահ |Դրուագ՝ "A Picture in the Paper" |- | |Schlitz Playhouse of Stars |Մարզիչ Տան ՄեքԼէյն |Դրուագ՝ "Nothing to Do Until Next Fall" |- |1956 |Climax! |Էլտըն Էպըրնէթի |Դրուագ՝ "The Secret of River Lane" |- |1957 |The Red Skelton Show |Հիւրընկալում |29 Յունուար 1957 |- | |Mr. Broadway |Ճէրի Քոհան |11 Մայիս 1957 |- | |Climax! | |Դրուագ՝ "Keep Me in Mind" |- |1958 |Wanted Dead or Alive |Կէյպ |1 դրուագ |- | |The Nine Lives of Elfego Baca |Ճ. Հենրի Նիւմըն |Քանի մը դրուագներ |- |1959 |Bonanza |Տէնի |1 դրուագ |- | |Rawhide |Ֆլատ |1 դրուագ |- |1960 |Route 66 |Վան Քարթըր |2 դրուագ |- |1961 |The Investigators |Պետ/Չիֆ Ռէյնոլտզ |Դրուագ՝ "The Mind's Own Fire" |- |1962 |The Virginian |Քոնկրեսական |1 դրուագ |- | |Wagon Train |Ուինսլօ |1 դրուագ |- | |Follow the Sun |Ծաղրածու |Դրուագ՝ "Run, Clown, Run" |- |1963 |The Fugitive |Պրէյկան |Դրուագ՝ "Decision in the Ring" |- | |Swingin' Together |Փ. Ճ. Քանինկհամ |Չվաճառուած հեռուստանախագիծ (TV pilot) |- |1965 |Branded |Մէնինկ |1 դրուագ |} == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ ըստ մասնագիտութեան]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ այբբենական կարգով]] 4xoxvx173gj9suf1dq4w14464d3g6ac 0 33530 255889 2026-10-07T12:45:45Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մաուրիցիօ Փոքեթինօ''' ({{Lang-es|mauˈɾisjo potʃeˈtino tɾoˈseɾ}}, {{ԱԾ}}), [[Արժանթին|արժանթինցի]] մարզիչ։ Ան նախապէս եղած է Փարիզ Սեն Ժերմենի<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/582321|title=Փոքեթինօ Նշանակուեցաւ Չելսիի Մարզիչ|date=2023-06-01|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily News...»: 255889 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մաուրիցիօ Փոքեթինօ''' ({{Lang-es|mauˈɾisjo potʃeˈtino tɾoˈseɾ}}, {{ԱԾ}}), [[Արժանթին|արժանթինցի]] մարզիչ։ Ան նախապէս եղած է Փարիզ Սեն Ժերմենի<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/582321|title=Փոքեթինօ Նշանակուեցաւ Չելսիի Մարզիչ|date=2023-06-01|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-10-07}}</ref>, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ եղած է «Փրեմիեր Լիկ»-ի կազմերէն Սաութհեմփթընի եւ Թոթենհամի մարզիչ<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/561541|title=Փոքեթինօ Շատ Հաւանաբար Վերադառնայ «Փրեմիեր Լիկ»|date=2022-10-19|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-10-07}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Մարզիկներ]] [[Ստորոգութիւն:Մարզիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Մարզիկներ այբբենական կարգով]] g8s1uvapa3cqnnmu976n68d37usbkgd 0 33531 255890 2026-10-07T13:06:33Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էլիզապեթ Տոմիտիէն''' ({{Lang-en|Elisabeth Domitien}}, {{ԱԾ}}), Ափրիկէի Հանրապետութեան վարչապետ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/681016|title=Կիները Աւելի Յաջո՞ղ Կը Ղեկավարեն|date=2026-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-10-07}}</ref>: Ան,...»: 255890 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էլիզապեթ Տոմիտիէն''' ({{Lang-en|Elisabeth Domitien}}, {{ԱԾ}}), Ափրիկէի Հանրապետութեան վարչապետ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/681016|title=Կիները Աւելի Յաջո՞ղ Կը Ղեկավարեն|date=2026-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-10-07}}</ref>: Ան, մինչեւ այսօր, միակ կինն էր եւ առաջին կինը, որ ստանձնած է [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] որեւէ երկiրի վարչապետի պաշտoնը (1975–76)<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Elisabeth-Domitien|title=Elisabeth Domitien {{!}} African leader, first woman & independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=անգլերէն|accessdate=2026-10-07}}</ref>: 1972 թուականին նախկին նախագահ Պոքասան զայն նշանակած է Կեդրոնական Ափրիկէի Հանրապետութեան վարչապետ: Սակայն տարի մը ետք ան պաշտօնազրկուած է անոր առաջարկած միապետութեան դէմ ըլլալուն պատճառով: 1979 թուականին ան յեղաշրջում կազմակերպած է Պոքասայի դէմ եւ` կարճ ժամանակով բանտարկուած<ref name=":1" />: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին քաղաքական գործիչներ]] jiaz7nfvuvyj7nc16hmz7z1x5mwz1v3 0 33532 255891 2026-10-07T13:29:06Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճեսինտա Արտըրն''' ({{Lang-en|Jacinda Kate Laurell Ardern}}, {{ԱԾ}}), քաղաքական գործիչ, Նիւ Զելանտայի վարչապետ: Աշխատաւորական կուսակցութեան երկրորդ իգական սեռի ղեկավար՝ [[Նոր Զելանտա|Նիւ Զելանտայի]] նախկին կին վարչապետ եւ [[ՄԱԿ]]-ի զարգացման ծրագիրի (Եու. Էն. Տի. Փի.) ղ...»: 255891 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճեսինտա Արտըրն''' ({{Lang-en|Jacinda Kate Laurell Ardern}}, {{ԱԾ}}), քաղաքական գործիչ, Նիւ Զելանտայի վարչապետ: Աշխատաւորական կուսակցութեան երկրորդ իգական սեռի ղեկավար՝ [[Նոր Զելանտա|Նիւ Զելանտայի]] նախկին կին վարչապետ եւ [[ՄԱԿ]]-ի զարգացման ծրագիրի (Եու. Էն. Տի. Փի.) ղեկավար Հելլէն Քլարքէն ետք: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին քաղաքական գործիչներ]] mg1gke59al8fg7sy817tygy5usps1cc 255892 255891 2026-10-07T13:36:56Z Azniv Stepanian 8 255892 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճեսինտա Արտըրն''' ({{Lang-en|Jacinda Kate Laurell Ardern}}, {{ԱԾ}}), քաղաքական գործիչ, Նիւ Զելանտայի իգական սեռի երրորդ վարչապետը: Աշխատաւորական կուսակցութեան երկրորդ իգական սեռի ղեկավար՝ [[Նոր Զելանտա|Նիւ Զելանտայի]] նախկին կին վարչապետ եւ [[ՄԱԿ]]-ի զարգացման ծրագիրի (Եու. Էն. Տի. Փի.) ղեկավար Հելլէն Քլարքէն ետք: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին քաղաքական գործիչներ]] 1lpz7ygejehgrnukbt80dtpp2xppg3c 0 33533 255898 2026-10-08T07:39:18Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Թայն Տէյլի''' ({{Lang-en|Tyne Daly}}, {{ԱԾ}})<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=qVwRAQAAMAAJ&redir_esc=y|title=Who Sang What on Broadway, 1866-1996|last=Benjamin|first=Ruth|last2=Rosenblatt|first2=Arthur|date=2006|publisher=McFarland, Incorporated, Publishers|isbn=978-0-7864-1506-9|language=անգլերէն}}</ref>, [[Ամերիկա|ամերիկացի]] դերասանուհի, որուն վեց տասնամե...»: 255898 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Թայն Տէյլի''' ({{Lang-en|Tyne Daly}}, {{ԱԾ}})<ref>{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=qVwRAQAAMAAJ&redir_esc=y|title=Who Sang What on Broadway, 1866-1996|last=Benjamin|first=Ruth|last2=Rosenblatt|first2=Arthur|date=2006|publisher=McFarland, Incorporated, Publishers|isbn=978-0-7864-1506-9|language=անգլերէն}}</ref>, [[Ամերիկա|ամերիկացի]] դերասանուհի, որուն վեց տասնամեակի ասպարէզը կը ներառէ բազմաթիւ գլխաւոր դերեր՝ շարժանկարի եւ թատրոնի մէջ: Ան արժանացած է վեց «<nowiki/>[[Էմմի Մրցանակ|Էմմի]]<nowiki/>» մրցանակի<ref>{{Cite web|url=https://www.televisionacademy.com/bios/tyne-daly|title=Tyne Daly {{!}} Emmy Awards and Nominations|website=Television Academy|language=en|accessdate=2026-10-08}}</ref> եւ մէկ «Թոնի» մրցանակի։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ]] og87g7abdfpk27dxxbbr2nnqp6z9fwe 2 33534 255901 2026-10-08T07:48:57Z Կարէն 9021 Կարէն տեղափոխեց էջը «[[Մասնակից:Կարէն/Սեւագրութիւն]]»-էն «[[Մասնակից:Անկած արծիւ]]» 255901 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Մասնակից:Անկած արծիւ]] jpkdn873w8upv2r0qzo18mypm2iruhk 255904 255901 2026-10-08T07:50:44Z Կարէն 9021 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 255904 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 33535 255903 2026-10-08T07:50:17Z Կարէն 9021 Կարէն տեղափոխեց էջը «[[Մասնակից:Անկած արծիւ]]»-էն «[[Անկած արծիւ]]» 255903 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Անկած արծիւ]] a1np0yjutu1zkg6riu0pcnwr7v4rliw 0 33536 255910 2026-10-08T10:30:32Z Կարէն 9021 /* */ 255910 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Անկած արծիւ]] a1np0yjutu1zkg6riu0pcnwr7v4rliw 0 33537 255911 2026-10-08T10:30:57Z Կարէն 9021 /* */ 255911 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Անկած Արծիւ]] l78tj2hpxtxe67oi71rklktzpuceppw 255912 255911 2026-10-08T10:31:07Z Կարէն 9021 /* */ 255912 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Անկած արծիւ]] a1np0yjutu1zkg6riu0pcnwr7v4rliw