Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 3095 405833 405831 2026-05-31T13:47:05Z ~2026-32404-62 20080 /* Dagiti iti media */ 405833 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagnaedan idiay Filipinas | name = Siudad ti Santiago | settlement_type = [[Dagiti siudad ti Filipinas|Nawaya a Komponente a Siudad]] | subdivision_name1 = [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion&nbsp;II) | subdivision_name2 = [[Isabela]] | subdivision_name3 = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Isabela#Maika-4 a distrito|Maika-4 a distrito]] | established_title = Pannakabangon | established_date = Mayo 4, 1743 | established_title2 = Pannakasiudad | established_date2 = Hulio 6, 1994 | p1 = 37 | leader_title = [[Mayor|Alkalde]] | leader_name = Joseph Salvador Tan | area_footnotes = <ref name=NSCB>{{cite web |title=Probinsia ti Isabela |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=023100000&regCode=02&regName=REGION+II+%28Cagayan+Valley%29 |work=PSGC Interaktibo |publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika |accessdate=26 Abril 2018 |location=Siudad ti Makati, Filipinas }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = 255.50 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|<!--psgc a kodigo-->023108000}} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|TAWEN}} | postal_code = 3311 | area_code = 78 | blank_info_sec1 = Primera klase }} Ti '''Siudad ti Santiago''' ket maysa a primera [[Dagiti siudad ti Filipinas#Panakaidasig ti matgedan|klase]] a [[Dagiti siudad ti Filipinas|nawaya a komponente a siudad]] iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Isabela]] iti [[Filipinas]]. ==Dagiti baranggay== Ti Siudad ti Santiago ket nabingbingay a politikal iti 37 a [[baranggay|barbaranggay]].<ref name=NSCB/> {{columns-list|colwidth=30em| * Abra * Ambalatungan * Balintocatoc * Baluarte * Bannawag Norte * Batal * Buenavista * Cabulay * Calao East (Poblacion) * Calao West (Poblacion) * Calaocan * Villa Gonzaga * Centro East (Poblacion) * Centro West (Poblacion) * Divisoria * Dubinan East * Dubinan West * Luna * Mabini * Malvar * Nabbuan * Naggasican * Patul * Plaridel * Rizal * Rosario * Sagana (Kaminurian) * Salvador * San Andres * San Isidro * San Jose * Sinili * Sinsayon * Santa Rosa * Victory Norte * Victory Sur * Villasis }} ==Demograpia== {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti iti media== *DWOG 567 kHz (Soundstream Broadcasting Corporation) *DWJT 1341 kHz (Audiovisual Communicators, Inc.) *DWJQ-AM 1503 kHz ME Radio Santiago, Isabela (Audiovisual Communicators, Inc. Jamie R. Queedeng Productions) ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}} {{Isabela}} [[Kategoria:Dagiti siudad ti Filipinas|Santiago]] mudublbws0r80ar1741z6262ei3u4xl 405834 405833 2026-05-31T13:53:28Z ME Radio Isabela 20076 /* Dagiti iti media */ 405834 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagnaedan idiay Filipinas | name = Siudad ti Santiago | settlement_type = [[Dagiti siudad ti Filipinas|Nawaya a Komponente a Siudad]] | subdivision_name1 = [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion&nbsp;II) | subdivision_name2 = [[Isabela]] | subdivision_name3 = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Isabela#Maika-4 a distrito|Maika-4 a distrito]] | established_title = Pannakabangon | established_date = Mayo 4, 1743 | established_title2 = Pannakasiudad | established_date2 = Hulio 6, 1994 | p1 = 37 | leader_title = [[Mayor|Alkalde]] | leader_name = Joseph Salvador Tan | area_footnotes = <ref name=NSCB>{{cite web |title=Probinsia ti Isabela |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=023100000&regCode=02&regName=REGION+II+%28Cagayan+Valley%29 |work=PSGC Interaktibo |publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika |accessdate=26 Abril 2018 |location=Siudad ti Makati, Filipinas }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = 255.50 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|<!--psgc a kodigo-->023108000}} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|TAWEN}} | postal_code = 3311 | area_code = 78 | blank_info_sec1 = Primera klase }} Ti '''Siudad ti Santiago''' ket maysa a primera [[Dagiti siudad ti Filipinas#Panakaidasig ti matgedan|klase]] a [[Dagiti siudad ti Filipinas|nawaya a komponente a siudad]] iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Isabela]] iti [[Filipinas]]. ==Dagiti baranggay== Ti Siudad ti Santiago ket nabingbingay a politikal iti 37 a [[baranggay|barbaranggay]].<ref name=NSCB/> {{columns-list|colwidth=30em| * Abra * Ambalatungan * Balintocatoc * Baluarte * Bannawag Norte * Batal * Buenavista * Cabulay * Calao East (Poblacion) * Calao West (Poblacion) * Calaocan * Villa Gonzaga * Centro East (Poblacion) * Centro West (Poblacion) * Divisoria * Dubinan East * Dubinan West * Luna * Mabini * Malvar * Nabbuan * Naggasican * Patul * Plaridel * Rizal * Rosario * Sagana (Kaminurian) * Salvador * San Andres * San Isidro * San Jose * Sinili * Sinsayon * Santa Rosa * Victory Norte * Victory Sur * Villasis }} ==Demograpia== {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti iti media== *DWOG 567 kHz (Soundstream Broadcasting Corporation) *DWJT 1341 kHz (Audiovisual Communicators, Inc. JCT Broadcast Production Corporation) *DWJQ-AM 1503 kHz ME Radio Santiago, Isabela (Audiovisual Communicators, Inc. Jamie R. Queedeng Productions) ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}} {{Isabela}} [[Kategoria:Dagiti siudad ti Filipinas|Santiago]] i5sjbo2rnbj3lrigguamownu4y3f0di 0 3630 405838 404733 2026-06-01T07:53:13Z ~2026-32561-59 20081 /* Demograpia */ 405838 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagnaedan idiay Filipinas | name = Bayombong | settlement_type = [[Dagiti ili ti Filipinas|Munisipalidad]] | subdivision_name1 = [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion&nbsp;II) | subdivision_name2 = [[Nueva Vizcaya]] | subdivision_name3 = [[Lehislatibo a distrito iti Nueva Vizcaya#Maymaysa a distrito|Maymaysa a distrito]] | established_title = Pannakabangon | established_date = 12 Hunio 1739 | p1 = 25 | leader_title = [[Mayor|Alkalde]] | leader_name = Ramon Tumaliuan Cabauatan Jr. | area_footnotes = <ref name=NSCB>{{cite web |title=Probinsia ti Nueva Vizcaya |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=025000000&regCode=02&regName=REGION+II+%28Cagayan+Valley%29 |work=PSGC Interaktibo |publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika |accessdate=28 Abril 2018 |location=Siudad ti Makati, Filipinas }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = 136.00 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|<!--psgc a kodigo-->025005000 }} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|TAWEN}} | postal_code = 3700 | area_code = 78 | blank_info_sec1 = Primera klase }} Ti '''Bayombong''' ket maysa a primera [[Dagiti ili ti Filipinas#Klase ti matgedan|klase]] nga [[Dagiti ili ti Filipinas|ili]] ken isu ti kapitolio iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Nueva Vizcaya]] iti [[Filipinas]]. ==Dagiti baranggay== Ti ili ti Bayombong ket nabingbingay a politikal iti 25 a [[baranggay|barbaranggay]].<ref name=NSCB/> {{columns-list|colwidth=30em| * Bonfal East * Bonfal Proper * Bonfal West * Buenavista (Vista Hills) * Busilac * Casat * La Torre North * Magapuy * Magsaysay * Masoc * Paitan * Don Domingo Maddela Poblacion * Don Tomas Maddela Poblacion * District III Poblacion * District IV (Poblacion) * Bansing * Cabuaan * Don Mariano Marcos * Ipil-Cuneg * La Torre South * Luyang * Salvacion * San Nicolas North (Luyang) * Santa Rosa * Vista Alegre (B. Baringin) }} ==Demograpia== {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti iti media== *1152 kHz DZOG ME Radio (Audiovisual Communicators, Inc. Magtanggol N. Lantion) *1233 kHz DWRV Veritas 1233 ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}} {{Nueva Vizcaya}} [[Kategoria:Dagiti ili ti Nueva Vizcaya]] dzkyellgnwjasyu2m478di7t857b03c 0 4048 405840 265763 2026-06-01T11:13:44Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405840 wikitext text/x-wiki [[Papeles:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|thumb|440px|Mapa ti [[Daga (planeta)|Daga]] a mangipakita kadagiti linia ti [[latitud]] (horisontal) ken [[longitud]] (bertikal),proyeksion Eckert VI; [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/reference_maps/pdf/political_world.pdf dakkel a bersion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060523015258/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/reference_maps/pdf/political_world.pdf |date=2006-05-23 }} (pdf, 1.8MB)]] Ti '''sistema a heograpikal a nagsasabtan''' ket ipaduyakyakna ti kada paset wenno lugar iti [[Daga (planeta)|Daga]] babaen ti dua wenno tallo a nagsasabetan ti nagtimbukel a pagsasabtan (spherical coordinates) a nakalinia iti aksis ti panagtayyek ti Daga. Manipud kadagiti teoria dagiti duog a taga-[[Babilonia]], a pinadakkel kalpasanna ti nalatak a Griego a mammanunot ken heograpo a ni Potolemeo, ti bukel a nagbukel (sirkulo) ket naikkan iti 360 a [[grado (anggulo)|grado]] (360°). * [[latitud]] (Lat.) ket ti anggulo iti nagbaetan ti ania man a punto ken ti [[ekuador]]. <!-- Lines of constant latitude are called [[circle of latitude|parallel]]s. They trace circles on the surface of Earth, but the only parallel that is a [[great circle]] is the [[equator]] (latitude=0 degrees), with each [[Geographical pole|pole]] being 90 degrees ([[north pole]] 90° N; [[south pole]] 90° S). --> * [[longitud]] (Long.) ket ti anggulo iti daya wenno laud ti maysa nga arbitrario a punto iti Daga. <!-- : The [[Royal Observatory, Greenwich]] ([[United Kingdom|UK]]) is the international zero-longitude point (longitude=0 degrees). The anti-meridian of Greenwich is both 180°W and 180°E. Lines of constant longitude are called [[meridian (geography)|meridian]]s. The meridian passing through Greenwich is the [[Prime Meridian]]. Unlike parallels, all meridians are halves of great circles, and meridians are not parallel: they intersect at the north and south poles. --> Babaen ti panangtipon kadagitoy a dua nga anggulo, mabalin a maituding ti horizontal a posision ti ania man a lokasion iti Daga. {{Heograpikal a nagsasabtan}} {{Heograpia-pungol}} [[Kategoria:Dagiti sistema ti nagsasabtan ti heograpia|*]] [[Kategoria:Kartograpia]] [[Kategoria:Nabigasion]] [[Kategoria:Heodesia]] nym9rkbq8ulm0nxeh30elulxw24ntwb 0 4907 405835 405783 2026-05-31T20:33:28Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405835 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagilian |native_name = |conventional_long_name = '''{{center|Republika ti Abagatan nga Aprika}}'''<br />{{hidden begin|title=<small>Opisial a nagnagan</small>}}{{vlist| |<small>Republiek&nbsp;van&nbsp;Suid-Afrika&nbsp;([[Pagsasao nga Afrikaans|Afrikaans]])</small> |<small>iRiphabliki&nbsp;yeSewula&nbsp;Afrika&nbsp;([[Pagsasao nga Akin-abagatan a Ndebele|S. Ndebele]])</small> |<small>iRiphabliki&nbsp;yomZantsi&nbsp;Afrika&nbsp;([[Pagsasao a Xhosa|Xhosa]])</small> |<small>iRiphabhuliki&nbsp;yaseNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[Pagsasao a Zulu|Zulu]])</small> |<small>iRiphabhulikhi&nbsp;yeNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[Pagsasao a Swazi|Swazi]])</small> |<small>Repabliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika-Borwa&nbsp;([[Pangsasao nga Akin-amianan a Sotho|A. Sotho]])</small> |<small>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika&nbsp;Borwa&nbsp;([[Pagsasao nga Akin-abagatan a Sotho|S. Sotho]])</small> |<small>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Aforika&nbsp;Borwa&nbsp;([[Pagsasao a Tswana|Tswana]])</small> |<small>Riphabliki&nbsp;ra&nbsp;Afrika&nbsp;Dzonga&nbsp;([[Pagsasao a Tsonga|Tsonga]])</small> |<small>Riphabuḽiki&nbsp;ya&nbsp;Afurika&nbsp;Tshipembe&nbsp;([[Pagsasao a Venda|Venda]])</small> |<small>'''''(amin nga 11 a nagnagan ket opisial)'''''<ref>{{cite web|url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm|title=Ti Batay-linteg|publisher=Batay-linteg a korte iti Abagatan nga Aprika|accessdate=3 Septiembre 2009|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm|url-status=dead}}</ref></small>}}{{hidden end}} |common_name = Abagatan nga Aprika |image_flag = Flag of South Africa.svg |image_coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg |symbol_type = Eskudo |national_motto = "ǃke e꞉ ǀxarra ǁke"{{spaces|2}}<small>([[Pagsasao a ǀXam|ǀXam]])<br />({{lang-ilo|Panagkaykaysa iti Panagdudumaan}})</small> |national_anthem = [[Nailian a Kanta iti Abagatan nga Aprika]]{{brk|2}}[[Papeles:South African national anthem.oga|center]] |royal_anthem = |motto = |other_symbol_type = |other_symbol = |image_map = Location South Africa AU Africa.svg |map_caption = {{map caption|countryprefix=|location_color=nangisit nga asul|region=Aprika|region_color=nangisit a kolor-dapo|subregion= [[Kappon ti Aprika]]|subregion_color=napusasaw nga asul}} |image_map2 = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg |capital = [[Pretoria]] (ehekutibo)<br />[[Bloemfontein]] (hustisia)<br />[[Cape Town]] (lehislatibo) |largest_city = [[Johannesburg]] <small>(2006)</small><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/World.html |title=Nagruna nga Agglomerasion iti Lubong |publisher=Citypopulation.de |accessdate=30 Oktubre 2011}}</ref> |largest_settlement = |largest_settlement_type = |official_languages = {{Marebba a listaan|title=[[Dagiti pagsasao ti Abagatan nga Aprika|11]]<ref>Ti [[Pagsasao a Khoi|Khoi]], [[Pagsasao a Nama|Nama]] ken [[Sasao a San]]; [[Senial a pagsasao ti Abagatan nga Aprika|senial a pagsasao]]; Aleman, Griego, [[Pagsasao a Gujarati|Gujarati]], [[Pagsasao a Hindi|Hindi]], Portuges, [[Pagsasao a Tamil|Tamil]], [[Pagsasao a Telegu|Telegu]] ken [[Pagsasao a Urdu|Urdu]]; ken Arabiko, [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]], [[Pagsasao a Sanskrito|Sanskrito]] ken "ken dadduma pay a pagsasao nga inus-usar kadagiti maipanggep ti relihion idiay Abagatan nga Aprika" ket addaan iti opisial a kasasaad. Kitaen ti [http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html Kapitulo 1, Artikulo 6, iti Batay-linteg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |date=2018-02-07 }}.</ref> |[[Pagsasao nga Afrikaans|Afrikaans]] |[[Pagsasao nga Ingles|Ingles]] |[[Pagsasao nga Akin-abagatan a Ndebele|Akin-abagatan a Ndebele]] |[[Pagsasao nga Akin-amianan a Sotho|Akin-amianan Sotho]] |[[Pagsasao a Sotho|Akin-abagatan a Sotho]] |[[Pagsasao a Swati|Swazi]] |[[Pagsasao a Tsonga|Tsonga]] |[[Pagsasao a Tswana|Tswana]] |[[Pagsasao a Venda|Venda]] |[[Pagsasao a Xhosa|Xhosa]] |[[Pagsasao a Zulu|Zulu]] }} |national_languages = |regional_languages = |languages_type = |languages = |ethnic_groups = 79.5% [[Tattao a nangisit|Nangisit]] <br />9.0% [[Puraw nga Abagatan nga Aprika|Puraw]] <br />9.0% [[Namarisan]] <br />2.5% [[Asiano nga Abagatan nga Aprika|Asiano]] |ethnic_groups_year = |demonym = Abagatan nga Aprikano |government_type = [[Batay-linteg a demokrasia|Batay-linteg]] [[parlamentario a republika]] |leader_title1 = [[Presidente ti Abagatan nga Aprika|Presidente]] |leader_name1 = [[Cyril Ramaphosa]] |leader_title2 = [[Bise Presidente to Abagatan nga Aprika|Bise Presidente]] |leader_name2 = [[David Mabuza]] |legislature = [[Parlamento ti Abagatan nga Aprika|Parlamento]] |upper_house = [[Nailian a Konseho dagiti Probinsia]] |lower_house = [[Nailian a Gimong ti Abagatan nga Aprika|Nailian a Gimong]] |sovereignty_type = [[Wayawaya]] |sovereignty_note = Manipud iti [[Nagkaykaysa a Pagarian]] |established_event1 = [[Kappon ti Abagatan nga Aprika|Kappon]] |established_date1 = 31 Mayo 1910 |established_event2 = [[Alagaden ti Westminster 1931|Alagaden ti Westminster]] |established_date2 = 11 Disiembre 1931 |established_event3 = [[Reperendum ti Abagatan nga Aprika, 1960|Republika]] |established_date3 = 31 Mayo 1961 |established_event4 = |established_date4 = |established_event5 = |established_event9 = |established_date9 = |area_rank = Maika-25 |area_km2 = 1,221,037 |area_sq_mi = 471,443 |area_footnote = |percent_water = Bassit laeng |population_estimate = 54,956,900<ref name=newpopest>{{cite web|url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022015.pdf |title=Mid-year population estimates 2015 |publisher=Statistics South Africa |format=PDF |accessdate=11 Agosto 2015}}</ref> |population_estimate_rank = Maika-25 |population_estimate_year = 2015 |population_census = 51,770,560<!--<ref name=census2011-inbrief />-->{{rp|18}} |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 42.4 |population_density_sq_mi = |population_density_rank = Maika-169 |GDP_PPP = {{nowrap|$725.004 bilion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=12&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=South Africa |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2015-04-26}}</ref><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_rank = Maika-30 |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP_per_capita = $13,215<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = Maika-90 |GDP_nominal = {{nowrap|$323.809 bilion<ref name=imf2/>}} |GDP_nominal_rank = Maika-35 |GDP_nominal_year = 2015 |GDP_nominal_per_capita = $5,902<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = Maika-88 |Gini_year = 2009 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 63.1 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 Marso 2011}}</ref> |Gini_rank = <!-- 2nd --><!-- hid rank as source not clear --> |HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.666 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=15 Disiembre 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |HDI_rank = Maika-116 |currency = [[Rand ti Abagatan nga Aprika|Rand]] |currency_code = ZAR |time_zone = [[Oras a Pagalagadan ti Abagatan nga Aprika|SAST]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = |anti-podes = |date_format = |DST_note = |utc_offset_DST = |drives_on = kanigid |cctld = [[.za]] |iso3166code = |calling_code = [[+27]] |image_map3 = |alt_map3 = |footnotes = |footnote1 = |footnote2 = |footnote7 = }} {{Coord|-30|25|display=title|type:country}} Ti '''Abagatan nga Aprika''', opisial a ti '''Republika ti Abagatan nga Aprika''', ket maysa a [[Naturay nga estado|pagilian]] a mabirukan idiay akin-abagatan a murdong iti [[Aprika]]. Nabingbingay daytoy iti siam a probinsia, nga addaan iti {{pagbaliwen|2798|km}} nga aplaya<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=Turay ti Aprikano Panagpatalged ti Maritimo|publisher=Turay ti Abagatan nga Aprika a Panagpatalged ti Maritimo|accessdate=16 Hunio 2008|archive-date=2008-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229120804/http://www.samsa.org.za/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html|work=The World Factbook|title=Coastline|publisher=CIA|accessdate=16 Hunio 2008|archive-date=2017-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html|url-status=dead}}</ref> kadagidiay taaw ti [[Taaw Atlantiko|Atlantiko]] ken [[Taaw Indiano|Indiano]].<ref name=safacts>{{cite web|url=http://www.southafrica.info/about/facts.htm|title=Napardas a Kinapudno para iti Abagatan nga Aprika|publisher=SouthAfrica.info|date=Abril 2007|accessdate=14 Hunio 2008|archive-date=2008-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719213531/http://www.southafrica.info/about/facts.htm|url-status=dead}}</ref> Iti amianan iti daytoy a pagilian ket naisanglad dagiti kaarrubana a teritorio iti [[Namibia]], [[Botswana]] ken [[Zimbabwe]]; ti daya ket ti [[Mozambique]] ken [[Eswatini]]; ti [[Lesotho]] ket maysa a [[Enclave ken exclave|enclave]] a napalikmutan babaen ti teritorio ti Abagatan nga Aprika.<ref>{{cite web|author=Guy Arnold |url=http://www.britannica.com/eb/article-9113829/LESOTHO |title=Lesotho: Tawen a Naireprepaso 1996 – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |accessdate=30 Oktubre 2011}}</ref> Ti Abagatan nga Aprika ket maysa nga adu ti etnikona a pagilian ken adda dagiti nadumaduma a kultura ken pagsasao. Adda dagiti sangapulo ket maysa a mabigbigan a pagsasao iti [[Batay-linteg iti Abagatan nga Aprika|batay-lintegna]].<ref name=safacts/> Dua kadagitoy a pagsasao ket nagtaud idiay Europa: [[Ingkes ti Abagatan nga Aprika]] ken [[Afrikaans]], ti maysa a pagsasao a nangruna a nagtaud manipud iti [[Pagsasao nga Olandes|Olandes]] a sinasao babaen dagiti kaaduan ti [[Puraw nga Abagatan nga Aprikano|puraw]] ken dagiti [[Coloured|Namarisan]] a Taga-Abagatan nga Aprika. Nupay nga ti Ingles ti kadawyan nga inus-usar iti biag ti publiko ken komersio, daytoy ket ti maikalima laeng a kaaduan nga ibalbalayan a pagsasao.<ref name=safacts/> Amin nga etniko a ken dagiti grupo ti pagsasao ket addaan iti politiko a pannakairepresentana ti [[liberal a demokrasia|batay-linteg a demokrasia]] ti pagilian a mangbukel ti [[parlamentario a republika]]; a saan a maipada kadagiti kaaduan a parlamentario a republika, dagiti puesto ti [[daulo iti estado]] ken [[daulo iti gobierno]] ket naitiptiponda iti maysa a nagitaltalek ti parlamentario a [[Presidente iti Abagatan nga Aprika|Presidente]]. Agarup a 79.5% ti populasion ti Abagatan nga Aprika ket addaan iti kaputotan a [[Tattao a Nangisit|nangisit nga Aprikano]],<ref name=statssa-midyear2011>{{cite web|url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022011.pdf|title=Tangnga ti tawen a karkulo ti populasion 2011|publisher=Dagiti Estadistika ti Abagatan nga Aprika|year=2011|accessdate=30 Hulio 2011}}</ref> a nabingbingay kadagiti nadumaduma nga etniko a grupo nga agsasao kadagiti sabsabali a [[Sasao a Bantu|pagsasao a Bantu]], ken siam kadagitoy ket addaan iti opisial a kasasaad.<ref name=safacts/> Ti Abagatan nga Aprika ket aglaon pay kadagiti kadakkelan a komunidad dagiti Europeano, [[Asiatiko nga Abagatan nga Aprikano|Asiatiko]], ken dagiti naglalaok iti kaputotan idiay Aprika. Ti Abagatan nga Aprika ket nairanggo a kas maysa a naitengngaan ti ngato ti matgedan nga ekomnomia babaen ti [[Banko ti Lubong]].<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/country/south-africa |title=Abagatan nga Aprika – Banko ti Lubong |publisher=Data.worldbank.org |accessdate=30 Oktubre 2011}}</ref> Adda daytoy ti kadakkelan nga ekonomia idiay Aprika, ken ti maika-28 a kadakkelan iti lubong.<ref>Ti datos ket mangitudtudo ti tawen ti 2010. [http://databank.worldbank.org/ddp/home.do?Step=12&id=4&CNO=2 Datos a nakaibatayan ti Sangalubongan a Pangpakitaan ti Panagrangrang-ay], [[Banko ti Lubong]]. Naala idi 30 Septiembre 2011.</ref> Agarup a pagkapat ti populasion ket awan trabahona<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU |title=Ti Abagatan nga Aprika nga Awan Trabahona ket Dumakdakkel iti 23.5% |publisher=Bloomberg |date=5 Mayo 2009 |accessdate=30 Mayo 2010}}</ref> ken agbibiag ti basbassit ngem [[Doliar ti Estados Unidos|US $]]1.25 ti maysa nga aldaw.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == {{refbegin}} *''A History of South Africa, Third Edition''. Leonard Thompson. Yale University Press. 1 Marso 2001. 384 pages. {{ISBN|0-300-08776-4}}. *''Economic Analysis and Policy Formulation for Post-Apartheid South Africa: Mission Report, Agosto 1991''. International Development Research Centre. IDRC Canada, 1991. vi, 46 p. Without ISBN *''Emerging Johannesburg: Perspectives on the Postapartheid City''. Richard Tomlinson, et al. 1 Enero 2003. 336 pages. {{ISBN|0-415-93559-8}}. *''Making of Modern South Africa: Conquest, Segregation and Apartheid''. Nigel Worden. 1 Hulio 2000. 194 pages. {{ISBN|0-631-21661-8}}. *''South Africa: A Narrative History''. Frank Welsh. Kodansha America. 1 Pebrero 1999. 606 pages. {{ISBN|1-56836-258-7}}. *''South Africa in Contemporary Times''. Godfrey Mwakikagile. New Africa Press. Pebrero 2008. 260 pages. {{ISBN|978-0-9802587-3-8}}. *''The Atlas of Changing South Africa''. A. J. Christopher. 1 Oktubre 2000. 216 pages. {{ISBN|0-415-21178-6}}. *''The Politics of the New South Africa''. Heather Deegan. 28 Disiembre 2000. 256 pages. {{ISBN|0-582-38227-0}}. *''Twentieth-Century South Africa''. William Beinart Oxford University Press 2001, 414 pages, {{ISBN|0-19-289318-1}} {{refend}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{Dagiti pagilian ti Aprika}} [[Kategoria:Abagatan nga Aprika| ]] [[Kategoria:Dagiti pagilian idiay Aprika]] [[Kategoria:Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ti Taaw Indiano]] [[Kategoria:Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles]] [[Kategoria:Dagiti dati a kolonia ti Britaniko]] [[Kategoria:Pagpagilian ti G20]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] [[Kategoria:Dagiti republika]] [[Kategoria:Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1910]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo]] 6se4u5qw0h2minmzph4lgddku40gweh 0 14878 405837 401651 2026-06-01T07:36:18Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405837 wikitext text/x-wiki {{Ebolusionario a biolohia}} Ti '''Ebolusion''' ket ti ania man a panagbalbaliw iti ballasiw dagiti agsasaruno a [[kaputotan]] iti [[panakatawtawid|tinawtawid]] a [[Penotopika a pakailiddingan|panakaisdasig]] dagiti [[biolohia|biolohiko]] a [[populasion]]. Ti ebolusionario a yaaddang ket nakaited ti pannakparsua ti dibersidad kadagiti [[biolohiko nga organisasion|agpang iti biolohiko nga organisasion]], a mairaman dagiti [[biodibersidad|sebbangan]], [[organismo|agmaymaysa nga organismo]] ken [[molekular nga ebolusion|molekula]] a kas ti [[DNA]] ken dagiti [[protina]].<ref name="Hall08">{{cite book |editor1-last = Hall |editor1-first = B. K. |editor2-last = Hallgrímsson |editor2-first = B. |title = Strickberger's Evolution |year = 2008 |edition = maika-4 |publisher = Jones ken Bartlett |isbn = 0-7637-0066-5 |url = http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |page = 762 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120628101715/http://www.jblearning.com/catalog/9780763700669/ |url-status = dead }}</ref> Ti Biag iti Daga ket [[abiohenesis|nagtaud]] ken nagbalbaliw manipud iti maysa a [[naudi a sanglubongan a tinaudan|sangalubongan a sapasap a tinaudan]] idi agarup a 3.7 bilion a tawtawen. Ti panagulit a [[espesiasion]] ken ti [[anahenesis|pagkaadaywan]] iti biag ket mabalin a [[inperensia|naamammoan]] manipud iti nagbibingayan nga agasmang iti biokimiko ken and morpolihika a pakailiddingan, wenno babaen ti nagbibingayn a [[Nukleiko nga asido a nagsasarunuan|DNA a nagsasarunuan]]. Dagitoy a [[Homolohia (biolohia)|homologo]] a pakailiddingan ken dagiti nagsasarunuan ket agpapada kadagiti sebbangan a nakibinningay itay nabiit a sappasap a tinaudan, ken mabalin a mausar daytoy ti [[pilohenetiko|panagpabaro]] dagiti [[Kayo iti Biag (biolohia)|ebolusionario a pakasaritaan]], a panagusar kadagiti adda tattan a sebbangan ken ti [[nairehistro a posil]]. Dagiti adda tattan a tabas iti [[biodibersidad]] ket sinukog dagitoy babaen ti [[espesiasion]] ken babaen ti [[panagawan]].<ref name="Cracraft05">{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Panagummong ti kayo iti biag |publisher = Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan |year = 2005 |page = 592 |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&printsec=frontcover&dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&q&f=false }}</ref> Ni [[Charles Darwin]] ket isu idi ti immuna a nangannurot ti [[Iti Punganay dagiti Sebbangan|maysa a sientipiko a suppiat]] para iti [[sientipiko a teoria|teoria]] iti ebolusion babaen ti kaibuksilan iti [[masna a panagpili]]. Ti ebolusion babaen ti masna a panagpili ket maysa a yaaddang a naala manipud iti tallo a [[kinapudno]] a maipanggep kadagiti populasion: 1) ad-adu dagiti maiyanak ngem dagitanto agbiag, 2) dagiti pakailiddingan ket naidumaduma kadagiti agmaymaysa, a pagturongan dagiti sabsabali a grado panagbiag ken panagpartuat, ken 3) dagiti paggidditan ti pakailiddingan ket [[Panakatawtawid|tinawtawid]].<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = Dagiti paset ti panagpili |journal = Tinawen a Panagrepaso iti Ekolohia ken Sistematiko |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 }}</ref> Isu a, no dagiti kameng iti maysa a populasion ket matay dagitoy ket sukatan babaen ti [[putot|annak]] dagiti nagannak a nasaysayaat ti [[pannakaruam|iruruam]] ti panagbiag ken panagpartuat iti [[Enbironmento (biopisikal)|enbironmento]] a nagtaudan ti masna a panagpilian. Daytoy a yaaddang ket agpartuat ken agpreserba kadagiti pakailiddingan a [[teleonomia|a kasla maibagay]] para iti [[rebbengen (biolohia)|karebbengan]] a papel nga aramidenda.<ref name="Iti Punganay dagiti Sebbangan">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = Iti Punganay dagiti Sebbengan |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}</ref> Ti masna a panagpili ket isu laeng ti ammo a gapu iti [[pannakaruam]], ngem saan a daytoy laeng ti gapu iti ebolusion. Adda pay dagiti, saan a naruam a gapu iti [[mikroebolusion|ebolusion]] a mairaman ti [[panagbalbaliw]] ken[[henetiko a daluson]].<ref name="Kimura M 1991 367–86">{{cite journal |author = Kimura M |title = Ti masna teoria iti molekular nga ebolusion: ti panagrepaso ti itay nabiit anga ebidensia |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}</ref> Idi nasapa a maika-20 a siglo, dagiti [[Klasiko a henetiko|henetiko]] ket [[Moderno nga ebolusionario a sintesis|naitiptipon]] iti teoria iti ebolusion ni Darwin babaen ti masna a panagpili babaen ti displina dagiti [[henetiko ti populasion]]. Ti kinapangruna ti masna a panagpili a kas gapuanan iti ebolusion ket nawawat idi kadagiti sangsanga iti [[biolohia]]. Santo maysa, dagiti sigud a kapanunotan a maipapan iti ebolusion, a kas ti [[ortohenesis]] ken [[Kadakkelan-gantingan dagiti pagduyosan iti ebolusion|"progreso"]] ket nagbalin a [[Daanen a sientipiko a teoria|daanen]].<ref>{{cite book |last = Provine |first = W. B. |year = 1988 |title = Ebolusionario a panagrang-ay |chapter = Panagrang-ay ti ebolusion ken kaibuksilan iti biag |pages = 49–79 |publisher = Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan }}</ref> Dagiti sientista ket agtultuloyda ti [[agdama a panagsukisok iti ebolusionario a biolohia|panagadal kadagiti nadumaduma nga agpang iti ebolusion]] babaen ti panagporma ken panagsubok kadagiti hipotesis, nga agipakpatakder kadagiti [[Matematiko ken teoretiko a biolohia|sientipiko a teoria]], nga agus-usar iti [[panagpalpaliiw a siensia|dato sti panagpalpaliiw]], ken panagaramid kadagiti [[eksperimento]] iti [[pagtaengan]] ken ti laboratorio. Dagiti biologo ket [[Sientipiko a konseso|umannurotda]] a ti tinaudan nga adda dagiti panagbalbaliw ket maysa kadagiti kapudnoan a naipatakderan a [[ebolusion a kas kinapudno ken teoria|kinapudno]] iti siensia.<ref name="NAS">{{cite book |author = Nailian nga Akademia iti Siensia nga Instituto iti Medisina |title = Siensia, Ebolusion, ken Panagparpartuat |publisher = Pagmalditan ti Nailian nga Akademia |year = 2008|ISBN=0-309-10586-2 |url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11876 }}</ref> Dagiti naduktalan iti ebolusionario a biolohia ket nakaaramid kadagiti nangruna a nagbanagan a saan laeng kadagiti tinawtawid a sanga iti biolohia, ngen dagiti pay dadduma a disiplina ti akademia (a kas ti, [[biolohiko nga antropolohia|antropolohia]] ken [[ebolusionario a sikolohia|sikolohia]]) ken iti pay sapasap a kagimongan.<ref name="Moore09">{{cite book |last1 = Moore |first1 = R. |last2 = Decker |first2 = M. |last3 = Cotner |first3 = S. |title = Kronolohia iti Ebolusion-Panagparpartuiat a Kontrobersia |publisher = Greenwood |year = 2009 |page = 454 |isbn = 0-313-36287-4 |url = http://books.google.ca/books?id=4KwJRNgscdEC&printsec=frontcover&dq=Chronology+of+the+Evolution-Creationism+Controversy#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Futuyma99">{{citation |editor1-last = Futuyma |editor1-first = Douglas J. |title = Ebolusion, Siensia, ken Kagimongan: Ebolusionario a Siensia ken ti Programa ti Nailian a Panagsukisok |publisher = Opisina iti Unibersidad a Pagipablaakan, Rutgers, Ti Estado nga Unibersidad iti New Jersey |year = 1999 |url = http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |access-date = 2012-05-21 |archive-date = 2012-01-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |url-status = dead }}</ref> == Pakasaritaan ti ebolusionario a kapanunotan == Ti singasing a ti maysa a kita ti ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti maysa nga ayup iti sabali a kita ket naggapu kadagiti immuna a [[sakbay ti Sokratiko a pilosopia|sakbay ti Sokratiko]] a Griego a pilosopo, a kas ni [[Anaksimandro#Punganay iti Nagtagitaoan|Anaksimandro]] ken [[Empedokles#Kosmogonia|Empedokles]].<ref name="Kirk1">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo|edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984 |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}</ref><ref name="Kirk2">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = Dagiti Sakbay ti Sokratiko a Pilosopo: Ti maysa a kritiko a Pakasaritaan nga adda dagiti Pagpilian ti Testo |edition=Maika-3 |publisher = Ti Unibersidad iti Chicago a Pagmalditan |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}</ref> No maigiddiat kadagitoy a [[Materialismo|materialistiko]] a kapanunotan, noni Aristoteles ket naawatanna nga amin a masna a banbanag, a saan laeng a dagiti [[biag|sibibiag]] a banbanag, a kas saan a perpekto a [[aktualidad|kinaagpayso]] kadagiti sabsabali nga agtagtaginayona masna a posibilidad, a naam-ammuan a kas ti "[[Teoria dagiti porma|porporma]]", "[[idealismo|kapanunotan]]", wenno (iti Latin a panagipatarus) "sebbangan".<ref name="Torrey37">{{cite journal | last1=Torrey | first1=H. B. | last2=Felin | first2=F. | title=Ni kadi Aristotoles ket maysa nga ebolusionalista? | journal=Ti Pagkapat a Panagrepaso iti Biolohia | year=1937 | volume=12 | issue=1 | pages=1–18 | jstor=2808399}}</ref><ref name="Hull67">{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=Dagiti metapisika iti ebolusion | journal=Ti Britaniko a Warnakan para iti pakasaritaan iti Siensia | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958}}</ref> Daytoy ket paset ti bukodna a [[teleolohia|teleolohiko]] a pannakaawat iti [[Katutubo (pilosopia)|katutubo]] nga amin a banbanag ket adda dagiti naisangayan a papel iti panagay-ayam iti maysa a [[nailangitan]] a [[kosmos|kosmiko]] nga urnos. Dagiti pannakadumaduma iti daytoy a kapanunotan ket nagbalin a pagalagadan kadagiti panakaawat iti [[Tengnga a Panpanawen]], ken naitipon dagitoy iti Kristiano a panagadal, ngem ni Aristoteles ket saan a nangitonton a dagiti agpayso a kita dagiti ayup ket maipada iti tunggal maysa nga adda ti agpayso a metapisikal a porma, ken naisangsangayan a nagited kadagiti kas pagarigan no kasano ti irurumsua dagiti baro a kita ti sibibiag a banbanag.<ref>Mason, ''Ti Pakasaritaan dagiti Siensia'' pp 43–44</ref> Idi maika-17 a siglo ti baro a [[sientipiko a pamay-an|pamayan]] iti [[moderno a siensia]] ket linikudanda ti pamay-an ni Aristoteles, ken nagbirukda kadagitipanagilawlawag iti masna a penomena iti termino dagiti [[linteg iti katutubo]] a dagitoy ket agpapada kadagiti amin a makitkita a banbanag, ken saanda a nasapulan anga agipagarup kadagiti ania man nga agnanayon a masna a kategoria, wenno ania man a nainlangitan a kosmiko nga urnos. Ngem daytoy baro a pamay-an ket nabuntog nakaramut kadagiti biolohiko a siensia, a dagitoy ket ti naudi a lugar iti konsepto iti agnaynayon a masna a kitkita. Ni [[John Ray]] ket nagusar kadagiti sigud nga ad-adu a sapasap a termino para kadagiti agnanayon a masna a kitkita, a "sebbangan", a mangidangep kadagiti kita ti ayup ken mula, ngen saan a kasla ni Aristoteles, isu ket nainget a nanginagan iti tunggal maysa a kita iti sibibiag a banag a kas dagiti sebbangan, ken nagipaltiing a ti tunggal maysa a sebbangan ket mabalin a maipalpalawag babaen kadagiti langa a rumsua kaniada iti tunggal maysa a kaputotan.<ref>Mayr ''Panagrang-ay iti biolohiko a kapanunotan'' p256; ti kasisigud ket ni Ray, ''Pakasaritaan dagiti Mula''. 1686, patarus ni E. Silk.</ref> Dagitoy a sebbangan ket dinaremdem babaen ti Dios, ngem agipakpakita kadagiti paggiddiatan a gapuanan baben dagiti lokal a kasasaad. Ti biolohiko a pannakaidasig ket inpakaammo babaen ni [[Carolus Linnaeus]] idi 1735 nga isu ket pinanunutna pay a dagiti sebbangan a kas agnanayon babaen ti nainlangitan a plano.<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}</ref> [[Papeles:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|left|Idi 1842 ni [[Charles Darwin]] ket nagsurat ti immuna a panangiladawan ti nagbalinan ti ''[[Iti Punganay dagiti Sebbangan]]''.<ref name="Darwin09">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = Dagiti pundasion iti tinaudan dagiti sebbangan, ti panagiladawan a sinurat idi 1942 babaen ni Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}</ref>]] Dagiti dadduma a naturalista iti daytoy a panawen ket nagipagpagarupda iti ebolusionario a panagbalbaliw dagiti sebbangan kadagiti napalabas a panawen segun kadagiti masna a linteg. Insurat ni [[Maupertuis]] idi 1751 dagiti masna a panagbalbaliw a napasamak iti lasud ti reproduksion ken nagur-urnong kadagiti adu a kaputotan tapno agpataud kadagiti adu a sebbangan.<ref>Bowler, Peter J. 2003. ''Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa kapanunotan''. Berkeley, CA. p73–75</ref> Ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ket nangisingasing a dagiti sebbangan ket mabalinda nga agbaliw kadagiti sabali nga organismo, ken ni [[Erasmus Darwin]] ket nangisingasing nga amin a nabara ti darana nga ayup ket mabalin a nagtaud manipud iti agmaymaysa a mikro-organismo (wenno "pilamento").<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin – berkeley.edu|accessdate=Pebrero 11, 2012}}</ref> Ti immuna a napno nga ebolusionario a plano idi ket ti teoria ti "transmutasion" idi 1809 ni [[Lamarck]] <ref name=Lamarck1809>Lamarck (1809) Philosophie Zoologique</ref> a nagpanpanunot ti kellaat a kaputotan a nagtultuloy a nagpatpataud kadagiti simple a porma iti biag ken nangparang-ay ti nalatlatak a kinarikut kadagiti paralelo a tinaudan nga adda iti maysa a tinawidan a progresibo a tendensia, ken iti dayta a lokal nga agpang dagitoy a tinaudan ket nangampon ti enbironmento babaen ti panagtawid kadagiti panagbalbaliw a gapuanan babaen ti panagusar wenno saan a panagusar kadagiti nagannak.<ref name="Margulis91" /><ref name="Gould02">{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = Ti Estruktura ti Ebolusionario a Teoria | publisher = Belknap Press (Unibersidad ti Harvard a Pagmalditan) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 }}</ref> (Ti naud-udi a proseso ket kanungpalan a tinawagan ti Lamarckismo.)<ref name="Margulis91">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Ti simbiosis a kas taudan ti ebolusionario a panagpabaro: Espesiasion ken morphenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&pg=PA162&dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&f=false }}</ref><ref name="ImaginaryLamarck">{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = Oktubre 1994 |contribution = Awan kaipapananna kadagiti libro ti eskuela: 'Ti Naipagpagarup a Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 2008-01-23}}</ref><ref>{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = Ti Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag |edition = Maikatlo|publisher = Marcel Dekker, CRC Press |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q }}</ref><ref name="Jablonka07">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis ti ebolusion kadagiti uppat a dimension |journal = Dagiti Siensia ti Panagkukua ken Utek |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}</ref> Dagitoy a kapanunotan pinabasbasol babaen ti dagiti sigud a kas panagipagpagarup ken agkuran ti emperiko a suporta. Naisangsangayan idi daytoy ni [[Georges Cuvier]] a nagiyunayunay a dagiti sebbangan ket saan nga agkakabagian ken natalinaay, dagiti panagpapadada ket mangipakpakita ti nainlangitan a daremdem para kadagiti kammasapulan nga annong. Iti agdama, dagiti kapanunotan ni Ray iti managayta a daremdem ket naparang-ayen babaen ni [[William Paley]] iti maysa a [[natural a teolohia]] a nagisingasing kadagiti narikut a panagampon a kas ebidensia iti nainlangitan a daremdem, ken dinaydayawan idi Charles Darwin.<ref name="Darwin91">{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = Ti Sursurat ni Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan|place = Cambridge }}</ref><ref name="Sulloway09">{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Apay a linikudan ni Darwin ti nasirib a daremdem |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}</ref><ref name="Dawkins90">{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}</ref> Ti kritikal a panagsina manipud iti konsepto dagiti natalinaay a sebbangan iti bilolohia ket nangrugi iti teoria ti ebolusion babaen ti masna a panagpili, nga inannurotan babaen ni Charles Darwin. Gapu ti impluensia babaen ti ''[[Maysa a Salaysay iti Pamunganayan ti Populasion]]'' babaen ni [[Thomas Robert Malthus]], inbagbaga ni Darwin a ti idadakkel ti populasion ket pakaituronganto iti maysa a "salisal ti kaadda" a dagiti nasayaat a panagdudumaan ken agballigi ken dagiti dadduma ket mapaay. Iti tunggal maysa a kaputotan, adu kadagiti putot ti saan nga agbiag iti tawen ti reproduksion gapu kadagiti limitado a rekurso. Daytoy ket mabalin nga isu ti nangipalawag ti dibersidad dagiti ayuop ken mulmula manipud iti sapasap a tinaudan babaen ti panagobra dagiti masna a linteg nga isu met laeng para kadagiti amin a kita ti parsua.<ref name="Sober09">{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Baliktad kadi ti panagsurat ni Darwin ti tinaudan? |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}</ref><ref>Mayr, Ernst (2001) ''Ania kadi ti ebolusion''. Weidenfeld & Nicolson, Londres. p165</ref><ref>{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Ebolusion: ti pakasaritaan ti maysa a kapanunotan |publisher = Unibersidad ti California a Pagmalditan |location = Berkeley |year = 2003 |pages = 145–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} panid 147"</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = Ti konsepto dagiti biolohiko a sebbanagan: Ti kritikal nga ebaluasion |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid = |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}</ref> Ni Darwin ket nagparparana-ay idi ti teoriana iti "[[masna a panagpili]]" manipud idi 1838 ken ti masakbayan aginggana idi ni [[Alfred Russel Wallace]] ket nangipatulod kaniana ti agpadpada met laeng a teoria idi 1858. Dagitoy dua lalaki ket inpresentada dagiti [[Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili|nailasin a pappapel]] idiay [[Linneo a Kagimongan ti Londres]].<ref>{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1 | title = Iti Gaganay dagiti Sebbangan nga agporma kadagiti Nadumaduma a Kita; ket iti Perpetuasion dagiti Nadumaduma a Kita ken dagiti Sebbangan babaen ti Masna a Pamay-an ti Panagpili | journal = Soolohiko a Warnakan ti Linneo a Kagimongan| volume = 3 | issue = 2 | date = Agosto 1858| pages = 45–62 | accessdate = Mayo 13, 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x }}</ref> Idi gibus ti 1859, ti pablaak ni Darwin iti ''[[Iti Tinaudan dagiti Sebbangan]]'' ket nasayaat a nangipalawag ti masna a pangpili ken iti waya a nakaiturongan ti immad-adu a panagawat ti [[Darwinismo|Darwinio nga ebolusion]]. Inpakat ni [[Thomas Henry Huxley]] dagiti kapanunotan ni Darwin iti tattao, nagus-usar ti [[paleontolohia]] ken [[komparatibo nga anatomia]] tapno makaited ti napigsa nga ebidensia a ti tattao ken dagiti [[bakes]] ket nagbibingayda kadagiti sapasap a tinaudan. Adda dagiti dadduma a nadisturbo babaen ti daytoy gapu ta daytoy ket nangibagbaga a ti tattao ket awan ti naisangayan a lugar iti uniberso.<ref>{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = Enero 11, 2012 }}</ref> Dagiti apag-isu a mekanismo iti tawidan ti reproduktibo ken ti taudan dagiti baro a kababalin ket nagtultuloy a misterio. Iti pannakaipan ti daytoy a patingga, nagparang-ay ni Darwin kadagiti probisional a teoriana iti [[pangenesis]].<ref name="Liu09">{{cite journal |last1 = Liu |first1 = Y. S. |last2 = Zhou |first2 = X. M. |last3 = Zhi |first3 = M. X. |last4 = Li |first4 = X. J. |last5 = Wan |first5 = Q. L. |title = Dagiti kontribusion ni Darwin iti henetiko |journal = J Appl Genet |volume = 50 |issue = 3 |pages = 177–184 |year = 2009 |url = http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |doi = 10.1007/BF03195671 |pmid = 19638672 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120330163705/http://jay.up.poznan.pl/JAG/pdfy/2009_Volume_50/2009_Volume_50_3-177-184.pdf |archivedate = 2012-03-30 |access-date = 2013-08-07 |url-status = live }}</ref> Idi 1865 ni [[Gregor Mendel]] ket nangireporta a dagiti kababalin ket tinawtawid iti maipadto pamay-an babaen ti nawaya pagpilian ken panaglalasin dagiti elemento (kanungpalan a naam-ammuan iti [[gen]]). Dagiti linteg ni Mendel iti panagtawid ket kanungpalan a nangsukat kadagiti kaaduan a teoria ti pangenesis ni Darwin.<ref name=Weiling>{{cite journal |author = Weiling F |title = Naipakasaritaan a panagadal: Johann Gregor Mendel 1822–1884 |journal = Am. J. Med. Genet. |volume = 40 |issue = 1 |pages = 1–25; tungtungan 26 |year = 1991 |pmid = 1887835 |doi = 10.1002/ajmg.1320400103 }}</ref> Ni [[August Weismann]] ket nagaramid ti nagruna a panagilasin a baetan ti [[Germline|dagiti selula ti mikrobio (kassit ken dagiti itlog)]] ken dagiti [[somatiko a selula]] iti bagi, nagipakpakita a ti tawidan ket lumabas babaen ti laeng ti linia ti mikrobio. Insilpo ni [[Hugo de Vries]] ti teoria ti pangenes ni Darwin iti teoria ti ti panagilasin ti selula ti mikrobio/soma ni Weismann ken nangisingasing a ti pangenesis ni Darwin ket naikapet dagitoy kadagiti [[tengnga ti selula]] ken no iyebkas mabalin a dagitoy ket umalisda iti [[sitoplasma]] tapno baliwanda ti estruktura dagiti selula. Ni De Vries ket maysa pay kadagiti nagsuksukimat a nagpadayeg kadagiti obra ni Mendel, a namatmati a dagiti Mendelio a kababalin ken maipada kadagiti maiyakar a matawid a pagdumadumaan a kakuyog ti linia ti mikrobio.<ref name="Wright84">{{cite book |last1 = Wright |first1 = S. |title = Ebolusion ken dagiti Henetika dagiti Populasion, Tomo 1: Dagiti Pundasion ti Henetiko ken Biometriko |page = 480 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan |isbn = 0-226-91038-5 |url = http://books.google.ca/books?id=4pTdTWi83ecC&printsec=frontcover&dq=sewall+wright+volume+1#v=onepage&q&f=false |date = 1984-06-15 }}</ref> Tapno maipalawag dagiti tinaudan ti pagdumadumaan, ni De Vries ket nagparang-ay ti teoria ti [[mutasion]] a nakaiturongan ti temporario a panagriringgor dagiti namatmati ti ebolusion ni Darwin ken dagiti biometriko a kimmuyog kenni de Vries.<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |author = [[Will Provine]] |title = Dagiti Taudan dagiti Henetiko ti Teoretiko a Populasion |year = 1971 |isbn = 0-226-68464-4 |publisher = Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan }}</ref><ref>Stamhuis, Meijer and Zevenhuizen. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10439561?dopt=Citation ''Hugo de Vries iti tawidan, 1889–1903. Estadistika, Mendelio a linlinteg, pangenes, dagiti mutasion.''], Isis. 1999 Jun;90(2):238-67.</ref> Idi sikko ti maika-20 a siglo, dagidi pionero iti pagobraan ti populasion dagiti henetiko, a kas ni [[J.B.S. Haldane]], [[Sewall Wright]], ken ni [[Ronald Fisher]], ket nangipatakderda kadagiti pundasion ti ebolusion kadagiti adu ti estadistiko a pilosopia. Ti saan a pudno a kontradiksion a baetan ti teoria ni Darwin, dagiti henetiko a mutasion, ken ti Mendelio a tawidan ket naitunos.<ref>Quammen, D. (2006). [http://www.nytimes.com/2006/08/27/books/review/Desmond.t.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/People/D/Darwin,%20Charles%20Robert ''Ti nakedked a Mr. Darwin: Maysa nga intimado a panagiladawan kenni Charles Darwin ken ti panagaramid ti teoriana iti ebolusion.''] New York, NY: W.W. Norton & Company.</ref> Idi tawtawen ti 1920 ken tawtawen ti 1930 ti [[sintesis ti moderno nga ebolusion]] ket nangikapet ti masna a panagpili, teoria ti mutasion, ken ti Mendelio a tawidan iti nagkaykaysa a teoria a sapasap a maipakat iti ania man a sanga ti biolohia. Ti moderno a sintesis ket nakabael a nangipalawag dagiti tabas a napalpaliiw kadagiti amin a sebbangan kadagiti populasion, babaen dagiti [[pagdalisatan a posil]] iti palaeontolohia, ken uray dagiti narikut a mekanismo ti selula iti [[maparang-ay a biolohia]].<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = Ti Mendelio a Rebolusion: Ti Irurumsua dagiti Hereditario a Konsepto iti Moderno a Siensia ken Kagimongan|publisher = Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}</ref> Ti pannakaipablaak ti estruktura ti DNA babaen ni [[James D. Watson|James Watson]] ken ni [[Francis Crick]] idi 1953 ken nangipakita ti pisikal a batayan para iti tawidan.<ref name="Watson53">{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molekular nga estruktura dagiti nukleiko nga asido: Ti estruktura para iti deoksiribose nukleiko nga asido |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}</ref> Ti [[Molekular a biolohia]] ket nangpasayaat ti panagawattayo ti pannakaikabagian a baetan ti henotipo ken penotipo. Naramid par dagiti panagpasayaat iti [[pilohenetika]] a [[sistemika]], a mangimapa dagiti panagdaliasat a kababalin iti komparatibo ket masubokan a batayan babaen ti pannakaipablaak ti panagusar dagiti [[Pilohenetika a puon|ebolusionario a puon]].<ref name="Hennig99">{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Pilohenetika a sistematika |page = 280 |publisher = Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan|edition = Baro nga edision (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&printsec=frontcover&dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Wiley11">{{cite book |title = Pilohenetika: Teoria ken panagsanay ti pilohenetika a sistematika |year = 2011 |edition = Maikadua nga|publisher = Wiley-Blackwell |page = 390 |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}</ref> Idi 1973, ti ebolusionario a biologo a ni [[Theodosius Dobzhansky]] ket sinuratna ti "awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion", gapu ta daytoy ket nangiyeg ti pannakaipalawag kadagiti pannakaikabagian dagiti immuna nagsisina a kinapudno itimasna a pakasaritaan iti maysa a nasayaat a maawatan a pannakaipalpalawag ti bagi ti pannakaammo a mangipalawag ken mangipadto kadagiti adu a mapaliiw a kinapudno a maipanggep iti biag iti daytoy a planeta.<ref name="Dobzhansky73">{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Awan ti nasayaat a kaipapanan iti biolohia malaksid iti pannakaipalawag ti ebolusion |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}</ref> Manipud idi, ti moderno a sintesis ket immad-adun a napasayaat tapno mangipalawag ti biolohiko a penomena kadagiti amin a napno ken panangitipon a gatad ti [[Biolohiko nga organisasion|biolohiko a pagsasarunuan]], manipud kadagiti gene aginggana kadagiti sebbangan. Daytoy a pagpaatiddog ket tinawtawagan iti "[[Maparang-ay a biolohia ti ebolusion|eco-evo-devo]]".<ref name=Kutschera>{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = Ti moderno a teoria ti biolohiko nga ebolusion: maysa a napadakkel a sintesis|journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |bibcode = 2004NW.....91..255K }}</ref><ref name=Kutschera /><ref name="Cracraft04">{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Ebolusionario a siensia ken kagimongan: Panagisursuro dagiti baro a henerasion |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Dagiti Nabaliwan a Nagbanagan ti Timpuyogan ti BSCS, AIBS |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2013-08-07 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Avise10">{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. Ti Kasasaad ti Tao (pangyuna) |year = 2010 |journal = Dagiti Nagbanagan ti Nailian nga Akademia dagiti Siensia ti Estados Unidos |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{Kontrol ti autoridad}} [[Kategoria:Dagiti teoria ti biolohia]] [[Kategoria:Ebolusionario a biolohia|*]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] nxgq8lflx18tjk0twsd5gouov50iajl 0 39181 405839 402441 2026-06-01T10:02:22Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405839 wikitext text/x-wiki [[Papeles:LocationGulf of Oman.png|300px|thumb|Golpo ti Oman]] Ti '''Golpo ti Oman''' wenno '''Baybay ti Oman''' ({{lang-ar|خليج عُمان}}—''Ḫalīdj ʾUmān''; alternatibo nga ammo a kas خليج مکران—, ''Ḫalīdj Makrān''; iti [[Pagsasao a Persiano|Persiano]]: دریای عمان ''Daryā-ye Ommān'', wenno دریای مکران ''Daryā-ye Makrān'', wenno دریای پارس''Daryā-ye Pārs''; iti {{lang-ur|{{Nastaliq|خلیج عمان}}}} ''Khaleej Oman'') ket ti [[lingsat]] (ken saan a pudno a golpo) a mangikapet iti [[Baybay Arabiano]] iti [[Lingsat ti Hormuz]], ken kalpasanna mapan iti [[Golpo Persiano]]. Daytoy ket kadawyan a mairaman a kas sanga ti Golpo Persiano, ken saan a kas ima ti Baybay Arabiano. Ti golpo ket pagbeddenganna ti [[Pakistan]] ken [[Iran]] iti amianan, ti [[Oman]] iti abagatan, ken ti [[United Arab Emirates|UAE]] iti laud. == Sakup == [[Papeles:Gwadar Port.jpg|200px|thumb|Ti [[Puerto Gwadar]] idiay Balochistan, Pakistan a matantan-awan iti Golpo ti Oman]] Ti [[Gunglo ti Internasional a Hidrograpiko]] ket ipalawagna dagiti patingga ti Golpo ti Oman a kas dagiti sumaganad:<ref>{{cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|accessdate=7 Pebrero 2010|archive-date=2011-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|url-status=dead}}</ref> ::''Iti amianan a laud.'' Ti lini a mangitipon iti Ràs Limah (25°57'N) iti aplaya ti [[Peninsula Arabiano|Arabia]] ken Ràs al Kuh (25°48'N) iti aplaya ti [[Iran]] (Persia) ::''Iti abagatan a daya.'' Ti akin-amianan a patingga ti Baybay Arabiano [Ti linia a mangitipon ti [[Ras al Hadd|Ràs al Hadd]], iti daya ti Arabia (22°32'N) ken [[Jiwani|Ràs Jiyùni]] (61°43'E) iti aplaya ti [[Pakistan]]<nowiki>]</nowiki>. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Adu pay a mabasbasa == * "The Book of Duarte Barbosa" by Duarte Barbosa, Mansel Longworth Dames. 1989. p.&nbsp;79. {{ISBN|81-206-0451-2}} * "The Natural History of Pliny". by Pliny, Henry Thomas Riley, John Bostock. 1855. p.&nbsp;117 * "The Countries and Tribes of the Persian Gulf" by Samuel Barrett Miles – 1966. p.&nbsp;148 * "The Life & Strange Surprising Adventures of Robinson Crusoe of York, Mariner". by Daniel Defoe. 1895. p.&nbsp;279 * "The Outline of History: Being a Plain History of Life and Mankind". by Herbert George Well. 1920. p.&nbsp;379. * "The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge" by Johann Jakob Herzog, Philip Schaff, Albert Hauck. 1910. p.&nbsp;242 == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} * [http://www.mofa.gov.om/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207021009/http://www.mofa.gov.om/ |date=2006-02-07 }} Omani Ministry of Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207021009/http://www.mofa.gov.om/ |date=2006-02-07 }} {{coord|25|N|58|E|type:waterbody_scale:5000000|display=title}} {{Listaan dagiti baybay}} {{Kontrol ti autoridad}} {{Marina-heograpia-pungol}} [[Kategoria:Golpo ti Oman| ]] [[Kategoria:Baybay Arabiano]] 24c1hv0f2vzb05oj3d7d1180exl3wnk 0 42101 405836 397755 2026-06-01T05:16:55Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405836 wikitext text/x-wiki [[Papeles:Japan Municipality Map.png|thumb|Mapa dagiti Munisipalidad ti Hapon a mairaman dagiti nasuppiatan a teritorio.]] {{Administratibo a pannakabingbingay ti Hapon}} Ti [[Hapon]] ket addaan kadagiti tallo nga agpang ti gobierno: ti [[Gobierno ti Hapon|nailian]], [[Dagiti prepektura ti Hapon|prepetural]], ken '''munisipal'''. Ti pagilian ket nabingbingay kadagiti 47 a prepektura. Ti tunggal maysa a prepektura ket buklen dagiti nadumaduma a munisipalidad, nga addaan kadagiti 1,719 a dagup (dagiti pigura idi Enero 2013) [http://www.soumu.go.jp/gapei/gapei2.html]. Adda dagiti uppat a kita dagiti munisipalidad idiay Hapon: dagiti [[Dagiti siudad ti Hapon|siudad]], dagiti [[Dagiti ili ti Hapon|ili]], dagiti [[Dagiti purok ti Hapon|purok]] ken dagiti [[Dagiti 23 nga espesia a barrio|espesial a barrio]] (ti ''ku'' ti [[Tokyo]]). Iti [[Pagsasao a Hapon|Hapon]], daytoy a sistema ket ammo a kas {{nihongo|''shikuchōson''|市区町村}}, nga iti tunggal maysa a [[kanji]] iti balikas ket mangirepresenta kadagiti uppat a kita ti munisipalidad. Ti kasasaad ti munisipalidad, no daytoy ket purok, ili wenno siudad, ket maikeddeng babaen ti prepektural a gobierno. Iti sapasap, ti purok wenno ili ket mabalin a manipangato iti siudad no ti populasionna ket umado iti ngato ti limapulo a ribu, ken ti siudad ket maipababa (ngem saan a nasken) iti ili wenno purok no ti populasionna ket bumassit iti baba ti limapulo a ribu. Ti kabassitan ti populasion a siudad, ti [[Utashinai, Hokkaidō]], ket addaan laeng iti populasion iti uppat a ribu, bayat nga ti ili iti isu met laeng a prepektura, ti [[Otofuke, Hokkaidō]], ket addaan iti gangani nga uppat a pulo a ribu nga agtataeng. Adda met dagiti dadduma a [[Siudad nga indesgnado babaen ti ordinansia ti gobierno ti Hapon|naidesignado a siudad]] ket addaanda pay kadagiti ad-adu nga administratibo a pannakabingbingay, ken ammo pay dagitoy a kas dagiti barrio. Ngem, saan met a kasla [[dagiti espesial a barrio ti Tokyo]], dagitoy a barrio ket saanda a munisipalidad. Dagiti sumaganad a pagarigan dagiti 19 a [[Siudad a naidesignado babaen ti ordinansia ti gobierno ti Hapon|naidesignado a siudad]]: *[[Fukuoka, Fukuoka|Fukuoka]], ti kaaduan ti populasion a siudad iti rehion ti [[Kyūshū]] *[[Hiroshima]], ti masingangar nga agpatpataud a siudad iti [[rehion ti Chūgoku]] ti [[Honshū]] *[[Kobe]], ti nagruna a puerto idiay [[Akin-uneg a Baybay Seto|Akin-uneg a baybay]] a mabirukan idiay tengnga ti Honshū idiay asideg ti Osaka *[[Kitakyūshū]], ti siudad ti sumuro bassit iti maysa a riwriw nga agtataeng idiay Kyūshū *[[Kyoto]], dati a kapitolio, historiko a sentro ti agdurdur-as a moderno a siudad *[[Nagasaki, Nagasaki|Nagasaki]], ti puerto idiay isla ti Kyūshū *[[Nagoya, Aichi|Nagoya]], sentro ti nangruna a rehion ti pagpataudan ti karro idiay akindaya nga aplaya ti Honshū *[[Osaka]], ti dakkelnga agpatpataud a siudad idiay aplaya ti Akin-uneg a baybay ti Honshū *[[Sapporo, Hokkaidō|Sapporo]], ti kadakkelan a siudad idiay Hokkaidō *[[Sendai, Miyagi|Sendai]], ti kangrunaan a sentro ti amianan a day a Honshū (ammo pay a kas ti [[rehion ti Tōhoku]]) *[[Yokohama]], ti puerto a siudad iti abagatan bassit ti Tokyo Ti kapitolio ti Tokyo ket awanen iti kasasaad a kas siudad. Ti Prepektura ti Tokyo ket buklen dagiti 23 nga espesial a barrio, ti tunggal maysa ket siudad, ken dagiti pay dadduma nga adu a siudad, dagiti ili ken uray pay dagiti purok idiay nangruna a daga ti Hapon ken dagiti kaarrubayan nga isla. Ti tunggal maysa kadagiti [[dagiti 23 nga espesial a barrio|23 nga espesial a barrio]] ti [[Tokyo]] ket nainkalintegan a kapada iti maysa a siudad, ngem sagpaminsan a dagiti 23 nga espesial a barrio no sibubukel ket maikeddeng a kas maysa a siudad. Para iti adu pay a pakaaamo iti dati a siudad ti Tokyo, kitaen ti [[Siudad ti Tokyo]]; para iti pakaammo a maipanggep iti agdama nga aldaw a Prepektura ti Tokyo, kitaen ti [[Tokyo]]. Kitaen ti [[Listaan dagiti siudad idiay Hapon]] para iti kompleto a listaan dagiti siudad. ''Kitaen pay'': [[Dagiti bugas a siudad ti Hapon]] == Saan a munisipalidad == Ti isu met laeng a kanji a mangidesignado iti ili (町) ket sagpaminsan pay a maus-usar para kadagiti adres dagiti seksion iti maysa nga urbano a lugar. Kadagiti manmano a kaso, ti munisipal a purok ket mabalin nga aglaon ti maysa a seksion nga addaan iti isu met laeng a kita ti designasion. Urayno ti kanji ket agpada, awan kadagitoy nga agmaymaysa a seksion ket munisipalidad. Iti sagpaminsan, ti nagan ti seksion ket tidda manipud iti [[gappei]], ti sistema dagiti nadumaduma nga agkakaarruba a komunidad a nagtitipon tapno mangporma iti dakdakkel a munisipalidad, a dagiti daan a nagan ti ili ket naibati para iti seksion ti baro a siudad, urayno ti pagresultaan a baro a siudad ket mabalin nga addaan iti kompleto a sabali a nagan. '''Dagiti [[Dagiti subprepektura ti Hapon|subprepektura]]''' ket dagiti sanga ti opisina dagiti prepektura ken saan dagitoy a munisipalidad. '''Dagiti [[Dagiti distrito ti Hapon|distrito]]''' ket saanda nga agdama a munisipalidad ngem dagiti nagan dagiti grupo dagiti ili ken dagiti purok. '''Dagiti [[Dagiti probinsia ti Hapon|probinsia]]''' ket saanda nga agdama a munisipalidad ngem (gangani a saanen a maus-usar) dagiti nagan dagiti heograpikal a rehion a kapada dagiti prepektura. == Dagiti akinruar a silpo == * [http://www.jlgc.org.uk/en/pdfs/LocalGovernmentInJapan2010.pdf ''Lokal a Gobierno ti Hapon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305054607/http://www.jlgc.org.uk/en/pdfs/LocalGovernmentInJapan2010.pdf |date=2016-03-05 }} Konseho dagiti Lokal a Turay para kadagiti Internasional a Pannakibiang 2010 (Naala idi Pebrero 4, 2013) * [http://www3.grips.ac.jp/~coslog/activity/01/04/file/Bunyabetsu-20_en.pdf "Dakkel a Sistema ti Siudad ti Hapon"; grapiko a mangipakita dagiti kita ti siudad ti Hapon iti p. 1 <nowiki>[PDF 7 iti 40]</nowiki>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917003255/http://www3.grips.ac.jp/~coslog/activity/01/04/file/Bunyabetsu-20_en.pdf |date=2019-09-17 }} {{DEFAULTSORT:Ili ti Hapon}} [[Kategoria:Dagiti simang ti Hapon]] [[Kategoria:Dagiti simang ti pagilian ti Asia|Hapon 3]] [[Kategoria:Dagiti maikatlo nga agpang nga administratibo a simang ti pagilian|Munisipalidad, Hapon]] e7stoof6kd5p85j4x09jnb3rkfl7bqf