Wikipedia ilowiki https://ilo.wikipedia.org/wiki/Umuna_a_Panid MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Midia Espesial Tungtungan Agar-aramat Agar-aramat tungtungan Wikipedia Wikipedia tungtungan Papeles Papeles tungtungan MediaWiki MediaWiki tungtungan Plantilia Plantilia tungtungan Tulong Tulong tungtungan Kategoria Kategoria tungtungan TimedText TimedText talk Modulo Modulo tungtungan Event Event talk 0 534 405886 393865 2026-06-11T09:04:33Z ~2026-34452-38 20110 /* Demograpia */ 405886 wikitext text/x-wiki {{Infobox pagnaedan idiay Filipinas | name = Tuguegarao | settlement_type = [[Dagiti siudad ti Filipinas|Komponente a Siudad]] | subdivision_name1 = [[Tanap ti Cagayan]] (Rehion&nbsp;II) | subdivision_name2 = [[Cagayan]] | subdivision_name3 = [[Dagiti lehislatibo a distrito iti Cagayan#Maika-3 a distrito|Maika-3 a distrito]] | established_title = Pannakabangon | established_date = Mayo 9, 1604 | established_title2 = Pannakasiudad | established_date2 = Disiembre 18, 1999 | p1 = 49 | leader_title = [[Mayor|Alkalde]] | leader_name = Jefferson Pattaui Soriano | area_footnotes = <ref name=NSCB>{{cite web |title=Probinsia ti Cagayan |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/province.asp?provcode=021500000&regCode=02&regName=REGION+II+%28Cagayan+Valley%29 |work=PSGC Interaktibo |publisher=Opisina ti Koordinasion ti Nailian nga Estadistika |accessdate=26 Abril 2018 |location=Siudad ti Makati, Filipinas }}{{Natay a silpo|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_total_km2 = 144.80 | population_footnotes = <ref name=NSO>{{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|Taudan}}</ref> | population_total = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|<!--psgc a kodigo-->021529000}} | population_as_of = {{Populasion ti Filipinas|Tanap ti Cagayan|TAWEN}} | blank_info_sec1 = Maika-3 a klase | website = [http://www.tuguegaraocity.gov.ph tuguegaraocity.gov.ph] }} Ti '''Siudad ti Tuguegarao''' ket maysa a maika-3 a [[Dagiti siudad ti Filipinas#Panakaidasig ti matgedan|klase]] a [[Dagiti siudad ti Filipinas|siudad]] iti [[Dagiti probinsia ti Filipinas|probinsia]] ti [[Cagayan]] iti [[Filipinas]]. Ti Tuguegarao, ket agpapaay a kas [[kapitolio]] ti Cagayan ken rehional a sentro ti [[Tanap ti Cagayan]], ket masarakan iti bakrang ti [[Karayan Cagayan]], nga asideg iti akin-abagatan a beddeng ti probinsia. Sigud a primera klase nga ili idi ti Cagayan, napagbalin kas maysa a siudad ti Tuguegarao idi [[Disiembre 18]], [[1999]] babaen ti pananganamong dagiti umili iti maysa a plebisito. == Pakasaritaan == Saan a maitudo no ania ti umno a naggapuan ti nagan a "Tuguegarao". Tallo dagiti balbalikas a maibilbilang a namunganayan ti nagan ti ili, manipud iti ''"tuggui gari yao"'' (pagsasao nga [[Pagsasao nga Ibanag|Ibanag]] a kayatna a sawen ket "dinalusan ti apuy daytoy"), wenno iti ''"garao"'' (naapres nga agus ti karayan), wenno ''"taraw"'' (maysa a kita ti palmera). Ti kaunaan a pannakarehistro a purok ket maysa a mission pueblo a naipasdek idi [[Mayo 9]], [[1604]]. In-inut a dimmakkel ti purok ket nagbalin a dakkel nga ili kalpasan ti pannakayakar ditoy ti kapitolio ti probinsia idi [[1839]] manipud iti sigud a [[Lal-lo, Cagayan|Lallo]]. ==Dagiti baranggay== Ti Siudad Tuguegarao ket nabingbingay a politikal iti 49 a [[baranggay|barbaranggay]].<ref name=NSCB/> {{columns-list|colwidth=30em| * Annafunan East * Atulayan Norte * Bagay * Centro 1 (Poblacion) * Centro 4 (Poblacion) * Centro 5 (Poblacion) * Centro 6 (Poblacion) * Centro 7 (Poblacion) * Centro 8 (Poblacion) * Centro 9 (Poblacion) * Centro 10 (Poblacion) * Centro 11 (Poblacion) * Buntun * Caggay * Capatan * Carig * Caritan Norte * Caritan Sur * Cataggaman Nuevo * Cataggaman Viejo * Gosi Norte * Larion Alto * Larion Bajo * Libag Norte * Linao East * Namabbalan Norte * Pallua Norte * Pengue (Pengue-Ruyu) * Tagga * Tanza * Ugac Norte * Centro 2 (Poblacion) * Centro 3 (Poblacion) * Centro 12 (Poblacion) * Annafunan West * Atulayan Sur * Caritan Centro * Cataggaman Pardo * Dadda * Gosi Sur * Leonarda * Libag Sur * Linao Norte * Linao West * Namabbalan Sur * Pallua Sur * Ugac Norte * San Gabriel * Ugac Sur }} ==Demograpia== {{Pakasaritaan ti senso ti Filipinas}} ==Dagiti iti media== *DWME-AM 1575 kHz ME Radio Tuguegarao (Audiovisual Communicators, Inc. ME Broadcast Production Corporation) ==Dagiti nagibasaran== {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{Rekursos dagiti artikulo ti pagtaengan idiay Filipinas}} {{Cagayan}} [[Kategoria:Dagiti siudad ti Filipinas|Tuguegarao]] eq2ox4s4ij1aa8wm4tw4c1pyah8lg6g 0 4088 405885 401777 2026-06-10T23:06:09Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405885 wikitext text/x-wiki {{Etniko a grupo |group=Tattao a Pranses <br /> ''Les Français'' |image=[[Papeles:French people - mosaic.PNG|350px]] Umuna nga aray: [[Juana ti Arko]] • [[Jacques Cartier]] • [[René Descartes]] • [[Molière]]<br />[[Blaise Pascal]] • [[Luis XIV ti Pransia|Luis XIV]] • [[Voltaire]] • [[Denis Diderot|Diderot]] • [[Napoleon I|Napoleon]]<br /> Maika-2 nga aray: [[Victor Hugo]] • [[Alexandre Dumas, père|Alexandre Dumas]] • [[Évariste Galois]]<br />[[Louis Pasteur]] • [[Jules Verne]] • [[Gustave Eiffel]] • [[Pierre de Coubertin]]<br />[[Henri de Toulouse-Lautrec]] • [[Marie Curie]]<br /> Maika-3 nga aray: [[Marcel Proust]] • [[Charles de Gaulle]] • [[Josephine Baker]]<br />[[Jacques-Yves Cousteau]] • [[Albert Camus]] • [[Édith Piaf]]<br />[[François Mitterrand]] • [[Brigitte Bardot]] • [[Zinedine Zidane]] |population = '''s. 110 a riwriw'''^{''A mairaman dagiti addaan ti Pranses a kaputotan''} |popplace = {{wagayway|Pransia}} 64,300,000<ref>{{iti sao|fr}} [http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1220 Bilan démographique 2008] - [[INSEE]] (''Institut National de la Statistique et des Études Économiques'' - Pransés a Nailian a Pagadalan para iti Estadistika ken Panagadal ti Ekonomia)</ref> |region1 = {{wagayway|Estados Unidos}} |pop1 = 11,500,000{{smallsup|a}} |ref1 = <ref>{{cite web|title=B04003. Dagup a kaputotan Reported|url=http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?-mt_name=ACS_2008_1YR_G2000_B04003&-mt_name=ACS_2008_1YR_G2000_B04001&-mt_name=ACS_2008_1YR_G2000_B04002|work=2008 American Community Survey 1-Year Estimates|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=10 Hulio 2010|archive-date=2020-02-11|archive-url=https://archive.today/20200211183810/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?-mt_name=ACS_2008_1YR_G2000_B04003&-mt_name=ACS_2008_1YR_G2000_B04001&-mt_name=ACS_2008_1YR_G2000_B04002|url-status=dead}}</ref> |region3 = {{wagayway|Kanada}} |pop3 = 10,421,365{{smallsup|b}} |region8 = {{wagayway|Brasil}} |pop8 = 2,385,000 |ref3 = |region4 = {{wagayway|Arhentina}} |pop4 = 6,800,000 |ref4 =<ref>{{cite web|url=http://www.canalacademie.com/Les-merveilleux-francophiles,1009.html |title=Les merveilleux francophiles argentins-1 |publisher=Canalacademie.com |accessdate=2009-01-18}}</ref> |region5 = {{wagayway|Nagkaykaysa a Pagarian}} |pop5 = 6,200,000{{smallsup|c}} |ref5 =<ref name="French immigration to the UK">{{cite web |url=http://www.ancestry.co.uk/about/default.aspx?section=pr-2010-02-26 |title=Maipanggep tikaputotan |publisher=Ancestry.co.uk |date=2010-02-26 |accessdate=2011-11-12 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928114801/http://www.ancestry.co.uk/about/default.aspx?section=pr-2010-02-26 |url-status=dead }}</ref> |region6 = {{wagayway|Belhika}} |pop6 = 6,200,000 |ref6 =<ref name="Stat 7">{{Cite web |url=http://eacea.ec.europa.eu/ressources/eurydice/eurybase/pdf/section/BF_EN_C1_7_3.pdf |title=SPF Intérieur - Office des Étrangers |access-date=2009-02-07 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207093333/http://eacea.ec.europa.eu/ressources/eurydice/eurybase/pdf/section/BF_EN_C1_7_3.pdf |url-status=dead }}</ref> |ref7 =<ref>{{cite web |url=http://vivrealetranger.studyrama.com/article.php3?id_article=216 |title=Vivre à l'étranger}}</ref> |ref8 =<ref name="studyrama1965">{{cite web |url=http://vivrealetranger.studyrama.com/article.php3?id_article=216 |title=Vivre à l'étranger |quote=Ils ont été 100 000 à émigrer dans ce pays entre 1850 et 1965 et auraient entre 500 000 et 1 million de descendants.}}</ref> |region10 = {{wagayway|Chile}} |pop10 = 700,000 |ref10 =.<ref>{{cite web|url=http://www.uai.cl/p3_humanidades/site/edic/20030530094405/asocfile/ASOCFILE220030428191759.pdf|title=La influencia francesa en la vida social de Chile de la segunda mitad del siglo XIX|quote=Los datos que poseía el Ministerio de Relaciones Exteriores de Francia en Chile al año 2008, tal como lo consignaba el Ministerio Plenipotenciario Francés en Chile, a un número cercano a los 700.000 descendientes de franceses en Chile..|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040206100052/http://www.uai.cl/p3_humanidades/site/edic/20030530094405/asocfile/ASOCFILE220030428191759.pdf|archivedate=2004-02-06|access-date=2012-03-02|url-status=dead}}</ref> |region11 = {{wagayway|Italia}} |pop11 = 250,000 |ref11 =<ref>{{cite web|author=|url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=103059 |title=Pranses nga Etniko a Tattao iti amin a Pagilian |publisher=Joshua a Gandat |date= |accessdate=2011-11-12}}</ref> |region12 = {{wagayway|Australia}} |pop12 = 117,521{{smallsup|c}} |ref12 =<ref name="ABS Ancestry">{{cite web | url = http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?breadcrumb=POLTD&method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=-1&issue=2006&producttype=Census%20Tables&documentproductno=0&textversion=false&documenttype=Details&collection=Census&javascript=true&topic=Ancestry&action=404&productlabel=Ancestry%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&order=1&period=2006&tabname=Details&areacode=0&navmapdisplayed=true& | title = 20680-Kaputotan (napno a panakaidasig a listaan) babaen ti Sekso - Australia | format = Microsoft Excel download | publisher = [[Australian Bureau of Statistics]] | work = 2006 Senso | accessdate = 2008-05-19 | archive-date = 2008-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080310121707/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?breadcrumb=POLTD&method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=-1&issue=2006&producttype=Census%20Tables&documentproductno=0&textversion=false&documenttype=Details&collection=Census&javascript=true&topic=Ancestry&action=404&productlabel=Ancestry%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&order=1&period=2006&tabname=Details&areacode=0&navmapdisplayed=true& | url-status = dead }}</ref><ref name="ABS Country of Birth">{{cite web | url = http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=POLTD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Country%20of%20Birth%20of%20Person%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Birthplace& | title = 20680-Pagilian a Panakaiyanakan ti Tao (napno a panakaidasig a listaan) baben ti Sekso - Australia | format = Microsoft Excel download | publisher = [[Australian Bureau of Statistics]] | work = 2006 a Senso | accessdate = 2008-05-27 | archive-date = 2017-12-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171204173619/https://web.archive.org/web/20130908101051/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=POLTD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Country%20of%20Birth%20of%20Person%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Birthplace& | url-status = dead }}</ref> |langs = [[Australia nga Ingles]], [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] |region13 = {{wagayway|Alemania}} |pop13 = 104,085 |ref13 =<ref name="Stat 10">{{cite web |url=https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/logon?language=en |title=Opisina ti Pederal nga Estadistika ti Alemania |publisher=Genesis.destatis.de |date= |accessdate=2011-11-12 |archive-date=2020-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509212608/https://www-genesis.destatis.de/genesis/online/logon?language=en |url-status=dead }}</ref> |region14 = {{wagayway|Espania}} |pop14 = 100,408 |ref14 =<ref name="Stat 11">{{cite web|url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/e245/p04/a2007/l0/&file=00000011.px&type=pcaxis&L=0 |title=Población por nacionalidad y país de nacimiento. 2007. INE |publisher=Ine.es |date= |accessdate=2011-11-12}}</ref> |region15 = {{wagayway|Suisa}} |pop15 = 95,000 |ref15 =<ref>{{cite web|url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/data/01.html |title=Etat et structure de la population – Données détaillées, Population résidante selon le sexe et la nationalité par pays, (su-f-01.01.01.03), Office fédéral de la statistique OFS |publisher=Bfs.admin.ch |date=2010-01-29 |accessdate=2011-11-12}}</ref> |region16 = {{wagayway|Israel}} |pop16 = 85,000 |ref16 =<ref>{{cite web|author=|url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=103063 |title=Hudio, Dagiti Patneng nga Agsasao ti Pransés iti Amin a Pagilian |publisher=Joshua a Gandat |date= |accessdate=2011-11-12}}</ref> |region17 = {{wagayway|Méhiko}} |pop17 = 60,000 |ref17 =<ref>{{cite web |url=http://pagnol83300.free.fr/barcelo02/Les%20Barcelonnettes%20au%20Mexique.htm |title=Les Barcelonnettes au Mexique |quote=On estime à 60 000 les descendants des Barcelonnettes, dispersés sur tout le territoire mexicain. |access-date=2012-03-02 |archive-date=2015-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328200721/http://pagnol83300.free.fr/barcelo02/Les%20Barcelonnettes%20au%20Mexique.htm |url-status=dead }}</ref> |region18 = {{wagayway|Portugal}} |pop18 = 35,000 |ref18 =<ref>{{iti sao|pt}} [https://web.archive.org/web/20040826175013/http://www.bocc.ubi.pt/pag/cunha-isabel-ferin-sos-racismo.html Imigração e Racismo: dez anos nos media]</ref> |region19 = {{wagayway|Luxembourg}} |pop19 = 25,200 |ref19 =<ref name="Stat 9">{{cite web |url=http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1054 |title=État de la population (x1000) 1981, 1991, 2001-2007 |publisher=Statistiques.public.lu |date= |accessdate=2011-11-12 |archive-date=2008-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608142359/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1054 |url-status=dead }}</ref> |region20 = {{wagayway|Cambodia}} |pop20 = 16,200{{smallsup|b}} |ref20 = |region21 = {{wagayway|Lebanon}} |pop21 = 15,000 |ref21 = |region22 = {{wagayway|Siria}} |pop22 = 13,000 |ref22 = |region23 = {{wagayway|Ecuador}} |pop23 = 11,000 |ref23 = |rels = kitaen ti [[relihion idiay Pransia]] |footnotes = {{smallsup|a}} mairaman ti 2,080,000 iti kaputotan ti [[Pranses a Kanada]]<br /> {{smallsup|b}} Mairaman dagiti bassit laeng ti kapututan da a Pransés<br /> {{smallsup|c}} Mairaman ti panakayanak ken kapututan<br /> {{smallsup|d}} Ti pagtaengan dagiti naipasngay a Pranses a tattao idi agdama ti 2001 a Senso |related = '''Dadduma pay [[Agsasao ti Romanse a Europa|Tattao a Latino]]''': [[Tattao nga Espaniol|Kastila]], [[Tattao a Portuges|Portuges]], [[Tatao nga Italiano|Italiano]] <br />'''Sabsabali [[Tattao a Hermaniko]]''' (gapu ti [[Franks|Frankish]] a kapututan) : [[Tatao nga Aleman|Aleman]], [[Tattao nga Olandes|Olandes]], [[Tatao nga Ingles|Ingles]] <br />'''Sabsabali [[Tattao a Seltiko]]''' (gapu ti [[Gallo-Romans|Gallo-Romano]] a kapututan) : [[Bretons]], [[Tattao a Gales|Gales]], [[Tattao a Korniko|Korniko]] }} Dagiti '''Pranses''' ({{lang-fr|Français}}) ket maysa a pagilian a nagbingbingay ti maysa a kadawyan a [[Pranses a kultura]] ken agsasao iti [[Pagsasao a Pranses|Pranses]] a kas maysa a [[Tinawid a pagsasao|nailian a pagsasao]]. Naipakasaritaan, a ti Pranses a populasion ket nagtaudda manipud kadagiti tattao iti [[Seltas|Seltiko]], [[Tattao a Latino|Latino]] ken [[Tattao a Hermaniko|Hermaniko]], ken tatta nga aldaw ket nagtitiponan kadagiti sabsabali nga [[etniko a grupo]]. Ti kaunegan ti Pransia, dagiti Pranses ket naipalpalawagan babaen ti [[pannakaumili]], urayno sino ti [[kaputotan]]da wenno nagnaedanda a pagilian. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{pungol}} [[Kategoria:Antropolohia|Pranses]] [[Kategoria:Tattao|Prances]] [[Kategoria:Populasion|Prances]] s24j2saftrkxuk69xqie2g0ibar2ehk 0 5073 405882 396704 2026-06-10T12:50:24Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405882 wikitext text/x-wiki {{maipapan}} [[Papeles:Medieval Arab Palestine.jpg|right|thumb|Ti 1890 a mapa iti Palestina a inpalpalawag babaen dagiti mediebal nga Arabo a heograpo, nga addaan iti administratibo a ligar ti[[Jund Filastin]]]] Ti '''Palestina''' ({{lang-el|Παλαιστίνη}}, ''Palaistinē''; {{lang-la|Palaestina}}; [[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]]: פלשתינה ''Palestina''; {{lang-ar| فلسطين}} {{transl|ar|''Filasṭīn''}}, {{transl|ar|''Falasṭīn''}}, {{transl|ar|''Filisṭīn''}}) ket maysa a taripnong a nagan, ken dadduma pay, a maus-usar a panagipalpalawag ti heograpiko a rehion a nagbaetan ti [[Baybay Mediterraneo]] ken ti [[Karayan Hordan]], ken dagiti sabsabali pay a kaarrubaan na a dagdaga.<ref name=ehrlich>Carl S. Ehrlich "Philistines" ''Ti Oxford a Pagalagadan ti Tattao ken Lig=lugar iti Biblia''. Ed. Bruce M. Metzger ken Michael D. Coogan. Oxford University Press, 2001.</ref><ref name=PEF>{{cite web|title=Pundo a Pangsukisok ti Palestina|publisher=Ti [[Pundo a Pangsukisok ti Palestina]]|url=http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm|accessdate=2008-04-04|archive-date=2017-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805180851/http://www.pef.org.uk/oldsite/Paldef.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=31&letter=P |title=Palestine: |publisher=JewishEncyclopedia.com |date= |accessdate=2011-09-15}}</ref><ref>{{cite book |title= Ti Pakasaritaan ti Moderno a Palestina: Maysa a Daga, Dua a Tattao|last= Pappe|first= Ilan|authorlink= Ilan Pappe |year= 2006|publisher= Cambridge University Press|isbn= 0-521-68315-7|url= http://www.amazon.com/dp/0521683157|accessdate=6 Peb 2011}}</ref><ref>{{cite book |title= Pakasaritaan iti Palestina: Manipud ti Ottoman a Panagsakup aginggana ti Panakabangon ti Estado iti Israel|last= Kramer|first= Gudrun|authorlink= Gudrun Kramer|year= 2008|publisher= Princeton University Press|isbn= 0-691-11897-3|url= http://www.amazon.com/dp/0691118973|accessdate=6 Peb 2011}}</ref><ref>{{cite book |title= Ti Pakasaritaan ti Taga-ugma a Palestina|last= Ahlstrom|first= Gosta|authorlink= Gosta Ahlstrom|year= 1993|publisher= Augsburg Fortress Publishers|isbn= 0-8006-2770-9|url= http://www.amazon.com/dp/0800627709|accessdate=6 Peb 2011}}</ref> Daytoy a rehion ket naamamuan pay a kas ti [[Daga iti Israel]] ([[Pagsasao a Hebreo|Hebreo]]: ארץ־ישראל ''Eretz-Yisra'el''),<ref>{{cite book | author = Gideon Biger | title = Dagiti Nagbeddengan ti Moderno a Palestina, 1840–1947 | at = passim | year = 2004 | publisher = RoutledgeCurzon}}</ref> ti [[Nasantoan a Daga]] ken ti [[Akin-abagatan a Levant]],<ref>de Geus, 2003, p. 7.</ref> ken napakasaritaan a naamammuan kadagiti sabsabali a nagnagan a mairaman ti [[Canaan]], [[Zion]], [[Siria Palestina]], [[Akin-abagatan a Siria]], [[Jund Filastin]] ken [[Outremer]]. Dagiti nagbeddengan iti daytoy a rehion ket nagbalbaliw kadagiti napalabas a pakasaritaan, ken immuna a naipalpalawag iti moderno a panawen babaen ti [[Tulagan a Pranko-Britaniko a nagbeddengan (1920)]] ken ti [[Transjordan a sinurat amangipalgip]] iti 16 Septiembre 1922, idi agdama ti [[Britaniko a Bilin para iti Palestina]]. Tatta nga aldaw, daytoy a rehion ket buklenna ti pagilian iti [[Israel]] ken ti [[Dagiti teritorio ti Palestinia]]. Ti Palestina ket itudona pay ti [[Estado iti Palestina]] a, manipud iti [[Panakairangarang iti Panakawaya ti Palestinia]] idi 1988, ket itudona ti maysa nga estado idiay [[Dagiti teritorio ti Palestinia|teritorio ti Palestinia]] iti 22% iti "hpakasaritaan a Palestina".<ref>Ti agdama a takder ket naibaga babaen ni [[Mahmoud Abbas]] iti bitlana idi Septiembre 2011 iti Nagkaykaysa a Pagpagilian: "Idi inamponmi daytoy a programa, agalala kami ti nasakit ken narigat unay nga agpang para iti kadakami amin, naipangpangruna kadagidiay, a mairamanak, napilit a pimmanaw kadagiti balbalayda ken dagiti ili ken purok, a nagaw-awit laeng kadagiti tagikua ken ladingit mi ken dagiti laglagip mi ken dagiti tulbek ti balay mi a mapan kadagiti panagtalaw a kampo ken ti Diaspora idi 1948 [[Al-Nakba]], maysa kadagit kadaksan operasion a panagpagut, panagdadael ken panagikkat iti maysa a natinggaw kennasupnet a kagimongan nga agparparawad iti maysa a pionero ken nangidaulo ti kultural, edukasion ken panagpabaro ti ekonomia iti Arabo a Tengnga a Daya. Nupay kasta, gapu ta namatmati kami iti kappia ken gapu kadagiti kapanunutan mi iti internasional a panakayanaup iti linteg, ken gapu ta adda dagiti katured mi nga agaramid kadagiti narigat a keddeng para kadagiti tattao mi, ken ti panaka-awan ti patingga a hustisia, inkeddeng mi nga inampon ti dalan a minaig a hustisia – ti hustisia a mabalin ken amangan a mabalin amangpalaing ti paset ti nakaro a pakasaritaan ti inhustisia a naitalek kaniami. Isu nga, umannurot kami t panakabangon ti Estado iti Palestina iti laeng 22% iti teritorio iti pakasaritaan ti Palestina – iti amain ti Palestina a Teritorio a sinakup babaen ti Israel idi 1967. [http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930152707/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/full-transcript-of-abbas-speech-at-un-general-assembly-1.386385 |date=2011-09-30 }}</ref> Tie Estado iti Palestina ket mabigbigan tatta nga aldaw babaen ti agarup a dua a pagkatlo dagiti pagilian ti lubong, nupay daytoy a kasasaad ket saan a mabigbigan babaen ti [[Nagkaykaysa a Pagpagilian]], [[Israel]] ken dagiti kangrunaan a [[Lumaud a lubong|Lumaud a pagilian]] a kas ti [[Estados Unidos]]. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} {{Kontrol ti autoridad}} {{pangted}} [[Kategoria:Palestina]] czg391h22sbttubm968kh5xt1x3ww15 0 14423 405883 402113 2026-06-10T13:04:26Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405883 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=320 |image1=Global Temperature Anomaly.svg|caption1=Ti sangalubongan a natimbengan a temperatura ti daga-taaw manipud idi 1880–2020, a mainaig ti 1951–1980 a katimbengan. Ti nangisit a linia ket ti tinawena katimbengan ken ti nalabbaga a linia ket isu ti 5 a tawen nga [[Agalallatiw a katimbengan|agtartaray a katimbengan]]. Dagiti berde a baras ket agiparparang kadagiti di-nalawag a karkulo. Nagtaudan: [http://data.giss.nasa.gov/gistemp/ NASA GISS] |image2=GISS temperature 2000-09 lrg.png |image3=GISS temperature palette.svg|caption3=Ti mapa ket agiparparang ti 10-a tawen a katimbengan (2000–2009) iti sangalubongan a natimbengan a temperatura nga anomalia a mainaig ti 1951–1980 a katimbengan. Ti kadakkelan a panagpangato ti temperetura ket idiay Artiko ken Antartiko a Peninsula. Nagtaudan: [[NASA nga Oserbatorio ti Daga]]<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=42392 Ti 2009 a Gibisan ti Kapudotan a Dekada a Nairehistro]. [[NASA]] Imahen ti Obserbatorio ti Daga iti Dayta nga Aldaw, 22 Enero 2010.</ref> |image4=Global Warming Observed CO2 Emissions from fossil fuel burning vs IPCC scenarios.svg |caption4=Posil a sungrod a mainaig ti panagruar ti CO2 a maipada kadagiti lima a maar-aramid nga IPCC a panagruar. Dagiti naidennet ket minaig kadagiti sangalubongan a panagsardeng. Datos manipud iti [http://www.ipcc.ch/ipccreports/sres/emission/data/allscen.xls IPCC SRES a mararamid]; [http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS Datos a pagsaknapan ti papel a mairaman ti "CO2 a Panagsengngaw manipud iti Panaguram ti Sungrod 2010 – Dagiti nailasin" ti Ahensia ti Sangalubongan nga Enerhia]; ken [http://www.guardian.co.uk/environment/2011/may/29/carbon-emissions-nuclearpower Nayon a IEA a datos]. Nagtaudan ti ladawan: [[Eskeptiko a Siensia]]}} Ti '''Panagpudot ti lubong''' ({{lang-en|Global warming}}) ket daytoy ti panagpangato ti katimbengan a temperatura ti tangatang iti [[Daga (planeta)|Daga]] ken dagiti taaw manipud idi gibus iti maika-19 a siglo ken dagiti naipadto a panagtultuloy. Manipud idi rugi ti maika-20 a siglo, ti katimbengan a temperatura ti rabaw ti Daga ket nagpangato babaen ti agarup a {{convert|0.8|C-change|F-change|1}}, nga addaan iti agarup a dua a pagkatlo kadagiti panagpangato ket rimsua manipud idi 1980.<ref name="AmericasClimateChoices-2011-FullReport">{{Cite book | publisher = Ti Nailian nga Akademia a Pagmalditan | isbn = 978-0-309-14585-5 | title = Dagiti Pagpilian ti Klima ti Amerika | location = Washington, D.C. | year = 2011 | url = http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=12781&page=1 | page = 15 | quote = Ti katimbengan a temperatura iti rabaew ti Daga ket ngimmato babaen ti agarup a {{val|1.4|u=°F}} ({{val|0.8|u=°C}}) kadagiti napalabas a 100 a tawen, nga addaan iti agarup a {{val|1.0|u=°F}} ({{val|0.6|u=°C}}) iti daytoy a panagpudot a rimsua kadagiti napalabas a tallo a dekada }}</ref> Ti panagpudot iti [[klima]] a sistema ket awan dudua, ken dagiti sientista ket ad-adu ngem 90% a sigurado a kaaduan kadagitoy ket naaramid babaen ti immadu a konsentrasion iti [[inbernadero nga alingasaw]] a napataud babaen kadagiti aramid ti nagtagitaon a kas dagiti [[panagpaawan ti kabakiran]] ken ti panagpuor kadagiti [[posil a sungrod]].<ref>"Ti panagpudo iti klima a sistema ket awan dudua, ket makitkita tattan manipud kadagiti panagpalpaliiw kadagiti panagpangato iti sangalubongan a katimbengan a temperatura ti angin ken taaw, ti agnanayon a panakatunaw iti niebe ken yelo ken panagpangato ti sangalubongan a katimbengan ti pantar ti baybay." IPCC, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html Sintesia a Reporta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102182622/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains1.html Paset 1.1: Panagpalpaliiw ti panagbalbaliw ti klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804231804/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains1.html |date=2018-08-04 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 SYR|2007}}.</ref><ref>"Dagiti tallo nga inusar ket inusar a panagipalpalawag kdagiti di-nalawag nga addaan iti tunggal maysa a naisangayan a porma ti pagsasao. * * * A dagiti di-nalawag iti maysa a nisangayan a nagbanagan ket naipategan ti panagusar ti eksperto a panangipato ken estadistikal a panagusig kadagiti bagbagi ti ebidensia (a kas dagiti panagpalpaliiw wenno nagbanagan ti modelo), dagiti sumaganad a pumadpada a panakasakup ket usaren a panagiyebkas ti naipategan a probabilidad a rumsua: awan dudua >99%; nangato ti panakaagpayso >95%; agpayso >90%......" IPCC, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html Sintesis a Reporta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102182622/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mainssyr-introduction.html Panagtaripatu ti Di-nalawag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309213209/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mainssyr-introduction.html |date=2013-03-09 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 SYR|2007}}.</ref><ref>IPCC, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html Sintesis a Reporta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102182622/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/main.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains2-4.html Section 2.4: Panakagupit ti panagbaliw ti klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103000828/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/mains2-4.html |date=2018-11-03 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 SYR|2007}}.</ref><ref>{{Cite book | publisher=Ti Nailian nga Akademia a Pagmalditan | isbn = 0-309-14588-0 | last = <nowiki>Dagiti Pagpilian ti Klima ti Amerika: Gunglo ti Panagparang-ay ti Siensia iti Panagbaliw ti Klima; Konsilo ti Nailian a Pangsukisok</nowiki> | title = Panagparang-ay ti Siensia ti Panagbaliw ti Klima | location = Washington, D.C. | year = 2010 | url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782 | quote = (p1) … adda napigsa, kredible a bagi ti ebidensia, a naibatay kadagit adu a linia ti panagsukisok, nga agdokdukumento a ti klima ket agbalbaliw ken dagitoy a panagbalbaliw ket kaaduan a gapuanan kadagiti inararamid ti nagtagitaoan. Nupay adu pay dagiti maadal, ti bugas ti the core penomeno, sientipiko a panagsalsaludsod, ken dagiti hipotesis ket natalipupos a naimatangan ken natibker a natakderan iti rupa ti nakaro a sientipiko a suppiat ken ti naannad a panagadal kadagiti sabsabali a panagipalpalawagan. * * * (p21-22) Adda dagiti daduma a sientipiko a naipatingga wenno teoria ket natalipupos a naimatangan ken nasubokan, ken nasuportaran babaen kadagiti adu a nawaya a panagpalpaliiw ken nagbanagana, a ti kababalin a dagiti sumaganad ket mabirukan a dagitoy ket saan a pudno ket mapaawanen a bassit. Iti kaytoy a naipatingga ken dagiti teoria ket naipategandan a kas maysa a naikeddeng a kinapudno. Daytoy ket kasla ti kaso para iti naipatingga a ti sistema ti Daga ket pumudpudot ken ti kaaduan iti daytoy a pangpudpudot ket gapu kadagiti inararamid ti nagtagitaoan. }}</ref> Dagiti a nasukimat ket mabigbigan babaen ti nailian a siensia dagiti akademia kadagiti amin a kangrunaan a naparang-ay a pagpagilian.<ref>{{cite web |url=http://nationalacademies.org/onpi/06072005.pdf |title=Kumaduaan nga insarita dagiti Akademia ti Siensia |format=PDF |date= |accessdate=9 Agosto 2010 |archive-date=2013-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909022954/http://www.nationalacademies.org/onpi/06072005.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Cref2|A}} Dagiti maipadpadto a [[modelo ti klima]] ket naipabuklan idi 2007 a [[Maikapat a Reporta ti Panagipateg ti IPCC|Reporta ti Maikapat a Panagipateg]] (AR4) babaen ti [[Intergobernmental a Sangkabenneg iti Panagbalbaliw ti Klima]] (IPCC). Nangibagbagada nga iti las-ud ti maika-21 a siglo ti rabaw a temperatura ti lubong ket mabalin nga umad-adu a ngumato iti {{pagbaliwen|1.1|to|2.9|C-change|F-change|1}} para iti kababaanda a [[Naipangpangruna a Reporta dagiti Senario ti Sengngaw]] ken {{pagbaliwen|2.4|to|6.4|C-change|F-change|1}} para iti kangatoda.<ref>Meehl ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html Chap. 10: Dagiti Maipadpadto a Klima ti Sangalubongan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415020743/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html |date=2016-04-15 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10s10-es-1-mean-temperature.html Sec. 10.ES: Katimbengan a Temperatura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116102329/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10s10-es-1-mean-temperature.html |date=2011-11-16 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagitoy a sakup kadagitoy a karkulo ket nagtaud manipud iti panagusar kadagiti modelo nga adda dagiti aggigiddiat a [[sensitibidad ti klima|sensitibidad ti konsetrasion ti alingasaw iti inbernadero]].<ref>{{cite journal |last=Schneider Von Deimling |first=Thomas |author2=Held |author3=Ganopolski |author4= Rahmstorf |title=Nakarkulo a sensitibidad ti klima manipud naigrupo a simulasion ti glasial a klima |journal=Dagiti Dinamiko ti Klima |year=2006 |id = {{citeseerx|10.1.1.172.3264}} }}</ref><ref>Meehl ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html Chap. 10: Dagiti Maipadpadto a Klima ti Sangalubongan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415020743/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10.html |date=2016-04-15 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch10s10-5.html Paset 10.5: Panangibilang ti Sakup ti Panagbalbaliw ti Klima], iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti masakbayan a ballag ken mainaig a panagbalbalaiw ket maigiddiat manipud kadagiti [[dagiti rehional a pagtonoyan ti panagpudot ti lubong|rehion]] ti lawlaw ti lubong.<ref>Solomon ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ts.html Teknikal a pakabuklan], [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-5-3.html Paset TS.5.3: Dagiti Maipadpadto a Rehional a Gatad], iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti [[dagiti rehional a pagtonoyan ti panagpudot ti lubong|pagtonoyan]] iti panagpangato ti temperatura ti lubong ket mangiraman ti maysa a [[Agdama a panagpangato ti lessaad ti baybay|panagpangato kadagiti lessaad ti baybay]] ken ti panagbalbaliw ti kaadu ken tabas iti [[tudo (meteorolohia)|tudo]], ken dagiti pay mabalin a panagpadakkel dagiti [[Subtropiko|subtropikal]] a [[desierto]].<ref>{{Cite journal |last1 = Lu |first1 = Jian |last2 = Vechhi |first2 = Gabriel A. |last3 = Reichler |first3 = Thomas |title = Panagpadakkel ti Hadley a selula babaen ti panagpudot ti lubong |journal = Sursurat ti Heopisikal a Panagsukisok |volume = 34 |issue = 6 |page = L06805 |year = 2007 |url = http://www.atmos.berkeley.edu/~jchiang/Class/Spr07/Geog257/Week10/Lu_Hadley06.pdf |format = PDF |doi = 10.1029/2006GL028443 |bibcode = 2007GeoRL..3406805L |access-date = 2013-02-11 |archive-date = 2008-12-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081217020052/http://www.atmos.berkeley.edu/~jchiang/Class/Spr07/Geog257/Week10/Lu_Hadley06.pdf |url-status = dead }}</ref> Ti panagpudot ket manamnama a [[Artiko a panagkumriit|napigpigsa idiay Artiko]] ken mainaigto iti agtultuloy a [[panagsanud dagiti glasier manipud idi 1850|panagsanud dagiti glasier]], [[permafrost]] ken [[yelo ti baybay]]. Dagiti mabalin pay a pagtonoyan iti panagpudot ket mairaman ti kankanayon nga irurumsua dagiti pasamak ti [[nakaro a tiempo]] a mairaman dagiti [[allon ti pudot]], igaaw ken napigsa a tudo, [[panag-asido ti taaw]] ken [[pannakapukaw a peggad manipud iti panagbalbaliw ti klima|pannakapukaw dagiti sebbangan]] gapu kadagiti agbalbaliw a rehimen ti temperatura. Dagiti pagtonoyan a nakaro para iti tattao ket mairaman ti [[panagbalbaliw ti klima kenagrikultura|seguridad ti taraon]] manipud kadagiti panagbabassit kadagiti maapit ken ti [[klima a panagkamang|pannkapukaw kadagiti pagnaedan]] manipud iti inundasion.<!--<ref name=Battisti />--><ref>{{harvnb|US NRC|2012}}{{full|date=Nobiembre 2012}}</ref> Dagiti maisingsingasing a panagsungbat nga annuroten iti panagpudot ti lubong ket mairaman ti [[panagpalag-an ti panagpudot ti lubong|panagpalag-an]] babaen ti panagpabassit kadagiti sengngaw, [[panagampon iti panagpudot ti lubong|panagampon]] kadagiti pagtonoyanna, ken dagiti mabalin a masakbayan a [[heoinhenieria]]. Kaaduan ti pagpagilian ket partido ti [[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC),<ref>{{citation | year=2011 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Kasasaad ti Panagpasingked ti Taripnong | url=http://unfccc.int/essential_background/convention/status_of_ratification/items/2631.php | publisher=UNFCCC | location=Sekretariat ti UNFCCC: [[Bonn]], [[Alemania]] }}. Kaaduan ti pagpagilian iti lubong ket partido ti [[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC), a nangampon ti puntaan a {{val|2|u=°C}} . Manipud idi 25 Nobiembre 2011, dagitoy ket partido ti 195 (194 nga es-estado ken 1 a rhional nga ekonomiko a gunglo ti panagtitipon (ti [[Kappon ti Europa]])) iti UNFCCC.</ref> a ti dumtengan ti gandatda ket ti [[Panagliklik kadagiti makadangran a panagbalbaliw ti klima|panagpawil kadagiti makadangran nga antropoheniko a (a kas ti, pinataud ti tao) a panagbalbaliw ti klima]].<ref>{{cite web |title=Artikulo 2|work=Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian|quote=Ti dumtengan a gandat iti daytoy a Taripnong ken dagiti amiaman a mainaig a legado nga instrumento a maampon ken magun-od dagiti Konperensia dagiti Partido, segun kadagiti nangruna a probision ti Taripnong, ti panagtalinaay ti kaadu dagiti inarbedero nga alingasaw iti tangatang iti maysa nga agpang a mangpawil ti makadangran nga antropoheniko a panagbiang ti sistema ti klima. Dagiti kastoy nga agpang ket mabain a magun-od iti kaunegan ti batayan ti panawen a makaanay a mangpalubos ti ekosistema a mangampon ti masna a panagbalbaliw ti klima, tapno maisegurado ti panagpataud ti taraon ket saan a madangran ken tapno mapakabaelen ti pannakaipan ti ekonomiko a panagrang-ay iti matalinaay a pamay-an. |url=http://unfccc.int/essential_background/convention/background/items/1353.php }}, naala manipud iti nakabangonan ti sangalubongan a tulagan a naikeddeng idi 21 Marso 1994.</ref> Dagiti Partido ti UNFCCC ket nangamponda kadagti sakup ti annuroten a naidaremdem a mangpabassit kadagiti alingasaw a sengngaw ti inarbedero<ref name="2005 unfccc synthesis of non-annex I statements">{{citation | year=2005 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Maikanem nga Urnong ken sintesis ti immuna a nailian a panakinsinnarita manipud kadagiti Partido a saan a nairaman iti Nairaman I iti Taripnong. Palagip babaen ti sekretariat. Ehekutibo a pakabuklan. | url=http://unfccc.int/resource/docs/2005/sbi/eng/18.pdf | format=PDF | publisher=Opisina ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idiay Ginebra | location=Ginebra (Suisa) }}</ref>{{Rp|10|date=Nobiembre2012}}<ref>Gupta, S. ''et al''. [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/ch13s13-2-1.html 13.2 Panagbalbaliw ti klima ken dagiti dadduma pay a mainaig nga annuroten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309012120/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/ch13s13-2-1.html |date=2013-03-09 }}, in {{Harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}}.</ref><ref>{{citation | chapter=Ch 4: Panagbalbaliw ti klima ken pakasakbayan ti enerhia }}, in {{harvnb|IEA|2009|pp=173-184}} (pp.175-186 of PDF)</ref><ref name="2011 unfccc synthesis of annex I communications">{{citation | year=2011 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Urnong ken sintesis ti maikalima a nailian a panakisinnaritaan. Ehekutibo a pakabuklan. Palagip babaen ti sekretariat. | url=http://unfccc.int/resource/docs/2011/sbi/eng/inf01.pdf | format=PDF | publisher=Opisina ti Nagkaykaysa a Pagpagilian idiay Ginebra | location=Ginebra (Suisa) }}</ref>{{Rp|9|date=Nobiembre 2012}} ken ti panagtulong ti [[panagampon ti panagpudot ti lubong]].<ref name="2005 unfccc synthesis of non-annex I statements" />{{Rp|13|date=Nobiembre 2012}}<ref name="2011 unfccc synthesis of annex I communications" />{{Rp|10|date=Nobiembre 2012}}<ref>Adger, ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17.html Kapitulo 17: Pagtonoyan ti panagampon dagiti panagsanay, dagiti pagpilian, dagiti lapped ken kapasidad,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103172451/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17.html |date=2018-11-03 }} [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17s17-es.html Ehekutino apakabuklan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310003821/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch17s17-es.html |date=2013-03-10 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}}.</ref><ref>[http://siteresources.worldbank.org/INTWDR2010/Resources/5287678-1226014527953/Chapter-6.pdf 6. Panagala kadagiti masapul a pundo para iti panangipabassit ken panag-ampon (PDF)], iti {{citation |year=2010 |author=Bangko ti Lubong |title=2010 a Reporta ti Panagrang-ay ti Lubong: Panagrang-ay ken Panagbalbaliw ti Klima |publisher=Ti Internasional a Banko para iti Panagibangon manen ken Panagrang-ayt / Ti Banko ti Lubong |location=Washington DC, Estados Unidos |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/EXTWDRS/EXTWDR2010/0,,contentMDK:21969137~menuPK:5287816~pagePK:64167689~piPK:64167673~theSitePK:5287741,00.html |pages=262–263 |access-date=2013-02-11 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305081236/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/EXTWDRS/EXTWDR2010/0%2C%2CcontentMDK%3A21969137~menuPK%3A5287816~pagePK%3A64167689~piPK%3A64167673~theSitePK%3A5287741%2C00.html |url-status=dead }}</ref> Dagiti Partido ti UNFCCC ket nangitunosda nasken dagiti panagpabassit kadagiti sengngaw,<ref name="unfccc 2 degrees celsius target">{{citation | year=2011 | author=[[Pagibatayan a Taripnong ti Panagbalbaliw ti Klima ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]] (UNFCCC) | title=Taripnong dagiti Partido&nbsp;– Maika-16 a taripnong: Keddeng 1/CP.16: Dagiti Tulagan ti Cancun: Dagiti Nagbalinan dagiti obra ti Ad Hoc a Grupo ti Agob-obra iti Nabayag a Termino a Tignay ti Pagtitinnulongan babaen ti Taripnong (Ingles): Parapo 4 | publisher=UNFCCC | location=Sekretariat ti UNFCCC: [[Bonn]], [[Alemania]] | page=3 | url=http://unfccc.int/resource/docs/2010/cop16/eng/07a01.pdf#page=2 | format=PDF }} "(…) nasken dagiti adu a panagpabassit ti alingasaw a sengngaw ti inbernadero segun ti siensia, ken kas tinaidokumento iti Maikapat a Panagtonoy a Reporta ti Intergobernmental nga Entrapanio ti Panagbalbaliw ti Klima, nga adda ti panirigan ti panagpabassit ti alingasaw a sengngaw ti inbernadero tapno matengngel ti panagpangato ti natimbeng a temperatura ti lubong iti baba ti {{val|2|u=°C}} a nangatngatao ngem dagiti preindustrial nga agpang"</ref> ken dagiti masakbayan a panagpudot ti lubong ket mapatinggaan ti baba ti {{convert|2.0|C-change|F-change|1}} a mainaig ti pre-industrial nga agpang.<ref name="unfccc 2 degrees celsius target" />{{Cref2|B}} Dagiti reporta naipablaak idi 2011 babaen ti [[Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]<ref>{{citation | date=Nobiembre 2011 | author=Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (UNEP) | title=Panagisilpo ti Baetan ti Sengngaw: Ti Sintesis a Reporta ti UNEP | chapter=Ehekutibo a Pakabuklan | page=8 | url=http://www.unep.org/pdf/UNEP_bridging_gap.pdf | format=PDF | publisher=UNEP | location=[[Nairobi]], [[Kenya]] | isbn=978-92-807-3229-0 | access-date=2013-02-11 | archive-date=2011-11-26 | archive-url=https://swap.stanford.edu/20111126075241/http://www.unep.org/pdf/UNEP_bridging_gap.pdf | url-status=dead }} UNEP Stock Number: DEW/1470/NA</ref> ken ti [[Ahensia ti Internasional nga Enerhia]]<ref>{{citation | year=2011 | author=Ahensia ti Internasional nga Enerhia (IEA) | title=2011 a Sangalubongan a Pakasakbayan ti Enerhia | chapter=Ehekutibo a Pakabuklan (Ingles) | publisher=IEA | location=[[Paris]], [[Pransia]] | page=2 | url=http://www.iea.org/weo/docs/weo2011/executive_summary.pdf | format=PDF | access-date=2013-02-11 | archive-date=2013-10-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131019005512/http://www.iea.org/weo/docs/weo2011/executive_summary.pdf | url-status=dead }}</ref> ket mangisingsingasing a dagiti ganetget manipud iti naspsapa ngem maika-21 a siglo a panagpabassit kadagiti sengngaw ket saan a makaanay ti UNFCCC a puntaan ti {{val|2|u=°C}}. == Napalplaliiw a panagbalbaliw ti temperatura == [[Papeles:WhereIsTheHeatOfGlobalWarming.svg|260px|thumb|alt=refer to caption|Ti panagpangato ti [[linaon a pudot]] ti taaw ket ad-adu ngem ti ania man a naipenpen nga [[enerhia]] iti pudot a balanse ti Daga kadagiti dua a paset ti panawen ti 1961 aginggana ti 2003 ken 1993 aginggana ti 2003, ken pakaibilangan kadagiti ad-adu ngem 90% iti mabalin a panagpangato ti linaon a pudot ti sistema ti Daga iti las-ud kadagitoy a paset ti panawen.<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5s5-2-2-3.html Sec 5.2.2.3 Dagiti pagbanagan para iti Balanse ti Pudot ti Daga] | chapter=Kapitulo 5: Dagiti panagpalplaliiw: Maipapan ti Taaw a Panagbalbaliw ti Klima ken Lessaad ti Baybay | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html | author=Bindoff, N.L. | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2017-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170620210108/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html | url-status=dead }}, iti {{harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}, nagibasaran babaen ti: {{citation | title=Dagiti Grapiko ti Klima babaen ti Skeptical Science: Dagiti Komponente ti Panagpudo ti Lubong: | at=Dagiti komponente ti panagpudot ti lubong para iti paset ti panawen ti 1993 aginggana ti 2003 a nakarkulo manipud iti IPCC AR4 5.2.2.3 | url=http://www.skepticalscience.com/graphics.php?g=12 | publisher=Skeptical Science }}</ref>]] [[Papeles:Temperature_reconstruction_last_two_millennia.svg|thumb|alt=refer to caption and adjacent text|Dua milenio dagiti natimbeng a temperatura ti rabaw segun ti nadumaduma a rekonstruksion manipud dagiti [[Pannakbagi (klima)|pannakbagi a klima]], ti tunggal maysa ket naipasayaat iti maipapan ti dekada a gatagantingan, nga adda ti [[rehistro ti instrumental a temperatura]] a natuonan iti nangisit.]] Ti [[natimbeng a temperatura ti rabaw ti lubong|natimbeng a temperatura ti rabaw ti Daga]] ket ngimmato babaen ti {{val|0.74|0.18|u=°C}} kadagit ipaset ti panawen ti 1906–2005. Ti gatad ti panagpudot kadagiti kinaudi a gudua iti dayta a paset ti panawen ket gangani nadoble para iti dayta a paset ti panawen a kas maysa a sibubukel ({{val|0.13|0.03|u=°C}} tunggal maysa a dekada, a maigiddiat ti {{val|0.07|0.02|u=°C}} tungngal maysa a dekada). Ti pagtonoyan a [[isla ti urbano a pudot]] ket bassit laeng, a nakarkulo a pakaibilangan para iti basbassit ngem {{val|0.002|u=°C}} iti panagpudot iti tungngal maysa a dekada manipud idi 1900.<ref>Trenberth ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html Kapitulo. 3, Dagiti panagpalpaliiw: Atmosperiko a Rabaw ken Panagbalbaliw ti Klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924100014/http://ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html |date=2017-09-24 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-2-2-2.html Paet 3.2.2.2: Dagiti Isla ti Urbano a Pudot ken dagti Pagtonoyan ti Panagusar ti Daga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512172320/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-2-2-2.html |date=2014-05-12 }}, [http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf p. 244] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023052326/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf |date=2017-10-23 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti temperatura iti akin-baba a [[tropospera]] ket ngimmato iti nagbaetan ti 0.13 ken {{val|0.22|u=°C}} (0.22 ken {{val|0.4|ul=°F}}) tunggal maysa a dekada manipud idi 1979, segun [[dagiti panagrukod ti satelite]]. Dagiti [[Pannakbagi (klima)|pannakbagi ti klima]] ket mangipakpakita ti temperatura a relatibo a natalinaayen kadagiti [[rehistro ti temperatura iti napalabas a 1000 a tawtawen|maysa wenno dua ribo a tawtawen]] sakbay ti 1850, nga adda dagiti maipapan ti rehion a panagduduma a kas ti [[Mediebal a Napudot a Paset ti Panawen]] ken ti [[Bassit a Panawen ti Yelo]].<ref>Jansen ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6.html Kapitulo 6, Palaeoklima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125074904/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6.html |date=2013-11-25 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html#6-6-1 Paset 6.6.1.1: Ania kadi ti Ipakita dagiti Rekonstruksion a Naibatay iti Paleoklimatiko a Pannakbagi?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328093747/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html#6-6-1 |date=2015-03-28 }}, [http://www.ipcc-wg1.unibe.ch/publications/wg1-ar4/ar4-wg1-chapter6.pdf pp. 466–478] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524082417/http://www.ipcc-wg1.unibe.ch/publications/wg1-ar4/ar4-wg1-chapter6.pdf |date=2010-05-24 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Ti panagpudot a makitkita iti rehistro ti instrumental a temperatura ket maitunos kadagiti nawatiwat a sakop iti panagpalpaliiw, a kas nadokumentuan babaen dagiti adu a sientipiko a grupo.<ref name="kennedy evidence for global warming">{{citation | author=Kennedy, J.J. | year=2010 | title=Kasano nga ammotayo no pimmudot ti lubong? iti: 2. Sangalubongan a Klima, iti: Kasasaad ti Klima idi 2009 | url=http://www.ncdc.noaa.gov/bams-state-of-the-climate/2009.php | journal=Bull.Amer.Meteor.Soc. | volume=91 | issue=7 | page=26 | access-date=2013-05-30 | archive-date=2015-08-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150820035443/http://www.ncdc.noaa.gov/bams-state-of-the-climate/2009.php | url-status=dead }}</ref> Dagiti kas pagarigan ket mairaman ti [[panagpangato ti agdama a lessaad ti baybay|panagpangato ti lessaad ti baybay]] (ti [[danum]] ket [[termal a panagpadakkel|dumakkel]] no pumudot),<ref>{{citation | author=Kennedy, C. | date=10 Hulio 2012 | title=ClimateWatch Magazine >> Kasasaad ti Klima: Sangalubongan a Lessaad ti Baybay idi 2011 | url=http://www.climatewatch.noaa.gov/article/2012/2011-state-of-the-climate-sea-level | publisher=Portal ti Serbisio ti Klima ti NOAA }}</ref> ti nawatiwat a pannakatunaw iti [[niebe]] ken [[yelo]],<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-direct-observations.html Dagiti Dagus a Pangpalplaiiw kadagiti Kinaudi a Panagbalbaliw ti Klima] | chapter=Pakabuklan para kadagiti Agar-aramid ti Annuroten | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2018-11-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181102182309/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html | url-status=dead }}, in {{harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}</ref> pannakaipangato ti [[linaon a pudott]] kadagiti [[taaw]],<ref name="kennedy evidence for global warming" /> pannakaipangato ti [[naisangayan a kadam-eg|kadam-eg]],<ref name="kennedy evidence for global warming" /> ken ti nasapsapa a [[penolohia|pannakaitutop]] kadagiti pasamak ti [[primabera (tiempo)|primabera]],<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/spmsspm-b.html B. Ti agdama a pannakaammo kadagiti napalpaliiw a pagbanagan iti panagbalbaliw ti klima iti masna ken enbironmento ti tao] | chapter=Pakabuklan para kadagiti Agar-aramid ti Annuroten | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/spm.html | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2016-04-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160419000003/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/spm.html | url-status=dead }}, iti {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}}</ref> e.g., ti [[sabong|panagsabsabong]] dagiti [[mula]].<ref>{{citation | at=[http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1s1-3-5-1.html Paset 1.3.5.1 Dagiti panagbalbaliw iti penolohia] | author=Rosenzweig, C. | chapter=Kapitulo 1: Panagikeddeng ti balor dagiti Napaliiw a Panagbalbaliw ken dagiti Sunbat dagiti Masna ken Maimaton a Sistema | chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html | title=Archive copy | access-date=2013-05-30 | archive-date=2018-11-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181102182439/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch1.html | url-status=dead }}, iti {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007|p=99}}</ref> Ti [[probabilidad]] a dagitoy a panagbalbaliw ket nairana laeng a napasamak ket pudno a sero.<ref name="kennedy evidence for global warming" /> Dagiti kaaudian a karkulo ti [[Goddard Institute for Space Studies]] (GISS) ti [[NASA]] ken ti [[National Climatic Data Center]] ket mangipakpakita nga idi 2005 ken 2010 ket agpadpada para iti kapudotan a tawen ti planeta manipud idi matalekan a, nawatwat a magun-od dagiti instrumento a panagrukod idi naladaw a maika-19 a siglo, a linabsanna idi 1998 babaen ti basbassit a sangkagasut a grado.<ref>{{cite web | last = Cole | first = Steve | author2 = Leslie McCarthy | title = NASA&nbsp;– NASA a Panagsukisok ket nakitana a ti 2010 ket Naipada ti Nairehistro a Kapudotan a Tawen | format = Pabuya | accessdate = 3 Marso 2011 | url = http://www.nasa.gov/topics/earth/features/2010-warmest-year.html | archive-date = 2020-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200103225235/https://www.nasa.gov/topics/earth/features/2010-warmest-year.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://data.giss.nasa.gov/gistemp/2005/ | last=Hansen | first=James E. | authorlink=James E. Hansen | title = Goddard nga Instituto para kadagiti Panagadal ti Limbang, Panagusig ti Rabaw a Temperatura ti GISS | accessdate =17 Enero 2007 | date = 12 Enero 2006 | publisher=NASA a Goddard nga Instituto para kadagiti Panagadal ti Limbang}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2009/13 | title = Kasasaad ti Klima: Sangalubongan a Panagusig para iti Tinawen ti 2009 | accessdate = 3 Mayo 2011 | date = 15 Enero 2010 | archive-date = 2014-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141219040739/http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2009/13 | url-status = dead }}</ref> Dagiti karkulo babaen ti [[Climatic Research Unit]] (CRU) ket nangipakpakita nga idi 2005 a kas ti kapudotan a tawen, iti likudan ti 1998 a ti 2003 ken 2010 ket agpadpada para iti maikatlo a kapudotan a tawen, nupay kasta, "ti biddut a karkulo para kadagiti agmaymaysa a tawen … ket saan a basbassit ngem sangapulo a beses a dakdakkel ngem ti baetan a paggiddiatan dagitoy a tallo a tawen."<ref>{{cite web | last = Jones | first = Phil | title = Pakaammo a Sabanas ti CRU blng. 1: Rehistro ti Sangalubongan a Temperatura | accessdate = 3 Mayo 2011 | url = http://www.cru.uea.ac.uk/cru/info/warming/ | publisher = Unit ti Panagsukisok ti Klima, Eskuela dagiti Siensia ti Enbironmento, Unibersidad ti Daya nga Anglia | archive-date = 2015-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151103044452/http://www.cru.uea.ac.uk/cru/info/warming/ | url-status = dead }}</ref> Ti [[World Meteorological Organization]] (WMO) ''dagiti insasao iti kasasaad ti sangalubongan a klima idi 2010'' ket nangipalpalawag a, "Ti 2010 a nominal a pateg iti {{val|p=+|0.53|u=°C}} ket nairanggo nga immuna kadagiti 2005 ({{val|p=+|0.52|u=°C}}) ken 1998 ({{val|p=+|0.51|u=°C}}), urayno dagiti paggiddiatan a baetan dagitoy a tallo a tawen ket saan nga estadistika a nangruna..."<ref>{{Citation | publisher=World Meteorological Organization (WMO) | last = World Meteorological Organization | title = Insasao ti WMO iti kasasaad ti sangalubongan a klima idi 2010 | year = 2011 | url = http://www.wmo.int/pages/prog/wcp/wcdmp/statement/documents/1074_en.pdf}}</ref> [[Papeles:Enso-global-temp-anomalies.png|thumb|alt=refer to caption and adjacent text|Ti [[NOAA]] a grapiko dagiti Sangalubongana Tinawen nga Anomalia ti Temperatura 1950–2012, a mangipakpakita ti [[Akin-abagatan a Panagpallayog ti El Niño]]]] Dagiti temperatura idi 1998 ket saan a kadawyan a gapu ta dagiti sangalubongan a temperatura ket napektaran babaen ti [[Akin-abagatan a Panagpallayog ti El Niño]] (ENSO), ken ti kapigsaan nga El Niño iti napalabas a siglo ket napasamak iti las-ud ti dayta a tawen.<ref name="Changnon2000">{{Cite book | title = El Niño, 1997–1998: Ti Klima a Pasamak iti Siglo|last=Changnon|first=Stanley A.|author2=Bell, Gerald D.|year=2000|publisher=Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan|location=Londres|isbn = 0-19-513552-0}}</ref> Ti sangalubongan a temperatura ket suheto dagiti nabiit a termino a panagbalbaliw a maituoon kadagiti napaut a pagduyosan ken mabalin a temporario a manglapped kaniada. Ti relatibo a katalinaay ti temperatura manipud idi 2002 aginggana idi 2009 ket maitunos iti kastoy a pasamak.<ref>{{Cite journal|url=http://www.metoffice.gov.uk/media/pdf/j/j/global_temperatures_09.pdf|title=Dagiti Kadi Sangalubongan a Pagduyosan ti Temperatua Kadagiti Kinaudi a Dekada ket Mangpamadi kadagiti Panangipadto ti Klima? [iti "Kasasaad ti Klima idi 2008"]|first=J.|last=Knight|first2=J.J.|last2=Kenney|first3=C.|last3=Folland|first4=G.|last4=Harris|first5=G.S.|last5=Jones|first6=M.|last6=Palmer|first7=D.|last7=Parker|first8=A.|last8=Scaife|first9=P.|last9=Stott|display-authors=2|work=Bull.Amer.Meteor.Soc.|volume=90|issue=8|pages=S75–S79|date=Agosto 2009|format=PDF|accessdate=13 Agosto 2011|archive-date=2011-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123102216/http://www.metoffice.gov.uk/media/pdf/j/j/global_temperatures_09.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book | title = Panagbuntog ti Sangalubongan a Temperatura&nbsp;– saan a ti gibus ti panagbalbaliw ti klima|publisher=UK Met Office| url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.metoffice.gov.uk/climatechange/policymakers/policy/slowdown.html|accessdate =20 Marso 2011}}</ref> Idi 2010 ket El Niño pay a tawen. Iti ababa a pangbaliw ti panagpallayog, ti 2011 ket maysa idi a [[La Niña]] a tawen nga idi ket nalamlamiis ngem daytoy ket maika-11 pay a kapudotan a tawen manipud idi nairugin ti panagirehistro idi 1880. Kadagiti 13 a kapudotan a tawtawen manipud idi 1880, 11 kadagitoy ket tawtawen manipud idi 2001 aginggana idi 2011. Kadagiti kabarbaro a kinaudi a rehistro, ti 2011 ket isu idi ti kapudotan a tawen ti La Niña iti paset ti panawen manipud idi 1950 aginggana idi 2011, ken maasitganna ti 1997 a saan idi a ti kababaan a puntos iti siklo.<ref>{{cite web | url = http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2011/13 | title = Sentro ti Datos ti Nailian a Klima ti NOAA, Kasasaad ti Klima: Sangalubongan a Panagusig para iti Tinawen ti 2011 | accessdate = 31 Enero 2012 | date = 19 Enero 2012 | publisher = [[NOAA]] | archive-date = 2012-01-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120122125721/http://www.ncdc.noaa.gov/sotc/global/2011/13 | url-status = dead }}</ref> Dagiti panagbalbaliw ti klima ket agdumaduma iti sangalubongan. Manipud idi 1979, dagiti temperatura ti daga ket ngimmato iti agarup a mamindua a naparpardas ngem dagiti temperatura ti taaw ({{val|0.25|u=°C}} tunggal maysa a dekada a maigiddiat ti {{val|0.13|u=°C}} tunggal maysa a dekada).<ref>Trenberth ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html Kapitulo 3, Dagiti Panagpalpaliiw: Atmosperiko a Rabaw ken Panagbalbaliw ti Klima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924100014/http://ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3.html |date=2017-09-24 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-es.html Ehekutibo a Pakabuklan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102212635/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch3s3-es.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf p. 237] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023052326/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter3.pdf |date=2017-10-23 }}, iti {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Dagiti temperatura ti taaw ket nabunbuntog a nagpangato ngem dagiti temperatura ti daga gapu ti dakdakkel nga epektibo a kapasidad dagiti taaw ken gapu ta ti taaw ket ad-adu a makapukaw ti pudot baaen ti panagbawbaw.<ref>{{Cite journal |title = Daga/baybay a pannakaibagi a panagpudot a panagsungbat iti panagbalbaliw ti klima: Dagiti modelo a resulta ti IPCC AR4 ken panangipada kadagiti panagpalpaliiw |author = Rowan T. Sutton |author2 = Buwen Dong |author3 = Jonathan M. Gregory |journal = Sursurat ti Heopisikal a Panagsukisok |volume = 34 |url = http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2006GL028164.shtml |doi = 10.1029/2006GL028164 |issue = 2 |pages = L02701 |year = 2007 |accessdate = 19 Septiembre 2007 |bibcode = 2007GeoRL..3402701S |archive-date = 2012-09-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120923041910/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2006GL028164.shtml |url-status = dead }}</ref> Ti [[akin-abagatan a Hemisperio]] ket masna pay a napudpudot ngem ti [[akin-abagatan a Hemisperio]] gapu ti maipapan ti meridiano a panangawit ti pudot kadagiti taaw nga adda dagiti paggiddiatan iti agarup a 0.9 petawatts nga agpaamianan,<ref>{{cite journal|last=Carl|first=Wunsch|title=The Total Meridional Heat Flux and Its Oceanic and Atmospheric Partition|journal=Warnakan iti Klima|date=Nobiembre 2005|volume=18|issue=21|pages=4374–4380|doi=10.1175/JCLI3539.1|url=http://ocean.mit.edu/~cwunsch/papersonline/wunschjclim2005.pdf|accessdate=25 Abril 2013}}</ref> nga adda ti maysa a mainayon a maited manipud kadagiti albedo a paggiddiatan a nagbaetan dagiti polar a rehion. Manipud idi rugi ti industrialisasion ti interhemisperiko a paggiddiatan ti temperatura ket ngimmaton gapu ti pannakatunaw ti yelo ti baybay ken niebe idiay Amianan.<ref>{{cite journal|last=Feulner|first=Georg|author2=Stefan Rahmstorf |author3=Anders Levermann |author4= Silvia Volkwardt|title=Iti Taudan ti Rabaw a Temperatura ti Angin a Paggiddiatan ti Baetan dagiti Hemisperio iti Agdama nga Aldaw a Klima ti Daga|journal=Warnakan iti Klima|date=Marso 2013|doi=10.1175/JCLI-D-12-00636.1|url=http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/JCLI-D-12-00636.1|accessdate=25 Abril 2013}}</ref> Dagiti natimbeng a temperatura ti artiko ket ngimmatngaton iti gangani a dua a gatad iti sangalubongan kadagiti napalabas a 100 a tawtawen, nupay kasta dagiti temperatura ti artko ket nakarkaroda pay nga agbalbaliw.<ref>{{Cite web |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-3-1-2.html |title=TS.3.1.2 Spatial Distribution of Changes in Temperature, Circulation and Related Variables – AR4 WGI Technical Summary<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-05-30 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011184755/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-3-1-2.html |url-status=dead }}</ref> Urayno ad-adu pay dagiti inbernadero nga alingasaw ti naipuspusgaw iti Akin-amianan ngem ti Akin-abagatan a Hemisperio daytoy ket saan a makaited iti paggiddiatan iti panagpudot gapu ta dagiti nangruna nga inbernadero nga alingasaw ket aganayda laeng nga agpaput tapno mailaokda kadagiti hemisperio.<ref>Ehhalt ''et al.'', [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/127.htm Kapitulo 4: Atmosperiko a Kimika ken dagiti Inbernadero nga Alingasaw], [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/139.htm#4231 Paset 4.2.3.1: Karbon mono oksido(CO) ken hidrohenio (H₂)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409122116/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/139.htm#4231 |date=2012-04-09 }}, [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/pdf/TAR-04.pdf p. 256] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117054647/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/pdf/TAR-04.pdf |date=2012-01-17 }}, iti {{Harvnb|IPCC TAR WG1|2001}}.</ref> Ti [[Bolumetriko a kapasidad ti pudot|termal nga inertia]] dagiti taaw ken dagiti nabuntog a sungbat dagiti saan a dagus a pakaibanagan ket kaibuksilanna a ti klima ket makasapul kadagiti siglo wenno napapaut tapno maipag-isu kadagiti panagbalbaliw. Dagiti panagadal ti [[panagikeddeng ti klima]] ket mangipakpakita nga urayno mapatalinaay dagiti inbernadero nga alingasaw kadagiti agpang idi 2000, ti adu pay a panagpudpudot iti agarup a {{val|0.5|u=°C}} ({{val|0.9|u=°F}}) ket mapasamak pay laeng.<ref>{{Cite journal |last=Meehl|first=Gerald A. |date = 18 Marso 2005 |title = How Much More Global Warming and Sea Level Rise |journal=Science|volume=307|issue=5716 |pages =1769–1772|doi=10.1126/science.1106663 |url = http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/307/5716/1769.pdf|format=PDF |accessdate =11 Pebrero 2007|pmid=15774757| bibcode=2005Sci...307.1769M }}</ref> == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == {{commons-nailinia}} {{DEFAULTSORT:Panagpudot ti lubong}} [[Kategoria:Panagpudot ti lubong]] [[Kategoria:Nangruna nga artikulo (atiddog)]] rgzw4g9hm4rimtt7d6u3becpp8l2fur 0 26764 405884 399497 2026-06-10T17:23:51Z InternetArchiveBot 14943 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 405884 wikitext text/x-wiki [[Papeles:HONDA ASIMO.jpg|200px|thumb|right|Ti [[ASIMO]] (2000) iti Expo 2005, ti kasla tao a robot.]] Ti '''robot''' ket mekanikal wenno pudno nga ahente, ken kadawyan a maysa a [[Elektromekanika|elektro-mekanikal a makina]] nga inturturong babaen ti [[programa ti kompiuter]] wenno [[elektroniko a sirkuito]]. Dagiti robot ket mabalinda nga [[autonomo a robot|autonomo]] wenno semi-autonomo ken sumakop manipud kadagiti kasla tao a kas ti ''Advanced Step in Innovative Mobility'' ([[ASIMO]]) ti [[Honda]] ken ti ''TOSY Ping Pong Playing Robot'' ([[TOPIO]]) ti [[Tosy]] aginggana kadagiti [[industrial a robot]], dagiti kolektibo a naprograma a [[Pangen a robotika|'pangen' a robot]], ken dagiti pay mikroskopiko a [[Nanorobotika|nano a robot]]. Babaen ti panagtulad ti kasl abiag a langa wenno panangipan kadagiti automatiko a panagggunay, ti robot ket mabalin a nangitultol ti puot ti kinasirib wenno bukodna a [[Ahensia (pilosopia)|panunot]]. Ti '''robotika''' ket isu ti sanga ti [[teknolohia]] a mangirebbeng ti daremdem, pannakaaramid, operasion, ken ti panangipakat kadagiti robot,<ref name=OED>{{cite web|title=robotics|url=http://www.oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0714530#m_en_gb0714530|publisher=Oxford Dictionaries|accessdate=4 Pebrero 2011|archive-date=2011-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110518152729/http://www.oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0714530#m_en_gb0714530|url-status=dead}}</ref> ken dagiti pay sistema ti kompiuter pra iti panagtengngel kaniada, panagrikna a pakaammo, ken panagproseso ti pakaammo. Dagitoy a teknolohia ket mangirebbeng kadagiti naaramid nga automatiko a makina a mangsukat ti tattao kadagiti napeggad nga enbironmento wenno dagiti proseso ti panagpataud, wenno kapada ti tao iti langa, panagkukua, ken/wenno kognision. Adu tattan kadagiti robot ket naparegget babaen ti katutubo a mangit-ited kadagiti pagobraan iti [[nareggetan ti katutubo a robotika]]. Iti panagrangrang-ay dagiti mekanikal a pamay-an babaen ti Industrial a panawen, adun dagiti naserbi a panangipakat nga insingasing idi babaen ni [[Nikola Tesla]], nga isu idi 1898 ket dumibuho ti bangka a tinengngel babaen ti radio. Dagiti elektronika ket rimmang-ayda kadagiti puersa a nangiturong ti panagrang-ay iti iyu-umay dagiti immuna nga elektroniko nga [[autonomo a robot]] a pinartuat babaen ni [[William Grey Walter]] idiay Bristol, [[Inglatera]] idi 1948. Ti immuna a dihital ken [[Programa ti kompiuter|maprograma]] a robot ket pinarnuay idi babaen ni [[George Devol]] idi 1954 ken nanaganan daytoy idi ti [[Unimate]]. Daytoy idi ket nailako iti [[General Motors]] idi 1961 nga idiay ket nausar idi a mangbagkat kadagiti pisi ti napudot a metal manipud kadagiti makina ti [[die casting]] idiay [[Inland Fisher Guide Plant (New Jersey)|Inland Fisher Guide Plant]] idiay [[West Trenton, New Jersey|Laud ti Trenton]] a paset ti [[Ewing Township, New Jersey]].<ref>Pearce, Jeremy. [http://www.nytimes.com/2011/08/16/business/george-devol-developer-of-robot-arm-dies-at-99.html "George C. Devol, Inbentor ti Robot nga IMa, ket Natayen nga agtawen iti 99"], ''The New York Times'', Agosto15, 2011. Naala idi Pebero 7, 2012. "Idi 1961, ti General Motors ket nangikabil ti immuna nga Unimate nga ima iti maysa nga asemblia a linia iti pabrika ti kompania idiay Ewing Township, N.J., ti suburbo ti Trenton. Ti ramit ket inusar nga agbakkat ket agituon kadagiti parte ti ''die-cast'' a metal a naala anapudot manipud kadagiti pagisukogan."</ref> Dagiti robot ket sinukatandan ti tattao<ref>{{cite web|last=Akins|first=Crystal|title=dagiti 5 a trabaho nga agdama a sinuksukatan babaen dagiti robot|url=http://excelle.monster.com/benefits/articles/4983-5-jobs-being-replaced-by-robots?page=1|work=Excelle|publisher=Monster|accessdate=2013-04-15|archive-date=2013-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424145057/http://excelle.monster.com/benefits/articles/4983-5-jobs-being-replaced-by-robots?page=1|url-status=dead}}</ref> iti panagtulong iti panagaramid kadagiti maulit-ulit ken napeggad nga obra a saan a kaykayat nga aramiden ti tao, wenno saanda a maaramid gapu ti limitasion ti kadakkel, ken uray pay dagiti akin-ruar a limbang wenno iti sirok ti baybay nga idiay ket saan nga agbiag ti tattao kadagiti napeggad nga enbironmento. Adda met dagiti panagdandanag a maipanggep iti umad-adu a panagusar kadagiti robot ken ti papaelda iti kagimongan. Dagiti robot ti pinabpabasol kadagiti ngumat-ngato a pannakaawan ti trabaho gapu ti panagsuksukatda kadagiti agtrabtrabaho kadagiti dadduma pagannongan. Ti panagusar kadagiti robot iti militar a pannakigubat ket mangiyaon kadagiti etikal a pagdanagan. Ti pannakabalin ti autonomo ti robot ken dagiti mabalin a pagbanagan ket naibagbagan kadagiti piksion ken mabalin a pudno a pagdanagan iti masakbayan. == Dagiti nagibasaran == {{Reflist}} == Dagiti akinruar a silpo == * {{commons-nailinia}} * {{dmoz|Computers/Robotics|Robotics}} * [http://www.roboticsportal.it/ Portal ti robotika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207041926/http://www.roboticsportal.it/ |date=2015-02-07 }} * [http://robotics.nasa.gov/ Dibision ti robotika – NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720092710/https://robotics.nasa.gov/ |date=2019-07-20 }} {{Kontrol ti autoridad}} {{pungol-nangruna}} [[Kategoria:Robotika| ]] [[Kategoria:Dagiti robot| ]] 5nq3gyc7290avlnjb5c60ybfvmlwjyi